Abdurahmon Jomiyning “Sharhi ruboiyot”asarida tasavvufiy tushunchalarning yoritilishi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	286.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Abdurahmon Jomiyning “Sharhi ruboiyot”asarida tasavvufiy tushunchalarning yoritilishi

Купить

Abdurahmon Jomiyning “Sharhi ruboiyot”asarida tasavvufiy tushunchalarning yoritilishi mavzusida yozgan BITIRUV BITIRUV MALAKAVIY MALAKAVIY ISHI ISHI

MUNDARIJA: Kirish .....................................................................................................................3-5 I - BOB . JOMIYNING TASAVVUFIY ASARLARI SILSILASIDA “SHARHI RUBOIYOT”NING O‘RNI 1.1.Jomiyning tasavvufiy asarlari ilmiy tavsifi..................................................6-21 1.2.“Sharhi ruboiyot” ning ilmiy tavsifi..........................................................22-32 II- BOB. “SHARHI RUBOIYOT” DA RUBOIYLAR SHARHI: MAVZU, TALQIN 2.1.Ruboiylar sharhi mavzusi...........................................................................33-3 8 2.2.Ruboiy sharhlari talqinlari.........................................................................39-5 6 Bob bo’yicha xulosalar .....................................................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Musulmon Sharq xalqlari qatori, o‘zbek xalqining milliy-diniy qadriyatlaridan biri bo‘lmish tasavvuf ta’limotini o‘rganish va tadqiq etish orzusi faqat mustaqillik tufayligina ro‘yobga chiqdi. Istiqlol sharofati bilan, boy ma’naviy merosimiz hamda asrlar davomida e’zozlab kelingan milliy an’ana va qadriyatlarimiz qayta tiklandi. Mustaqillikning ilk yillaridanoq O‘zbekistonda ulug‘ ajdodlarimiz, aziz- avliyolar merosidan namunalar nashr etilib, qator ilmiy ishlar yozildi. Qisqa bir tarixiy davr ichida N.Komilov, I.Haqqulov, B.Nazarov, S.Olim, A.SH.Juzjoniy, J.Muhammad, S.Rafiddinov va boshqa olimlar tomonidan o‘nlab jiddiy tadqiqot ishlari amalga oshirildi. O‘zbek olimlarining tadqiqotlarida tasavvuf ta’limotiga oid masalalar, tariqat odobi, shariat va tariqat,

Alisher Navoiyning shu asosda shakllangan qarashlari o‘zbek tasavvufshunosligining asosiy yo‘nalishiga aylanib qolgani ham bejiz emas. Zero, XV asrga kelib, islom mintaqa ma’naviyatining uzoq yillik tajribalari aynan Movaraunnahr va Xurosonda o‘zining eng yuksak natijalarini namoyon etdi. Bu davrga kelib, tasavvuf jamiyatning tub ildizlariga kirib bordi, so‘fiyona she’riyat bilan birga tasavvuf falsafasi ham o‘zining eng yuksak kamolot cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bu ma’naviy yuksalishda Movaraunnahr va Xuroson zaminida yashab ijod etgan buyuk faylasuf olim, shoir, tasavvuf nazariyotchisi va naqshbandiya tariqatining XV asrdagi yirik namoyondasi Hazrat Movlono Nuriddin Aburahmon Jomiyning (1414-1492) tasavvufiy-falsafiy, adabiy-badiiy, diniy va ilmiy nazariy merosi yetakchi o‘rin tutadi. Muammo

aylangan bir sharoitda tasavvuf falsafasi va kalom ilmining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk mutafakkirlarimizning ma’naviy merosi, shu jumladan, Jomiyning tasavvufiy-irfoniy va diniy–mazhabiy qarashlarini islom falsafasi va tasavvuf ta’limotining o‘z meyorlari va tushunchalari asosida o‘rganish katta ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek: “Ayniqsa tanlangan o‘z taraqqiyot va islohat yo‘limizdan tezkorlik bilan siljishga kuchli ruhiy quvvat beradigan milliy madaniyatimiz, Sharq falsafasining hayotbaxsh va teran buloqlaridan bahramand bo‘lish muhimdir”. 1 Zero Jomiy va boshqa buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy meros islom dinining asl mohiyati ma’rifat va o‘zlikni anglash ekanligini ko‘rsatadigan ishonchli manbadir. Bitiruv malakaviy ish

I-BOB . JOMIYNING TASAVVUFIY ASARLARI SILSILASIDA “SHARHI RUBOIYOT”NING O‘RNI Jomiyning tasavvufiy asarlari ilmiy tavsifi Movlono Jomiy siymosida shoirlik va olimlik martabasi shu darajada uyg‘unlashib ketganki, gohida uning shoirligini olimligidan, olimligini esa shoirligidan aniq bir chiziq bilan ajratib bo‘lmaydi. Gohida Jomiy asosan shoir bo‘lganmi yo olim, degan savolga ham javob topish mushkul bo‘lib qoladi. Jomiy o‘zining birinchi devoni “Fotihat ush-shubob”ni 1463 (hijriy 867) yili, ya’ni 50 yoshida, ikkinchi devoni “Vositat ul-iqd”ni1480 (hijriy 884) yili, ya’ni 62 yoshida, uchinchi devoni “Xotimat ul-hayot” esa 1490-1491(hijriy 896) yili, ya’ni 76 yoshida tadvin etgan. 1 Birinchi devon taxminan 30 yil davomida yozilgan she’rlardan tarkib topgan bo‘lsa, demak Jomiy taxminan 20 yos

bo‘lganligini inkor etib bo‘lmaydi. Ammo Hazrat Jomiy siymosiga ulug‘vorlik va shukuh bag‘ishlagan uch narsani unutmaslik lozim. Bu- birinchidan, Jomiyning so‘fiyona hayoti, ikkinchidan, uning orifona shoirligi va uchinchidan, Mоvlononing so‘fiyona va orifona olimligidir. Jomiyning tasavvufiy asarlari xususida bahs yuritar ekanmiz, bu buyuk allomaning mazkur sohaga bag‘ishlangan asarlarining miqdori, hajmi va eng muhimi, tasavvuf va irfon olamida tutgan o‘rni va ahamiyatini chamalab, Jomiyni birinchi navbatda buyuk mutasavvuf olim, orif va mutafakkir sifatida e’tirof etish va shu nuqtai nazardan o‘rganish, tadqiq etish fursati yetdi, deyishga jur’at qilamiz. Shuni o‘rinda eslatib o‘tish lozimki, Jomiy buyuk mutasavvif olim sifatida nafaqat Movaraunnahr va Xuroson balki Eron, Iroq, Arabisto

mazhabiy qarashlari, naqshbandiyaning buyuk shayxlari – Xoja Muhammad Porso, Xoja Ahror Valiy va Shayx Sa’diddin Koshg‘ariyning zohirda xalq bilan, botinda Haq bilan bo‘lish odobi va tasavvuf talqinida Imomi A’zam(r.a) mazhabi doirasidan chetga chiqmaslik tartibini o‘zida mujassamlashtirgan va mazkur muqaddam ta’limotlarni o‘z asarlari orqali o‘ziga xos qarashlar va talqinlar bilan naqshbandiylikka singdirib, uning ilmiy-nazariy poydevorini mustahkamlagan buyuk mutasavvif olimdir. Aslida Mоvlono Jomiyning butun ijodi tasavvufiy -irfoniy qarashlar bilan yo‘g‘rilgan. Uning irfoniy qarashlardan xoli bo‘lgan biron-bir asarini uchratish amri mahol. Zero Jomiy borliq va undagi barcha mavjudotlar va ashyolarga Оrif Inson ko‘zi bilan qaragan, ichki va tashqi dunyoni tasavvufiy mezonlar va meyorlar

aytish mumkin. Mоvlono Jomiyning badiiy asarlaridagi tasavvufiy –irfoniy ohanglar masalasi alohida tadqiqot mavzusidir. Ashi’at ul-Lamo’at”, Sharhi fusus ul-hikam”, “Durrat ul –foxira”, “Lavoyeh”, “Sharhi ruboiyot” kabi asarlarni tahlil va tadqiq etish orqali Mоvlono Jomiyning tasavvufiy -irfoniy tafakkuriga, Jomiy qarashlari va talqinlari orqali Shayx Muhyiddin ibn al -Arabiyning falsafiy-irfoniy maktabiga kirib borish imkoniyati yuzaga keladi. Mоvlono Jomiyning“ Ashi’at ul- Lamo’at” asari Shayx Faxriddin Ibrohim ibn Shahriyor Iroqiyning (m. 1207- 1289) «Lamo’at» nomli mashhur asariga yozilgan sharh hisoblanadi. «Lamo’at» asari tasavvuf ta’limotining irfon falsafasi bosqichidagi birlamchi manbalardan biri sifatida XIII-XV asrlarda katta ilmiy-falsafiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Turk olimi Us

anfositin bu bilimda bilg‘aylar». 1 Bu sharhnoma nafaqat Navoiy dunyoqarashiga katta ta’sir ko‘rsatdi, balki umuman XV-XVI asrlar Xuroson va Movarounnahr zaminida shakllangan tasavvufga qaytadan irfoniy jilo bag‘ishladi va naqshbandiya tariqatining keyingi asrlardagi taraqqiyot bosqichlari, xullas, falsafiy tafakkur tarixida ham chuqur iz qoldirdi. Moyil Hiraviy bu asarni «Lamo’at»ning eng mashhur va mukammal sharhi deb baholaydi. 2 Sharh asosan fors tilida bitilgan bo‘lib, oyot, axbor va «Lama’ot»ning ba’zi bir matnlari va baytlari arab tilida keltirilgan. «Ashi’’at ul-Lama’ot»ning ikkinchi nomi majoziy ma’noda «Oshiq va ma’shuq» ham deb ataladi, ammo ko‘proq o‘zining asl nomi bilan mashhur. U 28 lam’a (shu’la)dan iborat bo‘lib, har bir lam’ada bir masala yuzasidan fikr yuritiladi. “Sharh

davom etgan va unga oxirgi sharhlardan birini Jomiy yozgan ekan. Jomiyning sharhi «Fusus ul-hikam»ning o‘nga yaqin mashhur sharhlari qatorida tilga olinadi. 1 Olmon sharqshunosi Karl Brokelmann qayd qilganidek, «Fusus ul-hikam»ga 35 ta sharh yozilgan ekan. Ammo, «Islom buyuk doirat ul-maorifi»da berilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Usmon Yahyo uning 120 ta sharhiga ishora qiladi 2 . “Sharhi bayti Amir Xusravi Dehlaviy” Mazkur falsafiy - irfoniy sharhnoma Jomiyning tadqiqotchilar nazaridan chetda qolgan va jiddiy tadqiqotlarga jalb etilmagan asarlaridan biridir. Do’iy Javodning fikriga qaraganda, «Risola dar sharhi bayti Amir Xusrav»da Xusrav Dehlaviyning «Qiron us-sa’dayn» nomli qasidasidan olingan quyidagi Mohi nave, ki asli vay az sol rost Gasht yake moh ba dah sol rost matla’ bayti sharh etilg

asar «Lavome’» va «Sharhi qasidai Mimiyai Ibni Foriz» nomlari bilan ham tilga olinadi. Asarning 30 betlik muqaddimasida ilmiy-nasriy arab va fors tillarida vujud bosqichlari va muhabbatning asl mohiyati, haqiqati xususida bahs yuritiladi. So‘ngra boshqa sharhnomlarga qaraganda, ancha sodda va ravon uslubda Ibn Foriz qasidasining sharhiga o‘tiladi. Fransiyalik jomiyshunos olim Yan Richardning «Lavoyeh»ga yozgan «Muqaddima»sida Jomiy mazkur qasidani sharhlash jarayonida, odatdagidek Shayx ul-akbar qarashlariga tayanganini ta’kidlab o‘tadi. 1 Buning sababi shundaki, Ibn Forizning o‘zi ham Ibn al-Arabiyning vahdat al-vujudiy ta’limoti ta’siri ostida bir necha irfoniy qasidalar yozgan ekan. “Sharhi ba’zi az abyoti qasidai Toyiyai Foriziya” Bu sharhnoma «Kulliyot»da «Sharhi qasidai Toyiya» deb n

“Risolai suxanoni Xoja Porso” Bu asar «Kulliyoti Jomiy»da «Risolai suxanoni Xoja Porso», ba’zi manbalarda «Al-hoshiyat ul-qudsiyat», tadqiqotchilar tomonidan esa «Suxanoni Xoja Porso» deb ataladi. Hajm nuqtai nazaridan Jomiyning eng kichik sharhnomasi bo‘lmish 1 bu asarning yozilish tarixi ma’lum emas. Asar yarim fors, yarim arab tilida yozilgan bo‘lib, she’riy parchalar bilan bezatilgan. «Suxanoni Xoja Porso» naqshbandiya tariqatining buyuk shayxlaridan biri – Xoja Muhammad Porso Buxoriy (vafoti 1419) aytib qoldirgan so‘zlarning sharhiga bag‘ishlangan. Xoja Porsoning so‘zlari, shoreh(Jomiy)ning sharhi va vahdat ul- vujud isbotiga oid mulohazalari bilan qorishib ketgan bu asar ba’zi bir tadqiqotchilarda shubha ham uyg‘otgan. Eronlik olim Ahmad Tohiriy Iroqiy Xoja Porsoning «Qudsiya»siga yo

yozilgan, deb taxmin qilish mumkin. Bu asarning ilmiy-tanqidiy nashri va inglizcha tarjimasi Nikolas Hir tomonidan amalga oshirilgan. 4 “Lavoyeh” Bu asar hijriy 870 (milodiy 1465) yili fors tilida, nasr va nazmda bitilgan. Asar 36 loyihadan (har bir mavzu «loyiha» deb ataladi) iborat bo‘lib, asosiy mazmun ilmiy-falsafiy nasrda ifoda etilgan va har bir loyihaning oxirida bir-ikki falsafiy-irfoniy mazmundagi ruboiy keltirilgan. Ruboiylar nasriy parchalardagi mazmunlarni quvvatlaydi. «Lavoyeh» shaklan va mazmunan «Sharhi ruboiyot»ga juda o‘xshash. Ammo bu asar sharh emas. «Sharhi ruboiyot», Jomiyning o‘z ruboiylariga sharh berilganligini hisobga olsak, albatta, to‘la tarzda muallifga taalluqli bo‘lgan asar. Ammo ikkinchi tomondan, u maxsus ruboiylarni sharhlashga qaratilgan tobe’ asar. Ya’ni,

YA’ni, uning ilmiy-falsafiy nasridagi fikrlar ruboiylardagi irfoniy mazmunlarga bо‘ysunadi. Ammo «Lavoyeh»dagi ruboiylar sharh uchun emas, balki asardagi ilmiy-falsafiy matnlarni quvvatlash va tasdiqlash uchun mо‘ljallangan. Boshqacha qilib aytganda, bu asardagi ruboiylar aksincha, nasriy parchalardagi fikrlarni sharhlaydi. Asarning ham nasri va ham nazmi «Sharhi ruboiyot»dagi ruboiylar va ularning sharhida bitilgan ilmiy-falsafiy nasrdan kо‘ra ancha sodda va ravon. «Lavoyeh»dagi nasriy parchalarning hajmi ham nisbatan kichik. Undan tashqari, uning ichki tuzilishi ham «Sharhi ruboiyot»ga qaraganda ancha jо‘n va sodda. Jomiy «Lavoyeh»da asosan tavhid, fano va baqo xususida fikr yuritadi va mavzular atrofidagi о‘z qarashlarini Ibn al-Arabiyning falsafiy-irfoniy maktabi bilan bog‘laydi. U qar

Abdulg‘afur al-Ansoriyning «Ashi’ot ul-Lavoyeh» nomli asari, Mullo Imodning «Sharhi Lavoyehi Jomiy» nomli asari «Lavoyeh»ga bitilgan eng muhim sharhlardan sanaladi. «Lavoyeh» Jomiyning boshqa tasavvufiy-irfoniy asarlariga qaraganda, kо‘proq nashr etilgan. 1 Ammo bu nashrlarning birontasi ilmiy-tanqidiy nashr hisoblanmaydi. Bu asarning ilmiy-tanqidiy matni birinchi marotaba fransuz sharqshunosi Yan Richard tomonidan nashr etildi. Yan Richardning «Lavoyeh»ga yozgan muqaddimasi esa bu asar atrofidagi eng qisqa, ammo g‘oyatda qimmatli tadqiqot sanaladi. “Ad-durrat ul-foxira” «Ad-durrat ul-foxira» turli manbalar va nusxalarda turlicha nomlangan. U kо‘pincha ikki nom bilan - «Ad-durrat ul-foxira» va «Risola fi tahqiqi mazhab as-sо‘fiya va-l-mutakallimiyn va-l hukamo» atalib kelgan. Jomiyning sho

bu kichkina kitobni о‘qib, biron narsaga tushunib yetsang, senga yetarlidir. Chunki bu xususda о‘qib va tushunib yetadigan boshqa kitob yо‘q». 1 Ibrohim Kuroniy о‘zining «Al-umam lo yaqoz al-himam» nomli asarida bu uchchala nomni aralashtirib, «Ad-durrat ul-foxirat al-mulaqqabat bi hutta rahlak fi tahqiqi mazhab as-sufiyat va-l-mutakallimin va-l-hukamo il-mutaqaddimiyn» deb nom beradi. «Ash-shaqoyiq un-nu’moniya fi bayoni ulamoi ayyom ud-davlat ul- usmoniya» kitobi muallifi Abulxayr Ahmad ibn Muslihiddin Mustafo Toshkо‘brizodaning Sayyid Muhyiddin Fanoriydan naql qilishicha, Movlono Jomiy bu kitobni usmoniy sulton Muhammadxon ikkinchining iltimosiga binoan yozgan ekan. Jomiy bu asarda yuqoridagi uch guruhning oltita masala bо‘yicha, jumladan, vujud masalasiga oid qarashlarini muhokama etad

4) Xudo ilmining mohiyati. Ilmning Xudoga mansubligi. 5) Xudo ilmining juz’iyoti, Xudoga nisbat beriladigan ilm atrofida tug‘iladigan bahslar. 6) Xudo irodasining mohiyati. Sifatiy iroda Uning ilmidanmi? 7) Xudo qudratining mohiyati. Xudo foili muxtormi (mutlaq ixtiyorga ega bо‘lgan Zotmi?) 8) Olamning azaliyligi. Olam azaldan bо‘lganmi yo muayyan zamonda yaratilganmi? Qadim olam foili muxtordan bor bо‘lganmi? 9) Xudo kalomining mohiyati. Qur’onning qadimiyligi va yaratilganligi xususida bahs. 10) Bandalarning ixtiyoriy amallari (о‘z xohish-istaklari bilan) va barcha amal- harakatlarning oxir-oqibati Xudoning qudratiga bog‘liqligi. 11) Olamning Xudodan kelib chiqishi. Turli oqibatlarning yagona sababiyatdan kelib chiqishi masalasi. Jomiy har bir masalani birma-bir keltirib, birinchi navbat

zoid bо‘lgandir» degan masalada mutasavviflar butunlay boshqacha fikrni bildiradilar. Mutakallimlar va faylasuflar esa bunga dalil-isbot izlaydilar. Jomiy bu asarda «faylasuflar» deganda qadimgi Yunon faylasuflari – peripatetiklar va Sharq aristotelizmi« namoyandalari (Forobiy, Ibn Rushd, Ibn Sino)ni nazarda tutadi va ularning yuqorida keltirilgan masalalarga oid fikrlarni tahlil va muhokama qiladi. Jomiy mutakallimlar, faylasuflar va mutasavviflar ta’limotini tanishtirish va ularning qarashlarini bayon qilish maqsadida juda kо‘p mо‘tabar kitoblarga murojaat qilgan. «Ad-durrat ul-foxira» va uning hoshiyasidagi juda kо‘p iqtiboslar yo о‘sha kitoblardan dalil sifatida keltirilgan, yo izoh berilgan. Gohida Jomiyning о‘zi bu manbalarga ishora qilib, ularni tanishtirib о‘tadi. Jomiy kalom ilmig

Xulosa qilib aytganda, Jomiyning «Ad-durrat ul-foxira» asari tasavvuf, kalom va falsafa ilmlarini qiyosiy-tahliliy uslubda ochib beradigan eng qimmatli falsafiy manbalardan biri sanaladi. Albatta, Jomiydan bir necha asr oldin ham tasavvuf va kalom ilmlariga oid masalalarni gohida qorishib ketgan holda, gohida esa qiyosiy tarzda bayon etish yoki о‘rganish (masalan, Kalobodiyning «At-ta’arruf li mazhab it-tasavvuf» va Mustamliy Buxoriyning «Sharhi at-ta’arruf li mazhab it-tasavvuf» kabi asarlari) holatini kuzatish mumkin, ammo u davrlarda yozilgan manbalarda uch toyifa – mutakallimlar, sо‘fiylar va faylasuflarning muayyan mavzular atrofidagi bahs- munozaralari «Ad-durrat ul-foxira»dagidek aniq va taniq manzaraga ega emas. Qolaversa, Jomiyning ushbu asari islom falsafasini uch asosiy yо‘nalis

badiiy san’atlar va badiiy vositalar yetakchi о‘rin tutadi. Shuning uchun ham bu asarlarning xarakteri ushbu mavzu doirasida kо‘rib chiqilayotgan asarlardan katta farq qiladi. Jomiyning falsafiy-irfoniy asarlarida ham ma’lum darajada badiiylik va adabiy janrlar, adabiy-badiiy unsurlar ham mavjud. Ammo bu turkum asarlar, birinchi navbatda ilmiy asarlar hisoblanadi. Zero ularda dalil, qiyos, tahlil, muhokama va bahs, ilmiy xulosa birlamchi о‘rin tutadi. Bu asarlarda badiiylik qо‘shimcha yordamchi vosita sifatida ishlatiladi. Yuqoridagi tasnifimiz Jomiyning ilmiy tasavvufiy-irfoniy asarlarini tasniflash masalasiga nuqta qо‘yolmaydi, albatta. Bu masalani chuqurroq о‘rganish, Jomiy asarlarining mukammal, ilmiy tasnifini tuzish mumkin. Shunday bо‘lsa-da, Jomiyning falsafiy-irfoniy asarlarini mua

Naqsh al-fusus», «Ashi’’at ul-Lama’ot» va «Sharhi Fusus ul-hikam»da о‘zini muallif emas, balki irfon falsafasi ulug‘lari (Ibn al-Arabiyni kо‘zla tutmoqda – J.X.) qoldirgan merosning tarjimoni va izohlovchisi ekanligiga ishora qilib о‘tadi. Faxriddin Qazviniyning Jomiy haqidagi keltirgan tavsifini Moyil Hiraviy mubolag‘aga yо‘yib, «movarounnahrlik naqshbandiy sо‘fiylar irfon falsafasidan bexabarliklari tufayli Jomiyni Ibn al-Arabiydan ustun qо‘yishgan», 1 deb hukm chiqargan bо‘lsa-da, bir narsani aniq aytish mumkin: Irfon falsafasining 700 yillik tajribalarini о‘zida mujassamlashtirgan Jomiy, shubhasiz, о‘z asrining Ibn al- Arabiysi edi. «Vahdat ul-vujud» istilohi «borliqning birligi» ma’nosini anglatadi. Ammo uni «borliqning birlashuvi» yoki «barcha narsa va ashyolarning bitta vujud atrofi

sarchashmalarini Attor va hatto undan oldingi mutafakkirlarning qarashlaridan izlashga tо‘g‘ri keladi. Ibn al-Arabiyning kichik zamondoshi bо‘lgan Jaloldiddin Rumiy ham bundan mustasno emas. Chunki Rumiy ham vahdat ul-vujud ta’limotini о‘ziga xos tarzda talqin etgan. Demak, Jomiyning adabiy-badiiy va falsafiy-irfoniy merosiga shu nuqtai nazardan yondashilsagina, bu ulug‘ mutafakkir va orif zotning diniy-falsafiy dunyoqarashini ochib berish mumkin. «Sharhi ruboiyot» Jomiyning vahdat ul- vujud mavuzuida yozgan ruboiylari va ularga vahdat ul-vujud ta’limoti asosida bitgan sharhlaridan tarkib topgan eng muhim asaridir. Asarning nomlanishi masalasiga kelsak, tabiiyki, shunday bir savol tug‘iladi: Nega muallif tomonidan «Sharhi ruboiyot» deb atalgan, «Xamsat ul-mutahayyirin» va XVI asrgacha yozi

3. Ikkinchi nom orqali asarning mohiyati va mazmun-mundarijasiga urg‘u berilgan. Har holda, «Sharhi ruboiyot»ning ikkinchi nom bilan atalishi uning keyingi asrlarda vahdat ul-vujud mavzuida yozilgan asar sifatida e’tirof etilganligini kо‘rsatadi. «Vahdat ul-vujud» nazariyasi «Sharhi ruboiyot»da ikki yо‘l orqali talqin etiladi: 1. Vujud (Borliq) va vujud haqiqatining bayoniga bag‘ishlangan ruboiylar va ularning sharhiga singdirilgan vahdat ul-vujudiy qarashlar; 2. Turli nazariyalar, mavzular va masalalar zamiriga singdirilgan vahdat ul- vujudiy qarashlar orqali. Jomiy «Sharhi ruboiyot»da «vahdat ul-vujud» iborasini iloji boricha kamroq ishlatishga, buning о‘rniga uni kо‘proq zimdan talqin etishga harakat qiladi. Shundan kelib chiqib, u kо‘proq bevosita yо‘lni emas, balki bilvosita yо‘lni ma

foydalanilgan. Xususan, Ibn al-Arabiy maktabi namoyandalari va naqshbandiya tariqati ulug‘lari tomonidan aytilgan so‘zlar dalil, misol va bildirilgan fikrni tasdiqlovchi hujjat sifatida to‘la arab tilida berilib, unga nisbatan bildirilgan munosabat yana fors tilida bayon etilgan. Jomiyning «Sharhi ruboiyot» asari xususida birinchi marotaba Alisher Navoiy «Xamsat ul-mutahayyirin»da qisqacha ma’lumot berib o‘tadi va bu asarga «fano tariqatida mosivalloh adosig‘a to‘rt takbir urmoq aning mutolaasidan muyassardir» 1 – deb yuksak baho beradi. Ko‘rinib turibdiki, Navoiy bu qisqacha baho berish bilan asarning eng muhim ahamiyati Ya’ni, mutolaasidan Allohdan o‘zga barcha narsadan mosivo bo‘lishning eng yuksak darajasini ta’kidlab o‘tadi. «Sharhi ruboiyot» XVI asrda yozilgan aksar manbalar – tazkir

1) Asardagi ruboiylar Jomiy devonlarida uchramaydi. Bu - tabiiy hol. Chunki ularning har biri o‘z sharhi bilan mukammal hisoblanadi. Umuman, nasr bilan birga keltirilgan ruboiylar devonga kiritilmagan. 2) Til nuqtai nazaridan, bu asar Jomiyga nisbat beriladigan biron bir alohida xususiyatga ega emas. Undagi ruboiylar go‘zal bir tilda yozilgan, biron ortiqcha pardoz berilmagan. Ammo arabcha so‘zlari juda ko‘p. Bu ham tabiiy. Chunki asarning mazmun-mundarijasi shuni taqozo etgan. Asar shunday bir uslubda yozilganki, uning so‘z san’atining mohir ustasi va irfon falsafasining bilimdon bir olimi tomonidan yozilganiga hech qanday shak-shubha qoldirmaydi. Bertels bu masalada Ch.Ryo tomonida ekanligini ta’kidlab, bu asar shubhasiz Jomiyniki, degan xulosaga keladi. 1 Ammo, bizningcha, «Sharhi ruboi

«Sharhi ruboiyot» haqidagi uchinchi qisqa ma’lumot asarning Dushanbe nashriga Abo‘bakr Zuhuriddinov tomonidan yozilgan so‘zboshidir. Ammo mazkur so‘zboshi ham A.Afsahzod bergan ma’lumotlarni takrorlaydi, xolos. 4 Shuni ham ta’kidlab o‘tish lozimki, «Sharhi ruboiyot» haqida yozilgan ilmiy axborotlar va bildirilgan fikr-mulohazalarning barchasida (Alisher Navoiyning irfoniy ta’rifi bundan mustasno) bir yoqlamalik sezilib turadi. Ya’ni, ularda bu asarga tilshunoslik va adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan yondashish maylini ko‘proq mushohada etish mumkin. Holbuki, mazkur asarning yozilishiga XV-XVI asrlarning adabiy muhiti yo estetik didi emas, balki ushbu davrning fikriy talab- ehtiyojlari sabab bo‘lgan. Ya’ni, bu asar agarchi nazm va nasr aralash yozilgan bo‘lsa-da, til, uslub, mavzu, mundari

kutubxonalarida saqlanmoqda. «Sharhi ruboiyot» asosan Movarounnahr zaminida, xususan, bugungi O‘zbekiston hududida ko‘chirilib tarqatilgan. Bizningcha, bunga quyidagi omillar sabab bo‘lgan: 1. «Sharhi ruboiyot»ning ahli sunna va jamoa aqoidi, hanafiya mazhabining kalomiy qarashlari doirasida yozilganligi va Movarounnahr xalqining asosiy qismini hanafiylar tashkil etishi; 2. Ibn al-Arabiy ta’limotining Movarounnahr naqshbandiylariga ko‘rsatgan kuchli ta’siri; 3. Movlono Jomiyning movarounnahrlik naqshbandiylar va ilmu adab ahli orasidagi ta’sir kuchi, nufuzi va shuhrati; 4. «Sharhi ruboiyot»navislikning asosan Movarounnahr mutafakkirlari va shoirlari tomonidan an’ana sifatida (XVI-XVII asrlar) davom ettirilishi; 5. «Sharhi ruboiyot»da qo‘llangan uslubning movarounnahrlik olimlar va shoirlar

Toyiya»da bemalol kuzatishimiz mumkin. Ammo Jomiydagi bu uch xil kayfiyatni hamma vaqt ham aniq-tiniq ilg‘ab bо‘lmaydi. Masalan, «Sharhi ruboiyot»da «Zot ma’rifati» (Alloh ta’olo Zotini idrok etish) xususida ba’zi bir mulohazalar mavjud. Ma’lumki, bu masala kalom ilmining bahs mavzui hisoblanadi. Ammo Jomiy bu masalaga irfon falsafasiga tayangan holda kirib borar ekan, mutakallimona muhokamalarga ham erk beradi, shu bilan birga hanafiya mazhabining aqoidi doirasidan chetga chiqmaslikka harakat qiladi. Aynan shu holatni «Sharhi ruboiyot»da keltirilgan tavhid, qazo va qadar kabi masalalar misolida ham kuzatish mumkin. Jomiyning falsafiy-irfoniy dunyoqarashida orif, faylasuf, mutakallim, naqshbandiy sо‘fiy va hanafiy faqih qarashlarining bir-biriga qorishib, singib ketishi va uyg‘un bir holat

tasavvuf zohiriy rasmu odoblar majmuasidan tarkib topgan siyosiy-mazhabiy harakat tusini olishi muqarrar edi. Tabiiyki, ana shunday bir vaziyatda naqshbandiylar irfon falsafasiga kuchli ehtiyoj sezardilar. Ammo tariqatning shiddatli ravishda siyosiylashib borishi bunday ehtiyojni qondirishga fursat va imkon bermasdi. Buning ustiga, falsafiy- irfoniy qarashlarni tо‘g‘ri anglab yetish muammosi ham vujudga kelgan edi. Boshqacha aytganda, mazhabiy dunyoqarash doirasida shakllanayotgan tariqat Ibn al-Arabiy asos solgan vahdat ul-vujudiy ta’limotni qabul qilishi mumkin emasdek tuyulardi. Jomiy ana shunday bir sharoitda ma’rifat maydoniga keldi va Xoja Muhammad Porso boshlab bergan, ammo nihoyasiga yetkazolmagan ishni davom ettirish zarurati vujudga kelganini angladi. YA’ni, u naqshbandiya tariqa

qarashlarini о‘rganish, tadqiq va targ‘ib etishga bag‘ishlagan ekan, degan xulosaga kelish mumkin. Jomiy bu davr ichida nafaqat Ibn-Arabiy asarlari, balki uning eng mashhur sharhlovchilari va targ‘ibotchilari – Shayx Sadriddin Quniyaviy, Faxriddin Iroqiy, Abdulrazzoq Koshoniy, Dovud Qaysariy, Sa’id Farg‘oniy, Muayyadiddin Jandiy va Husayn Xorazmiy asarlarini ham diqqat bilan о‘rganib chiqdi. Bu Jomiyga vahdat ul-vujud nazariyasini yanada teranroq anglash, Shayx ul-akbar ta’limotini chuqurroq о‘rganish imkonini berdi. Jomiy «Nafahot ul-uns» hamda falsafiy-irfoniy asarlarida Shayx Sadriddin Quniyaviyni yuksak ehtirom bilan tilga oladi va uni Shayx ul-akbar maktabining eng zabardast namoyandasi sifatida e’tirof etadi. «Maqomoti Jomiy» muallifi Abdulvose’ Boxarziyning yozishicha, Jomiy «Men о‘

falsafa» yoki «ilohiy irfoniy hikmat»ning eng buyuk asoschisi sifatida baho beradi va uni barcha davrlarda irfon sohasida eng buyuk mutafakkir deb hisoblaydi. Islom dunyosida bu kunga qadar bir nav uning tafakkuri ta’siri ostida bо‘lmagan hech mutafakkir, orifmijoz faylasuf topilmaydi” 1 , - deyishida asos bor, albatta. Zero, islom falsafiy tafakkurining keyingi davrlarini Ibn al-Arabiy ta’limotisiz tasavvur qilib bо‘lmaydi. 1 Juzjoniy A.SH. Tasavvuf va inson. -T.: Adolat, 2001. – В.49. 32

II- BOB. “SHARHI RUBOIYOT” DA RUBOIYLAR SHARHI: MAVZU, TALQINI 2.1. Ruboiylar sharhi mavzusi Zot ma’rifati masalasi asosan kalom (theologie) va falsafa ilmlarining bahs mavzui bo‘lib, irfon falsafasiga Ibn al-Arabiyning vahdat ul-vujudiy ta’limoti orqali kirib kelgan. Irfon, falsafa va kalom ilmlarining qorishmasidan vujudga kelgan bu ta’limotda Zot ma’rifati masalasi alohida o‘rin tutadi. Zot ma’rifati deganda Alloh Zotini ma’rifat etish (bilish, idrok etish) tushuniladi. Alloh Zotini bilish masalasi Ibn al-Arabiydan Jomiygacha asosan bitta savol atrofida aylanadi: Alloh Zoti xususida fikr yuritish mumkinmi yo mumkinmasmi? Alloh Zotini idrok etib bo‘ladimi yo bo‘lmaydimi? Jomiy Zot ma’rifati masalasi atrofida maxsus to‘xtalib o‘tadi va uni Ibn al- Arabiy qarashlari asosida sharhlab beradi

cho‘zib, mashhur zarbulmasalning tasdig‘iga aylanmishlar: Tegirmonning ovozini eshitaman, ammo undan darak yo‘q». 1 Shunday qilib, «Alloh Zotini ma’rifat etish (bilish) mumkin emas», degan Ibn al-Arabiy, uzoq falsafiy mushohadalardan so‘ng oxir-oqibat «Zotni ma’rifat etish joiz» degan xulosaga keladi. Ammo Jomiy bu masalada o‘z fikrida qat’iy turib, «Hazrati Haq subhona va ta’oloning haqiqati va Zoti hamma narsadan yashirinroqdir. Haq ta’olo va taqaddusning Zoti va uning g‘oyib O‘zligini dark etish, anglash, ko‘rish va bilish hech kimga nasib etmagan», degan xulosa chiqaradi. Zotan, Uning maqomi Jomiydek naqshbandiy bir orif nazarida, hissu idrok va qiyosdan oliyroqdir. “Ilohiy tajalliy” nazariyasi Qayd etib o‘tilganidek, vahdat ul-vujud ta’limoti bir qancha falsafiy-irfoniy nazariyalar si

biri bilan ilohiy tajalliy nazariyasi orqali chambarchas bog‘lanib, vahdat ul-vujud kabi yagona bir ta’limotni vujudga keltiradi. Ibn al-Arabiyga ko‘ra, Haq ta’olo o‘zining g‘ayb olamida pinhon va ixtifo (yashirin, maxfiy) holida qolganida va tajalliy etmaganida ayoni sobita zuhur etmas, olam ham vujudga kelmas edi. Haq ta’olo tajalliy etishi bilan ayoni sobita g‘oya va ilm shaklida yuzaga keldi, ularning belgilari va ko‘rinishlari tashqi olamda namoyon bo‘ldi. Shunday ekan, Haq ta’olo tajalliysi bo‘lmaganida, ayon va ashyoga nur taratmaganida, Ya’ni g‘ayb olamida pinhon qolib, zuhur etmaganida, borliq o‘z ma’no va mohiyatini yo‘qotar edi. Jomiy ham Shayx ul-akbar maktabining yirik namoyandasi sifatida ilohiy tajalliy nazariyasiga alohida e’tibor qaratadi. Jumladan, «Naqd un-nusus fi sharh

Birinchi yo‘nalishdagi talqin va sharhlar oltinchi va yettinchi ruboiylar hamda ularga bitilgan sharhlardan boshlanadi. Bu ruboiylarda borliqning Nur shaklida bosqichma-bosqich zuhur etishi haqida fikr yuritiladi: Vahdat va kasrat Irfon falsafasida «vahdat» (birlik) va «kasrat» (ko‘plik) tushunchalari 1 «ahadiyat» va «vohidiyat» tushunchalari bilan chambarchas bog‘liq holda talqin etiladi. Ilk mutafakkir so‘fiylarning aqidasiga ko‘ra, xilqat, Ya’ni borliqning vujudga kelishi (yaratilishi)dan oldin, faqat Ilohiy Zot mavjud edi. 2 Ilohiy Zot ikki bosqichda zuhur etdi: ahadiyat va vohidiyat. «Ahadiyat» Ilohiy Zotning Mutlaq mohiyat holidagi eng oliy darajasini bildirsa, «vohidiyat» Ilohiy Zotning asmoyu sifoti bilan ayoni sobita shaklida zuhur etishini bildiradi. Ilohiy ismlar va sifatlarning

- «Hukm» ma’nosida: َاين ّدلا آ ﺓو َيَحل ِاِهِذَه يضق َنَام ّنِاٍض َاق َتن َا ام َض ِقاف «Bas, qiladigan hukmingni qilaver. Sen faqat mana shu dunyodagina hukm qilursan». 1 - «Yaratish» va «oxiriga yetkazish» ma’nosida: ِني َمو َي يف ٍتا َوَمَس َعب َس َّن ُهئ َضَق َف «Bas, ikki kunda yetti osmonni barpo qildi». 2 - «Ma’lum qilish», «xabardor etish» ma’nosida: وُّلع ُنَّلُعئَل و ِني َتَّرَم ِضر َلاآ يف َّنُدِسف ُتَلِب َتِكل ِا يف َليِءآرس ِاِين َبَيل ِا ا َنيَض َقَوُ ا ً اريب َك «Shuningdek, Biz Bani Isroilga u Kitobda «Sizlar albatta (Shom) zaminida ikki marta buzg‘unchilik qilursizlar va katta tug‘yonga tushursizlar», deb xabar berdik». 3 «Qazo» tushunchasi faylasuflar nazdida azaliy inoyat, ya’ni Parvardigorning eng yuksak darajada mavjudot ahvolidan xabardorligi va unga butun mavjudotni

َتو َملا آ م ُكَنيَب ا َنرَّدَق ُنح َن «Sizlarning o‘rtangizdagi o‘limni ham Biz belgilab qo‘ygandirmiz» 1 «Qadar» istilohi faylasuflar va mutakallimlar nazdida barcha mavjudotning tashqi omillarda tartibli ravishda zuhur etishi (ketma-ket holda bor bo‘lishi)dan iborat. Jomiy ham «qazo» istilohini Qur’oni karimdagi lug‘aviy ma’nosi - «hukm» yo «hukmi ilohiy» ma’nosida ishlatadi. Tabiiyki, nega Haq ta’oloning ilmi ma’lumga tobe’ bo‘ladi, degan savol tug‘iladi. Haq ilmining ayoni sobitaga tobe’ bo‘lishi Ibn al-Arabiy istilohida «sirrul-qadar», «hikmat ul-qadariyat» yo «sirrul-ixlos» deb ataladi. «Sirrul-qadar» Borliqning qonuniyatidir. Bu qonuniyat asosida olamdagi barcha ashyolar, mavjudot va maxluqotlar muvozanatni saqlagan holda harakatda bo‘ladi. Ammo bu mavjudiyat va harakatda yaratilg

2.2. Ruboiy sharhlari talqinlari وتب تسد دسرن اراپورس یب ره وتب تسویپ و تسرب دوخز هکنا شوخ تسین وت تاذ ذج هک ئتسه وت ئتسه وتب تسه یلو دوخ تاذب تسین ای Biron bir ojizning qо‘li senga yetmaydi. О‘zidan qutilgan va senga yetishgan baxtlidir! Sening borlig‘ing-borliqdir, u faqat tub mohiyatdir, yoki u tub mohiyatda yo’qdir, lekin sen bilan! Jomiyning sharhlashicha, bu ruboiyda Vojib ta’olo vujudining azaliy haqiqati bilan bir ekanligi nazarda tutilgan. Muvahhid faylasuflar va sо‘fiylar nazdida mavjudot aqliy taqsimot nuqtai nazaridan uchga bо‘linadi: 1. Borlig‘i о‘z zotidan emas, balki о‘zga narsa borlig‘idan olingan va bor bо‘lgan mavjud. Masalan, «mumkini vujud». 2. Haqiqati о‘zga vujuddan bor bо‘lgan, deb tasavvur etib bо‘lmaydigan mavjud. Mutakallimlar nazdida bu mavjud vojib ul-vujuddir.

nusus fi sharhi Naqsh al-fusus»da ham о‘rtaga qо‘yiladi va barchasida «О‘z Zotidandir» - degan javob bilan yakun yasaladi. Jomiy Ibn al-Arabiyga ergashib, Alloh vujudini vojib deb hisoblaydi va vojib ta’olo vujudini О‘z Zotidan, Zotini esa О‘zidan deb biladi. Bundan u yog‘ini bilish va idrok etishga ilm, aql va zavq (mukoshafa)ning qо‘li yetmaydi. Allohning Zoti masalasidagi ikkinchi bahs «Zotni ma’rifat etish, ya’ni uni bilish, idrok etish va haqiqatini anglash mumkinmi yo mumkinmasmi?» - degan savolga javob topishdir. Koinotdagi barcha mavjudotlar va ashyolar, xullas, har bir zarra, ana shu Zoti ilohiyning nurlari, tajalliysidir. Inson aql va his, ilmiy dalil va intuitsiya orqali koinotdagi barcha narsalarga taralayotgan nurni Ilohiy Zot tajalliysidan sarchashma olayotganligini his va id

1. Asmoyu sifot (Alloh ta’oloning ismlari va sifotlari) tajalliysi va olam libosidan о‘tib, Zotga yetadigan ma’rifat. Bunday ma’rifat faqat Allohning о‘ziga muyassar bо‘lishi mumkin. Chunki U о‘zining buyukligi bilan о‘z hijobida olam ahlining kо‘zidan pinhondir. Alloh Zotini bilishga urinmoqdan hech qanday bir natija chiqmagay. Chunki Parvardigor Qur’oni karimda bandalarni bu befoyda amaldan tiyishga buyurgan. 2. Allohni U yaratgan narsalarda kо‘rib ma’rifat etish. Ilohiy nur pastga qarab harakat qilar ekan, olamdagi turli ashyolarda turlicha ranglarda tajalliy etadi. Demak, ashyolardagi jilolarda Alloh nuri va uning yoyilish darajalaridagi xilma-xillikni idrok etish ham Allohni ma’rifat etish hisoblanadi. Ma’rifatning bu turi о‘z navbatida yana ikkiga bо‘linadi: a) Inson Allohga yetadi,

Jomiyning ushbu ruboiyga bitgan sharhidan shunday xulosa chiqarish mumkinki, ilm haqiqati ma’lum bir doirada chegaralangan bо‘ladi, shuning uchun ham u Haq subhona Zotini ma’rifat etishga yaramaydi. Jomiyning aql va uning Allohni idrok etish qobiliyati atrofidagi mulohazalari Ibn al-Arabiyning bilish nazariyasiga asoslangan. Jumladan, «Futuhot ul-Makkiya»ning yettinchi bobida aqlning Allohni ma’rifat etish (bilish; anglash) qobiliyati haqida shunday deyiladi: «Parvardigor aqlga О‘zini ma’rifat etishni yukladi va О‘zidan boshqa biron narsaga chalg‘ib ketmasligi uchun unga buyurdi: «Avalam yatafakkaru» (Ular о‘ylamaydilarmi?). Ammo aql Haq ta’oloning tafakkur qilish haqidagi amrini notо‘g‘ri tushundi va tafakkur orqali Xudoni ma’rifat etishga yо‘l topish lozim, deb о‘yladi. Shuning uchun ham

رون وچ eتسادیوه دوخ تاذب هک یتسه ر وهظ تفای وزا تانوکم تارذ رود دتفا وا غورف زا هک زیچ ره وتسم دنامب یتسین تملظ رد Yorug‘lik kabi о‘zining tub mohiyati bilan aniq borliq undan narsalarning atomlari kо‘rinish oldi. Uning yarqirashidan chetda qolgan har biri fanoning qorong‘usida qolib ketadi. ر ینم تسا شیوخ رونب کلف دیشروخ ریزپرون وا وترپ زا رمق مرج ریبخ لقع رگا رون تسا دوخب نشور ریگم هدرخ هم و رهمز شدهن نوزفا Falakdagi osmon о‘z nuri bilan chaqnamoqda, oyning doirasi-uning yog‘dularidan nur olmoqda. Nurning о‘zi o’zini yoritadi, agarda dono tafakkur, uni quyoshdan va va oydan ham yuqori deb aytsa, buni unutma! Nuroniy ashyolar uch xil holatda yo uch bosqichda nur taratadi. Birinchi holat (bosqich): Ashyoning nuri boshqa narsadan olingan bо‘ladi. Masalan, oy quyosh nuridan yorishadi. Bu ho

narsadan olmaydi, masalan Oyning Quyoshdan manba olgani kabi. Bunda ashyoning о‘zi nurdir. Borliqdagi barcha narsa о‘z qobiliyati va imkoniyatiga qarab undan manba oladi. Nuroniyat bosqichlarida uchinchi holatdan yuqoriroq holat (bosqich) bо‘lmaydi. 1 Olam va olamdagi bor narsalarning bebaqoligi haqidagi о‘ttiz uchinchi ruboiyning sharhida ham tajalliyga taalluqli fikrlarni uchratish mumkin. Unda Ilohiy Zotning asmo va sifot bilan olamdagi narsalar va mavjudotlarga doimiy ravishda tajalliy etishi xususida sо‘z boradi. Ibn al-Arabiy aqidasiga binoan, Haq ta’olo avval ilmiy-g‘aybiy yo «fayzi aqdas» tajalliy bilan iste’dodlar va qobiliyatlar shaklida zuhur etib, о‘zini ilm darajasida ayoni sobita kо‘rinishida namoyon etdi. Birinchi tajalliy Haq ta’oloning hazrati ahadiyatdan hazrati vohidiyat

Haqiqat yagonadir va haqiqatni sahiyligi ham yagonadir. Kо‘p miqdorlik- yashirish qobiliyatlar xususiyatini sen kо‘rayotgan barcha ehtimolliy imkoniyatlarni qobiliyatlarning farqi sifatida sen tushunishing kerak. Bu ruboiy sharhining xulosasi shundan iboratki, Haq ta’olo olamdagi jamii jonzotlar va ashyolarga har bir nafasda – doimiy ravishda, bir xil holatda tajalliy etib turadi. Ammo bu ilohiy fayzdan barcha mavjudot bir xil foydalana olmaydi. Buning sababi nurda emas, balki borliqdagi mavjudotlarning о‘zida. Chunki ularning tabiati, kо‘rinishi, shakli, hajmi, rangi – xullas, imkoniyatlari va nurni о‘ziga qabul qilib olish va о‘z borlig‘ida aks ettirish qobiliyati har xil. Misol uchun, neft, oltingugurt, quruq о‘tin va hо‘l о‘tinni olaylik. Olov harorati bir xil, ammo ularning о‘t olishi

Jomiyning mazkur ruboiyga bitgan sharhiga qaraganda, Haq subhona va ta’olo ikki xil kamolga (komillik) ega. Birinchisi – Zot komilligi, ikkinchisi – asmo komilligi. Birinchisi, Zot komilligidan maqsad, Zotning о‘zida, о‘zi orqali о‘zi uchun tajalliy etishidir. Bunda Zot na tashqi olam bilan bog‘lanadi, na tashqi olam Zot bilan. Ya’ni Zot о‘z kamoli bilan О‘zidan boshqa biron narsada zuhur etmaydi. Chunki U mustag‘niy va beniyozdir. Asmo (ismlar) kamoli yo komilligidan murod Zotning о‘z tajalliyotida yo xud О‘zining tashqi olamdagi zuhurida zuhur etishidir. Zot tajalliyoti yo xud «ta’ayyunot»i birinchi komillik holatiga nisbatan «g‘ayr» deb ataladi. Haqning tashqi olamdagi tajalliysi natijasida Haqning ta’ayyunoti – kasrat yuzaga keladi. Haqning ikkinchi komillik bosqichida о‘z ta’ayyunotig

Ibn al-Arabiy maktabida «qazo va qadar», «sirri qadar» va «sirri sirri qadar» tushunchalarining eng mо‘jaz va tushunarli izohini Jomiyning yuqoridagi ruboiylarga bitgan sharhida uchratish mumkin (tarjimasi): «Qazo mavjudot ayoniga azaldan abadgacha muvofiq hollar va sharoitlarda beriladigan butkul ilohiy hukmdan iboratdir. Qadar ayonning qobiliyati taqozo etadigan muddatga qarab bu butkul hukmni qismlarga ajratish va ularning hollaridan muayyan bir holni muayyan bir vaqt va muayyan bir sabab bilan bog‘lashdan iborat. Sirri qadar deganda ayoni sobitadagi har bir aynning xoh zotan, xoh sifatan va xoh fe’lan, faqat о‘ziga xos bо‘lgan xususiyatlar, qobiliyat va iste’dod doirasidagina borliqda zuhur eta olishini tushunish lozim. Qazo sirrining sirri deganda ayoni sobitaning Haq subhona va ta’ol

مدف و ثودخ ز اربم هک یتسه مک هن ورایسب هن و تسوزج هن و لک هن معا هچ و صخا هچ نیعت هک اریز مهفاف نیعت لاب زوب قوبسم [Bu]-borliq, yangilikni ham, eskilikni ham bilmaydigan, h ar tomonlama va alohida emas, kо‘p va kam emas.Chunki “bezak” bosqichidan oldin, alohidami, umumiymi “shaklsizlik” bosqichi keladi, tushungin! Bu о‘rinda bir narsani izohlab о‘tishga tо‘g‘ri keladi: Alloh ta’oloning vujudi «hudus» emas (olamni «hudus» deyish mumkin, chunki u yaratilgan), «qadim»dir. Ammo Jomiy bu yerda «qadim»ga ham «avval»ni nisbat berish mumkinligini nazarda tutib, «Uning vujudi «qadim»dan ham mubarrodir», deydi. YA’ni, agar Jomiy fikrini ahli sunnat va jamoat aqoidi asosida izohlasak, quyidagi ma’no kelib chiqadi: «U zot avvali bо‘lmagan bir qadim , oxiri bо‘lmagan bir doimdir ...». Nega «Borliq» Ha

بایاپ یب سب دوجو نهک تسیرحب بابح و جوم تروسب هتشگ رهاظ باجح جوم ای بابح دوشن ات ناه تسا بارس هلمج نا هک رحب رب V ujud mavj (tо‘lqin) va hubob (kо‘pik) shaklida namoyon bо‘lgan poyonsiz va azaliy dengizdir. Ammo hubob bilan mavj dengizni kо‘zdan yashiradigan hijobga aylanmasligi lozim. Zero (ular) kо‘zni chalg‘itadigan sarobdan о‘zga narsa emas. «Vujud»ning «bepoyon dengiz»ga tashbeh qilinishi, «mavj» va «hubob»ning «ayon»ga istiora sifatida qо‘llanishi ham ramziy ma’noga ega. Ya’ni, «istiora» «tashbeh» san’atidan hosil bо‘lgani kabi, «mavj» va «hubob» - «ayon» ham «bepoyon dengiz» – «Mutlaq vujud»dan bor bо‘lgan. Mavj va hubob bahrning о‘zi emas, balki undan vujudga kelgan unsurlardir. Ayni paytda ular dengiz hamdir. Zero dengiz mohiyatan suv bо‘lib, mavj va hubob ham aslida suvdan tarkib

Juzjoniy juda ham aniq bir tarzda ifodalab bergan: «vahdatchi oriflar soni’ va masnu’ (yaratuvchi va yaralganlar)ning birligiga ishonib, Xudoning vujudi, ya’ni zoti barcha ashyoda joriydir, ya’ni yaratuvchi har narsada mavjuddir, degan aqidani talqin qiladilar... Ammo mutakallimlar xudo zotining birligi - yagonaligiga ishonib, butun Borliqda xudoning zoti emas, balki fe’li (amali) joriydir, xudo о‘z irodasi bilan butun koinotni qamrab olgan va tо‘xtovsiz amal qilmoqda va bu amal azaliy va abadiydir, deb fikr bildiradilar». Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga ergashuvchi mutakallimlar «Vujud» bilan bog‘liq tushunchalarni quyidagicha izohlaydilar: 1. Vojib ul-vujud – Alloh ta’olo mavjudligining zarurligi. 2. Mumkin ul-vujud – «Mumkin» sanalgan vujudlarni Alloh yaratmasa ham bо‘lardi, ammo yaratd

belgilari (О‘zining borligini sobit etish uchun yaratgan narsalari) Uning sifotiga tegishli bо‘lgan narsalardir. Masalan, Allohninng kalomi, ya’ni «mutakallim» (biz idrok etadigan ovozlar va harflar bilan emas) sifati «sifoti zotiya»siga, «xoliq» (yaratuvchi) sifati esa «sifoti fe’liya»siga tegishli hisoblanadi. Shunday ekan, Jomiy bu masala yuzasidan ahli sunnat val-jamoat mavqeida turib fikr yuritib, olamdagi barcha mavjudotlarda Alloh ta’oloning Zoti emas, balki sifatlari joriydir, deydi. Zohiran qaraganda, bu holatda fikriy qarama-qarshilik borga о‘xshaydi. Ammo uni fikriy ixtilof, о‘z-о‘zini inkor qilish yoxud Jomiyning fikriy о‘zgaruvchanligi va noustuvorligi deb bо‘lmaydi. Jomiy о‘z e’tiqodiga sodiq shaxsiyat. Tо‘g‘ri, u vahdat ul-vujud masalasida о‘ta ehtiyotkorlik bilan bahsga kir

تسا رگ هولج قح و هنیئا همه نایع تسا روص نایعا و هنیئا قح رون ای تسا رصبلا دیدح هک ققحم مشچ رد تسا رگاذ نا هنیئا ود نیز کی ره Ayon (olamdagi moddiy va nomoddiy kо‘rinishdagi ashyolar) tom ma’noda kо‘zgudir. Unda Haq tajalliy etadi (namoyon bо‘ladi). Yoxud aksincha, Haq nuri kо‘zgu, ayon esa unda kо‘rinadigan tasvirlardir. Haqiqatni kо‘radigan kо‘z bilan qaralsa, ular bir-biriga bamisoli kо‘zgudir. Borliq Haqning haqiqati bо‘lganidek, ayon ham Borliqning haqiqati bо‘la oladi. Savol tug‘iladi: nega? Jomiy Haq va ayon о‘rtasidagi robita tajalliy yoxud ilohiy fayzdan boshlanib, о‘zaro aks ettirish bilan tugaydi, demoqchi bо‘ladi. Agar «Alloh ta’olo vujudi»dan maqsad «Alloh ta’oloning Zot»i bо‘lsa, unda ahli sunnat val-jamoat aqoidi nuqtai nazaridan, bu masala bir oz boshqacharoq talqin etiladi

murojaat etib, olamdagi mavjud ashyolarni shishalarga о‘xshatganlar. Tabiiyki, Ilohiy Nur aql-idrok bilan tasavvur qilib bо‘lmaydigan bir rangda – о‘zining yagona rangida ustuvor va sobit turadi. U juda hassos va nozik, ammo о‘zgaruvchan emas. U na sharoitga qarab о‘zgaradi, na sharoit uni о‘zgartira oladi. Ammo shishalar har xil bо‘lishi mumkin. Ularning rangi, hajmi, shakli, joyi, tabiati, xullas, xususiyat va mohiyati bir-biridan farq qiladi. Demak, ularda Ilohiy Nurdan taraladigan fayzni qabul qilish imkoniyati va qobiliyati ham har xil bо‘lishi mumkin ekan. دوب نوگانوگ یاهشیش یمه نایعا دوجو دیشروخ وترپ نارب داتفاک دوبک و درز ای حرس دوب هک هشیش ره دومن ئگنر نامهب مه نارد دیش روخ Kо‘rib turganimizdek, Jomiy bu yerda hanafiya mazhabining ulamolari aqidalariga suyanib, «Allohni bilishda t

Jomiy Nur va shishalar misolida Haq ta’oloning о‘zi yaratgan mavjudotlar va narsalarda turlicha zuhur etish qudratiga ega ekanligiga ishora etadi. Bu ishoradan maqsad, uning olamdagi har bir ayonda joriyligini ta’kidlashdir. Ibn al- Arabiy, Faxriddin Iroqiy va Jomiy nazarida Haqiqiy vujud bitta va u butun Koinotga singib ketgan; Ilohiy Nur bitta va u butun borliqni yoritib turadi. رون کیزج نایع تسین ناکم و نوک رد ر وهظ عاوناب رون نا eهدش رهاظ ملاع شورهظ عونت ورون قح ر ورغ مهو رگد و تسا نیمه دیحوت  Olamda faqat bitta nur mavjud. Bu nur turli kо‘rinishlarda zuhur etgan. Haq nurdir, uning turli kо‘rinishlarda zuhur etishi esa olamdir. Aynan shu holat «tavhid» deb ataladi, bundan о‘zga tasavvurlar xom-xayoldan boshqa narsa emas. Jomiy tajalliy nazariyasini asos qilib olgan holda diqqat-e

Ayon ham harflarga о‘xshab xilma-xil shakllarga ega. Lekin ularning barchasi «alif» zotidan kelib chiqqan. Sirtdan qaralsa, ular bir-biridan farq qiladigandek tuyuladi. Ammo aslida ularning barchasi bir narsadan - alifdan olingan. Haqiqatdan ham, alifning burilishu chо‘zilishlari, kesilishu qо‘shilishlaridan yangi shakllar, ya’ni turli kо‘rinishga ega bо‘lgan unsurlar – harflar vujudga keladi. Turli-tuman shakllarga ega bо‘lgan harflar turlicha nomlar bilan ataladi. Bunday qarasa, ularning о‘rtasida hech qanda uzviy robita yо‘qdek kо‘rinadi. Ammo aslida bunday emas. Barcha harflarning ibtidosi, manbai bir – alif. Alif bо‘lmaganda turli-tuman shakllarga ega bо‘lgan harflar ham vujudga kelolmasdi. Demak, barcha harflarni yagona haqiqat birlashtiradi. Bu – alif zotining haqiqatidir. Jomiy bu

Bob bo’yicha xulosalar Nihoyat, Jomiyning tasavvufiy qarashlari bilan tanishib, quyidagi xulosalarga kelish mumkin: I-Bob bo’yicha xulosalar . 56

1.Jomiyning merosi, tasavvufiy sharhnomalarini o‘rganmasdan va tadqiq etmasdan turib, Jomiyning falsafiy-irfoniy dunyoqarashi va umuman, Movarounnahr va Xurosonning XV asrdagi diniy-irfoniy vaziyati xususida mukammal bir tasavvurga ega bo‘lish mushkul. Chunki, XV asr ijtimoiy va madaniy muhiti, ayniqsa, ilmiy-adabiy va diniy doiralarida Jomiy ma’naviy peshvolardan biri sifatida katta ta’sir ko‘rsatgan. 2. Jomiyning tasavvufiy merosini o‘rganish Ibn al-Arabiyning Vahdat ul- vujud haqidagi ta’limotining asl mazmun-mohiyatini tushunish va anglash uchun imkoniyat yaratib beradi. 3. Jomiyning tasavvufiy sharhnomalari turkumida «Sharhi ruboiyot» asari o‘ziga xos ahamiyatga ega bo‘lgan. Zero, birinchidan, bu asar nafaqat Jomiyning vahdat ul-vujud g‘oyasi bilan sug‘orilgan she’riyati, balki uning

Shuningdek, vahdat ul-vujud nazariyasini naqshbandiylikka singdirish bilan birga, bu nazariyani naqshbandiyona qarashlar bilan uyg‘un holda rivojlantirgan. 2. Jomiy asarlarida tasavvuf falsafasiga bog‘liq bo‘lgan masalalar (vujud, vahdat ul-vujud, tajalliy, Haq va xalq, vahdat va kasrat...) bilan bir qatorda kalom falsafasiga xos bo‘lgan masalalar (Alloh ta’oloning Zoti, sifatlari va ismlari, Vojib ul-vujud, mumkin ul-vujud, Zot ma’rifati (Alloh ta’olo Zotini bilish nazariyasi), Zot va sifot tajalliysi, tavhid, qazo va qadar...)ni o‘rtaga tashlab, ularni Ibn al- Arabiy maktabi va hanafiya mazhabi aqoidiga tayangan holda tahlil va tadqiq etar ekan, o‘zini yetuk ilohiyotshunos olim sifatida ham namoyon etadi. 3. Jomiyning tasavvuf -irfoniy merosi vahdat ul-vujud nazariyasining naqshbandiya t

Islom dinida falsafiy tafakkur va hurfikrlilikka keng yo‘l ochib bergan irfon falsafasi va kalom ilmi o‘rta asrlar, xususan Jomiy yashagan davrdagi diniy- mazhabiy mutaassiblik va jaholatga qarshi kurashlarda shakllangan dunyoqarash sifatida bugungi kunda ham o‘ziga xos ahamiyatga ega. Bu qudratli ma’naviy-ma’rifiy dunyoqarash, shu jumladan, Jomiyning insonparvarlik, hurfikrlilik va diniy bag‘rikenglik g‘oyalariga asoslangan tasavvufiy-irfoniy qarashlari, ayniqsa, hozirgi islom olamida katta siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlar yuz berayotgan bir davrda vujudga kelayotgan aqidaviy muammolarni ijobiy hal etish, diniy fundamentalizm va ekstremizmning zararli g‘oyalariga qarshi mafkuraviy kurash olib borish va nihoyat, islom dinining asl mohiyati ma’rifat ekanligini ilmiy nuqtai nazardan ko‘rsatib b

XULOSA Movlono Abdurahmon Jomiy o‘zining tasavvufiy-irfoniy asarlari, xususan, vahdat ul-vujud ta’limotiga oid falsafiy-irfoniy sharhnomalari bilan tasavvuf va irfon falsafasining 700 yillik tajribalariga go‘zal xotima yasab bergan buyuk tafakkur sohibi sifatida ham islom mintaqa ma’naviyati tarixida muhim o‘rin tutadi. Ya’ni, u irfon falsafasi tarixi davomida katta bahs-munozaralar va g‘oyaviy ixtiloflarga sabab bo‘lgan vahdat ul-vujud, tajalliy, ayoni sobita, hazaroti xams, Haq va xalq, Zot ma’rifati, Zot va sifot, vahdat va kasrat, tavhid, qazo va qadar... kabi masalalarni kufr va ilhod deb hisoblanadigan yo‘llar orqali emas, balki barcha mazhablar, firqalar va guruhlar tomonidan ayni tavhid deb e’tirof etiladigan yo‘llar orqali talqin etib, islom falsafasiga qayta irfoniy ruh bag‘ishl

Shunday qilib, naqshbandiylik ta’limotini tasavvuf tariqati tarixida keskin burilish yasagan ijtimoiy-siyosiy, diniy-mahzabiy va ma’naviy-ma’rifiy inqilob deb bilish va uni tasavvuf tariqati tarkibidagi barcha firqalar, silsilalar va shu’balarning xulosasi, eng mukammal namunasi, ta’bir joiz bo‘lsa, «xotimat ut- tariqa» deb atash mumkin bo‘lsa, uning ham nazariyot va ham amaliyot markazida turgan «oliyjanob, oliynasab, qudsiymaob, qutblar qutbi, ulug‘lar murojaatgohi», «Hazrati Maxdumiy Shayx-ul-islomiy Movlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy (madda zillahu)» ni tasavvuf ta’limotining buyuk nazariyotchi olimlaridan biri deb e’tirof etish lozim. Chunki Movlono Jomiy Ibn al-Arabiyning vahdat ul-vujud nazariyasi, Shayx Shahobiddin Suhravardiyning ishroq falsafasi, Imom Muhammad G‘azzoliyning sharia

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. -T.: О‘zbekiston, 2000. 2. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz T.9. -T.: О‘zbekiston, 2001. 3. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yо‘lida. -T.: О‘zbekiston, 1998. 4. Bertels YE.E. Izbranniye trudi. -Sufizm i sufiyskaya literatura. -M.: Nauka, 1965. 5. Bertels YE.E. Djami i Navai. -M., 1965. 6. Boldirev A. N. Xoja Ahror haqida. /S. G‘aniyeva tarjimasi. –T., 2004. 7. J.Xolmo’minov Jomiy va vahdat ul-vujud ta’limoti O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti T-2008-B.10 8. Valixо‘jayev B. Xо‘ja Ahrori Vali. -Samarqand: Zarafshon, 1993. 9. Vohidov R. Sharqning buyuk allomasi. -T.: Fan, 1989. 10. Jomiy va Navoiy. -T., 1996. 11. Juzjon

21. Komilov N. Alisher Navoiyning «Minhojun-najot» qasidasi. //Navoiyga armug‘on. -T., 2000. 22. Muxtorova H. Jomiyning «Ashi’at ul-lama’ot» asari haqida. //«Abdurahmon Jomiyning 575 yilligi»ga bag‘ishlangan tо‘plam. -T., 997. -B.22-48. 23. Navoiy, Alisher. Asarlar. 15 tomlik. 6-tom. -T., 1965. 24. Navoiy, Alisher. Mukammal asarlar tо‘plami. 15-tom. -T.: Fan, 1999. .24 Olim S. Naqshband va Navoiy. -T.: О‘qituvchi, 1996. 25 Turar, Usmon. Tasavvuf tarixi. /Turk tilidan Nodirxon Hasan tarjimasi. -T.: Istiqlol, 1999. 25. Falsafa. Qomusiy lug‘at. –T.: О‘zbekiston «Faylasuflari Milliy jamiyati» nashriyoti, 2004. 26. Hayitmetov A. Alisher Navoiyning adabiy-tanqidiy qarashlari. -T., 1959. 27. Husniddinov Z. Islom. Yо‘nalishlar, mazhablar, oqimlar. -T.: Qur’oni Karim ma’nolarining tarjimasi./ Tarji

Buyuk mutafakkirlarimiz Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiyning Samarqand shahridagi yodgorlik majmuasi 2014 yil Movlono Abdurahmon Jomiyning tavalludiga 600 yil tо‘ldi 66

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar