Abdurahmon Jomiy Navoiy nigohida - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	30.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Abdurahmon Jomiy Navoiy nigohida

Купить

Abdurahmon Jomiy Navoiy nigohida Reja: I. Kirish. Jomiy va Navoiyning ilk uchrashuvi va bu boradagi qarashlar. II.Asosiy qism 1) Navoiy va Jomiy aloqalari, ijodiy hamkorligi 2) Navoiy badiiy ijodida Jomiy shaxsiyati va faoliyati a) ,,Xamsa’’ dostonlarida b) ,,Nasoim ul- muhabbat” asarida c) ,,Majolis un- nafois” asarida” III.“Mahbub ul- qulub” asarida Jomiyning ishq va she’riyatdagi martabasi. VI. Xulosa. V. Adabiyotlar ro’yhati.

Ustozlar aziz yurtning eng aziz, eng ulug’, eng mo’tabar kishilaridir . I.A.Karimov. Biror bir shoirning ijod olamini o’rganar ekanmiz, bevosita bu jarayonni shoir shaxsiy faoliyatiga bog’liq bo’lgan tomonlarini ko’rishimiz mumkin. Navoiy ijodiyoti haqida gapirganimizda esa ,albatta, uning ustozlari ijodiyotining ta'sir kuchini e’tirof etish kerak. Alisher Navoiy badiiy olamini bir gulzor deb bilsak, bu gulzordagi gullarning turfa boylar taratishida uztoz shoirlarning o’rni alohida . Buni Navoiy har bir asarlarida ustozlarini alohida e'tirof etganligida ko’rish mumkin. Navoiy Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmoh Jomiy , Lutfiylarni o’ziga ustoz, pir deb bilgan va o’z yutuqlarida ularning xizmatlarini takror-takror aytib o’tadi. Navoiyga ana shunday ma’naviy-marifiy ta’sir o’tkaza o

“xamsa”ijodkorlari”( 2001 y), Amonullo Valixonov “G’azal nafosati”(1985 y) asarlaridan va yana boshqa, ko’plab ilmiy asarlarda bu boradagi qisqacha qayd etilgan malumotlar uchraydi. I. Navoiy va Jomiyning dastlabki uchrashuvi haqida. Navoiy va Jomiyning dastlabki uchrashuvi va tanishuvi borasida ma’lumotlar aniq, mukammal ravishda ma’lum emas. Bu ikki buyuk qalbning qachon va qayerda tutashganligi hech bir asarda aniq ma’lumot asosida aytib o’tilmagan bo’lib, bu borada Navoiyning o’zi ham o’z asarlarida aniq e’tirof etgan o’rinlar ko’zga tashlanmaydi. Navoiy “Xamsatul mutahayyirin”asarida Jomiy bilan bo’lgan uchrashuvlarini yozadi-yu , o’sha yillarda necha yoshda bo’lgani, tanishuvlariga sabab bo’lgan asoslarni keltirib o’tmaydi. “Shohruh sulton zamoni avositidin sulton Abusaid zamoning av

shogirdi, do’sti va hamkori bo’lib qoladi” 2 . Bu borada olimning fikrlari Navoiyning yuqoridagi jumlalariga asoslangani ko’rinadi. Bunday fikrni yana bir olim Nazar Rajabov ham o’zining “Uztozu shogird “Xamsa ” ijodkorlari” o’quv qo’llanmasida aytib o’tadi; “Abdurahmon Jomiyning Alisher Navoiy bilan birinchi marta qachon tanishib, uchrashganligi aniq emas. Lekin o’sha paytda Alisher Navoiy 17-18- yoshlar chamasidagi navqiron yigit edi. U paytda Jomiy 44 yoshda bo’lgan . Demak, ikki ulug’ adibning dastlabki aloqalarini bog’langan davrini 1458-1459 yillar deb belgilashga to’g’ri keladi” 3 . Yana bir olim Amonullo Valixonov ham o’zining “G’azal nafosati” ilmiy asarida bu fikrlarni takidlab , ularning ilk uchrashuvlarini 1460 yillarda deb biladi. Ko’rib turganimizdek bu borada bir xildagi fik

Bu haqda yana shuni ham aytish mumkinki,Navoiy Samarqand faoliyati davomida o’z yaqinlari bilan doimiy aloqada bo’lgan. Mir Said Hasan Ardasher, Pahlavon Muhammadlar bilan doimiy yozishmalar qilib turgan. Ammo, Jomiy borasida bunday ma’lumotlar uchramaydi. Baholanki, ko’ngil oynasi keng bo’lgan , mehr-vafoni, insoniylikni butun umr kuylab o’tgan Navoiydek inson, Samarqand faoliyati jarayonida ustozini eslamasligi , e’tirof etmasligi mumkin emasdek ko’rinadi. Zero, Nazar Rajabovning bir o’rinda o’zlari takidlab o’tganlaridek Navoiy Jomiyni o’ziga ustoz deb bilgan, har bir vaziyatda uning maslahat, o’gitlariga tayangan. “Navoiy va Abdurahmon Jomiy do’stligi bir umirga zanjirdek mustahkam bog’lanib qoladi va faol davom etadi. Ular uzoqda, yani boshqa-boshqa shaharlarda bo’lmaganlarida esa al

Hirotda, Husayn Boyqaro saroyidagi adabiy muhitda yuzaga kelgan deyish tarixiy haqiqatga birmuncha yaqin deyishimiz mumkin. Chunki, Abusaid Mirzodan so’ng Husayn Boyqaro Hirotni 1469 yilda egallagan va yoshlikdagi do’sti bo’lgan Navoiyni Samarqanddan chaqirtirib saroy lavozimlaridan biriga tayinlaydi va musodara qilingan ota meros mol- mulkini qaytarib beradi. Husayn Bayqaro Jomiyni ham yuksak darajada hurmat qiladi va o’ziga pir deb biladi. Ikkala allomaning hamkorligini yuzaga kelishida , albatta , Husayn Bayqaro saltanatining ahamiyati katta bo’lgan deyishimiz mumkin.

II.I. Navoiy va Jomiy aloqalari va ijodiy hamkorligi. Alisher Navoiy avvalida Abdurahmon Jomiyni shoir, donishmand, olim sifatida ustoz deb bilgan bo’lsa, keyinchalik esa bu hazratning rahnamoligida Naqshbandiya tariqatini rasmiy tarzda qabul qilib , Abdurahmon Jomiyni ham ustoz, ham pir sifatida ezozlaydi. 5 Navoiy 1476-1477 yillarda Abdurahmon Jomiyni pir deb taniydi. 6 Bu haqda Oybek o’zining “Tanlangan asarlar’’to’plamida akademik V.V.Bartoldning Navoiy haqida uning 1477 yilda Jomiy tomonidan Naqshbandiya tariqatiga kirgizilganligini etirof etgan o’rinlarni qayt etib o’tadi. Navoiy bu borada o’zining “Xamsatul mutahayyirin”asarida shunday jumlalarni keltiradi: “Ul vaqtdakim, faqir alar hizmatida sufiya rumuz va ishorati va alfoz va iborati istilohin o’tkarur erdim, hazrati qudbus- soli

dostonlarida, nasriy asarlarida va eng ko’p qayd etilgan o’rinlar “ Xamsatul mutahayyirin” asarida uchraydi. Ikki buyuk qalbning ijodiy hamkorliklarini nisbiy ravishda ikkiga bo’lib o’rganish mumkin. Birinchisini Navoiy ta’siri va maslahatlari ostida yozilgan Jomiy asarlari desak, keyigisi Jomiyning ta’sirida yozilgan Navoiy asarlaridir . Bu haqda aynan shunday holatda yozilgan asarlariga bir- bir to’xtalib o’tish lozim. Bu haqda Navoiy o’zining “ Xamsat ul- mutahayyirn” asarida “ Alar bila bu faqir orasida mastrkim, faqir javob bitibmen yo aks ”.- deya Jomiy va o’z asarlarining yuzaga kelish sabablarini keltiradi. Bizga ma’lumki turkiy xalqlar adabiyotida Navoiygacha devon tartib berish va unga nom qo’yib nomlash namunasi ko’zga tashlanmaydi. Navoiy muxlislari tuzgan “Ilk devon’’ dan tash

kelishi tarixi haqida Navoiy shunday yozadi; “ Xayolimg’a evrulur erdikim hazrati muqarrabi boriy Xoja Abdulloh Ansoriy ashobi tariqat va arbobi haqiqat zikridakim, iborat sufiya mashoyixidin bo’lg’ay- kitobe bitibdurlar va ani besh tabaqa qilibdurlarkim , ani “ Tabaqoti mashoyixi sufiya” derlarkim , borchasi yuz kishining zikri bo’lg’ay va alardin so’ngra shayx Farididdin Attordag’i bir nav kitob bitibdurlarkim “Tazkiratul avliyo”g’a mashxurdur va hazrati Shayx Abu Abdurahmon Sulloniydag’i bu azizlar zikrida bitibdurlarkim “Tabaqoti Sulloniy’ derlar, ammo ulcha o’zlaridin burung’i zamondag’i mashoyixdur borchasining zikrin qilmaydurlar va o’z muosirlarining ko’pini ham va o’zlarin ham bitmaydurlar. Va o’zlaridin to’rt- besh yuz yil mobaynida zuhir qilg’on mashoyixi izom va avliyoyi kirom

keltiradi va ular sonini 755 taga yetkazadi. Shu tariqa bu asardan Navoiy ijodi salohiyati natijasida bugungu kunda turkiy xalqlar ham bahra olayotgan “Nasoyim ul- muhabbat” asari yuzaga keldi. Navoiyning yana bir asarining yozilish sababi haqida: Navoiy o’zining “ Majolisun nafois ” asarini yozishga kirishgan vaqtlarda ustozi Jomiy “Arbain hadis’ asarini tarjima qiladi va buni o’qishga Navoiyga beradi. Asarni o’qib chiqib Navoiy bu asardan juda xursand bo’lganidan bu asarni turkiy tilda ham yozish niyati paydo bo’ladi; “ Xamul “ Arbain”g’a turkicha til bila tarjima orzusi ko’ngilg’a tushdi. Alardin ruhsad sharefig’a musharraf bo’lg’ondin so’ng hamul kum ul gavharlar alarning qulog’iga yetdi. Shavqat va marhamat yuzidin duoyi xayr bila tahsinlar qildilar va xutbasining avvalgi bayti budurk

ustozimdan uni yuqori qo’ygandek bo’ldim deb o’ylaydi. Lekin Jomiy boshqa hayolda edi. Shu orada Husayin Bayqaro Marv qishlog’iga jo’naydi. Necha kundan keyin Navoiyni ham chaqirtiradi. Navoiy Jomiydan ijozat so’rash uchun yonlariga boradi. Ruhsat bergandan so’ng , duo qilib uning qo’liga qo’lyozma bir asarini tutqazadi; “Olib ochdim ersa, “Daryoyi abror” javobi “Lujjat ul-asror” erdiki, homul kunlarda aytib erdilar. Har kishi o’qisa bilurki “Daryoyi abror” din yakdastroq va ranginroq”. Navoiy qulluq qilib, otlanib manziliga jo’naydi. Qiziqish bilan qasidani yo’lda, ot ustida o’qib chiqadi.Uning matlasi shunday boshlanadi; Kunguri ayvoni shah k-az kohi Kayvon bardar ast, Rahnaho, don, k-ash ba devoriy hisori din dar ast. Manosi; Podshoh saroyi ko’ngurasi yuksak bo’lsa-da, bilgilki, undan d

tarzida ko’rinsada, aynan Jomiy qasidasi asosida yuzaga kelgan bo’lib buni Navoiy o’z asarida qayd etadi. Navoiy va Jomiy nafaqat ijodda, balki ijtimoiy hayotda ham do’st-u yaqin bo’lganlar, bir-birlarini doim ma’naviy-ruhiy qo’llab turganlar. Saroy muhitidan bezgan Navoi saroy fitnalaridan charchaydi va saroydan ketish haqida Jomiyga aytadi: “Ham ushbu tarixda erdikim, faqir sipohlikdin mutanaffir bo’lub, manosibni tark qilib, mulozimatni o’ksutub erdim. Alar tanbeh va nasihat yuzidin so’rdilarkim _ Bu nav amre masmu bo’ldi, bu jihat na erdi erkin? _ Inson jinsi suhbat va ixtilotidin malub bo’lib erdim, bu ishg’a ul bois bo’ldi Alar dedilarkim _ Inson kimni hayol qilib erding?, bizg’a dag’i ko’rguz. Qo’rqib erdimkim, man qilg’aylar. Bu javobdin bildimkim, muborak xotirlarig’a bu ish xeyli

Birinchisi, Jomiy hayotlik davrida yozilgan Navoiy asarlaridagi tariflar, bulardan dastlabkilariga”Xamsa” dostonlarini (,,Xamsa’’ tarkibidagi barcha dostonlarda Jomiy haqida alohida boblar ajratilgan .) kiritish mumkin. “Majolisun nafois”asari ham Jomiy hayotligida yozilgan bo’lib Navoiy bu asarida ham bu borada alohida to’xtalgan. Jomiy vafotidan keyin yozilgan asarlardan “Xamsatul mutahayyirin”, “Nasoyim ul muhabbat”, “Muhokamatul lug’atayin’’, “Mahbub ul -qulub”, kabi asarlarida etirof etgan o’rinlar mavjud. “ Xamsa” dostonlarida . Navoiy “Hayrat ul- abror” dostonida Abdurahmon Jomiy ta’rifida alohida bob keltiradi va shunday ta’riflar bilan boshlaydi: “Safo jominingsofi oshomi mavlono Nuriddin Abdurahmoni Jomiy madda zillahil- oliy vasfikim, vasfg’a sig’mas va tarifikim, tarifg’a rost

ham yaratish ishtiyoqi paydo bo’lganini aytib o’tgan. Dostonda ham buni takidlaydi; Kulgu bila qildi ishorat manga “Tuhfa’’ bila berdi bashorat manga Kim “Olibon boshdin-ayog’ig’a boq, Qil nazar avroqig’a boshdin-ayoq” Olog’a jon naqdini sochdim ravon Oldimu o’pdim, dog’i ochdim ravon Boshdin- ayoq gavhari shahvor edi Qaysi guhar, “Tuhfatul-ahror’ edi. Chun o’qimoq zamzamasi bo’ldi bas Kunglim aro dag’-dag’a soldi havas Forsi el topti chu xursandliq Turk dog’i topsa barumandliq Dostonda Navoiy Jomiyni buyuk xamsanavislar Nizomiy va Dehlaviylar qatorida ulug’laydi, bu shoirlarni hushbo’y mushkka, o’zini esa terga qiyoslaydi. Ularni qimmatbaho lal deb, o’zini oddiy tosh, yana o’zini qaro tuproq deb bilsa, ularni o’t, suv, havo deb biladi, ular gul, bu esa bir o’tin desada, o’tinning ham bozo

Bu baytda Navoiy uch vafodor do’stning podshoh navkarlaridan qochib g’orga yashiringani va ular bilan birga bir vafodor it ham bo’lganligiga, ular bilan birga shu itning ham nomi g’orga yozilib qoldirilganligiga ishora qiladi. “Farhod va shirin” dostonida Navoiy Jomiyni yuzta filga teng keladigan shijoat egasi deb biladi; Iki pil o’lsa Xusrav yo Nizomiy, Erur yuz pil chog’li pil Jomiy . Joniyni daryoga, so’zini esa durga qiyoslaydi. Kelib daryo nasab, gavhar hasabliq, Ichida necha boqsang bulajabliq, Qalam uning qo’lida shunchalik turfa ishlar qiladiki, baholangki u daryo bo’yida o’sgan oddiy qamishdir; Qalam bahri kafida turfa ishdur, Magar daryo aro butgan qamishdur. Qalan oddiy bo’lsada uchidan gavharlar sochadi, u shunday shirin so’zlaydiki, go’yo ichida shakar do’koni bor; Uchidin ham

asarlarini keltiradi, har bir asariga qisqacha mazmunini sharx etib, ahamyatliligini ko’rsatadi. “Saddiy Iskandariy” dostonida esa xotima qismida Jomiyni tushida ko’rganligi va xamsanavis ijodkorlar orasidan chiqib Navoiyni ular yoniga yetaklab borganligini aytadi. Bu shunchaki keltirilmagan bo’lib “Xamsa” yozishda Jomiyning yo’l boshlovchi bo’lganligiga Navoiyning ishorasi deb tushunish mumkin. “Nasoyim ul- muhabbat” asarida . Navoiyning bu asari yuqorida aytib o’tganimizdek Navoiyning maslahati bilan Jomiy tomonidanyozilgan bo’lib, Navoiyning tarjimasi asosida Turkiy tilda yanada mukammalroq va to’liqroq holda yuzaga kelgan. Bu asarda shoir turkiy xalqlardan bo’lgan shayx-mashoyixlarni ham asarga kiritadi. Asarda 755 ta mashoyixlar haqida malumot bo’lib 735 o’rinda Jomiy xususida so’z yu

Jomiyning hayotligida yozilgan bo’lib Navoiy uning umrini uzoq qilishini tangridan so’raydi.Uni bu majlisning ras va raisi, bu guruhning muqtadosi va peshvosi ekanligini aytadi. “Chun alar latoyifi nazmi andin ko’proqdurkim, hojat bo’lg’aykim , bazi bitilgay, yo elga malum bo’lsin deb birori sabt etilgaykim , kutublarining otin bitilsa, bu avroqdin oshar va musannafotlari durlari zikrin qililsa, gardun bahri andin toshar, lojaram chun bu mani bililur”- deya asarlarining salmog’i kengligi haqida , mazmun durligi haqida aytilganda esa dunyoga sig’masligini aytadi va ushbu ruboiyni keltiradi; Yo rab, bu maoniy durining ummoni, Bu donish-u fazl gavharining koni Kim, aylading oni olam ahli joni, Olam eliga bu jonni tut arzoniy. Navoiy umuman olib qaraganda deyarlik barcha asarlarida Jomiyni sha

mumkin. Navoiy “ Mahbub ul-qulub ” doatonida shoirlar borasida to’xtalar ekan, ularning har birini ijodining mazmun- ma’nosiga qarab turkumlaydi. Bu turkumlarni yozuvchi asarda uch faslga bo’lgan holda yozadi. Navoiy bu asarida ustozi Jomiyni ikki faslda etirof etgan bo’lib, birinchi faslda “nazm gulistoning xush nag’ma qushi ” sifatida uning she’rlarida majoziy ishqni haqiqatga vosita qiluvchilik mohiyatidan kelib chiqsa , yana birida pok oshiqlar boshlig’i, majoz va haqiqiy ishq egasi deb biladi. Navoiy bu asarida umuman shoirlarni “nazm gulistoning sayroqi qushlari’’, yani shoirlarni uch guruhga ajratadi.”Ular bir necha guruhdir.Birinchi guruh marifati ilohiy xazinasining naqdinalari bilan boyigan va xalq tarifiga ehtiyoj sezmaganlardir. Ishlari manilar xazinasidan javhar termoq va u ja

yuqoriroqdur, ammo har sinf nazmda benazir erdilar va nechoki ta’riflari sherda mahoratdin tashqaridur va lekin har uslub sherda jahongir erdilar.” Navoiy murshid, Jomiy esa pir-u komil bo’lganlar . Ular “Naqshbandiya ’ tariqatining azosi bo’lib, tariqatning mashhur shiori “Dil bayore, dast bakor’ ularning butun hayotining amaliy qoidasiga aylangan edi. Navoiy ijodiy qarashlarida ham, Jomiy qarashlarida ham majoziy ishq, haqiqiy ishqqa olib boruvchi ko’prik vazifasida qaraladi. Haqiqiy ishq bir ulkan ,sirli qasr bo’lsa, majoz uning eshiklaridir. Majoziy ishq shoirlarimiz talqinida faqat bir oshiqning, o’zga bir go’zalga oshiqligi emas, u sanamning go’zalligida haqni idrok qilish, go’allikning yaratuvchisiga bo’lgan ishq , uning tajallisini majozda ko’rish “Aynul yaqin” , yani olam va odam

III.Xulosa. Abdurahmon Jomiy hayot faolyatini tadqiq qilishda Alisher Navoiy qarashlarining o’rganilishi har ikkala ijodkorning ijod xazinasining yangi- yangi qirralarini ochishda, ijod uslublarini o’rganishda muhim amaliy qo’llanmalarni beradi. Chunki shoir ijodkorning shaxsiy va ijtimoiy faolyatining o’rni doim adabiy faolyatdagi ijodiy jarayonda o’z o’rni va tasirini ko’rsatib turadi. Ularning ,yani, Jomiy va Navoiyning o’zaro hamkorliklari o’sha davr uchun yuqori ahamyatga ega bo’lganligini kuzatish mumkin. Ammo, bugungi kunga kelib ham bu hamkorlikning ma’naviy ahamiyati yuqorilasa yuqorilab bormoqdaki, aslo pasaygan emas. Chunki, bugungi kunda yosh avlodni , nafaqat yosh avlod,balki kattalarni ham tarbiyalashda, millatlar ora bag’rikenglikni, xalqlar oro totuvlikni taminlashda ularni

siymo orasidagi do’stlik bir umrga ilmiy,ijodiy hamkorliklardan iborat bo’lib, u o’zbek va fors- tojik xalqlari orasidagi qadimiy do’stlikning o’sha davrdagi quyoshdek yorqin timsoli sifatida juda katta ijtimoiy ma’no kasb qilgan edi. Bu mavzudagi ilmiy adabiyotlarni o’rganish mobaynida ikki qardosh xalqning , o’zbek va tojik millatining avvalgi asrlarda ham naqadar yaqin, bir tanning qon tomirlaridek bir-biriga ulanib ketganligini kuzatamiz. Bu xalqning til oilasi boshqa-boshqa bo’lsa-da , ko’ngil tili birdir. Bu boradagi fikrlarni yuqorida kuzatganimiz, Jomiy va Navoiy munosabatlari to’liq isbotlab bermoqda. Bu allomalarning hayot faoliyatini o’rganish har bir davrda, har bir adabiyotshunoslarni qiziqtirib kelgan. Ilmiy izlanishlarning olib borilganligi esa bu mavzuning birmuncha kengroq

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.7-том. Хамса : Ҳайрат ул-аброр .-Т.: Фан, 1991.-392 бет. 2 . Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.8-том. Хамса : Фарҳод ва Ширин .-Т.: Фан, 1991.-540 бет. 3 Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.9-том. Хамса : Лайли ва Мажнун .-Т.: Фан, 1992.-356 бет. 4 Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами.20 томлик.10-том. Хамса: Сабьайи сайëр .-Т.: Фан, 1992.-448 бет. 5 . Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.11- том. Хамса : Садий Искандарий .-Т.: Фан, 1991.-832 бет. 6 . Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.13- том. Мажолис ун-нафоис.-Т.: Фан, 1997.- бет. 7 . Навоий, Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик.14- том. Махбуб ул-қулуб. Муншоат. Вақфийа-Т.: Фан, 1

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar