Abdulla Qodiriy romanlari poetikasi

Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
Universiteti
Jurnalistika va O‘zbek filologiyasi fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) yo‘nalishi
Yangi o’zbek adabiyoti   fanidan
Abdulla Qodiriy romanlari poetikasi mavzusida yozgan
KURS ISHI
Qabul qiluvchi:
1 Mundarija:
Kirish ………………………………………………………………………………3
I bob. Abdulla Qodiriy romanlari poetikasining nazariy 
asoslari ……………………………………………………………..……………..6
1.1.   Abdulla Qodiriy romanlarida poetik elementlarning o‘ziga 
xosligi……………………………………………………………………………....6
1.2.   Obrazlar tizimi va ularning poetik talqini.  …………………………………...13
Bob bo‘yicha 
xulosa…………………………………………………………………………..….15
II bob. “Mehrobdan chayon” romanining poetikasi va 
tahlili …………………………………………………….………………………..16
2.1. Konflikt, dramatizm va syujet qurilishidagi poetik vositalar.
……………………………………………………………..……………16
2.2.   Tarixiy-realist uslubning poetik ifodasi……………………..……………..24
Bob bo‘yicha 
xulosa…………………………………………………………………………..….31
Umumiy xulosa …………………………………………………………………..33
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………36
2 Kirish
Qodiriy   poetikasida   metaforalar   va   qiyoslar   muhim   o‘rin   tutadi.   U
qahramonlarning   ichki   kechinmalarini   va   ularning   atrof-muhit   bilan   bog‘liqligini
poetik   tasvirlar   orqali   yetkazadi.   Masalan: "Kumushning   oppoq   yuzi   oyning
yorug‘ligiga   o‘xshar   edi"   kabi   iboralar   uning   romanlarida   sevgi   va   go‘zallikni
tasvirlashda   ishlatiladi.Tabia   va   inson   holatlarini   bir-biriga   qiyoslab   tasvirlash
orqali hissiy ta’sir kuchaytiriladi. Dialoglarning poetik tabiati . Qodiriy dialoglarida
xalqona   ohang   va   she’riy   ohangdorlik   seziladi.   Qahramonlar   o‘zaro   suhbatlarida
so‘z boyligi, samimiylik va ma’no chuqurligi namoyon bo‘ladi:Dialoglar asarning
badiiy   ta’sirini   kuchaytiradi   va   qahramonlarning   ichki   olamini   ochib   beradi.
Dialoglarda ritm va ohang poetik liriklik hosil qiladi, ayniqsa sevgi sahnalarida bu
holat kuchli seziladi.  Liriklik va emotsional boylik . Abdulla Qodiriy romanlari lirik
ruh bilan yo‘g‘rilgan. Bu, ayniqsa, sevgi va insoniy munosabatlarga oid tasvirlarda
namoyon   bo‘ladi:   "Otabek   va   Kumush"   o‘rtasidagi   sevgi   poetik   tasvirlarning
yorqin namunasi bo‘lib, asarda sof va samimiy tuyg‘ular lirik uslubda tasvirlangan.
Hissiyotlarning   tasvirida   she’riy   tuyg‘ular   bilan   boyitilgan   obrazlardan
foydalaniladi.   Tabiat   manzaralarining   poetik   tasviri .   Qodiriy   tabiat   tasvirlariga
alohida e’tibor qaratadi. Tabiat manzaralari nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki
qahramonlarning   hissiy   holatini   aks   ettiradi:   "O‘tkan   kunlar"   romanida   bahor   va
kuz   manzaralari   sevgi   va   ayriliq   kabi   mavzularni   kuchaytiruvchi   poetik   fon
vazifasini   bajaradi.   Tabiat   orqali   qahramonlarning   ichki   dunyosi   va   kechinmalari
poetik yo‘sinda aks ettiriladi.  Folklor elementlaridan foydalanish . Abdulla Qodiriy
asarlarida   xalq   og‘zaki   ijodining   unsurlarini   mohirona   qo‘llagan.   Bu   elementlar
asarlarning   milliy   ruhini   oshiradi:Lirik   qo‘shiqlar,   xalq   maqollari   va   ertaklar
qahramonlarning   so‘zlariga   yoki   voqealarga   tabiiy   ravishda   singdirilgan.   Folklor
motivlari   orqali   o‘zbek   xalqining   madaniyati,   qadriyatlari   va   dunyoqarashi
tasvirlanadi. Tragik   va   dramatik   poetik   elementlar .   Qodiriy   asarlarida   poetik
elementlar nafaqat romantik, balki tragik va dramatik voqealarni ham kuchli ifoda
etadi:  "Kumushning o‘limi"  kabi sahnalarda poetik tasvirlar orqali qayg‘u va alam
kuchli  emotsional  ta’sir  uyg‘otadi.  Qahramonlarning  ichki  iztiroblari   poetik ifoda
orqali voqealarning tragik ohangini kuchaytiradi. Syujetni poetik boyitish . Qodiriy
poetikasida   syujet   elementlari   lirik   va   dramatik   uslub   bilan   uyg‘unlashadi.
Romanlaridagi   voqealar   sodda   hikoya   shaklida   emas,   balki   poetik   rang-baranglik
bilan   yoritiladi:   Syujetda   biror   voqea   yoki   hissiyot   poetik   uslubda   batafsil
tasvirlanib,   o‘quvchini   voqeaga   chuqurroq   jalb   qiladi.   Masalan,   Kumushning
hayotdagi   dramatik   taqdiri   tasvirlanayotganida   syujet   poetik   boylik   bilan
ifodalanadi.   Xalqona   ohang   va   samimiylik .   Abdulla   Qodiriy   xalqona   uslubni
poetik   elementlar   bilan   uyg‘unlashtirib,   asarlarini   xalqning   yuragiga
yaqinlashtirgan: Qahramonlarning nutqida oddiy xalq tiliga xos so‘zlar bilan birga,
poetik   iboralarning   uyg‘unlashuvi   seziladi.Samimiylikni   kuchaytirish   uchun   xalq
qo‘shiqlariga xos ritmik ifodalarga o‘xshash unsurlar qo‘llanilgan.   Metaforalar va
qiyoslar .   Qodiriy   poetikasida   metaforalar   va   qiyoslar   muhim   o‘rin   tutadi.   U
3 qahramonlarning   ichki   kechinmalarini   va   ularning   atrof-muhit   bilan   bog‘liqligini
poetik   tasvirlar   orqali   yetkazadi.   Masalan: "Kumushning   oppoq   yuzi   oyning
yorug‘ligiga   o‘xshar   edi"   kabi   iboralar   uning   romanlarida   sevgi   va   go‘zallikni
tasvirlashda   ishlatiladi.Tabia   va   inson   holatlarini   bir-biriga   qiyoslab   tasvirlash
orqali hissiy ta’sir kuchaytiriladi.   Dialoglarning poetik tabiati. Qodiriy dialoglarida
xalqona   ohang   va   she’riy   ohangdorlik   seziladi.   Qahramonlar   o‘zaro   suhbatlarida
so‘z boyligi, samimiylik va ma’no chuqurligi namoyon bo‘ladi: Dialoglar asarning
badiiy   ta’sirini   kuchaytiradi   va   qahramonlarning   ichki   olamini   ochib   beradi.
Dialoglarda ritm va ohang poetik liriklik hosil qiladi, ayniqsa sevgi sahnalarida bu
holat kuchli seziladi.  Liriklik va emotsional boylik .  Abdulla Qodiriy romanlari lirik
ruh bilan yo‘g‘rilgan. Bu, ayniqsa, sevgi va insoniy munosabatlarga oid tasvirlarda
namoyon   bo‘ladi.   "Otabek   va   Kumush"   o‘rtasidagi   sevgi   poetik   tasvirlarning
yorqin namunasi bo‘lib, asarda sof va samimiy tuyg‘ular lirik uslubda tasvirlangan.
Hissiyotlarning   tasvirida   she’riy   tuyg‘ular   bilan   boyitilgan   obrazlardan
foydalaniladi.   Tabia t   manzaralarining   poetik   tasviri.   Qodiriy   tabiat   tasvirlariga
alohida e’tibor qaratadi. Tabiat manzaralari nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki
qahramonlarning   hissiy   holatini   aks   ettiradi: "O‘tkan   kunlar"   romanida   bahor   va
kuz   manzaralari   sevgi   va   ayriliq   kabi   mavzularni   kuchaytiruvchi   poetik   fon
vazifasini   bajaradi.   Tabiat   orqali   qahramonlarning   ichki   dunyosi   va   kechinmalari
poetik yo‘sinda aks ettiriladi.  Folklor elementlaridan foydalanish.  Abdulla Qodiriy
asarlarida   xalq   og‘zaki   ijodining   unsurlarini   mohirona   qo‘llagan.   Bu   elementlar
asarlarning milliy ruhini  oshiradi.   Kurs  ishining maqsadi   -   Kurs  ishining  asosiy
maqsadi   Abdulla   Qodiriy   romanlarining   poetikasini   chuqur   tahlil   qilish   va   uning
o‘zbek   adabiyotidagi   ahamiyatini   aniqlashdir.   Ushbu   maqsad   quyidagi
yo‘nalishlarda   amalga   oshiriladi.   Abdulla   Qodiriy   ijodini   o‘rganish .   Qodiriy
romanlarining   mazmun   va   g‘oyaviy   xususiyatlarini   aniqlash.   Uning   ijodidagi
tarixiy   va   ijtimoiy   muammolarni   yoritish.     Poetika   nazariyasini   qo‘llash .   Qodiriy
romanlarining badiiy uslubi, til boyligi va obrazlar tizimini tahlil qilish. Asarlarida
qo‘llangan badiiy vositalar va usullarni aniqlash.   Qodiriy romanlarining janriy va
stilistik   xususiyatlari .   "O‘tkan   kunlar"   va   "Mehrobdan   chayon"   romanlaridagi
syujet   qurilishi   va   dramatizmni   o‘rganish.     Realizm   va   romantizm   unsurlarining
uyg‘unligini   tahlil   qilish.   Adabiyotdagi   o‘rni   va   ta’sirini   baholash .   Qodiriy
ijodining milliy adabiyotga qo‘shgan hissasini aniqlash. Uning asarlarining keyingi
avlod   yozuvchilari   ijodiga   ta’sirini   o‘rganish.   Tarixiy   va   ma’naviy   qadriyatlarni
aniqlash .   Qodiriy   romanlaridagi   tarixiy   xotira   va   milliy   qadriyatlarning   ifodasini
ochib   berish.   Asarlarining   zamonaviy   adabiyot   va   jamiyat   uchun   ahamiyatini
aniqlash.
            Kurs   ishining   vazifalari -   Abdulla   Qodiriy   hayoti   va   ijodini   o‘rganish.
Yozuvchining   hayoti,   ijodiy   faoliyati   va   adabiyotdagi   o‘rnini   o‘rganish.   Uning
ijodiy uslubining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan omillarni aniqlash.  Romanlarning
g‘oya   va   mazmunini   tahlil   qilish.   "O‘tkan   kunlar"   va   "Mehrobdan   chayon"
romanlarining   asosiy   mavzu   va   g‘oyalarini   aniqlash.   Romanlardagi   ijtimoiy,
ma’naviy va axloqiy muammolarni tahlil qilish.      Poetika unsurlarini tahlil qilish.
Abdulla Qodiriy romanlarida qo‘llanilgan badiiy vositalar va uslublarni o‘rganish.
4 Obrazlar tizimi, syujet qurilishi va dialoglarning badiiy ahamiyatini o‘rganish. Til
va   uslubning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   tahlil   qilish.     Tarixiy   va   madaniy
qadriyatlarni   yoritish.   Romanlarda   tasvirlangan   tarixiy   xotira   va   milliy
qadriyatlarni   aniqlash.   Tarixiy-realist   uslubning   Qodiriy   asarlaridagi   o‘rnini
o‘rganish.     Adabiyotshunoslikdagi   o‘rnini   belgilash.   Abdulla   Qodiriy   ijodining
o‘zbek   adabiyoti   rivojiga   qo‘shgan   hissasini   baholash.   Uning   ijodining   keyingi
avlod   yozuvchilarga   ta’sirini   tahlil   qilish.     Ilmiy   va   nazariy   xulosalar   chiqarish.
Abdulla   Qodiriy   romanlarining   poetikasi   bo‘yicha   olib   borilgan   tahlillar   asosida
xulosalar   chiqarish.   Asarlarning   zamonaviy   o‘zbek   adabiyoti   va   jamiyat   uchun
ahamiyatini aniqlash.
                    Kurs   ishining   maqsadi :   Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   Abdulla
Qodiriy romanlarining badiiy va g‘oyaviy jihatlarini, poetik xususiyatlarini chuqur
tahlil   qilish   orqali   uning   ijodiy   merosining   o‘zbek   adabiyotidagi   o‘rni   va
ahamiyatini   yoritishdan   iborat.   Bu   maqsad   quyidagi   yo‘nalishlarda   amalga
oshiriladi.   Abdulla   Qodiriy   asarlarining   badiiy   qiymatini   aniqlash. Yozuvchining
romanlarida qo‘llanilgan badiiy usullarni o‘rganish. Qodiriy asarlarida xalq hayoti,
tarixiy   xotira   va   milliy   qadriyatlarning   aks   etishini   tahlil   qilish.   Romanlar
poetikasini   o‘rganish.   Abdulla   Qodiriy   romanlarida   syujet   qurilishi,   obrazlar
tizimi,   til   va   uslubning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   aniqlash.   Tarixiy   va   ijtimoiy
muammolarni yoritishda yozuvchining poetik mahoratini baholash.   Yozuvchining
adabiyotga   qo‘shgan   hissasini   aniqlash.   Abdulla   Qodiriy   ijodining   o‘zbek
adabiyoti   rivojiga   ta’sirini   o‘rganish.   Qodiriy   romanlarining   keyingi   avlod
adabiyotiga   qoldirgan   merosini   baholash.   Asarlarning   zamonaviy   dolzarbligini
belgilash.   Qodiriy   asarlarining   bugungi   kunda   ham   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotmagan
g‘oyalari va badiiy jihatlarini ko‘rsatish. Uning ijodi orqali milliy va umuminsoniy
qadriyatlarni anglashning muhimligini tushuntirish.
Kurs   ishining   obyekti   va   predmeti   :   Obyekti.   Abdulla   Qodiriy   ijodiy   merosi,
xususan   uning   tarixiy   romanlari   –   “O‘tkan   kunlar”   va   “Mehrobdan   chayon”
asarlari.   Predmeti:   Abdulla   Qodiriy   romanlarining   poetikasi ,   ya'ni:   Asarlardagi
badiiy uslub va til xususiyatlari. Syujet qurilishi va dramatizm elementi. Obrazlar
tizimi   va   ularning   badiiy   shakllanishi.   Badiiy   vositalar   (tasvirlar,   dialoglar,
epitetlar, metaforalar va hokazo). Qodiriy romanlarida aks etgan. Tarixiy xotira va
milliy   qadriyatlar.   Ijtimoiy   va   ma'naviy   masalalar.   Realizm   va   romantizm
unsurlarining uyg‘unligi.
              Ishning   tuzilishi   va   hajmi -   Kurs   ish   tuzilishi   jihatdan   kirish,   ikki   bob,
umumiy   xulosalar,   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   tashkil   topgan   bo‘lib,
umumiy hajmi 34 betdan iborat.
5 I   bob.   Abdulla   Qodiriy   romanlari   poetikasining   nazariy   asoslari.
1.1Abdulla Qodiriy romanlarida poetik elementlarning o‘ziga xosligi.
Abdulla Qodiriy — O‘zbekiston adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lib, uning
romanlari   nafaqat   xalq   hayoti,   balki   o‘sha   davrning   ijtimoiy,   siyosiy   va   madaniy
muhitini   ham   chuqur   aks   ettiradi.   Qodiriy   romanlarining   poetik   asoslari   asosan
quyidagi   jihatlar   bilan   tavsiflanadi:Qodiriy   romanlari   o‘zining   realizmi   bilan
ajralib turadi. U xalqning kundalik hayoti, urf-odatlari, an'analari va muammolarini
tasvirlaydi.   Bu   jarayonda   asarlarning   personajlari   nafaqat   muayyan   ijtimoiy
sinfning   vakillari   sifatida,   balki   real   shaxs   sifatida   ham   ko‘rsatiladi.   Shu   orqali
Qodiriy   o‘z   asarlarida   keng   xalq   ommasining   hayotini   aniq,   to‘g‘ri   va   hayotiy
tarzda   aks   ettirishga   harakat   qilgan.   Ijtimoiy   adolat   va   kurash:   Qodiriy   romanlari
ijtimoiy   tengsizliklar,   adolatsizliklar,   xalqning   boy   va   kuchli   tabaqalariga   qarshi
kurashini   tasvirlaydi.   Uning   asarlarida   adolatni   tiklash,   kamolotga   erishish   va
6 zamonaviy ijtimoiy tazyiqlarga qarshi kurash kabilar muhim mavzular sifatida o‘z
aksini  topadi. Xalqning ruhiy va ma'naviy qiyinchiliklari:  Qodiriy, o‘z asarlarida,
xalqning ruhiy, ma'naviy va madaniy qiyinchiliklariga ham katta e'tibor qaratadi. U
o‘zining   romanlarida   nafaqat   ijtimoiy   muammolarni,   balki   odamlarning   ichki
kechinmalari,   orzu-havaslari   va   ijtimoiy   ongini   ham   chuqur   o‘rganadi.
Psixologizm va personajlar tahlili: Qodiriy o‘z asarlarida har bir personajning ichki
dunyosini, kechinmalarini, kayfiyatini va harakatlarining sabablarini  chuqur  tahlil
qilishga   alohida   e'tibor   beradi.   Personajlar   orasidagi   murakkab   aloqalar,   ularning
turli ijtimoiy qatlamlarda joylashishi va ichki ziddiyatlar real va yirik tasvirlanadi.
Til va uslub: Qodiriy romanlarining poetikasida til va uslub ham katta ahamiyatga
ega.   U   xalq   tilidan   foydalangan   holda,   o‘z   asarlarini   sodda   va   tushunarli   qilib
yozgan,   lekin   ularning   adabiy   jihatlari   ham   o‘ziga   xosdir.   Qodiriyning   asarlarida
so‘zning   musiqasi,   obrazlar   va   motiva   shakllari   o‘zgacha   tarzda
yoritilgan.Tarixiylik va milliylik: Abdulla Qodiriy o‘z romanlarida tarixiy voqealar
va   shaxslarni   to‘g‘ri   tasvirlashga   katta   ahamiyat   beradi.   Uning   asarlarida   milliy
qadriyatlar,   tarixiy   xotira   va   jamiyatning   o‘zligiga   oid   masalalar   ko‘tariladi.Shu
tariqa,   Abdulla   Qodiriy   romanlarining   poetik   asoslari   nafaqat   realizm   va   ijtimoiy
tahlil,   balki   psixologizm,   xalqchilik   va   tarixiylikni   o‘zida   mujassam   etgan.
Ularning   barchasi   o‘z   vaqtida   katta   adabiy   o‘zgarishlarga   sabab   bo‘ldi   va   o‘zbek
adabiyotining   taraqqiyotida   muhim   o‘rin   tutdi.   Abdulla   Qodiriy   romanlarining
poetikasi   o‘zbek   adabiyotida   noyob   o‘rin   egallaydi.   Uning   asarlaridagi   poetik
elementlar   –   til,   obrazlar   tizimi,   syujet   tuzilishi   va   badiiy   vositalar   –   o‘ziga   xos
xususiyatlarga   ega.   Abdulla   Qodiriy   o‘zbek   adabiyotining   asoschilaridan   biri
bo‘lib,   uning   romanlari,   xususan,   "O‘tkan   kunlar",   "Mehrobdan   chayon"   kabi
asarlari   o‘ziga   xos   poetik   xususiyatlari   bilan   ajralib   turadi.   Ushbu   romanlarning
poetikasiga   xos   xususiyatlarni   quyidagicha   tahlil   qilish   mumkin:   Tarixiy
mavzularni   poetik   qayta   ishlash.Abdulla   Qodiriy   tarixiy   mavzularni   qayta
ishlashda   o‘tmish   voqealari   va   obrazlarini   jonlantirishga   katta   e’tibor   beradi.   U
tarixni   shunchaki   qayd   qilish   emas,   balki   uni   badiiy   to‘qimalar   va   qiziqarli
syujetlar   orqali   taqdim   etadi.   Masalan,   "O‘tkan   kunlar"   romanida   XIX   asrning
oxiri   va   XX   asr   boshlaridagi   o‘zbek   xalqining   ijtimoiy   hayoti,   urf-odatlari   va
an’analari   teran   tasvirlangan.     Obrazlarning   jonli   va   milliy   ko‘rinishi.   Abdulla
Qodiriy   o‘z   romanlarida   milliy   xarakterlarni   yoritishga   katta   e’tibor   qaratgan.
Uning   qahramonlari   o‘zbek   xalqining   mentalitetini,   orzu-umidlarini   va   ma’naviy
qiyofasini ifodalaydi:Otabek va Kumush obrazlari milliy qahramonlardir, ularning
ichki   kechinmalari,   sevgi   va   sadoqatlari   o‘zbekcha   dunyoqarash   bilan
uyg‘unlashadi.   Salbiy   obrazlarda   (masalan,   Risolatxon   yoki   Ziyo   shohichi)
jamiyatning   tanqidiy   muammolari   ochib   beriladi.   Badiiy   tasvir   vositalarining
boyligi. Abdulla Qodiriyning til va uslubi juda boy: Metafora, qiyos, epitetlar kabi
poetik   vositalar   keng   qo‘llaniladi.   Milliy   xalq   iboralari   va   maqollardan   mohirona
foydalanish   orqali   asarlarni   yanada   jonli   va   tushunarli   qiladi.   Masalan,   sevgi   va
xiyonat kabi mavzularni tasvirlashda tasviriy vositalarning emosional ta’siri kuchli
seziladi.   Murakkab  syujet  va   dramaturgiyasi.  Abdulla   Qodiriy  asarlarining  asosiy
o‘ziga xosliklaridan biri — dramatizm va syujet murakkabligi. Romanning syujeti
7 sodda emas, balki bir necha darajalarga ega. Bunda qahramonlararo munosabatlar
chigalligi,   qarama-qarshi   kuchlarning   to‘qnashuvi   asarning   dinamizmini
ta’minlaydi.   Masalan:   "O‘tkan   kunlar"da   sevgi   va   ijtimoiy   masalalar,   oilaviy
munosabatlar tarixi bir-biri bilan uyg‘unlashgan.Jamiyatni tanqid qilish va islohot
g‘oyasi.Abdulla   Qodiriy   asarlarida   mavjud   ijtimoiy   muammolar   tanqid   qilinadi:
Zo‘ravonlik,   adolatsizlik,   urf-odatlarning   eskirgan   shakllari.Ayniqsa,   qizlarning
erkinligi   va   sevgi   tanloviga   bo‘lgan   huquqi   masalasi   dolzarb   mavzu   sifatida
ko‘tariladi. Romantik  va  realist   uslubning uyg‘unligi. Qodiriy romantik va  realist
uslublarni   mohirona   uyg‘unlashtiradi.Romantik   uslub:   Qahramonlarning   sof
sevgisi,   idealistik   orzulari.  Realist   uslub:   Jamiyat   hayotining   muammolarini   xolis
tasvirlash, hayotiy voqealarni haqqoniy ko‘rsatish. Abdulla Qodiriy romanlarining
poetik   xususiyatlari   uning   asarlarini   nafaqat   o‘z   davri,   balki   keyingi   avlod
o‘quvchilari   uchun   ham   muhim   badiiy   meros   sifatida   qabul   qilishga   olib   kelgan.
Shu   sababli,   uning   romanlari   o‘zbek   adabiyoti   tarixida   alohida   o‘rin   egallaydi.
Lirik   qo‘shiqlar,   xalq   maqollari   va   ertaklar   qahramonlarning   so‘zlariga   yoki
voqealarga  tabiiy   ravishda   singdirilgan.   Folklor   motivlari   orqali   o‘zbek   xalqining
madaniyati,   qadriyatlari   va   dunyoqarashi   tasvirlanadi.   Tragik   va   dramatik   poetik
el ementlar.   Qodiriy asarlarida poetik elementlar nafaqat  romantik, balki tragik va
dramatik voqealarni ham kuchli ifoda   etadi .  "Kumushning o‘limi"  kabi sahnalarda
poetik   tasvirlar   orqali   qayg‘u   va   alam   kuchli   emotsional   ta’sir
uyg‘otadi.Qahramonlarning ichki iztiroblari poetik ifoda orqali voqealarning tragik
ohangini   kuchaytiradi . Syujetni   poetik   boyitish ,   Qodiriy   poetikasida   syujet
elementlari   lirik   va   dramatik   uslub   bilan   uyg‘unlashadi.   Romanlaridagi   voqealar
sodda hikoya shaklida emas, balki poetik rang-baranglik bilan yoritiladi. Syujetda
biror   voqea   yoki   hissiyot   poetik   uslubda   batafsil   tasvirlanib,   o‘quvchini   voqeaga
chuqurroq   jalb   qiladi.   Masalan,   Kumushning   hayotdagi   dramatik   taqdiri
tasvirlanayotganida   syujet   poetik   boylik   bilan   ifodalanadi.   Xalqona   ohang   va
samimiylik .   Abdulla   Qodiriy   xalqona   uslubni   poetik   elementlar   bilan
uyg‘unlashtirib,   asarlarini   xalqning   yuragiga   yaqinlashtirgan.   Qahramonlarning
nutqida oddiy xalq tiliga xos so‘zlar bilan birga, poetik iboralarning uyg‘unlashuvi
seziladi. Samimiylikni kuchaytirish uchun xalq qo‘shiqlariga xos ritmik ifodalarga
o‘xshash   unsurlar   qo‘llanilgan.   Metaforalar   va   qiyoslar . Qodiriy   poetikasida
metaforalar   va   qiyoslar   muhim   o‘rin   tutadi.   U   qahramonlarning   ichki
kechinmalarini   va   ularning   atrof-muhit   bilan   bog‘liqligini   poetik   tasvirlar   orqali
yetkazadi.  "Kumushning oppoq yuzi oyning yorug‘ligiga o‘xshar edi"  kabi iboralar
uning   romanlarida   sevgi   va   go‘zallikni   tasvirlashda   ishlatiladi.   Tabia   va   inson
holatlarini   bir-biriga   qiyoslab   tasvirlash   orqali   hissiy   ta’sir   kuchaytiriladi.
Dialoglarning   poetik   tabiati :   Qodiriy   dialoglarida   xalqona   ohang   va   she’riy
ohangdorlik seziladi. Qahramonlar o‘zaro suhbatlarida so‘z boyligi, samimiylik va
ma’no chuqurligi namoyon bo‘ladi: Dialoglar asarning badiiy ta’sirini kuchaytiradi
va qahramonlarning ichki olamini ochib beradi. Dialoglarda ritm va ohang poetik
liriklik hosil qiladi, ayniqsa sevgi  sahnalarida bu holat kuchli seziladi.   Liriklik va
emotsional   boylik .   Abdulla   Qodiriy   romanlari   lirik   ruh   bilan   yo‘g‘rilgan.   Bu,
ayniqsa,   sevgi   va   insoniy   munosabatlarga   oid   tasvirlarda   namoyon   bo‘ladi:
8 "Otabek va Kumush"  o‘rtasidagi sevgi poetik tasvirlarning yorqin namunasi bo‘lib,
asarda   sof   va   samimiy   tuyg‘ular   lirik   uslubda   tasvirlangan.   Hissiyotlarning
tasvirida   she’riy   tuyg‘ular   bilan   boyitilgan   obrazlardan   foydalaniladi.   Tabiat
manzaralarining poetik tasviri .   Qodiriy tabiat  tasvirlariga alohida e’tibor qaratadi.
Tabiat manzaralari nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki qahramonlarning hissiy
holatini aks ettiradi:   "O‘tkan kunlar"   romanida bahor va kuz manzaralari sevgi va
ayriliq kabi mavzularni kuchaytiruvchi poetik fon vazifasini bajaradi. Tabiat orqali
qahramonlarning   ichki   dunyosi   va   kechinmalari   poetik   yo‘sinda   aks
ettiriladi. Folklor   elementlaridan   foydalanish.   Abdulla   Qodiriy   asarlarida   xalq
og‘zaki ijodining unsurlarini mohirona qo‘llagan. Bu elementlar asarlarning milliy
ruhini   oshiradi:   Lirik   qo‘shiqlar,   xalq   maqollari   va   ertaklar   qahramonlarning
so‘zlariga   yoki   voqealarga   tabiiy   ravishda   singdirilgan.   Folklor   motivlari   orqali
o‘zbek   xalqining   madaniyati,   qadriyatlari   va   dunyoqarashi   tasvirlanadi. Tragik   va
dramatik poetik elementlar.  Qodiriy asarlarida poetik elementlar nafaqat romantik,
balki tragik va dramatik voqealarni  ham  kuchli  ifoda etadi:   "Kumushning o‘limi"
kabi   sahnalarda   poetik   tasvirlar   orqali   qayg‘u   va   alam   kuchli   emotsional   ta’sir
uyg‘otadi.   Qahramonlarning   ichki   iztiroblari   poetik   ifoda   orqali   voqealarning
tragik   ohangini   kuchaytiradi. Syujetni   poetik   boyitish .   Qodiriy   poetikasida   syujet
elementlari   lirik   va   dramatik   uslub   bilan   uyg‘unlashadi.   Romanlaridagi   voqealar
sodda hikoya shaklida emas, balki poetik rang-baranglik bilan yoritiladi: Syujetda
biror   voqea   yoki   hissiyot   poetik   uslubda   batafsil   tasvirlanib,   o‘quvchini   voqeaga
chuqurroq   jalb   qiladi.   Masalan,   Kumushning   hayotdagi   dramatik   taqdiri
tasvirlanayotganida   syujet   poetik   boylik   bilan   ifodalanadi.   Xalqona   ohang   va
samimiylik.   Abdulla   Qodiriy   xalqona   uslubni   poetik   elementlar   bilan
uyg‘unlashtirib,   asarlarini   xalqning   yuragiga   yaqinlashtirgan:   Qahramonlarning
nutqida oddiy xalq tiliga xos so‘zlar bilan birga, poetik iboralarning uyg‘unlashuvi
seziladi. Samimiylikni kuchaytirish uchun xalq qo‘shiqlariga xos ritmik ifodalarga
o‘xshash   unsurlar   qo‘llanilgan.   Metaforalar   va   qiyoslar.   Qodiriy   poetikasida
metaforalar   va   qiyoslar   muhim   o‘rin   tutadi.   U   qahramonlarning   ichki
kechinmalarini   va   ularning   atrof-muhit   bilan   bog‘liqligini   poetik   tasvirlar   orqali
yetkazadi.   Masalan:"Kumushning   oppoq   yuzi   oyning   yorug‘ligiga   o‘xshar   edi"
kabi iboralar uning romanlarida sevgi va go‘zallikni tasvirlashda ishlatiladi.   Tabia
va   inson   holatlarini   bir-biriga   qiyoslab   tasvirlash   orqali   hissiy   ta’sir
kuchaytiriladi.Dialoglarning   poetik   tabiati . Qodiriy   dialoglarida   xalqona   ohang   va
she’riy   ohangdorlik   seziladi.   Qahramonlar   o‘zaro   suhbatlarida   so‘z   boyligi,
samimiylik   va   ma’no   chuqurligi   namoyon   bo‘ladi:Dialoglar   asarning   badiiy
ta’sirini  kuchaytiradi va qahramonlarning ichki olamini  ochib beradi.   Dialoglarda
ritm va ohang poetik liriklik hosil qiladi, ayniqsa sevgi sahnalarida bu holat kuchli
seziladi.   Liriklik   va   emotsional   boylik .   Abdulla   Qodiriy   romanlari   lirik   ruh   bilan
yo‘g‘rilgan. Bu, ayniqsa, sevgi va insoniy munosabatlarga oid tasvirlarda namoyon
bo‘ladi:"Otabek   va   Kumush"   o‘rtasidagi   sevgi   poetik   tasvirlarning   yorqin
namunasi   bo‘lib,   asarda   sof   va   samimiy   tuyg‘ular   lirik   uslubda   tasvirlangan.
Hissiyotlarning   tasvirida   she’riy   tuyg‘ular   bilan   boyitilgan   obrazlardan
foydalaniladi.Tabiat   manzaralarining   poetik   tasviri .   Qodiriy   tabiat   tasvirlariga
9 alohida e’tibor qaratadi. Tabiat manzaralari nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki
qahramonlarning   hissiy   holatini   aks   ettiradi:"O‘tkan   kunlar"   romanida   bahor   va
kuz   manzaralari   sevgi   va   ayriliq   kabi   mavzularni   kuchaytiruvchi   poetik   fon
vazifasini   bajaradi.   Tabiat   orqali   qahramonlarning   ichki   dunyosi   va   kechinmalari
poetik yo‘sinda aks ettiriladi. Folklor elementlaridan foydalanish .  Abdulla Qodiriy
asarlarida   xalq   og‘zaki   ijodining   unsurlarini   mohirona   qo‘llagan.   Bu   elementlar
asarlarning   milliy   ruhini   oshiradi:Lirik   qo‘shiqlar,   xalq   maqollari   va   ertaklar
qahramonlarning   so‘zlariga   yoki   voqealarga   tabiiy   ravishda   singdirilgan.Folklor
motivlari   orqali   o‘zbek   xalqining   madaniyati,   qadriyatlari   va   dunyoqarashi
tasvirlanadi.   Tragik   va   dramatik   poetik   elementlar .   Qodiriy   asarlarida   poetik
elementlar nafaqat romantik, balki tragik va dramatik voqealarni ham kuchli ifoda
etadi:"Kumushning o‘limi" kabi sahnalarda poetik tasvirlar orqali qayg‘u va alam
kuchli  emotsional  ta’sir  uyg‘otadi.   Qahramonlarning  ichki  iztiroblari   poetik ifoda
orqali voqealarning tragik ohangini kuchaytiradi. Syujetni poetik boyitish .  Qodiriy
poetikasida   syujet   elementlari   lirik   va   dramatik   uslub   bilan   uyg‘unlashadi.
Romanlaridagi   voqealar   sodda   hikoya   shaklida   emas,   balki   poetik   rang-baranglik
bilan   yoritiladi:   Syujetda   biror   voqea   yoki   hissiyot   poetik   uslubda   batafsil
tasvirlanib,   o‘quvchini   voqeaga   chuqurroq   jalb   qiladi.   Masalan,   Kumushning
hayotdagi   dramatik   taqdiri   tasvirlanayotganida   syujet   poetik   boylik   bilan
ifodalanadi.   Xalqona   ohang   va   samimiylik .   Abdulla   Qodiriy   xalqona   uslubni
poetik   elementlar   bilan   uyg‘unlashtirib,   asarlarini   xalqning   yuragiga
yaqinlashtirgan:   Qahramonlarning nutqida oddiy xalq tiliga xos so‘zlar bilan birga,
poetik   iboralarning   uyg‘unlashuvi   seziladi.Samimiylikni   kuchaytirish   uchun   xalq
qo‘shiqlariga   xos   ritmik   ifodalarga   o‘xshash   unsurlar   qo‘llanilgan.Qodiriy
romanlarida   poetik   elementlarning   o‘ziga   xosligi   uning   asarlariga   badiiy
mukammallik,   ma’naviy   chuqurlik   va   estetik   go‘zallik   baxsh   etadi.   Ushbu
elementlar   Qodiriy   asarlarini   milliy   va   jahon   adabiyoti   durdonalari   qatoriga
qo‘shgan.   Quyida   uning   romanlaridagi   poetik   elementlarning   o‘ziga   xos
xususiyatlari   tahlil   qilinadi.     Tilning   boyligi   va   obrazliligi:   Abdulla   Qodiriy   o‘z
romanlarida   o‘zbek   tilining   boy   imkoniyatlaridan   mohirona   foydalangan.   U   tilni
nafaqat voqealarni  ifodalash, balki  ularning estetik go‘zalligini ta’kidlash vositasi
sifatida   ishlatgan.   Romanlaridagi   poetik   elementlar   quyidagi   jihatlarda   namoyon
bo‘ladi: Milliy iboralar va maqollar: Qodiriy asarlarida xalq maqollari, iboralari va
hikmatli   so‘zlar   ko‘p   uchraydi.   Masalan,   "O‘tkan   kunlar"   romanida   o‘zbek
xalqining   hayot   falsafasi   maqollar   orqali   ifodalanadi.   Tafsilotli   tasvir:   Tabiat
manzaralari,   inson   qiyofasi   va   ichki   kechinmalarni   tasvirlashda   boy   epitet   va
metaforalardan   foydalanadi.   Metaforalar   va   qiyoslar .   Qodiriy   poetikasida
metaforalar   va   qiyoslar   muhim   o‘rin   tutadi.   U   qahramonlarning   ichki
kechinmalarini   va   ularning   atrof-muhit   bilan   bog‘liqligini   poetik   tasvirlar   orqali
yetkazadi. "Kumushning oppoq yuzi oyning yorug‘ligiga o‘xshar edi" kabi iboralar
uning   romanlarida   sevgi   va   go‘zallikni   tasvirlashda   ishlatiladi.   Tabiat   va   inson
holatlarini   bir-biriga   qiyoslab   tasvirlash   orqali   hissiy   ta’sir   kuchaytiriladi.
Dialoglarning   poetik   tabiati.   Qodiriy   dialoglarida   xalqona   ohang   va   she’riy
ohangdorlik seziladi. Qahramonlar o‘zaro suhbatlarida so‘z boyligi, samimiylik va
10 ma’no chuqurligi namoyon bo‘ladi: Dialoglar asarning badiiy ta’sirini kuchaytiradi
va qahramonlarning ichki olamini ochib beradi. Dialoglarda ritm va ohang poetik
liriklik hosil qiladi, ayniqsa sevgi  sahnalarida bu holat kuchli seziladi. Liriklik va
emotsional   boylik.   Abdulla   Qodiriy   romanlari   lirik   ruh   bilan   yo‘g‘rilgan.   Bu,
ayniqsa, sevgi va insoniy munosabatlarga oid tasvirlarda namoyon bo‘ladi:"Otabek
va Kumush" o‘rtasidagi  sevgi  poetik tasvirlarning yorqin namunasi  bo‘lib, asarda
sof   va   samimiy   tuyg‘ular   lirik   uslubda   tasvirlangan.   Hissiyotlarning   tasvirida
she’riy   tuyg‘ular   bilan   boyitilgan   obrazlardan   foydalaniladi.   Tabiat
manzaralarining poetik tasviri. Qodiriy tabiat  tasvirlariga alohida e’tibor  qaratadi.
Tabiat manzaralari nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki qahramonlarning hissiy
holatini aks ettiradi: "O‘tkan kunlar" romanida bahor va kuz manzaralari sevgi va
ayriliq kabi mavzularni kuchaytiruvchi poetik fon vazifasini bajaradi. Tabiat orqali
qahramonlarning   ichki   dunyosi   va   kechinmalari   poetik   yo‘sinda   aks   ettiriladi.
Folklor   elementlaridan   foydalanish.   Abdulla   Qodiriy   asarlarida   xalq   og‘zaki
ijodining   unsurlarini   mohirona   qo‘llagan.   Bu   elementlar   asarlarning   milliy   ruhini
oshiradi:   Lirik   qo‘shiqlar,   xalq   maqollari   va   ertaklar   qahramonlarning   so‘zlariga
yoki   voqealarga   tabiiy   ravishda   singdirilgan.   Folklor   motivlari   orqali   o‘zbek
xalqining   madaniyati,   qadriyatlari   va   dunyoqarashi   tasvirlanadi.   Tragik   va
dramatik poetik elementlar. Qodiriy asarlarida poetik elementlar nafaqat romantik,
balki tragik va dramatik voqealarni  ham  kuchli  ifoda etadi: "Kumushning o‘limi"
kabi   sahnalarda   poetik   tasvirlar   orqali   qayg‘u   va   alam   kuchli   emotsional   ta’sir
uyg‘otadi.   Qahramonlarning   ichki   iztiroblari   poetik   ifoda   orqali   voqealarning
tragik   ohangini   kuchaytiradi.   Syujetni   poetik   boyitish.   Qodiriy   poetikasida   syujet
elementlari   lirik   va   dramatik   uslub   bilan   uyg‘unlashadi.   Romanlaridagi   voqealar
sodda hikoya shaklida emas, balki poetik rang-baranglik bilan yoritiladi: Syujetda
biror   voqea   yoki   hissiyot   poetik   uslubda   batafsil   tasvirlanib,   o‘quvchini   voqeaga
chuqurroq   jalb   qiladi.   Masalan,   Kumushning   hayotdagi   dramatik   taqdiri
tasvirlanayotganida   syujet   poetik   boylik   bilan   ifodalanadi.   Xalqona   ohang   va
samimiylik.   Abdulla   Qodiriy   xalqona   uslubni   poetik   elementlar   bilan
uyg‘unlashtirib,   asarlarini   xalqning   yuragiga   yaqinlashtirgan:   Qahramonlarning
nutqida oddiy xalq tiliga xos so‘zlar bilan birga, poetik iboralarning uyg‘unlashuvi
seziladi. Samimiylikni kuchaytirish uchun xalq qo‘shiqlariga xos ritmik ifodalarga
o‘xshash unsurlar qo‘llanilgan.
 
11 1.1Obrazlar tizimi va ularning poetik talqini.
Obrazlar   tizimi   adabiyot   va   san'atda   asarning   mazmunini   ochib   beruvchi,   uning
g'oyaviy-estetik mohiyatini ifodalovchi asosiy unsurlardan biridir. Obrazlar tizimi
poetik talqin orqali chuqurroq ma'no kasb etadi, bu esa ularning ramziy, falsafiy va
hissiy   ahamiyatini   oshiradi.   Obrazlar   tizimi   tushunchasi:   Obrazlar   tushunchasi :
Har   qanday   badiiy   asarda   obrazlar   muayyan   voqelikni,   hodisani   yoki   g'oyani
ramzlash orqali ochib beradi. Obrazlar individual (yakka xarakterlar), kollektiv (bir
guruh   yoki   ijtimoiy   qatlamni   ifodalovchi)   yoki   ramziy   (mavhum   ma'no
ifodalovchi)   bo'lishi   mumkin .   Tizimlilik :   Obrazlar   birgalikda   asarning   g'oyaviy
strukturasini   tashkil   qiladi.   Masalan,   romanda   bosh   qahramon,   yordamchi
personajlar   va   ularga   qarama-qarshi   obrazlar   bir   butunlikda   o'zaro   bog'langan .
Poetik talqin:Obrazlar tizimining poetik talqini ularning hissiy, badiiy va ma'naviy
qatlamlarini   ochib   beradi.   Quyidagi   usullar   orqali   bu   talqin   amalga   oshiriladi:
Ramziy talqin :  Obrazlarning mazmuni kengaytirilib, ular ramziy ma'no kasb etadi.
Masalan, g‘oz – sadoqatni, daraxt – hayotning davomiyligini, dengiz – cheksizlikni
ramzlaydi .  Kontrast va antitezalar :  Obrazlar bir-biriga zid qo‘yilib, asarning asosiy
g‘oyasi   yanada   chuqurlashtiriladi.   Masalan,   yorug‘lik   va   qorong‘ilik   obrazlari
hayot va o‘limni ifodalashi mumkin.  Shuaro uslubi :  She’riyatda obrazlar tuyg‘u va
badiiy fikrning birlashmasi orqali kuchayadi. Masalan, Alisher Navoiy gazallarida
gul va bulbul obrazlari sevgi  va iztirobning mukammal ifodasidir.   Metaforalar va
boshqa   badiiy   vositalar :   Obrazlar   tizimiga   metafora,   tashbeh,   istehzolar   kabi
vositalar yordamida chuqurroq mazmun yuklanadi. Misollar: She'riyatdagi obrazlar
tizimi :  Lirik qahramonning dardi bilan bog‘liq tarzda ishlatiladigan tabiiy obrazlar,
masalan, quyosh, oy yoki daryo, inson qalbining iztirob va umidlarini ifodalashda
vosita   bo‘ladi .   Epik   asardagi   obrazlar   tizimi : Dostoyevskiyning   “Jinoyat   va   Jazo”
romanida   obrazlar   tizimi   (Raskolnikov,   Soniy   Porfiriy)   inson   qalbi   va   axloqiy
mas’uliyat   mavzusini   ko‘taradi.   Obrazlar   tizimi   va   ularning   poetik   talqini
adabiyotshunoslik   va   san’atshunoslikning   muhim   yo‘nalishlaridan   biridir.   Bu
mavzu   obrazlarning   shakllanishi,   ularning   mazmun   va   ma’no   qatlamlari   hamda
o‘quvchi   yoki   tinglovchiga   ko‘rsatadigan   ta’sirini   o‘rganishni   nazarda   tutadi.
Quyida   bu   mavzuni   tushunishga   yordam   beruvchi   asosiy   jihatlar   va   asoslar
keltiriladi :   Obraz   tushunchasi Obraz   –   san’at   yoki   adabiyotda   muallif   tomonidan
12 yaratilgan   badiiy   qiyofa   bo‘lib,   hayotning  muayyan   jihatlarini   o‘zida   aks   ettiradi.
Obraz shaxs, voqea, holat yoki tabiat ko‘rinishi  shaklida bo‘lishi mumkin. Misol:
Alisher   Navoiy   g‘azallarida   sevgilisi   obrazining   go‘zallik   timsoli   sifatida
tasvirlanishi.   Chingiz   Aytmatovning   “Jamila”   asaridagi   Jamila   obrazida   ayollik
kuchi   va   erkinlik   talabi   mujassamlashgan.   Obrazlar   tizimi.   Obrazlar   tizimi   biror
asardagi   barcha   obrazlarning   bir-biri   bilan   bog‘lanishi   va   ularning   umumiy
maqsadga   xizmat   qilishini   anglatadi.   U   asarning   mazmunini   ochishda   va
muallifning   g‘oyasini   yetkazishda   muhim   ahamiyatga   ega.   Masalan:   “Layli   va
Majnun”da   Layli   va   Majnunning   sevgi   va   fojia   orqali   bog‘langan   obrazlari.
“Otamdan   qolgan   dalalar”da   tabiat   va   inson   obrazlari   o‘rtasidagi   o‘zaro
munosabat .   Poetika   va   obraz   talqini.   Poetika   –   adabiy   asarlarning   badiiy
shakllarini,   ularning   tuzilishi   va   ifoda   vositalarini   o‘rganadi.   Obrazning   poetik
talqini uning tasvirlanish usullari, ifoda vositalari (trop va stilistik figuralar) orqali
ochiladi:Misollar:   Metafora:   Navoiyning   “ko‘zlaring   bulut,   yuraging   quyosh”
qiyoslarida   obrazning   keng   ma’nolar   bilan   boyitilishi.   Simvol:   Oybekning
“Quyosh   chiqadi”   romanidagi   quyosh   milliy   uyg‘onishning   ramzi   sifatida   talqin
etiladi.   Obrazlarning   kontekstual   ahamiyati.   Har   bir   obraz   yaratilgan   davr   va
madaniyatga xos ma’nolar bilan boyitiladi. Shuning uchun obrazning poetik talqini
madaniy,   tarixiy   va   ijtimoiy   kontekstni   tushunishni   talab   qiladi.   Masalan:
O‘zbekiston   xalq   yozuvchisi   Abdulla   Qodiriy   asarlaridagi   milliy   va   tarixiy
obrazlar   o‘z   davri   ruhini   aks   ettiradi.   Jahon   adabiyotida   Dostoyevskiyning
“jinoyat”   va   “jazolik”   tushunchalarini   yorituvchi   obrazlari.   Obrazlarning   poetik
talqin   usullari.   Badiiy   tahlil :   Obrazning   tasvirlanish   usuli,   uning   ramziy   yoki
majoziy   ma’nolarini   ochib   berish. Tadrijiy   o‘sish :   Obrazning   voqealar   rivoji
davomida   qanday   o‘zgarib   borishini   ko‘rsatish.   Intertekstual   tahlil :   Obrazning
boshqa   asarlar   bilan   qanday   aloqada   ekanligini   aniqlash.   Obraz   tushunchasi
adabiyotshunoslik,   san’atshunoslik   va   falsafada   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lgan
tushunchadir.   U   asar   yoki   san’at   asarida   hayotni   badiiy   aks   ettirishning   asosiy
vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Obraz tushunchasini yaxshiroq tushunish uchun
uning   turli   jihatlarini   ko‘rib   chiqamiz.   Obrazning   ta'rifi.   Obraz   —   bu   badiiy   asar
yoki   san’at   asarida   yaratilgan,   muallifning   fikrini,   g‘oyasini   yoki   hissiyotini
ifodalash   uchun   xizmat   qiladigan   qiyofa,   shakl,   belgidir.   Obraz   nafaqat   shaxsiy
personaj   sifatida,   balki   voqea,   holat,   tabiat   manzarasi   yoki   ramziy   ma’noga   ega
narsa   sifatida   ham   namoyon   bo‘lishi   mumkin.   Obrazning   xususiyatlari. Badiiy
ifodalilik:   Obraz   ijodkorning   tasavvuridan   kelib   chiqadi   va   hayotiy   hodisalarni
badiiylik   orqali   aks   ettiradi.   Ko‘p   ma’nolilik:   Har   bir   obraz   birlamchi   va
ikkilamchi   ma’no   qatlamlariga   ega   bo‘lishi   mumkin.   Masalan,   "qush"   obrazi
erkinlikni   ramzlantirishi   mumkin.   Simvolik   ahamiyat:   Ko‘p   hollarda   obraz   biror
g‘oya   yoki   mavhum   tushunchaning   ramzi   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Obrazning
turlari. Shaxsiy obraz:  Asarda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan personajlar (Layli va
Majnun,   Otabek   va   Kumush).   Tabiat   obrazi:   Tabiat   tasvirlari   ham   obrazga
aylanishi mumkin (tog‘lar, daryolar, yomg‘ir va hokazo).  Ramziy obraz:  Muayyan
g‘oya yoki  tushunchani  ifodalovchi badiiy timsollar (qush — erkinlik, quyosh —
hayot).   Fantastik   obraz:   Haqiqatdan   uzoq   bo‘lgan,   lekin   ma’noli   timsol   sifatida
13 ishlatiladigan   obrazlar   (elflar,   ajdaholar).   Obrazning   shakllanishi.   Obrazni
yaratishda   quyidagi   elementlar   muhim   rol   o‘ynaydi:   Detallar:   Obrazning   tashqi
ko‘rinishi,   xatti-harakatlari   va   ichki   dunyosi.   Tropalar:   Metafora,   qiyoslash,
allegoriya kabi badiiy vositalar obrazni boyitadi.  Kontekst:  Obrazning ma’nosi uni
o‘rab turgan voqelik va madaniy muhitga bog‘liq bo‘ladi.  Misollar: Alisher Navoiy
she’riyatidagi   Layli   obrazi:   Go‘zallik,   sevgi   va   ilohiylikning   mujassami .   Chingiz
Aytmatovning   “Jamila”   asaridagi   Jamila   obrazi:   Ayol   erkinligi   va   o‘zligini
anglashning   badiiy   talqini.   Tolstoyning   “Anna   Karenina”dagi   Anna   obrazi:
Ayolning   ichki   ziddiyatlari   va   ijtimoiy   cheklovlar   ta’siridagi   fojiali   taqdiri.
Obrazning poetik vazifasi.  Hayotiy voqelikni badiiy aks ettirish. Muallifning g‘oya
va   hissiyotlarini   ifodalash.   O‘quvchi   yoki   tomoshabinni   hissiy   va   intellektual
jihatdan ta’sirlantirish.
Obraz , badiiy obraz—  voqelikni  faqat san atga xos usulda o zlashtiradiganʼ ʻ
va   o zgartiradigan   xarakterlovchi   estetik   kategoriya.   Shuningdek,   badiiy	
ʻ
asarda  ijodiy  qayta  yaratilgan  har   qanday  voqea  ham   obraz  deb  yuritiladi.
Badiiy   adabiyotda   insonning   alohida   shaxs   qiyofasida   yaratilgan,   ayni
paytda,   badiiy   umumlashma   xususiyatiga   va   hissiy   ta sir   kuchiga   ega	
ʼ
bo lgan surati	
ʻ   badiiy obraz   deyiladi. Obraz ( timsol ) tushunchasining keng va
tor   tushunchalari   mavjud.   Keng   ma nodagi   obraz   tushunchasi   ijodkorning	
ʼ
fikr-tuyg ulari   singdirilgan   hayot   manzarasini   anglatadi.   Tor   ma noda   esa	
ʻ ʼ
badiiy   asarda   aks   ettirilgan   inson   siymosini   ifodalaydi.   Obrazda   obyektiv
anglash   bilan   subyektiv   ijodiy   tafakkur   qorishib   ketadi.   Badiiy   obrazning
o ziga   xos   xususiyatlari   real   voqelikka   va   fikrlash   jarayoniga   bo lgan	
ʻ ʻ
munosabatda   aniq   namoyon   bo ladi.   Obraz   voqelikning   badiiy   in ikosi	
ʻ ʼ
sifatida   real   mavjud   obyektning   hissiy   aniq,   tayin   zamon   va   makonda
davom   etgan,   moddiy   tugal,   o zicha   yetuk   xususiyatlariga   ega   bo ladi.	
ʻ ʻ
Obrazlar   bosh   va   epizodik   turlarga bo linadi.Badiiy obrazni real obyekt bilan	
ʻ
chalkashtirmaslik   kerak;   u   shartlilik,   ramziylik   xususiyati   bilan   real
voqelikdan   farq   qiladi   va   asarning   ichki   "illyuziyali"   olamini   tashkil   qiladi.
Obraz   voqelikning   oddiy   in ikosi   bo lmay,   balki   uni   umumlashtirib,   aloqida,	
ʼ ʻ
o tkinchi,   tasodifiy   hodisaning   eng   mohiyatli,   o zgarmas(muqim),   adabiy	
ʻ ʻ
jihatlarini   ochib   beradi.   Mavhum   tushunchadan   farqli   ravishda   obraz
ko rgazmalilik   xususiyatini   namoyon   etadi,   u   voqealarni   mavqum
ʻ
mulohazalar   bilan   emas,   balki   hissiy   yaxlit,   bir   butun   takrorlanmas   tarzda
aks   ettiradi.   Obrazning   badiiyligi   mavjud   voqelikni   aks   ettirish   va   uni
anglash   xususiyati   bilan   belgilanmaydi,   balki   badiiylik   obrazning   misli
ko rilmagan,   yangi   o ylab   chiqarilgan   dunyo   yarata   olish   imkoniyatida
ʻ ʻ
yuzaga   chiqadi.   Obrazda   obyektiv   mavjud   va   muhim   jihatlar   bilan   birga,
bo lishi   mumkin   bo lgan,   mo ljaldagi,   xohishdagi,   ya ni   turmushning
ʻ ʻ ʻ ʼ
emotsional-irodaviy   tomonlariga   munosabat,   uning   ko rinmas,   ichki	
ʻ
imkoniyatlari   bilan   bog liq   xususiyatlar   ham   muxrlangan   bo ladi.	
ʻ ʻ
Shuningdek,   badiiy   obrazda   xayolot,   bo yoq,   tovush,   so z   va   boshqalarni	
ʻ ʻ
ijodiy   ishlash   yo li   bilan   san at   asari   yaratiladi.   Obraz	
ʻ ʼ   murakkab
tuzilish   va   murakkab   ko rinish	
ʻ ga   ega;   u   borliq   bilan   ruhiy   dunyoning   bir-
14 biriga   o tishidagi   barcha   momentlarni   o z   ichiga   oladi.   Badiiy   obrazʻ ʻ
vositasida   subyektivlik   bilan   obyektivlikning,   yakka   holat   bilan
umumiylikning, ideallik bilan reallikning o zaro muvofiq munosabatlari ijodiy	
ʻ
ishlab   chiqiladi.   Badiiy   asarda   so z   vositasida   yuzaga   chiqariladi.   Adabiy	
ʻ
asarning   materiali   ashyoviy   asosdan   (bo yoklar,   marmar,   tosh   va	
ʻ
boshqalar)   emas,   balki   belgilar   tizimi,   til,   so z   materialidan   iborat   bo lgani
ʻ ʻ
uchun   ham   so z   bilan   ifodalangan   Obrazda   ko rgazmalilik   tomoni   plastik	
ʻ ʻ
Obrazga   nisbatan   kam   aks   etadi.   Shoir   hatto   konkrettasviriy   so zlardan	
ʻ
foydalanganda   ham,   predmetning   ko zga   ko rinadigan   qiyofasini   emas,	
ʻ ʻ
assotsiativ   aloqadagi   mazmuniy   ko rinishini   yaratadi.   Badiiy   obrazning
ʻ
muhim   vazifasi  uning  hayotdagidek  salmoqdorlik,   yaxlitlik  va  jonlilikka  ega
bo lishidir.   Ko p   ma nolilik,   polisemiya   —   til   birliklarining   birdan   ortiq	
ʻ ʻ ʼ
ma noga   ega   bo lishi.   Ko p   ma nolilik   —   ko p   qirrali   va   murakkab   hodisa.
ʼ ʻ ʻ ʼ ʻ
Deyarli   har   bir   so zning   lug aviy   ma no   taraqqiyoti   aniq,   individual	
ʻ ʻ ʼ
yondashishni, izohlashni talab  qiladi. Ko p  ma nolilik ma nosi faqat  matnda	
ʻ ʼ ʼ
bilinadi. Onamning ko zi hali yaxshi ko radi (a zo); buloqning ko zi, igvaning	
ʻ ʻ ʼ ʻ
ko zi   (teshik);   uzukning   ko zi   (uzukka   qo yilgan   tosh);   taxtaning   ko zi	
ʻ ʻ ʻ ʻ
(taxtadagi   doira   shakl).   Ko p   ma nolilik   ikki   yo l   bilan   hosil   bo ladi:   1)	
ʻ ʼ ʻ ʻ
so zning   yangi   ma no   kasb   etishi   natijasida.   Mas,   yer   so zi   dastlab   bir	
ʻ ʼ ʻ
ma noli   bo lgan,   qolgan   ma nolar   so zning   ma no   tarkibi   taraqqiyoti
ʼ ʻ ʼ ʻ ʼ
natijasida   paydo   bo lgan;   2)   ko p   ma noli   so zdan   yoki   ko p   ma noli	
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ
qo shimcha vositasida so z yasalishi natijasida. Ko p ma noli so zlar qancha	
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
ma noga   ega   bo lmasin,   bu   so zlar   ma nosi   o zaro   bog langan,   ya ni
ʼ ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ
ma nolar   orasida   qandaydir   semantik   aloqa   mavjud   bo ladi.   Xuddi   shu
ʼ ʻ
xususiyat   ularni   omongshlardan   farqlaydi.   So zning   Ko p   ma nolilikini,	
ʻ ʻ ʼ
asosan,   matn   hal   etadi:   so zning   ishlatilish   matni   qanchalik   rang-barang	
ʻ
bo lsa, bu so z shunchalik ko p lug aviy ma noni ang-latadi.	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
Bob bo‘yicha xulosa:
Abdulla   Qodiriy   romanlari   poetikasi   o‘zining   o‘ziga   xos   badiiylik,   milliy   ruh   va
realizm   bilan   o‘zbek   adabiyotida   yangicha   uslub   va   mazmun   yaratgan.   Uning
romanlaridagi poetika nazariy jihatdan quyidagi tamoyillarga asoslanadi: G‘oyaviy
va   milliy   mazmun   –   Qodiriy   o‘z   romanlari   orqali   milliy   ong,   tarixiy   voqelik   va
xalq   qadriyatlarini   chuqur   aks   ettirgan.   U   asarlari   bilan   o‘sha   davrning   ijtimoiy
muammolarini   ko‘rsatib,   millatning   kelajagi   haqidagi   muhim   savollarni   o‘rtaga
tashlagan.   Obrazlar   tizimining   badiiyligi   –   Qodiriy   yaratgan   obrazlar   hayotiy,
dinamik   va   ko‘p   ma’noli   bo‘lib,   ularning   ziddiyatlari   orqali   asarning   dramatizmi
va   falsafiy   mazmuni   ochiladi.   Obrazlarning   realistik   va   ramziy   qirralari
uyg‘unlashgan.   Realistik   ifoda   va   tarixiy   kontekst   –   Qodiriy   romanlari   tarixiy
voqealarga   asoslanib,   ularni   hayotiy   va   ishonarli   tarzda   yoritadi.   Tarixiy   voqelik
badiiylik   orqali   qayta   talqin   qilinadi,   shu   bilan   birga,   asarlar   zamonaviy   ijtimoiy
muammolarga ham ishora qiladi. Til va uslub poetikasi – Qodiriy tili jonli, xalqona
15 va   obrazli   bo‘lib,   u   xalq   maqollari,   iboralari   va   badiiy   tropalarni   mohirona
ishlatgan.   Dialoglar   va   tasvirlar   orqali   har   bir   obrazning   ichki   va   tashqi   dunyosi
aniqlik bilan yoritilgan. Konflikt va dramatizm – Uning asarlarida ichki va tashqi
ziddiyatlar romanlarning rivoji va mazmunini belgilaydi. Konfliktlar orqali muallif
axloqiy, ijtimoiy va shaxsiy  masalalarni chuqur  tahlil qiladi. Abdulla Qodiriy o‘z
romanlari   orqali   milliy   adabiyotda   yangi   bosqichni   boshlab   bergan.   Uning
poetikasi   milliy   va   xalqaro   adabiy   an’analarning   uyg‘unlashuvi,   o‘zbek
adabiyotining estetik boyishi va zamonaviy roman janrining shakllanishida muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu asarlar o‘zbek milliy o‘zligini anglash va badiiy tafakkurni
rivojlantirishga xizmat qilib, hozirgi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
II bob. “Mehrobdan chayon” romanining poetikasi va tahlili .
2.1. Konflikt, dramatizm va syujet qurilishidagi poetik vositalari. 
Abdulla   Qodiriy   tomonidan   yaratilgan   “Mehrobdan   chayon”   romanida   o‘zbek
xalqining   o‘ziga   xos   ijtimoiy,   ma’naviy   va   axloqiy   muammolari   chuqur   tahlil
qilingan. Ushbu roman o‘zbek nasrida ijtimoiy-realistik roman sifatida o‘ziga xos
o‘rin   egallab,   muallifning   badiiy   uslubi   va   ijodiy   mahoratini   namoyon   etadi.
Quyida   roman   poetikasining   asosiy   jihatlari   va   uning   tahlili   keltiriladi:
“Mehrobdan   chayon”   romani   jamiyatdagi   ikkiyuzlamachilik,   munofiqlik   va
yolg‘on   dindorlikni   fosh   qilishga   qaratilgan.   Qodiriy   bu   asarda   o‘z   davrining
axloqiy,   ijtimoiy   va   siyosiy   muammolarini   tasvirlab,   jamiyatni   o‘zgartirishga
chaqirgan.   Asosiy g‘oya:   Axloqiy tozalikka, samimiyatga va halollikka chaqirish.
Dinni o‘z manfaatlari uchun ishlatadigan kimsalarning jamiyatda qanday halokatli
oqibatlarga   olib   kelishini   ko‘rsatish.   Asosiy   muammo:   Munofiqlik   va   dindorlik
niqobidagi   buzg‘unchilik   jamiyat   taraqqiyotiga   to‘sqinlik   qiladi   Roman
poetikasining   muhim   jihatlaridan   biri   obrazlarning   murakkab   va   jonli
tasvirlanganidir.   Har   bir   obraz   orqali   asar   g‘oyasi   va   konfliktlari   ochib   beriladi .
Ra’no:  Roman qahramoni, go‘zal, halol va sof qiz bo‘lib, u jamiyatdagi munofiqlik
qurboni   bo‘ladi.   Ra’no   obrazi   orqali   Qodiriy   o‘zbek   ayollarining   o‘sha   davrdagi
ijtimoiy   ahvolini,   ularning   huquqlari   va   ichki   iztiroblarini   yoritadi.   Olim:
Ra’noning sevgilisi, halol va sadoqatli yigit. U asarda samimiy sevgi va insoniylik
timsoli   sifatida   tasvirlanadi.   Iskandar:   Munofiqlik   va   ikkiyuzlamachilik   ramzi.   U
din   niqobi   ostida   o‘zining   razil   rejalari   orqali   boshqa   qahramonlarning   hayotini
vayron   qiladi.   Chayon:   Asar   nomida   ham   aks   etgan   "chayon"   obrazi   ramziy
ma’noga   ega   bo‘lib,   u   munofiqlik,   buzg‘unchilik   va   zarar   yetkazuvchi   kuchni
anglatadi.   Chayon   bu   yerda   insoniylikdan   uzoq,   o‘z   manfaatini   ko‘zlagan
shaxslarni   ifodalaydi.   Roman   poetikasida   asosiy   dramatik   chiziq   sevgi   va
jamiyatdagi munofiqlik o‘rtasidagi kurash orqali namoyon bo‘ladi. Konfliktlarning
asosiy   turlari:   Ichki   ziddiyat:   Ra’no   va   Olimning   sof   sevgisi   bilan   jamiyatdagi
munofiqlik   o‘rtasidagi   kurash.   Tashqi   ziddiyat:   Ra’no   va   Iskandar   o‘rtasidagi
ziddiyat.   Bu   kurash   jamiyatda   yaxshi   va   yomon   o‘rtasidagi   odatdagi   kurashni
16 ifodalaydi. Qodiriy o‘zining voqealarni realistik tasvirlash uslubi bilan o‘quvchini
hayotiy   voqelikka   yaqinlashtiradi.   U   voqealarni   haqiqatga   yaqin,   sodda   va   tabiiy
qilib   tasvirlaydi.   Shu   bilan   birga,   uning   tilida   xalqona   iboralar,   maqollar   va
metaforalar   ishlatilgan.   Roman   qahramonlarining   hayot   kechirishi   va   ular
yashaydigan   muhit   jonli   va   batafsil   tasvirlangan.   Toshkentning   mahalliy
koloritlari, o‘sha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy muhit tasviri o‘quvchiga o‘sha zamon
manzarasini   yaqqol   his   etishga   yordam   beradi.   Dialoglarning   jonliligi:   Har   bir
qahramonning   nutqi   uning   ichki   dunyosini   ochib   beradi.   Masalan,   Iskandarning
ikkiyuzlamachi va tuhmatchi nutqlari uning fe’l-atvori haqida aniq tasavvur beradi .
Maqollar   va   iboralar:   Maqollar   va   xalqona  iboralar   orqali   voqealarning   milliyligi
va o‘quvchiga yaqinligi oshirilgan. Roman nomidagi “Mehrobdan chayon” ifodasi
asarning   ma’no   qatlamlarida   muhim   ramziy   ma’noga   ega.   Mehrob   (ibodat   joyi)
poklik   va   ilohiylikni,   chayon   esa   zarar   va   munofiqlikni   ifodalaydi.   Bu   qarama-
qarshilik   orqali   Qodiriy   dindorlikning   yolg‘on   qiyofasini   fosh   etadi.   Roman   o‘z
davrining   axloqiy   va   ijtimoiy   muammolarini   yoritadi.   Qodiriy   jamiyatdagi
haqiqatni   ochib   berib,   axloqiy   poklik   va   adolatga   chaqiradi.   U   munofiqlik   va
yolg‘onchilikka   qarshi   chiqib,   haqiqiy   dindorlik   va   insoniylikni   targ‘ib   qiladi.
“Mehrobdan   chayon”   romani   Abdulla   Qodiriyning   o‘z   davri   uchun   nihoyatda
muhim   bo‘lgan   ijtimoiy,   axloqiy   va   ma’naviy   muammolarni   ko‘tarib   chiqqan
badiiy asari bo‘lib, uning poetikasi  o‘zbek adabiyotida noyob o‘rin tutadi. Asarda
insoniylik, halollik va sevgining yuksak qadriyat sifatida ulug‘lanishi, shuningdek,
munofiqlik   va   buzg‘unchilikning   keskin   qoralanishi   o‘quvchini   chuqur   o‘ylashga
undaydi. Romanning milliy realizmi, ramziy boyligi va dramatik kuchi uni nafaqat
milliy,   balki   jahon   adabiyotida   ham   yuksak   qadrlanishi   mumkin   bo‘lgan   asar
darajasiga   ko‘taradi.   Mehrobdan   chayon —   o zbek   romanchiliginingʻ
asoschisi   Abdulla   Qodiriyning   ikkinchi   yirik   asari   1928-yil   fevralda   yozib
tugatilgan.   Roman   birinchi   marta   1929-yil   Samarqandda   bosilib   chiqdi.   Roman
mavzusi   19-asr   hodisalari   —   „xon   zamonlari“   davridagi   o zboshimchaliklarni	
ʻ
ko rsatishga   qaratilgan   bo lsada,   unda   roman   yozilgan   davr   ruhi   kuchli	
ʻ ʻ
singdirilgan.   Asarni   „Mehrobdan   chayon“   deb   atash,   ziyoli   ulamolarni   qahramon
qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh   — sajdagohdan chiqqan, o sha dargohga	
ʻ
nomunosib   munofiq,   qallob,   tuban   kimsalarga,   hasadgo y,   e tiqodsiz   kishilarga	
ʻ ʼ
ishoradir.   Anvar   bilan   Ra noning   sevgi   sarguzashti,   qalb   nazokati   shoirona	
ʼ
tarannum   etilgan.   Maktabdor   Solih   maxdumning   yumoristik   obrazi
adabiyotshunoslar   tomonidan   yozuvchining   jiddiy   yutug i   deya   hisoblanadi.	
ʻ
Abdulla        Qodiriy    .  Mehrobdan   chayon   romani . 1994- yilgi   nashrning   ichki   ko ʻ rinishi
Asar   uzoq   yillar   davomida   juda   ko ʻ p   marotaba   qaytadan   nashr   etilgan .   Jumladan ,
1994- yilda   G    ʻ   afur         G    ʻ   ulom         nomidagi         nashriyot    -   matbaa         ijodiy   
uyi   tomonidan   O    ʻ   tkan        kunlar      bilan   bir   kitobda   602   betli   60   000   nusxada ,   2016-
yilda   Yangi        asr        avlodi      nashriyoti   tomonidan   512   betli   yumshoq   muqovada ,   2008
va   2018- yillarda   Sharq   nashriyoti   tomonidan   288   betli   qattiq   muqovada   nashr
etilgan . „ Mehrobdan   chayon “  romanida   xonliklar   davri   zug ʻ umi   muayyan   darajada
sezilsa   ham ,   adibda   goho   tarafkashlik   mayllari   ko ʻ rinadi .   Adib   amalda   realizm
mavqeida   turgan   tarixiy   haqiqatni   mumkin   qadar   haqqoniy   ifodalashga   intilgan.
17 Romanda   muallif   yengil   hazil-mutoyiba,   kulgi-yumor,   piching,   kinoya-kesatiq,
hajv orqali Solih maxdumning tabiatiga xos „maqtab bo lmaydigan“ xususiyatlarniʻ
batafsil ko rsatadi. Bunday xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ildizlarini ham	
ʻ
ochadi. Ayni paytda, mahdumning „hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik“ fazilatini
ham   ta kidlaydi:   „nima   bo lganda   ham   maxdum   o z   zamonasining   eng   oldingi	
ʼ ʻ ʻ
domlalaridan,   Qo qon   aksariyatining   savodxon   bo lishlariga   sababchi	
ʻ ʻ
ustozlardan“.   Romandagi   Anvar   bilan   Ra no   obrazlari,   bir   qarashda,   romantik	
ʼ
qahramonlarday   taassurot   beradi.   Barkamollik   —   aql-zakovat,   do stga,   sevgiga	
ʻ
sadoqat,   erk,   adolat   yo lidagi   shijoat   bobida   ular   afsona,   doston   qahramonlarini	
ʻ
eslatadilar.   Ishqiy   mulohazalar   bobida   bu   ikki   yosh   juda   erkin,   oralaridagi   gap-
so zlar   bir   qadar   kitobiy,   shoirona.   Masalaga   sinchiklab   qaralsa,   Anvar   va	
ʻ
Ra nodagi   favqulodda,   kitobiy   tuyulgan   hislatlar,   ularning   „g ayritabiiy“   xatti-
ʼ ʻ
harakatlari   mantiqan   va   ruhiy   jihatdan   asoslangan.   Ular   maktab   ko rgan,   yaxshi	
ʻ
tarbiya, chuqur bilim olgan, Sharqning yuksak madaniyati, gumanistik g oyalarini	
ʻ
o zlari   uchun   chin   e tiqod,   bosh   maqsad   qilib   olgan   odamlardir.   Adib   asar	
ʻ ʼ
personajlari   qismati   bilan   bog liq   holda   muhim   tarixiy   hodisalar,   shaxslar,	
ʻ
sarguzashtlar   haqida   ham   ma lumot   berib   o tadi.   Solih   maxdumning   kechmishi,	
ʼ ʻ
ota-bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi to g risidagi	
ʻ ʻ
hikoya,   haq   ishlari   uchun   jabr   ko rgan   Sayidxon,   mulla   Siddiq   va	
ʻ
Mo minjonlarning   achchiq   qismati,   Xudoyorxon   tarixi   to g risidagi   ma lumotlar,	
ʻ ʻ ʻ ʼ
Og acha oyim sarguzashtlari, xon harami, xotinlari, o rdadagi qullar haqidagi aniq
ʻ ʻ
ma lumotlar   asarda   salmoqli   o rin   tutadi.   Ular   bilan   tanishganda   hujjatli-tarixiy,
ʼ ʻ
publitsistik   asar   o qiyotganday   bo lasiz.   Yozuvchi   ba zan   qahramonlarining	
ʻ ʻ ʼ
tabiatini,   xususan,   haramdagi   qizlar   fojiasini   hazil-mutoyiba,   o yin-kulgi   orqali	
ʻ
ochib beradi. Ammo, bu kulgili  bo lib tuyulgan hodisalar  zamirida jiddiy insoniy	
ʻ
drama va shafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, „Mehrobdan chayon“ hayot haqiqatini
„orttirmay   va   kamitmay“   o z   holicha   jamiki   qirralari,   tovlanishlari   bilan	
ʻ
gavdalantirgan,   xarakterlar   olamini,   ruhiyatini   o ziga   xos   ohanglar,   bo yoqlar	
ʻ ʻ
vositasida   kashf   etib   bergan   o xshashi   yo q   badiiy   obida   bo lib   hisoblanadi.	
ʻ ʻ ʻ
Quyida Abdulla Qodiriyning roman haqidagi fikrlarini keltirilgan:   ROMANNING
MAVZUSI   TO G RISIDA	
ʻ ʻ " Turkiston   feodallarining   keyingi   vakili   bo lg an	ʻ ʻ
Xudoyorning   o z   xohishi   yo lida   dehqon   ommasi   va   mayda   hunarmand	
ʻ ʻ   —   kosib
sinfini   qurbon   qilishi,   mamlakat   xotin-qizlarini   istagancha   tasarruf   etishi,   bunga
qarshi   kelguchilar   tilasa   kim   bo lmasin,   rahmsiz   jazo   berishi   ro monning	
ʻ ʻ
mavzuidir.   Xudoyorning   bu   yo ldag i   birinchi   istinodgohi   bo lg an   ulamolar,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ularning   ichki-tashqi   ahvoli,   axloqi,   Madrasa   va   oila   hayoti,   ulamoda   insoniy   his
bitkanligi   va   qolg ani   ham   xabosat   pardasi   ostida   sezilmas   darajaga   yetkanlini	
ʻ
mundarija   sig dirg an   qadar   bayon   qilinadir.   Bular   ro monning   nomarg ub	
ʻ ʻ ʻ ʻ   —
manfiy   qahramonlari.   Ikkinchi   tarafda   mazkur   qora   kuchlarga   qarshi   „tuban“
sinf   —   kambag allar,   ularning   xonliq   tuzilishiga,   qora   kuch	
ʻ   —   ulamo
alayhigachiqishi. Mehnatkash kambag allarning axloqi, sajiyasi, oilasi, turmishi va	
ʻ
bir-biriga   aloqasi,   samimiyati.   Albatta,   men   bu   so ngg i   marg ub   qahramonlarni	
ʻ ʻ ʻ
o zbek   tarixining   hazmi   ko targan   qadar   o z   holicha   olishqa   tirishdim.   Ularning	
ʻ ʻ ʻ
xon   va   ulamoga   qarshi   isyoni   tabi’iy   —   shar’iydir.   Chunki   shundan   ortig i   soxta	
ʻ
18 bo lishi   ustiga   kitobning   qadrini   ham   tushurar   edi.   Shu   ikki   sinfkurashini   tasvirʻ
qilish vositasida  xon harami, xotinlari, qirq qizlar, tarixiy vaetno g rafiy lavhalar,	
ʻ ʻ
o zbek hayoti, qiziqchilig i, tanqidchilig i, o zbek xotin-qizlari orasidag Iiste dod,	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
shoirlar,   azkiyachilik   va   boshqa   yana   ko bnuqtalarni   qamrab   olindi.	
ʻ   Ro monda	ʻ
yana   bundan   boshqa   bir   ko b   jihatlar   bor.   Ularni   bu   yerda   sanab   o lturish   hojat	
ʻ ʻ
emas, ular muhtaram o qug uchining nazaridan qochib qutilm	
ʻ ʻ
Anvar-bosh qahramon. Salim bo yoqchining o g li, Solih maxdumning asrandisi.	
ʻ ʻ ʻ
Ra no-Solih maxdumining qizi. Anvarning sevgilisi.	
ʼ
Solih maxdum-muallim va imom. Maktabdor domla. Ra noning otasi	
ʼ
Sultonali-Anvarning do sti. Anorbibi - Anvarning onasi	
ʻ
Nodira- Anvarning opasi, uning dunyoga kelishidan xursand bo lgan yagona inson 	
ʻ
ona o rnida onasi	
ʻ
Mulla Abdurahmon- mahalla imomi , mehrobdagi chayon
Xudoyorxon- Qo qo n xoni	
ʻ ʻ
Qobil - Anvarning akasi
Nasim- Anvarning yosh do sti, Muhammad Rajabbekning o g li	
ʻ ʻ ʻ
Muhammad Rajabbek poygachi- mirzaboshi, Nasimning otasi
19 2.2.Tarixiy-realist uslubning poetik ifodasi
Poetika (yun. poietike — poetik san at) — badiiy asarlarda ifoda vositalari tizimiʼ
haqidagi   fan,   eng   qad.   adabiyotshunoslik   fani.   Keng   ma noda   P.   adabiyot	
ʼ
nazariyasi  tushunchasiga  to g ri  keladi. Adabiyot  nazariyasi  sifatida P. adabiy tur	
ʻ ʻ
va janrlar xususiyatini, oqim va yo nalishlar, uslub va metodlarni o rganadi hamda	
ʻ ʻ
badiiylik darajasi o rtasidagi ichki bog lanish va o zaro munosabat qonuniyatlarini	
ʻ ʻ ʻ
tadqiq etadi. P. 3 tarkibiy qismdan iborat: umumiy P., tavsifiy (xususiy) P., tarixiy
P.   Umumiy   P.   har   qanday   asarning   badiiy   vositalari   va   qurilish   qonuniyatlarini
janrga,  adabiy tur  va  jinslarga  qarab  muallif  niyatining mujassamlanish  usullarini
tadqiq   etadi.   Tavsifi   y   P.   ayrim   olingan   bir   muallif   asarlarining   yoki   davrlar   va
yo nalishlarning   o ziga   xos   xususiyatlarini   aniqlaydi.   Tarixi   y   P.   badiiy   vositalar	
ʻ ʻ
taraqqiyotini  (obrazli  ifodalar, shakllar, qofiyalar)  va kategoriyalarni  (badiiy qilib
berilgan   zamon,   makon,   ritm)   o rganadi.   "P".   termini   dastlab   Aristotelning	
ʻ
"Poetika"   asarida   qo llangan.   Bu   asar   badiiy   asar   va   uning   tiliga   oid   nazariy	
ʻ
masalalarni   yoritishda   dastlabki   asarlardan   hisoblanadi.   Asarda   yunon
adabiyotidagi   ilk   realizm   nazariyasi   haqida   ma lumot   berilgan.   Buyuk	
ʼ
vatandoshimiz   Abu   Nasr   Forobiy   ham   ushbu   asar   ta sirida   "Shoirlar   san ati	
ʼ ʼ
qonunlari   haqida   risola"sini   yozgan.   Realistik   adabiyotning   klassitsizm   bosqichi
haqidagi   nazariy   masalalar   fransuz   olimi   va   shoiri   N.   Bualonnng   "Poetik   san at"	
ʼ
asari   (1674)da   yoritildi.   Bualo   bu   asarida   klassitsizm   poetikasi   asoslarini   yaratdi,
bu   oqim   uchun   xos   bo lgan   xususiyatlarni   ochib   berdi   va   ularni   badiiy   ijod	
ʻ
qonuniyatlari sifatida talqin qildi. Klassitsizm nazariyasining dogmatik g oyalariga	
ʻ
qarshi   kurashda   fransuz   yozuvchisi   va   faylasufi   D.   Didroning   "Dramatik   poeziya
haqida"   (1758),   G.   Lessingning   "Gamburg   dramaturgiyasi"   (2   j.li,   1767—69)
asarlari   vujudga   keldi.   Bu   asarlarda   ijodda   erkinlik,   hayotiy   haqiqat   masalalari,
hayotni   dinamik   tarzda   tasvirlash   talablari   nazariy   asoslandi.   Musulmon   Sharqi
20 adabiyotida   P.   3   qismdan:   1)   ilmi   aruz,   2)   ilmi   qofiya,   3)   ilmi   badi dan   iboratʼ
maxsus   fan   sifatida   shakllangan   va   bu   fanning   mazkur   yo nalishlari   bo yicha	
ʻ ʻ
ko plab   ilmiy   asarlar   yaratilgan   (Shayx   Ahmad   Taroziyning   "Funun   ul-balog a",	
ʻ ʻ
Atoulloh   Husayniyning   "Ba-doi   ussanoyi "   va   boshqalar).   Adabiy-badiiy	
ʼ ʼ
mezonlar, ya ni P.ning muayyan qonun-qoidalari ayrim adabiy yo nalish, oqim va	
ʼ ʻ
maktablarda,   alohida   xalqlarda   (tasavvuf   she riyati   P.si,   xalq   dostonchiligi   P.si,	
ʼ
ma rifatparvarlik   adabiyoti   P.si,   Sharq   adabiyoti   P.si,   uzbek   adabiyoti   P.si   kabi),	
ʼ
hatto buyuk qalam sohiblari ijodida pishgan, puxta ishlanib, sayqal topgan (Navoiy
P.si, Bobur P.si, Qodiriy P.si va boshqalar). Uzbek filologiyasi tarixida P. bo yicha	
ʻ
dastlabki  kuzatishlar   "Qutadg u  bilig"   (Yusuf  Xos   Xojib),  "Devonu   lug otit-turk"	
ʻ ʻ
(M.   Koshg ariy)   asarlaridan   boshlangan.   She r   nazariyasini   rivojlantirishda	
ʻ ʼ
Navoiyning   "Muhokamat   ul-lug a-tayn",   "Mezon   ul-avzon",   Boburning	
ʻ
"Muxtasar" asarlari muhim rol o ynadi. Adabiyot va san atning yuksak badiiyligi,	
ʻ ʼ
goyaviyligi   uchun   kurash   borgan   va   bo-rayotgan   keyingi   davrlarda   uzbek
adabiyotshunoslari   ham   P.   masalalarini   tadqiq   etishga   katta   e tibor   berdilar.	
ʼ
Navoiy   ijodi   P.sini   o rganishda   V.   Zohidov,   M.   Shayxzoda,   A.   Hayitmetov,   Yo.	
ʻ
Isoqov   va   boshqalarning   tadqiqotlari,   Qodiriy,   Oybek,   Abdulla   Qahxrr   romanlari
P, si bo yicha M. Qo shjonov, U. Normatov va boshqalarning, uzbek she riyati P.si	
ʻ ʻ ʼ
haqila   O.   Sharafiddinov   va   boshqalarning   tadqiqotlari   muhim   ahamiyatga   ega.
Uzbek folklori namunalari P.si ham tadqiq etilmoqda. 
Tarixiy-realist uslub – bu badiiy adabiyot va san'atda tarixiy voqealar, shaxslar va
davrlarni   realizmga   xos   aniq,   asosli   va   haqqoniy   ifoda   qilish   orqali   yoritadigan
yo‘nalishdir.   Ushbu   uslubda   yaratilgan   asarlar   o‘tmish   voqealari   yoki   shaxslarini
nafaqat hujjatli haqiqat bilan bog‘lashga, balki ularni poetik va estetik mazmunda
aks   ettirishga   intiladi.   Tarixiy-realist   uslubning   poetik   ifodasi   quyidagilar   bilan
namoyon   bo‘ladi :   Aniqlik   va   haqqoniylik:   Tarixiy-realizmda   tarixiy   voqealar   va
shaxslar   aniq   dalillar   asosida   tasvirlanadi.   Badiiy   asarda   real   faktlar   saqlanadi,
lekin ularni tasvirlashda san’atkorlik yondashuvi ishlatiladi.  Masalan, Navoiy yoki
Temur kabi tarixiy shaxslarning hayoti va faoliyati poetik ruh bilan uyg‘un holda
beriladi.   Tarix   va   badiiy   o‘ylamning   uyg‘unligi:   Tarixiy   asar   nafaqat   tarixiy
faktlarni  bayon  qiladi,  balki  ular   orqali  badiiy  ma'no   yaratishga  intiladi.  Shunday
qilib,   o‘quvchi   yoki   tomoshabin   nafaqat   o‘tmish   haqida   bilim   oladi,   balki   o‘sha
davrning   ruhiy   holatini   ham   his   qiladi.   Obrazlilik   va   poetik   tahlil:   Tarixiy-realist
uslub   shaxsiy   xarakterlarni   chuqur   o‘rganish   va   ularning   ichki   dunyosini   ochib
berishga   qaratilgan.   Bu   obrazlarning   harakatlari   va   qarorlarida   tarixiy   jarayonlar
aks etadi. Masalan, Qodiriyning "O‘tgan kunlar" romanida tarixiy voqealar orqali
insoniy munosabatlar  va  ichki  ziddiyatlar  poetik ifodalangan .   Tabiiylik va estetik
uslub:   Tasvirlar   va   voqealar   tahlilida   tarixiy   davrning   ijtimoiy,   siyosiy,   iqtisodiy
21 sharoitlari   estetik   did   bilan   aks   ettiriladi.   Bu   uslubda   tabiat,   muhit   va   davrning
umumiy manzarasi poetik mazmun bilan boyitiladi.   Tarixiy shaxslarning dramatik
talqinlari:   Tarixiy-realist asarlarda shaxslar nafaqat tarixiy qahramon sifatida, balki
oddiy inson sifatida ham  ko‘rsatiladi. Ularning qarorlarini, his-tuyg‘ularini poetik
ifoda   qilish   orqali   o‘quvchiga   yaqinlashtiriladi.   Tarixiy-realist   uslubning
namunalariga   misollar:   Abdulla   Qodiriyning   "Mehrobdan   chayon"   va   "O‘tgan
kunlar"   romanlari   –   tarixiy   voqealarni   realist   ruhda   poetik   tasvirlashning   yorqin
namunasi.   Lev   Tolstoyning   "Urush   va   tinchlik"   asari   –   tarixiy   voqealarni   badiiy
ifodalash orqali ulkan dramatik mazmun yaratishning ustun namunasi. Muhammad
Yusuf   va   Erkin   Vohidov   kabi   shoirlarning   tarixiy   mavzulardagi   she'rlari   ham
poetik   realizmning   ifodasi   sifatida   ko‘rilishi   mumkin.   Tarixiy-realist   uslub   o‘z
mohiyatida   o‘tmish   orqali   bugungi   kunga   hikmat   chiqarish,   shuningdek,   tarixiy
jarayonlarni   chuqur   badiiy   tahlil   qilish   imkoniyatini   beradi.   Bu   uslubning   poetik
kuchi esa uni yanada ta’sirchan va o‘quvchi uchun qiziqarli qiladi.
Aniqlik va haqqoniylik  tarixiy-realist uslubning eng muhim xususiyatlaridan 
biridir. Bu tamoyil asosan tarixiy voqealar, shaxslar, muhit va davrni tasvirlashda 
faktlarga tayanishni, ularni soxtalashtirmasdan yoki mubolag‘asiz aks ettirishni 
anglatadi. Bunda yozuvchi yoki san’atkor real hayotdan olinadigan voqealarni 
dramatizatsiya qilishdan ko‘ra, ularning chinakam mohiyatini badiiy qiyofa orqali 
ko‘rsatishga intiladi. Aniqlik va haqqoniylikning asosiy jihatlari:  Faktlarga 
tayanish.   Tarixiy voqealar va shaxslarni tasvirlashda yozuvchi yoki ijodkor mavjud
tarixiy hujjatlar, manbalar va dalillarga tayanadi. Ular tarixni buzmaslikka va uni 
real manbalarga asoslab ifodalashga harakat qiladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning 
"O‘tgan kunlar" romanida o‘zbek xalqining XIX asrdagi hayoti aniq tarixiy 
sharoitlarga mos holda aks ettirilgan.  Tarixiy muhitning haqqoniy tasviri:   Tarixiy-
realizmda davrning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy xususiyatlari haqqoniy 
ko‘rsatiladi. Muhit tasviri voqealar rivojida muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, Lev 
Tolstoyning "Urush va tinchlik" romanida Napoleonnning Rossiyaga bostirib 
kirishi va rus jamiyati hayoti tafsilotlari aniq va batafsil tasvirlangan.  Obyektivlik:  
Yozuvchi voqealarni sub’ektiv hissiyotlardan yoki siyosiy maqsadlardan xoli 
holda, obyektiv tarzda yoritishga intiladi. Bu voqealarga tanqidiy yondashuvni 
ham o‘z ichiga oladi. Shuningdek, tarixiy shaxslar o‘ta ideallashtirilmaydi yoki 
bo‘rttirilmaydi. Masalan, tarixiy qahramonning kamchiliklari ham ochiq 
tasvirlanadi.  Badiiy haqiqatga intilish:   Yozuvchi tarixiy faktlarni saqlab qolgan 
holda ularni badiiy shaklda aks ettiradi, shunda voqealar chinakam hayotiy va 
haqqoniy tuyuladi. Bu tarixiy haqiqatni o‘quvchi yoki tomoshabin ongida 
jonlantirishga yordam beradi. Masalan, Shukur Xolmirzayevning hikoyalari yoki 
Oybekning "Qutlug‘ qon" romanida ijtimoiy ziddiyatlar va shaxsiy qismatning 
tarixiy muhit bilan bog‘liqligi aniq ko‘rinadi.  Tarixiy shaxslarning haqqoniy 
qiyofasi:   Tarixiy-realist uslubda tarixiy shaxslarning hayoti va faoliyati 
bo‘rttirilmay, balki ularning real hayotiy fazilatlari, shaxsiy qarorlari va davrning 
22 ularga ta’siri haqqoniy ko‘rsatiladi. Masalan, Sharaf Rashidovning "Bo‘rondan 
kuchli" asarida tarixiy voqealar fonida inson xarakterlari aniq tasvirlangan. Tarixiy
asar o‘quvchiga faqat badiiy zavq berish uchun emas, balki tarixni anglash va 
undan saboq olish uchun xizmat qiladi. Aniqlik va haqqoniylik shu maqsadni 
amalga oshirishga ko‘maklashadi, shuningdek, o‘tmish voqealar orqali bugungi 
kunga dolzarb savollarni o‘rtaga tashlash imkonini beradi.
Obrazlilik va poetik tahlil  tarixiy-realist uslubning yuksak badiiy ifoda 
vositalaridan biri hisoblanadi. Ushbu xususiyat o‘tmish voqealarini, shaxslarini va 
muhitni poetik ruhda yoritib, o‘quvchi yoki tomoshabinni ularga yaqinlashtirish va
teranroq anglashni ta'minlaydi. Obrazlilik va poetik tahlil nafaqat tarixiy 
voqealarning tashqi qiyofasini, balki ichki mohiyatini ochib berishga yordam 
beradi. Obrazlilik va poetik tahlilning asosiy xususiyatlari:  Obraz yaratishda  
chuqur tafsilotlar:   Tarixiy-realist uslubda shaxslar va voqealar hayotiy, real va 
ma'naviy jihatdan boy tasvirlanadi. Obrazlar aniq xarakterga ega bo‘lib, ularning 
ichki dunyosi, hissiyotlari va qarorlarida tarixiy muhitning ta’siri ko‘rinadi. 
Masalan, Abdulla Qodiriyning "O‘tgan kunlar" asaridagi Otabek obrazi realistik va
poetik xususiyatlar bilan gavdalangan bo‘lib, u sevgi va jamiyat ziddiyatlari fonida
o‘zini ko‘rsatadi.  Poetik tahlil:   Obrazlarning hissiyotlari, ichki kurashlari va 
shaxsiy dunyosini ochib berishda poetik tahlil qo‘llaniladi. Bu esa o‘quvchiga 
nafaqat voqealarni, balki ularning ichki mohiyatini his qilish imkonini beradi. 
Masalan, Oybekning "Qutlug‘ qon" romanida obrazlarning murakkab ichki 
dunyosi va tarixiy ziddiyatlarning ularga ta'siri poetik ruhda ochib berilgan.  Tabiat 
va muhitning obrazlilikda tutgan o‘rni:   Tarixiy-realist asarlarda tabiat va muhit 
poetik vositalar orqali tasvirlanadi. Muhit tasviri voqealar rivojiga hamohang holda
qahramonlarning ichki kechinmalarini ta’kidlab turadi. Misol uchun, Abdulla 
Qahhorning hikoyalarida muhitning poetik tasviri asar mazmunini yanada boyitadi.
Tarixiy jarayonlarning badiiy sintezi:   Poetik tahlil orqali tarixiy jarayonlar nafaqat 
faktlar asosida, balki badiiy-estetik mazmunda tasvirlanadi. Voqealar va shaxslar 
orqali o‘quvchiga chuqur tarixiy xulosalar chiqarish imkoniyati beriladi. Lev 
Tolstoyning "Urush va tinchlik" romanida Napoleon urushlari nafaqat tarixiy 
faktlar orqali, balki qahramonlarning hissiy kechinmalari orqali badiiy tarzda 
sintez qilingan.  Simvolika va poetik ifoda:   Tarixiy-realist asarlarda ayrim obrazlar 
va voqealar ramziy ma'noga ega bo‘ladi. Ular poetik vositalar bilan boyitilib, 
kengroq mazmun kasb etadi. Misol uchun, Abdulla Qodiriy asarlaridagi ayrim 
voqealar va qahramonlar ramziy obrazlar sifatida, o‘zbek xalqining umumiy taqdiri
va muammolarini ifodalash uchun ishlatilgan. Obrazlilik va poetik tahlilning 
qiymati: Obrazlilik va poetik tahlil tarixiy voqealar va shaxslarni chuqurroq 
anglashga yordam beradi. Ular nafaqat o‘quvchi uchun badiiy zavq uyg‘otadi, 
balki uni o‘tmish voqealarining ichki mohiyatiga chuqur kirib borishga undaydi. 
Shu bilan birga, tarixiy-realist uslubda obrazlilik va poetik tahlil inson tabiatini, 
davr muammolarini va o‘tmishdan o‘rganilishi lozim bo‘lgan saboqlarni yoritib 
berishning eng samarali vositalaridan biridir.
23  Ахутина Т.В. Нейролингвистический анализ динамической афазии. – М., 1975. –B.55
Bob bo‘yicha xulosa
“Mehrobdan chayon” romani – o‘zbek adabiyotida katta ta‘sir kuchiga ega bo‘lgan
asar   bo‘lib,   unda   axloqiy   va   ijtimoiy   masalalar   badiiy   ravishda   ochib   berilgan.
Abdulla   Qodiriy   asarda   voqealarni   realistik   tasvirlash   orqali   o‘quvchini   chuqur
mulohazaga chorlaydi. Roman poetikasi quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
  G‘oyaviy   asoslar:   Jamiyatdagi   munofiqlik   va   ikkiyuzlamachilikni   qoralash,
insonlarni poklik va samimiyatga undash.
  Obrazlar   tizimi:   Har   bir   obraz   o‘ziga   xos   psixologik   murakkablik   va   ramziy
ma‘noga   ega.      Ra‘no   –   poklik   va   sof   muhabbat   timsoli,   Iskandar   –   
ikkiyuzlamachilikning ramzi sifatida tasvirlangan.
  Konflikt   va   dramatizm:   Sevgi   va   yomonlik   o‘rtasidagi   kurash   orqali   insoniy
qadriyatlar targ‘ib qilinadi.
  Til   va   uslub:   Dialoglarning   jonliligi,   xalqona   maqol   va   iboralardan   foydalanish
asarga milliy ruh bag‘ishlaydi.
 Ramziy qatlam: Roman nomidagi “chayon” obrazi buzg‘unchilikni, “mehrob” esa
poklikni ifodalaydi.
  Mazkur   asar   insoniylik,   axloqiy   tozalikka   intilish   va   jamiyatdagi   yomonliklarga
qarshi   kurash   kabi   mavzularni   o‘zida   mujassamlashtiradi.   Roman   o‘zbek
adabiyotining badiiy yutuqlari qatoridan joy olib, universal qadriyatlarni yorituvchi
asar sifatida e‘tirof etiladi.
24 Umumiy xulosa
Abdulla   Qodiriy   –   o‘zbek   adabiyotining   eng   yirik   vakillaridan   biri   bo‘lib,   uning
asarlari o‘zining tarixiy-realist uslubidagi boy poetikasi va chuqur badiiy mazmuni
bilan ajralib turadi. Qodiriy o‘z asarlarida xalq hayoti, ijtimoiy adolatsizlik, inson
ruhiyati   va   davrning   ijtimoiy-siyosiy   o‘zgarishlarini   badiiy   ifodalashda   yangi
yo‘nalishlar   yaratdi.   Uning   poetikasida   tarixiy   voqealar,   xalq   og‘zaki   ijodi,   xalq
urf-odatlari   va   an'analariga   bo‘lgan   hurmat   asosiy   o‘rin   tutadi.   Shuningdek,
Qodiriy o‘z asarlarida realizm va romantizmni uyg‘unlashtirib, o‘zbek adabiyotiga
yangi   bir   badiiy   tazyiq   kiritdi.   Qodiriy   asarlaridagi   poetikaning   asosiy
yo‘nalishlaridan biri – bu tarixiy-realist tasvir. Uning asarlarida o‘tmishning aniq,
haqqoniy   tasviri   orqali   jamiyatning   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   siyosiy   muammolari
yoritiladi.   Qodiriy   tarixiy   voqealar   va   shaxslarni   badiiy   ravishda   tasvirlab,   o‘sha
davrning   muhitini   va   jamiyatdagi   o‘zgarishlarni   chuqur   tahlil   etadi.   "O‘tgan
kunlar"   romanida   o‘zining   asosiy   qahramonlari   orqali   XIX   asrning   o‘zbek
jamiyatining ijtimoiy tuzilmasini, ma'naviy xususiyatlarini va jamiyatdagi kuchlar
muvozanatini   aks   ettiradi.   Qodiriy   poetikasida   obrazlarning   chuqur   psixologik
tahlili muhim o‘rin tutadi. U o‘z qahramonlarining ichki dunyosini, hissiyotlarini,
ziddiyatlarini   va   qarorlarini   aniq   va   haqqoniy   tarzda   tasvirlaydi.   "Mehrobdan
chayon"   romanidagi   Otabek   va   boshqa   qahramonlarining   psixologik   holatlari,
ularning   ichki   kurashlari   va   romantik   azob-uqubatlari   asar   davomida   o‘quvchiga
aniq va jonli tasvirlanadi. Qodiriy o‘z qahramonlarini nafaqat tarixiy, balki insoniy
nuqtai   nazardan   ham   tasvirlaydi,   ularning   har   bir   qarori   va   harakati   o‘z   ichiga
chuqur   badiiy   ma'no   va   ijtimoiy   ahamiyatni   oladi.   Qodiriy   asarlarida   tabiiy
muhitning   poetik   tasvirlari   ham   alohida   ahamiyatga   ega.   Tabiat   asarlarda   o‘ziga
xos ramziy ma'no kasb etadi va qahramonlarning ruhiy holati bilan uyg‘unlashadi.
Romanlarida qahramonlarning tashqi  holati  va muhit  o‘rtasidagi  bog‘liqlik, tabiat
va   odamning   o‘zaro   aloqasi   ko‘rsatiladi.   Tabiatning   badiiy   tasviri   orqali   Qodiriy
o‘sha   davr   muhitining   ijtimoiy,   siyosiy,   va   ma'naviy   rasmiyligini   tasvirlaydi.
Tabiat   asarda   qahramonlarning   hissiy   holatlarini   yoritishda   va   jamiyatning   ayni
25 paytdagi   muammolarini   ko‘rsatishda   simvolik   vosita   sifatida   ishlatiladi.   Qodiriy
asarlaridagi   til   va   uslub   adabiyotning   rivojlanishiga   katta   ta'sir   ko‘rsatdi.   U   o‘z
asarlarida   an'anaviy   o‘zbek   tilidan   foydalanib,   zamonaviy   uslubga   yangi   badiiy
boyliklarni   olib   kirdi.   Qodiriy   badiiy   adabiyotga   o‘zining   zamoniga   xos   lug‘aviy
boyliklarini, xalq og‘zaki ijodining elementlarini, so‘z boyligini, ramziy ifodalarni
va   metaforalarning   o‘ziga   xos   kombinatsiyasini   kiritdi.   Bu   uslub   asarlarining
yuksak   poetik   kuchiga,   yozuvchining   tilga   bo‘lgan   ehtiyotkor   yondashuviga   va
o‘ziga   xoslikni   ta'minlashga   yordam   beradi.   Qodiriy   asarlarida   romantizm   va
realizmni   uyg‘unlashtirishda   juda   muvaffaqiyatli   bo‘lgan.   U   voqealarni   nafaqat
haqqoniy   tasvirlash,   balki   qahramonlarning   idealizatsiyasi,   ularning   ichki
dunyosining go‘zalligi va yorqinligi orqali ham ko‘rsatadi. Shuningdek, romandagi
muammolarni   tasvirlashda   u   bir   tomondan   jamiyatdagi   o‘zgarishlarni   realistik
tarzda ko‘rsatsa, boshqa tomondan, qahramonlarning ma'naviy kurashini va idealist
qarashlarini   romantik   jihatdan   aks   ettiradi.   Bu   aspekt   yozuvchining   poetikasini
kuchaytiradi   va   uning   asarlarini   yanada   boyitadi.   Qodiriy   asarlarida   xalq   hayoti,
uning urf-odatlari, qadriyatlari va ijtimoiy tuzilmalari katta o‘rin tutadi. Yozuvchi
xalqning   mehnatkash   qatlamlarining   azob-uqubatlarini,   ular   yashayotgan   ijtimoiy
sharoitlarni haqqoniy va badiiy tarzda tasvirlaydi. Xalqning urf-odatlari, an'analari,
qadriyatlari   va   ijtimoiy   hayoti   asarlarida   o‘zining   badiiy   yuksakligi   bilan
ifodalanadi. Bu o‘z navbatida o‘quvchiga o‘sha davrni va uning ijtimoiy-madaniy
muhitini yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Abdulla Qodiriy o‘zbek adabiyotiga
o‘zining   tarixiy-realist   poetikasi,   zamonaviy   jamiyatni   tasvirlashdagi   haqqoniy
yondashuvi va badiiy tahlilga bo‘lgan nozik yondashuvi bilan katta hissa qo‘shgan
yozuvchi   bo‘lib,   uning   asarlari   bugungi   kunda   ham   adabiyotshunoslikda,   tarixda
va   ijtimoiy   tahlilda   muhim   o‘rin   tutadi.   Qodiriy   o‘z   asarlarida   ijtimoiy   haqiqatni
ko‘rsatishda,   inson   ruhiyatini   ochishda   va   xalq   hayotini   haqqoniy   tasvirlashda
yuksak   badiiy   yondashuvni   namoyish   etdi.   Uning   poetikasi   o‘zida   realizm,
romantizm, psixologik tahlil, tabiat tasvirlari va xalq an'analarini o‘zida mujassam
etgan   bo‘lib,   o‘zbek   adabiyotida   mustahkam   o‘rin   tutadi.   Shunday   qilib,   Qodiriy
asarlari faqat tarixiy yodgorliklar sifatida emas, balki badiiy va estetik qadriyatlar
bilan boyitilgan hayotiy asarlar sifatida ham ahamiyatlidir.
26                                                    Glossoriy     
1.Afaza  -  nutq sistemasining  buzilishi bo‘lib   bosh miya po‘stlog‘iga  joylashgan
nutq  markazining zararlanishi oqibatida  kuzatiladi.          
2.   Feminizm   –   ayollarga   nisbatan   kamsitishlarga   barham   berish   va   ularning
huquqlarini erkaklar bilan tenglashtirish g‘oyalarini ilgari suruvchi ayollar harakati
sifatida maydonga kelad
3.Nutqiy   apraksiya     -   nervning   shikaslanishi   bo‘lib     so‘zlarni   talaffuz   qila
olmaydi va yoza olmaydi. Lekin atrofdagi odamlarning nutqini  eshitishi va yozishi
oqishi mumkin.
4.Sensor   proyeksiya     -       nervning   zararlanishi     eshitish   va   ko‘rishning
kuchsizligiga  olib keladi.
27                        FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 
                                 I . Rahbariy adabiyotlar:
  1.Karimov   I.   Yuksak   ma’naviyat-   yengilmas   kuch.   “Ma’naviyat”.   T.,   2010.
2.Karimov I. O‘zbekiston mustaqilikkka erishish ostonasida. T., 2011.   
3.Mirziyoyev  Sh.  Buyuk  kelajagimizni  mard  va oliy  janob    xalqimiz bilan   birga
quramiz .Toshkent, 2017
4.Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . Toshkent, 2021                         
                                             II.Ilmiy adabiyotlar 
1.Ashirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, “Nodirabegim”, 2021. 
2. Dadaboyev H. A. Tilshunoslik nazariyasi va metodologiyasi. - T., 2004. 
3. Eshmuminov A. O‘zbek tili milliy korpusining sinonim so‘zlar bazasi. PhD dis.
Avtoreferati. – Termiz, 2019. 
4.  Hakimov   M.O‘zbek   tilida  matnning   pragmatik   talqini:   Filol.  fan.  d-ri   ...diss.   –
Toshkent, 2001. 
5. Mamatov A. Zamonaviy lingvistika. Toshkent, - “Noshir”, 2019. 
6.   Primov   A.,   Qodirova   X.   Tilshunoslikning   dolzarb   muammolari.   Toshkent,   -
“Adabiyot uchqunlari”, 2019. 
28 7.   Qodirova   X.   Ogahiy   ijodida   qo‘llanilgan   laqablarning   Xorazm   shevasiga
ta’siri   //  “Ogahiy  hayoti   va ijodi  –  yoshlar   uchun namuna”  mavzusida   respublika
anjumani. Toshkent, 2020 
8. Qodirova X. Shaxsning jismoniy kamchiligi bilan bog‘liq laqablarning mavzuiy-
semantik xususiyatlari // Filologik tadqiqotlar 2020. 
9. Qodirova X. The studies on the issue of the semantic and functional features of
nicknames in khorezmian dialects // International Scientific Journal ISJ Theoretical
&   Appied   Sciense   Philadelphia,   USA   issue   06,   volume   98,   published   June   30,
2021. 543-548-b. 
10.   Qodirova   X.   Xorazm   laqablarining   qo‘llanilishiga   ko‘ra   turlari   //   “ Научный
журнал ” №21 (103),  часть  3,  Интернаука ,  Москва , №21, 06.2019. 80-82-b. 
11. Qodirova X. Xorazm shevalarida ayrim diniy laqablar // “Lisoniy meros va ona
tili taraqqiyoti” mavzusidagi Respublika ilmiy-nazariy anjumani, Toshkent – 2019,
127-129b. 
12. Usmonova Sh. Lingvokulturologiya.Toshkent, 2019. – 245 bet. 
13. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 8-jild. Toshkent, 2004. 
14.  Маҳмудов   Н .  Тилнинг   мукаммал   тадқиқи   йўлларини   излаб ... //  Ўзбек   тили
ва   адабиёти . –  Тошкент , 2012. – № 5. –  Б . 9. 
                                         III.Xorijiy adabiyotlar 
  1.Алихонов   Б.,   Самойлов   С.,   Ибрагимов   Р.   “Ўзбекча-русча-инглизча
екологик изоҳли луғат” 2004
  2. Ахутина   Т.В.   Нейролингвистический   анализ   динамической   афазии.   –   М.,
1975. 
3 .   Бегматов   Э.,   Улуқов   Н.   Ўзбек   ономастикаси   терминларининг   изоҳли
луғати Наманган , 2006. 
4.  Бейн Э.С. , Бурлакова М. К. , Вызель Т. Г. Восстоновления речи у больных
с афазией. – М. , 1982.
5.  Беликов В. И., Крысин Л. П. Социолингвистика. –М., 2001. –C. 14. 
6 . Белянин В.П. Основы психолингвистической диагностики (модели мира в
литературе). – М: Тривола, 2000. – С. 8-9.
29                                     IV.Internet manbalari 
1.www.gov.uz – O‘zbekiston hukumatining rasmiy sayiti
 2. www.stat.uz – O‘zbekiston davlat statistika qo‘mitasining rasmiy sayti.
3. www.unwto.org – BMTning Jahon turizm tashkilotining rasmiy sayti.
4. www.uzbektourism.uz - O‘zbekturizm  milliy kompaniyasi rasmiy sayti.   
5. www.mail.uz – O‘zbekiston elektron axborot portali
30

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Abdulla Qodiriy romanlari poetikasining nazariy asoslari

1.1. Abdulla Qodiriy romanlarida poetik elementlarning o‘ziga xosligi

1.2. Obrazlar tizimi va ularning poetik talqini

Bob bo‘yicha xulosa

II bob. “Mehrobdan chayon” romanining poetikasi va tahlili

2.1. Konflikt, dramatizm va syujet qurilishidagi poetik vositalar

2.2. Tarixiy-realist uslubning poetik ifodasi

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar