Дата регистрации 15 Февраль 2024
46 ПродажAbdullaxon II davrida Buxoro xonligi
![KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev: “Buyuk tarixda hech
narsa izsiz ketmaydi. U xalqlarning qonida, tarixiy xotirasida saqlanadi va amaliy
ishlarida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham u qudratlidir. Tarixiy merosni
asrab-avaylash, davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan
biridir. Buyuk ajdodlarimiz bo‘lgan islom olamining mutafakkirlari asarlarini,
ularning butunjahon sivilizasiyasi rivojiga qo‘shgan bebaho hissasini chuqur
o‘rganish, teran anglash va keng ommalashtirish alohida ahamiyatga ega ”[ 1
,] – deb
ta `kidlaydi.
Buxoro xonligi yohud xonligi XVIII asr o‘rtalaridan va XX asrning 20 –
yillarigacha yashagan O‘rta Osiyoda mavjud bo‘lgan uchta yirik xonliklardan
biridir. Buxoro hukmdorlari O‘rta Osiyodagi boshqa hukmdorlarga nisbatan
mashhur va qudratli edilar. Bunga asosiy sabab sifatida davlat boshqaruvi
an`analarini har bir hukmdor doimo davrida yangilanib borganligi, xonlarning
davlat boshaqaruvidagi o‘rni benihoya ulkanligi bilan baholanadi. Buxoro
hukmdorlarining barchasi haqida bunday fikr bildirish to‘g‘ri emasdir, ammo
xonlik qudratini boshlab bergan xodisa ham, davlat taraqqiyotining asosi ham
hukmdorning shaxsiy fazilati edi. Buning natijasida mamlakat siyosiy, harbiy,
iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksalgan. Buxoro xonligi aholisining farovonligi
oshgan. Abdullaxon II, Imomqulixon, Shohmurod, Amir Nasrullo hukmronlik
davrida boshqaruv, pul va harbiy sohalarda ko‘plab isloxotlar o‘tkazdiki ular
mamlakat taraqqiyotiga o‘z ta`sirini o‘tkazdi. Buxoro hukmdorlari, ularning tarixiy
shaxsiga baho berish maqsadida ular haqida bugungi kunga qadar ko‘plab
tadqiqotlar yaratilgan.
Ayniqsa, mustamlaka davri adabiyotlarida Buxoro hukmdorlari shaxsi qora
bo‘yoqlar orqali faqatgina tanqid ostiga olinib, go‘yoki ular xech qanday tadbirni
amalga oshira olmaydigan kaltabin, qonxor hukmdor sifatida tasvirlangan. Aslida
ham sobiq sovet tuzumining tarixni qora ranglarda tasvirlashdan maqsadi ham,
millatni o‘zligini yo‘qotish, uning ajdodlariga bo‘lgan mehrini so‘ndirishdan iborat
1
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston – inson qadri ulug langan jamiyat va xalqparvar davlatʻ ʻ . – T.:
“O zbekiston”, 2021. – B. 45.
ʻ
2](https://docx.uz/documents/eac68c53-9205-44f4-b3e7-b6a052c28b64/page_2.png?v=1)
![Boburiylar hukmdori Akbarshoh
Abdulaxon II 1572-yilda Hindistonga Xo ja Oltamish boshchiligidagiʻ
elchilarni yuboradi. Xo ja Oltamish sovg a-salomlar va maktub bilan Boburiy
ʻ ʻ
Akbarshoh huzuriga yetib keladi. Abdullaxon II yuborgan maktubida Hindiston
bilan o tmishda aloqalar bo lganligini esga soladi, do stlik munosabatlari haqida
ʻ ʻ ʻ
yozadi[3]. Hind olimi R.Ch Varmaning tadqiqotlariga ko ra, Abdullaxon II o z
ʻ ʻ
elchisi orqali Eron hududini ikki mamlakat o rtasida taqsimlash rejasini ilgari
ʻ
surgan va bu reja ikki mamlakat o rtasida sir saqlangan. Abdullaxon II keyinchalik
ʻ
ikki marotaba yana elchilarini yuboradi. U 1577-yilda Buxoro elchisi Abdurahimni
Hindistonga jo natgan. Abdullaxon II ning elchisi bu safar Akbarshohga Eronni
ʻ
bo lish taklifi bilan keladi. Boburiy hukmdor 1579-yil Abdullaxon II huzuriga
ʻ
Mirza Po lat boshchiligidagi hind elchilarni yuborgan. Uzoq yillardan so ng Hind
ʻ ʻ
hukmdori Buxoroga Abdullaxon II huzuriga Xo ja Ashraf Naqshbandiy
ʻ
boshchiligidagi elchilarni yana yuboradi. 1579-yili Abdullaxon saroyiga sunniy
mahzabdagi Mirza Po lat boshchiligida hind elchilari yuborilgan. Uzoq yillardan
ʻ
so ng Akbar Buxoroga 1597-yili 17-mayda elchi yuborishga qaror qiladi
ʻ [ 2 ]
Usmonli davlati bilan diplomatik aloqalar
2
Низомиддинов И. XVI-XVIII асрларда Ўрта Осиё- Ҳиндистон муносабатлари. Тошкент:
Ўзбекистон ССР "ФAН" нашриёти, 1966 — 117-bet.
12](https://docx.uz/documents/eac68c53-9205-44f4-b3e7-b6a052c28b64/page_12.png?v=1)
![Sulton Salim II
Abdullaxon II 1571-yilda Usmonli hukmdor Salim II ga maktub yo llaydi. Uʻ
maktubida Safaviylarga qarshi birgalikda kurashish kerakligini aytib o tadi.
ʻ
Abdullaxon II maktubida Salim II ning otasi Sulaymon I davrida ikki mamlakat
o rtasida Safaviylarga qarshi kurashilganligini esga soladi. Salim II javob
ʻ
maktubida Qibris masalasi bilan mashg ulligini bildiradi va Abdullaxon II ning
ʻ
taklifiga hech qanday fikr bildirmaydi. Abdullaxon II 1588 yilda Istambulga
elchilari Hoji Bahodirqul va Boqi Hojilarni yuboradi [ 3 ]
Abdullaxon II davrida madaniy hayot
Abdullaxon II davrida Buxoro yaqinidagi Sumiton (Jo ybor) mavzesida
ʻ
Jo ybor xojalaridan Abu Bakr Sa d (970/971 yil vafot etgan) mozori atrofiga
ʻ ʼ
Madrasa, masjid, xonaqoh va chorbog (1558-66), Buxoroda madrasa (qarang
ʻ
Abdullaxon madrasasi), hammom, Govkashon, Fatxulla qushbegi, Mirakan, Xoja
Muhammad Porso, yangi Chorsu (1569-70),Karmana yaqinida Zarafshon daryosi
ustiga ko prik (1582) va boshqa qurildi. Bunday inshootlar va karvonsaroylar
ʻ
Samarqand, Toshkent, Balx va boshqa shaharlarda ham qurilgan (masalan,
3
Рахмонқулова З. XVI—XX аср бошларида Ўрта Осиё ва Усмонийлар давлатлари
ўртасидаги ижтимоий-сиёсий ва маданий муносабатлар тарихи. Тарих фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун диссертация, Тошкент, 2002 — 139-bet.
13](https://docx.uz/documents/eac68c53-9205-44f4-b3e7-b6a052c28b64/page_13.png?v=1)
![Abdullanoma („Sharafnomayi shohiy“) (1584-89), Amin Ahmad Roziyning „Haft
iqlim“ (1583), Mutribiyning dunyo xaritasi ilova qilingan „Tazkiroti shuaro“
(taxminan. 1593-95) va boshqa ilmiy asarlar yaratildi. Buxoroda mashhur
Abdullaxon kutubxonasi tashkil qilingan. Unda mashhur xattotlar Mir Ali Hiraviy,
Ahmad Husayniylar va boshqa kitob ko chirish bilan mashg ul bo lishgan.ʻ ʻ ʻ
Hasanxoja Nisoriyning „Muzakkiri ahbob“ asari Abdullaxon II ga bag ishlangan.
ʻ
Sevishganlar, miniatyura, Buxoro, 1570-yil. Sankt-Peterburgdagi Ermitaj
muzeyi Bu davrda shoir, adib va ilohiyotchi olimlardan Mushfiqiy, Nizom
Muammoiy, Muhammad Darvish oxund, qozi Poyonda Zominiy, mulla Amir,
Muhammad Alti Zohid, tabiblardan mavlono Abdulhakim va boshqa yashab ijod
etgan. Abdullaxon IIning o zi ham iste dodli shoir bo lib, „Xon“ taxallusi bilan
ʻ ʼ ʻ
o zbek va fors tillarida she rlar yozgan. Mamlakatda (Buxoro, Samarqand,
ʻ ʼ
Toshkent, Balx va boshqa shaharlarda) hunarmandchilik, savdo-sotiq rivojlangan.
Hunarmandlar turli ipak matolar, uy-ro zg or, zargarlik buyumlari, qurol-yarog lar
ʻ ʻ ʻ
va boshqa tayyorlardilar. Movarounnahr ustalari tayyorlagan buyumlar ichki va
tashqi bozorda juda xaridorgir bo lgan
ʻ
XVI asr tarixchisi, o zbeklarning Qatag on qabilasidan bo lgan Muhammad
ʻ ʻ ʻ
Yar ibn Arab Qatagon „Musaxir al-bilad“ („Mamlakatlarni zabt etish“) asarini
yozgan. Asarda Shayboniylar, jumladan, Abdullohxon II davri haqida hikoya
qilinadi.
Harbiy san at rivojlanishi
ʼ
Harbiy san at taraqqiy etgan. Qo shin tarkibini nayza, qilich, manjaniq,
ʼ ʻ
naftandoz va shotular bilan qurollangan otliq va piyoda qismlar tashkil qilgan. 16-
asr ikkinchi yarmidan qo shin Turkiya va Rossiyadan keltirilgan pilta miltiq va
ʻ
zambaraklar bilan qurollana boshlagan (yana qarang Buxoro xonligi)
O limi
ʻ
Abdullaxon II 1598-yil 8-fevralda Samarqandda vafot etgan. Uning vafoti
to g risida manbalarda ma lumotlar turlicha. Ba zi manbalarda Abdullaxon II o z
ʻ ʻ ʼ ʼ ʻ
ajali bilan vafot etgan deyilsa, ba zi mualliflar xonning vafotiga o g li
ʼ ʻ ʻ
Abdulmo minxon sababchi bo lgan deb hisoblaydi[10]. Jo ybor shayxlari
ʻ ʻ ʻ
15](https://docx.uz/documents/eac68c53-9205-44f4-b3e7-b6a052c28b64/page_15.png?v=1)
BUXORO XONLIGI
-
Похожие документы
- Yangibozor tuman arxivining tarixi
- Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti
- Rossiya bilan O’zbekistonning iqtisodiy aloqalari
- O‘zbekistonning YUNESKO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli
- Janubiy va markaziy Qozog’iston ilk o’rta tosh davri manzilgohlari