Abdurahmon Jomiy (1414-1492) - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Abdurahmon Jomiy (1414-1492)

Купить

Abdurahmon Jomiy (1414-1492) www.arxiv.uz

Temuriylar saltanati hukmronliga davrida Movarounnahr va Xurosonda badiiy adabiyot ham yangi bosqichga ko‘tarildi. Shu davrda fors-tojik adabiyoti o‘zining yangi rivojlanish pog‘onasiga erishgan bo‘lsa, uzbek adabiyoti Alisher Navoiy, Mavlono Lutfiy, Durbek, Hofiz Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy, Sayyid Qosimiy, Yaqiniy ijodlari misolida o‘z taraqqiyotining eng yuksak bosqichiga ko‘tarildi. Abdurahmon Jomiyning «Haft avrang», Alisher Navoiyning «Xamsa», «Xazoyin ul-maoniy» asarlari shu davr Haft avrang» («Yetti taxt») deb nom qo‘yar ekan, Temuriylar sulolasidan yetti shoh (Amir Temur, Xalil Sulton, Shohrux, Ulug‘bek, Abulqosim Bobur, Abu Sayd, Mirzo Husayn Boyqaro)ni ko‘zda gutgan bo‘lsa, Navoiy o‘z «Xamsa»sini yaxlit holda Husayn Boyqaroga bag‘ishlagan va bu bilan har ikki muallif ham s

Temuriylar davridagi adabiy hayotning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri adabiy jarayonning yagonaligi, unda turkiy tilda ijod qiluvchilarning ham, forsiyda qalam tebratuvchilarning ham barobar va faol qatnasha olgani edi. Buni biz Alisher Navoiyning «Majolis un-nafois» tazkirasida yaqqol ko‘ramiz. Unda ijodkorlar til xususiyatlariga qarab bir-biridan ajratilmagan. Husayn Boyqaro hukmdorligi davridagi adabiy hayotga to‘xtalar ekan, Zahiriddin Muhammad Bobur "Boburnoma"da: "Shuarodin bu jam'ning saromad va sardaftari Mavlono Abdurahmon Jomiy edi", - deb yozadi. Binobarin, faqat forsiy adabiyotning emas, shu davrdagl o‘zbek adabiyotining gullab-yashnashida ham Abdurahmon Jomiyning roli juda katta bo‘lgan.Abdurahmon Jomiy Shohrux hukmdorligi davrida- 1414 yil 7 noyabrda Nish

Bobosi Mavlono Muhammad va otasi Nizomiddin Ahmad singari Abdurahmon ham qo‘liga qalam olib, she'r yoza boshlagan vaqtdan boshlab o‘z tavallud topgan shahri nomini o‘ziga adabiy taxallus qilib olgan (Ba'zi olimlarning fikricha, "Jom" so‘zi "idish" ma'nosida tasavvufiy tushunchani ham biddiradi. Sharqdagi adabiy an'anaga ko‘ra adabiy taxallus ko‘p ma'noli bo‘lishi ma'qul ko‘rilgan). www.arxiv.uz

U asosiy umrini Hirotda o‘tkazdi va shu yerda mashhur shoir va mutafakkir bo‘lib yetishdi. Bolalik chog‘idayoq Jomiy zehnining o‘tkirligi bilan ajralib turgan. Boshlang‘ich ma'lumotni u otasidan olgan. Oilaning Hirotga ko‘chishi, otasining bu yerda shayx ul-islom mansabiga tayinlanishi Jomiy hayotida muhim ahamityaga ega bo‘ldi. Hirotda uning o‘qishiga Xoja Alouddin Ali Samarqandiy, Shahobiddin Muhammad Jojarmiy kabi mashhur mualliflar o‘z hissalarini qo‘shdilar. Natijada u arab tili, ilohiyot, tasavvuf, she'r qoidalari, adabiyot tarixi va boshqa fanlarning asoslarini juda erta va o‘zlashtira boshladi. Jomiy turli fanlar bo‘yicha o‘z tahsilini Samarqandda nihoyasiga yetkazishni ixtiyor qilar ekan, u Ulug‘bek madrasasida Ulug‘bek, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi allomalarning ma&#3

Hirotda Jomiy tasavvuf yo‘liga kirishni, o‘z bilim va faoliyatini shu yo‘lga, qolaversa ijodga, ilm-fanga bag‘ishlashni afzal ko‘radi. Yosh Jomiy Shayx Sa'daddin Koshg‘ariy bilan yaqinlashib, unga qo‘l beradi va tez orada uning hurmatini qozonadi. Jomiy pirining qiziga uylanadi. Sa'diddin Koshg‘ariy tasavvufda Muhammad Naqshband sulukiga mansub edi. 1469 yili Sulton Husayn Boyqaro Hirot taxtiga o‘ltiradi. Oradan ko‘p vaqt o‘tmay, 1476-77 yillar orasida u o‘z do‘sti va vaziri Alisher Navoiy bilan Jomiyni o‘ziga pir va ustoz deb taniydi. Bu Jomiy hayoti va faoliyatida katta voqyea bo‘ldi. Jomiy kundalik hayotda oddiy, darvishona yashasa ham, birok shoh va unga aloqador kishilarning, hatto uni asarlari orqali tanigan boshqa mamlakat podshohlarining unga muruvvati katta edi. Shunint uc

XV asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy, ilmiy- madaniy va adabiy hayotda yuz bergan ibratli hodisatardan biri Navoiy -Jomiy munosabatlaridir. Bu ikki buyuk zot ijod sohasida xalqparvarlik va insonparvarlik mavqyeida turish bilan birga xalq, davlat ishlarida insof va adolatni yoqlar edilar. Jomiyning "Nafahot ul-uns", Lujjat ul-asror", Ashiat ul-lamaot", "Riso-lai musiqiy", "Risolai muammo" kabi bir qancha asarlari Navoiyning maslahati va iltimosi bilan yozilgan. Jomiy o‘z lirik she'rlarini yig‘ib, devon tuzmoqchi bo‘lganda, Navoiy maslahati bilan uchta devon tuzadi va devonlarning birinchisiga "Fotihat ush- shabob", ikkinchisiga "Vositat ul-ishq", uchinchisiga "Xotimat ul-hayot" deb nom qo‘yadi. www.arxiv.uz

1480 yildan 1485 yilning oxiriga qadar Jomiy o‘zining buyuk "Haft avrang"i tarkibiga kirgan dostonlarini yaratish ustida ish olib bordi. Sharq adabiyotidagi xamsachilik an'analari asosida yozilgan bu dostonlardan "Silsilat uz-zahab", "Tuhfat ul-ahror", "Suhbat ul-abror" g‘oyaviy tematik jihatdan falsafiy-axloqiy yo‘nalishda, janr e'tibori bilan pandnoma tipida bo‘lib, o‘z davrining eng dolzarb masalalariga bag‘ishlangan edi. "Yusuf va Zulayho", "Layli va Majnun", "Salamon va Absol", "Xiradnomai Iskandariy" dostonlarida esa shoir an'anaviy syujetlarning yangicha talqinlarini berdi. Jomiy bir necha marotaba haj qilgan, haj safari davomida Nishopur, Bastom, Domg‘on, Qazvin, Hamadon, Karbalo, Bag‘dod, Damashq, Halab, T

Uning shaxsiy maktublaridan ma'lum bo‘lishicha, u yaqin do‘sti Xoja Ahror taklifi bilan Toshkentda ham bo‘lgan va ulug‘ mazoratlarni ziyorat qilgan. Abduraxmon Jomiy 1492 yili shamollash natijasvda xastalanib, 78 yoshida hayot bilan vidolashgan. Uning dafn marosimshgi Navoiy boshqarib, podshoh Husayn Boyqaro esa mamlakatda bir yil motam e'lon qildi. Unga atab ko‘pgina shoirlar, shu jumladan Navoiy ham, qayg‘uli marsiyalar bitishdi. Navoiy marsiyasida Jomiy vafotining tarixi "Kashfi asrori iloh" ("Iloxiy sirlar kashfi") degan so‘zlardan (hijriy 898, melodiy 1492 yil) chiqarilgan edi. Abdurahmon Jomiy g‘oyat sermahsul ijodkor bo‘lib, undan bizga adabiyotning turli janrlariga, fan va san'atnint rang-barang so-halariga oid boy meros qolgan. Jomiy asarlari o‘z davrid

Uning asarlari o‘z davrida va undan keyin ham ko‘p qo‘lyozma nusxalarda ko‘chirilgan. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti, Qo‘lyozmalar instituti fondlarida Jomiy asarlarining XV - XVI asrlarda ko‘chirilgan o‘nlab qo‘lyozmalarini uchratish mumkin. Bunday qo‘lyozmalar Rusiya, Afg‘oniston, Eron va Ovro‘po mamlakatlaridagi boshqa qo‘lyozma fondlarida ham uchraydi. Taniqli sharqshunos Ye. E. Bertels "Jomiy" monografiyasida shoir asarlarining Toshkent kulliyeti (O‘zR FA Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti, Qo‘lyozma inv. №2122) asosida 52 asarining nomini keltiradi. www.arxiv.uz

Jomiy asarlarining bir qismi diniy va falsafiy mazmunga ega bo‘lib, ularda shoir Islom dini va Sharq falsafasining bir qator masalalarini o‘z qarashicha talqin qiladi, tasavvufnint XV asrdagi eng yirik arbobi sifatida o‘z fikr-mulohazalarini bayon etadi. Bunga uning "Naqshi fusus" ("Ma'nolar naqshi"), "Shavohidi nubuvva" ("Payg‘ambarlikka dalillar"), "Sharhi qasidayi "Toiya" (Radifda "to" harfidan foydalanib yozilgan qasida sharhi"), "Naqdi nusus" ("Matnni tanqid"), "Sharhi qasidayi "Xamriya" ("Xamriya" qasidasi sharhi"), "Naqshbavdiy ta'limoti haqida risola", "Vohid" atamasi haqida risola", "Zikr" shartlari haqida risola", "Haj qilish yo‘.llari haqida

Rasman u o‘zini kundalik hayotda "Malomatiya" tariqatiga mansub deb hisoblasa-da, asarlarida ulug‘ Naqshbandga ixlosi cheksiz edi. U o‘zining "Lujjatul-asror" qasvdasida so‘fiy xulq-axloqi, inson tarbiyasi haqvda gap borganda ta'magirlikni qoralab, qanoatli kishilarning oliyjanobliklarini, ularning ma'naviy jihatdan podshoh va vazirlardan ham ustun ekanlikla-rini madh egib, quyidagi satrlarni bitgan edi: Tome'oya az bahri gu'ma peshi har xas sar nihad, Qone'onro xanda bar shohu vaziri kishvar ast. Mazmuni: Ta'magirlar bir luqma uchun boshini xasga quyishga tayyor, Qanoatchilar esa mamlakat shohi va vaziri ustidan ham kula oladi. Shoir fikricha, inson halol va pok yashashi, buning uchun esa u bir kasbga ega bo‘lishi, o‘z mehnati hisobiga kun ko‘rishi

Mazmuni: Kosib odam mehnat tufayli qo‘lini qavartiradi, Bu qo‘ddagi dag‘al esa nafs g‘idir-budurini tekislovchi randadir. Jomiyning tasavvufga bo‘lgan e'tiqodi sof va mukammal bo‘lib, u Xudoni yorug‘ nur ko‘rinishida tasavvur etar edi. She'riy asarla-rida esa u Xudoni go‘zal ma'shuqa qiyofasida tasvirlagan. Shu bilan birga uningcha, dunyodagi hamma narsalarni yaratgan. Xudo o‘zi ham minglarcha ko‘zguda, turli qiyofada va ko‘rinishda namoyondir. Jomiy "Nafahot ul-uns" asarini yaratish bilan tasavvuf tarixini o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. Unda 616 mutasavvuf hayoti va faoliyati haqida ma'lumot berilgan bo‘lib, ulardan 34 tasi ayollardir. Jomiy vafotidan keyin bu asarni Navoiy ma'lum to‘ldirishlar bilan o‘zbek tiliga tarjima qilishi bejiz emas edi. www.arxiv.uz

Jomiyning "Risolayi aruz", "Risolayi muammoyi kabir", "Risolayi muammoyi sag‘ir", Risolayi muammoyi mutavvassit", "Risolayi muammoyi manzum", "Sharhi bayti Masnaviy, "Sharhi bayti Xusrav", "Sharhi rubbiyot", "Risolayi qofiya" kabi asarlari Sharq adabiyoti tarixini, uning vazn, qofiya va she'r turlari bilan bog‘liq nazariy masalalarini o‘rganishda hozirgi kunga qadar o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. www.arxiv.uz

Olimning faqat muammo haqidagina 4 ta nazariy qo‘llanma yaratgani yoki ulug‘ salaflari asarlarining murakkab bir baytini izohlash, tasavvufning biron atamasini yoritish uchun maxsus risolalar yozgani uning adabiyot tarixini o‘rganishga juda katta ahamiyat berganini, o‘zi bu sohalarning haqiqiy donishmandi bo‘lganini ko‘rsatadi. Bundan tashqari Jomiy o‘z davrining eng buyuk tilshunosi ham edi. U fors tili grammatikasi bo‘yicha maxsus she'riy va nasriy qo‘llanma yozgan. Arab tilini esa o‘z ona tilidek bilgan edi. U vaqtda arab tili mashhur xorazmlik tilshunos olim Ibn Hojibning (1175- 1249) "Al-Qofiya" kitobi bo‘yicha o‘rganilardi. www.arxiv.uz

Shoirning suyukli farzandi Ziyovuddin arab tilini shu darslik bo‘iicha o‘qir ekan, darsni o‘zlashtirishda katta qiyinchilik sezadi. Shunda Jomiy uning ahvolini tushunib, 1492 yili, ya'ni umrining oxirlarida "Al-Qofiya"ga maxsus sharh yozadi. Shundan so‘ng Ibn Hojibning asari maktab va madrasalarda shu sharh yordamida o‘qitiladigan bo‘ladi. Jomiy "Sharhi" esa "Sharhi Mullo" nomi bilan shuhrat qozonadi. Uning aruz bilan bir qatorda muzika nazariyasi haqida "Risolayi musiqiy" asarini yozishi shu davr madaniy hayotida katta voqyea bo‘ldi. Jomiy o‘z risolasida Abu Nasr Forobiyning ko‘p jiddlik "Muzika haqida katta kitob" asaridagi g‘oyalarni yanada rivojlantirdi, musiqani tovushlarning o‘zaro ohangdoshlik (ta'lif) va noohangdoshlik (manofarat) nuq

XV asr adabiy hayotida she'riy asarlar bilan bir qatorda nasrni rivojlantirishga ham ahamiyat berilar edi. Shayx Sa'diyning "Guliston" nomli mashhur hikoyalar to‘plamini g‘oyat sevgan va uni "jannatdan nishon, xashak-tikoni ham anbargadir jon" deb ta'riflagan Jomiy 1486-87 yillarda shu asarga javoban "Bahoriston" degan asarini yaratdi. www.arxiv.uz

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar