Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 219.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdurauf Fitrat hayoti va ijodiy faoliyati

Купить
KURS ISHI MAVZU: Abdurauf Fitrat hayoti va ijodiy faoliyati MUNDARIJA: Kirish I.bob. Ilk hayoti va ijodi 1.1. Abdurauf Fitrat ning jadid adabiyotini rivojida tutgan o’rni…….. 1.2. Abdurauf Fitrat asarlarida odob-axloq masalalarining yoritilishi . ……. II.bob. Adabiy martaba 2.1. Abdurauf Fitrat darsliklarida axloqiy tarbiya mavzusi. ….. 2.2. Siyosiy faoliyati………………………………………………………….…….. III.bob. Meros va e’tirof 3.1. Adabiyot va milliy kanonga qo‘shgan hissalari………………………………. 3.2. Nasriy asarlari va publitsistikasi ……. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar K I R I S H Mavzuning dolzarbligi . «Tarix xotirasi xalqning jonajon o’lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash, milliy o’zlikni anglashni, tahbir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida goyat muhim o’rin tutadi». 1 Zero, «moziy-istiqbolning tarozusi» (Behbudiy) ekanligini xalqimiz bugungi kunda chuqur anglab yetmoqda. Chindan ham, yurtimiz, xalqimiz tarixining turfa sahifalariga nazar tashlash, ularni to’laqonli va jiddiy tadqiq etish, xolis turib baholash orqaligina mustaqilligimizning mohiyatini teran anglash mumkin. Shunday ekan, o’z ulug’vor tarixiga ega yurtimizning istiqboli yuksak ma’naiiyatli barkamol shaxslarning sa’y- harakatlariga bog’liq bo’lib qoladi. Bu esa, Birinchi Prezidentimiz tahkidlaganlaridek, «mustaqil dunyoqarashga ega, ajdodlarimizning bebaho merosi va zamonaviy tafakkuriga tayanib yashaydigan komil insonni tarbiyalash» 2 ni xar qachongidan ham muhim qilib qo’yadi. Ushbu oliy maqsad o’tmish adabiy merosini chuqur tadqik, va tahlil etib, ma’naviyat ravnaqiga safarbar etish vazifalarini keltirib chiqaradi. Ayniqsa, istiqlol orzusi bilan yashab, ana shu muborak maqsad yo’lida kurashib jon fido etgan ajdodlarimizning porloq xotirasi oldidagi burchimiz ular faoliyat ko’rsatgan davr, jabhalarga chuqurroq nazar tashlashni, ular qoldirgan ilmiy-adabiy merosni o’zining chin vorislariga to’ligicha qaytarish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Bu tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilovchi dastlabki jihat bo’la oladi. Shuni ta’kidlash o’rinliki, mustaqillik moziyning nurli-nursiz jabhalariga yanada chuqurroq nazar tashlash, o’tmish voqeligini adolat tarozusida o’lchab, uning haqqoniy bahosini berish imkoniyatlarini yuzaga keltirdi. XIX asr oxiri na XX asr boshlaridagi mustamlakachilik davri siyosatiga qarshi chmqqan oqimlar, guruhlar, ayrim shaxslar faoliyatiga xolis baho berildi, buning doirasida turlicha qarashlar, fikrlar, xulosalar o’rtaga tashlandi. Fikriy bahslar pirovardida tarix va tafakkurning biz tilga olgan davridagi eng faol oqim - jadidchilik harakati, bu 1 Karimov I.A. O’zbskiston XXI asr bo’sagasida. — Toshkent, O’zbekiston, 1997 — B.139. -' O’sha asar. - B.140. oqimning maydonga kelish sabablari, siyosat, ijtimoiyot va mahnaviyat borasida olib borgan tarozusida o’lchab, uning haqqoniy bahosini berish imkoniyatlarini yuzaga keltirdi. XIX asr oxiri na XX asr boshlaridagi mustamlakachilik davri siyosatiga qarshi chmqqan oqimlar, guruhlar, ayrim shaxslar faoliyatiga xolis baho berildi, buning doirasida turlicha qarashlar, fikrlar, xulosalar o’rtaga tashlandi. Fikriy bahslar pirovardida tarix va tafakkurning biz tilga olgan davridagi eng faol oqim - jadidchilik harakati, bu oqimning maydonga kelish sabablari, siyosat, ijtimoiyot va mahnaviyat borasida olib borgan kurashlari, bu ilgor oqimga sho’ro tuzumining dastlabki paytlaridayoq barham berilgani borasida qimmatli tadqiqotlar yaratildi. Hukumat va qator ziyolilarimizning sa’y-harakatlari o’laroq, ular xotirasi qayta tiklanib, e’zoz va hurmatga sazovor etildi. Biroq bir necha yillar davomida siyosat va ijtimoiyotga muttasil ta’sir o’tkazib kelgan jadidchilik harakatining butun mohiyati, tarixi, jamiyatdagi o’rnini ko’rsatib, unga atroflicha baho berish borasida yuzaga kelgan tadqiqotlar hali kamlik qiladi. Bu, bizningcha, jadidchilikning muayyan mintaqalar bo’yicha yoyilishini aniqlash, jadid namoyandalarining merosini atroflicha to’plash, ularni har tomonlama o’rganish va jadidchilik davri adabiyotining o’ziga xos xususiyatlarini muayyan tizimga solish, jadidchilikning yaxlit tarixini yaratishdan iborat. Ushbu masalalarni hal etish yo’lidagi harakat tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilovchi yana bir jihat bo’la oladi. Jadidchilik va ularning yalovbardorlari haqida ko’p yozildi. Biroq shu harakatning faol ishtirokchilari bo’lgan yana ko’plab shaxslar ham borki, ular birmuncha ehtibordan chetda qolib kelayotir. Chunonchi, Hoji Muin, Mirmuhsin, Nozimaxonim, Shavkat, Tavallo, Ashurali Zohiriy, Muhammadjon Xoliqiy, Mirzoyi Ho’qandiy va boshqalar haqida shu fikrni aytish o’rinli bo’ladi. Dunyo adabiyotshunosligida jadidchilik davri adabiyotining shakllanish, rivojlanish va poetik xususiyatlari muayyan darajada kuzatilgan, jamiyat hayotidagi va ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi tutgan o rni ko rsatilgan. Аyniʼ ʼ paytda, jahon adabiyotining uzviy qismi bo lgan o zbek jadidchilik davri ʼ ʼ adabiyotini o rganishdagi muammolar ko p qatlamli bo lib, davr adabiyotiga xos ʼ ʼ ʼ alohida xususiyat, an anaviylik, vorisiylik, yangilik va o zgarishlarni tadqiq etishʼ ʼ bugungi adabiyotshunoslik va adabiy aloqalar yo nalishlarida tobora dolzarb ʼ ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu holat, ayniqsa, Sharq xalqlari adabiyotlarida deyarli bir vaqtga to g ri kelishi ularning o ziga xosliklarida mushtaraklik kasb ʼ ʼ ʼ etishi bilan ham belgilanadi. Jahon adabiyotshunosligida jadid ma rifatparvarlik adabiyoti bilan bog liq ʼ ʼ masalalar, xususan, jadid adiblari asarlarining matni va ma no qatlamlarini chuqur ʼ o rganish, jadid adiblari ijodini yangicha yo nalishda tatqiq etish, har bir ijodkor ʼ ʼ shaxsiyati va ijodiy merosini tarixiy nuqtai nazardan baholash allaqachon tabiiy jarayonga aylanganligi nuqtai nazaridan bu yo nalishlarda amalga oshirilayotgan ʼ ilmiy tadqiqotlar muhim ilmiy-nazariy ahamiyat kasb etadi. O zbek mumtoz adabiyoti dunyo badiiy tafakkuri taraqqiyoti va takomiliga ʼ munosib ulush qo shganligi bilan bashariyat ma naviy va ma rifiy rivojida o ziga ʼ ʼ ʼ ʼ xos mavqe kasb etadi. Zero, «bizning havas qilsa arziydigan buyuk tariximiz bor, ʼ havas qilsa arziydigan ulug ajdodlarimiz bor. Havas qilsa arziydigan beqiyos ʼ boyliklarimiz bor. Va men ishonaman, nasib etsa, havas qilsa arziydigan buyuk kelajagimiz, buyuk adabiyotimiz va san atimiz ham albatta bo ladi» ʼ ʼ 2 Binobarin, mumtoz adabiyot an analarining bugungi madaniy, adabiy va tarixiy qadriyatlar ʼ tiklanishi jarayoniga tatbiq etilishi, ayniqsa, yosh avlod ma naviy kamolotini ʼ ta minlashga xizmat qilishi nuqtai nazaridan ham o ziga xos ma rifiy-tarbiyaviy ʼ ʼ ʼ ahamiyat kasb etadi. Jadid adiblari mumtoz adabiyot tarixi g oyaviy-badiiy ʼ an analari va she riy shakllarini XX asr boshlaridagi yangicha sharoitda davom ʼ ʼ ettirdilar, mumtoz adabiyotimiz janr xususiyatlarini o z ijodlariga singdirib, ʼ mumtoz an analarni yangilashga harakat qildilar, adabiy taraqqiyot jarayoni ʼ uzluksizligini ta minladilar hamda milliy uyg onish davri adabiyoti takomilida ʼ ʼ an anaviy adabiy janrlar, timsol va poetik unsurlardan samarali foydalandilar. ʼ 2 Аdabiyot va san at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. ʼ ʼ O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning O zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma ruzasi // ʼ ʼ ʼ Xalq so zi. – 2017. – 4 avgust. ʼ me yoriy-kompleks chora-tadbirlar dasturi to g risida»gi Qarorlari, shuningdek, ilmiy-pedagogik faoliyatga tegishli boshqa ʼ ʼ ʼ me yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu ,bnbruv malakaviy ishi muayyan darajada xizmat ʼ qiladi. Shuningdek, ushbu munosabatlar shakllanishidagi islohotchilik, adabiy-badiiy yangiliklarga zamin bo lgan mumtoz an analarga vorislik va adabiy ta sir, talim vaʼ ʼ ʼ tarbiyaga oid masalalarini o rganish bugungi adabiyotshunoslikning o ziga xos ʼ ʼ muammolaridan bo lib, ularni hal qilish zarurati tadqiqot mavzusi dolzarbligini ʼ belgilaydi. Mavzuning o’rganilish darajasi . O zbekistonimizning istiqboli birinchi talda ʼ xalqimizning yuksak ma naviyatiga, kishilarimizning yaratuvchilik mehnatiga ʼ bog likdir. Bu esa mamlakatimiz birinchi prezidenti I. А.Karimov ta kidlaganidek, ʼ ʼ "mustaqil dunyoqarashta ega, ajdodlarimizning bebaho merosi va zamonaviy tafakkuriga tayanib yashaydigan barkamol shaxs- komil insonni tarbiyalash"ni xar qachongidan ham muhimroq qilib qo ymoqda. Bu oliy maqsad o tmish adabiy ʼ ʼ mero¬sini chuqur tahlil etib, ma naviyat ravnaqita safarbar etish vazifasini keltirib ʼ chiqaradi. Аyniqsa, istiqlol orzusi ila yashab, kurashib, ana shu muborak maqsad yo lida jon fido etgan allomalarning porloq xotirasi oldidagi qarzimiz ular faoliyat ʼ ko rsatgan davr, jabhalarga teranroq nazar tashlashni, ular qoldirgan adabiy ʼ merosni o zining chin egalari - xalq mulkita ay- langirishni taqozo egadi. Shuni ʼ alohida ta kidlash joizki, moziyning nurli-nursiz jabhalariga chuqurroq nazar ʼ tashlash, o tmish voqeligini adolat tarozusida uning haqqoniy bahosini berish ʼ imkoniyatiga istiq- lolimiz sazovor qildi. O tgan o n yillik fursat xalqimnzning ʼ ʼ uzoq asrlik tarixidagi «eng kir, eng qora» (Аbdulla Qodiriy) to shalargada nitoh ʼ tashlash, ularni haqqoniy baholash imkoniyatini yaratdi. Аyniqsa, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi mustamlakachilik davri siyosati, istibdodning g ayriinsoniy ʼ odatlariga qarshi chiqqan, bu siyosatta tik boqib, uning asl qiyofasini ochib tashlagan turuhlar, ayrim shaxslar faoliyatiga anchagina holis baho berishga muvaffaq bo linganligi buning yaqqol dalillaridan biridir. Bu mavzu doirasida ʼ turli-tuman qarashlar, fikrlar, xulosalar bo lgani shubhasiz. Fikriy bahslar ʼ pirovardida tarix va tafakkurning biz tilga olgan davri- dagi eng faol oqim - jadidchilar harakati, bu oqimning maydonga kelish sabablari, siyosat va ijtimoiyot borasida olib borgan kurashlari, chor hukumati va mahalliy amaldorlar tomonidan ular faoliyatiga qattiq qarshilik ko rsatilishi, tazyiq o tkazilishi, Sho ro tuzumining ʼ ʼ ʼ dastlabki pallalaridayoq bu harakatta barham berilganligi borasida tadqiqotlar yaratildi, bu harakat namoyandalari xotirasi qayta tiklanib, e zoz va hurmatgaʼ mo sharraf etildi. Munvvar qori Аbdurashidxonov, Mahmudxo ja Behbudiy, ʼ ʼ Аbdulla Аvloniy, Аbdurauf Fitrat, Cho lpon ʼ 3 kabi allomalar ijodi va faoliyatiga chuqur kirib borildi. X.Ziyoev, N.Karimov, B.Qosimov, D.Аlimova, Sh.Rizaev, Sh.Turdiev, S.Аhmedov, X.Bolgaboev, А.Jalolov. D.Quronov kabi tarixshunos va adabiyotshunoslarimizning qimmatli tadqiqotlari maydonga keldi. N.Karimov 3 , B.Krsimov 4 , O.Sharafiddinov 3 , B.Nazarov 6 , A.Jalolov', D.Quronov 8 , U.Dolimov 9 , Sh.Rizaev 10 , R.Tojiboev" va boshqalarning istiklol yillarida yaratgan jadid adabiyoti haqidagi tadqiqotlarida, qaysidir mahnoda, Hamza Hakimzoda Niyoziy va Abdulla Avloniy ma’rifiy-adabiy faoliyatiga dahldor fikrlarga ham duch kelish mumkin. Tadqiqot metodlari: kuzatish metodi, tajriba-sinov metodi, suhbat metodi, test, sotsiometrik metodi, ilmiy natija va dalillami matematik-statistik ishlov berish va tahlil qilish metodlari. Tadqiqotning ilmiy yangiligi - Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning nazariy va amaliy holati o’rganiladi. - Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish bo’yicha yo’l-yo’riq va tavsiyalar ishlab chiqiladi.Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish bo’yicha yo’l-yo’riq va tavsiyalar tatbiq etilgan holda tajriba sinov ishlari olib borildi hamda natijalar aniqlanadi.O’quvchilar zamonaviy ta’lim texnologiyasi, pedagogik vaziyatlami modellashtiradi, pedagogik mazmundagi amaliy o’yinlar va o’quv topshiriqlari bajariladi. 3 C h o’lpon. Adabiyot nadur? - Toshkent, «C h o’lpon», 1994. - B.42-43 2 Tazkiryam Qyayyum i y. III kitob. — Toshkent, 1998. - B.487-489. ' Kar i mo v N. XX asr boshlarilagi tarixiy vaziyat va jadidchilik harakatining vujudga kelishi //Jadidchilik: Islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. - Toshkent,«Universitet», — 1999. 1 K a s i mov B. Maslakdoshlar: Bexbudiy, Ajziy, Fitrat. - Toshkent, «S h arq», 1994 — B.160; Jadidchilik // Mildiy uygonish va o’zbek filologiyasi masalalari. — Toshkent, 1999; Ismoi l b e k G’aspirali. — Toshkent, «C h o’lpon», 2002. — B. 97; Milliy uygonshi. — Toshkent, «S h arq», 2002. — B.397. I.bob. Ilk hayoti va ijodi Abdurauf Fitrat 1886-yili Buxoroda ziyoli oilasida tug‘ilgan. Dastlabki ta’limni Buxoro, Istambul madrasalari va dorilfununlarida oldi. U arab, fors, turk tillarini mukammal bilganligi tufayli Sharqning buyuk allomalari ijodini yaxshi o‘zlashtirdi. Adibning otasi savdo ishlari bilan shug‘ullangan bo‘lib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qolgan. U asosan, onasi Mustafo bibi (Bibijon) tarbiyasida bo‘lib, u tufayli Bedil, Navoiy, Fuzuliy, Zebuniso, Uvaysiy kabi ulkan shoirlarning g‘azallaridan xabardor bo‘ldi. Faoliyati Fitrat 1909-yili Turkiyaga o‘qishga borib, 1913-yilgacha Istambul dorilfununida tahsil ko‘rdi. Turkiyada tashkil topgan “Buxoro ta’limi maorifi” uyushmasida faollik ko‘rsatdi. Uning ilk to‘plami 1911-yilda “Sayha” (“Chorlov”) nomi bilan chop etildi. “Sayyohi hindi”, “Munozara” kabi asarlari ham shu yillarda Turkiyada nashr etildi. 1909-1913 yillarda Turkiya dorilfununida o‘qiyotganida jadidchilik g‘oyalari bilan tanishib, shu g‘oyalar bilan sug‘orilgan asarlar yozdi. U Turkiyadagi tahsili davrida o‘ziga Fitrat (zukko, dono, bilimdon) deb taxallus oldi. Abdurauf Fitrat 1917-yili fevral inqilobidan keyin “Hurriyat” gazetasi ni tashkil etdi, unda xalqni istiqlol uchun kurashga da’vat etuvchi she’r va maqolalarini e’lon qildi. Uning “Hurriyat” gazetasida bosilgan “Yurt qayg‘usi” nomli she’r va sochmalarida Turkistonning hurligi uchun kurashga bel bog‘lagan lirik qaxramonning “Men sen uchun tug‘ildim, sen uchun yasharman, sening uchun o‘larman, ey turkning muqaddas o‘chog‘i!” degan da’vati baralla eshitiladi. Uning “Qon”, “Begijon”, “Temur sag‘anasi”, “O‘g‘izg‘on”, “Abo Muslim”, “Hind ixtilochilari”, “Chin sevish” kabi dramalarida milliy mustaqillik uchun kurash mavzuyi tabiiy ifodasini topdi. 1922 yili nashr etilgan “O‘zbek yosh shoirlari” to‘plamida Cho‘lpon, Elbek she’rlari bilan birga Fitratning she’riy asarlari ham ilk bor o‘zbek o‘quvchisiga havola etildi. U mazkur to‘plamga kirgan “Mirrix yulduziga”, “Behbudiyning sag‘anasini izlab”, “Sharq”, “Shoir” kabi she’rlarida millatparvar va vatanparvarlik pozitsiyasiga qat’iy turganini yana bir bor namoyish etadi. ...Bilasanmi, shoir ishqning eng nozli, Erka, injiq yovdusidir, turolmas – Ma’shuqidan ko‘rmagancha kulushli, Marhamatli, chin sezguli bir ko‘mak, Mana shudir uning uchun bor tilak. Shoir Tabiatdan sirli, teran ma’nolar, Tiriklik-chun ochiq, to‘g‘ri, chin yo‘llar Izlar, topar, o‘zi uchun saqlamas Unlarni, Yoz gulining yaprog‘idan to‘qulg‘on So‘zlar bilan o‘rab bizga topshurar. Shoir ijodi va dunyoqarashidagi ana shu hol keyin ham susaymay, u “Abulfayzxon”, “Arslon” va “Vose’ qo‘zg‘oloni”, “Shaytonning tangriga isoni” kabi dramalarini yaratdi. Uning “Qiyomat” kabi hikoyalarida diniy fanatizm ijtimoiy taraqqiyotga to‘siq bo‘lgan kuch sifatida fosh etiladi. Fitrat yirik olim, adabiyotshunos sifatida ham bir qancha asarlar yaratdi. Jumladan, “Adabiyot qoidalari”, “Eski o‘zbek adabiyoti namunalari”, “Aruz haqida” kabi ilmiy kuzatuvlari o‘zbek adabiyotshunoslik fanining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, uning Umar Xayyom, Firdavsiy, Navoiy, Bedil haqidagi tadqiqotlari adabiyot tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat etdi. U Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy kabi o‘ndan ortiq mumtoz adabiyot vakillari haqida ham maqolalar yozdi. Fitrat ayni paytda tashkilotchilik faoliyati bilan ham shug‘ullanib, 1921-1923 yillarda Buxoro Xalq Jumhuriyatida maorif xalq noziri bo‘lib xizmat qilgan. 1923- 1924 yillarda esa frunzechilar tomonidan quvg‘in qilingan shoir Moskvadagi Sharq tillari institutida ilmiy faoliyat bilan shug‘ullandi. Fitrat 1921-yilda Sharq musiqa maktabini tashkil etgan. Maktabga mumtoz musiqa bilimdonlari bilan birga V. A. Uspenskiy singari musiqashunoslarni ham taklif etgan. Shuningdek, u "Shashmaqom" kuylarini to‘plash va notaga yozib olish ishlariga ham rahbarlik qildi. Uning tashabbusi bilan Buxoro Shashmaqomi Uspenskiy tomonidan ilk bor notaga olinib nashr etildi. Fitratning o‘zbek tili grammatikasiga oid darsliklari 1925-1930 yillarda besh marta chop etilgan. Tilshunoslik va adabiyotshunoslik bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari uchun Fitratga o‘zbek olimlari orasida birinchilardan bo‘lib professor unvoni berildi. Fitrat 1938-yil 4-oktabrda Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon singari yozuvchilar bilan birga otib tashlandi. 1991 yil 25-sentabrda Fitrat o‘zbek adabiyotini rivojlantirishdagi xizmatlari uchun Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofoti bilan taqdirlandi. 1.1. Abdurauf Fitrat ning jadid adabiyotining rivojida tutgan o’rni Fitrat vataniga qaytgach, Buxoro jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi, xususan ʼ u Buxoroning turli tumanlarida o qituvchilik qilib, ʻ jadidchilik g oyalarini keng ʻ targ ib etdi. ʻ 1915 -yildan „Yosh buxoroliklar“ harakatining so l qanotiga boshchilik ʻ qildi. 1916 -yilga qadar buxorolik jadidlar yakdil va yagona jabha bo lib ish olib ʻ borgan bo lsalar, keyinchalik ular ikkiga bo linib ketadilar. ʻ ʻ Abdulvohid Burhonov boshchiligidagi jadidlarning bir qismi eski tarzda faqat ma rifat- ʼ madaniyat tarqatish yo lini tutgan bo lsa, ularning boshqa bo lagi Fitrat, ʻ ʻ ʻ Fayzulla Xo jayev ʻ kabi chet mamlakatlarda o qib kelgan yoshlar omma o rtasida ma rifat ʻ ʻ ʼ va madaniyat tarqatish bilan birga amirga qarshi kurashishni ham yoqlab chiqadilar. Bunday bo linishning asosiy sabablari: ʻ  Turkiston o lkasi, shu jumladan ʻ Buxoro amirligidagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyatning og irligi, rus podshosi va amirlikning ikki yoqlama ʻ zulmkorlik siyosati;  bolsheviklarning mahalliy xalq o rtasida yurgizgan tashviqot va targ ibotlari ʻ ʻ ta siriga ishonuvchanlik; ʼ  mahalliy xalq vakillarining siyosiy vakuumda saqlanganligi, ularning siyosat borasidagi g oyaviy-nazariy saviyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi. ʻ Fitrat 1917 -yilgi fevral voqealaridan so ng ʻ jadidlarning Buxorodagi ahvoli murakkablashgach, Samarqandga ko chib borib ʻ 1917 -yil aprelidan 1918 -yil martigacha chiqib turgan „Hurriyat“ gazetasiga muharrirlik qiladi (1917-yilgi 27- sonidan 1918-yilgi 87-sonigacha), gazeta ishlarini rivojlantirish maqsadida Fitrat nashriyotga O rta Osiyo ʻ jadidchiligining darg asi, muftiy ʻ Mahmudxo ja ʻ Behbudiyni taklif etadi. Ayrim ma lumotlarga qaraganda Fitrat shu- ʼ yillarda „Ittihodi taraqqiy“ tashkiloti Eski Buxoro bo limining raisi ham ʻ bo lgan. ʻ 1917 -yilning oktabr oyini „Yurt qayg usi“ deb baholadi. Ammo nurli ʻ kelajakdan umid uzmadi. 1917 -yil 27-noyabrda e lon qilingan ʼ Turkiston Muxtoriyatini so ngsiz mehr bilan qarshi oldi. Hatto 27-noyabrni „Milliy ʻ laylatulqadrimiz“ deb atadi. Ammo uning bu quvonchi uzoqqa cho zilmadi, ʻ 1918 - yilning 19-20-fevralida Turkiston muxtoriyati bolsheviklar va armanlarning „Dashnaksutyun“ partiyasi tomonidan qonga botirildi. Bu voqea tarixda „Qo qon voqeasi“ ʻ nomini olgan. 1918 -yil martdagi Kolesov voqeasidan keyin u Toshkentga keldi. Dastlab Xadradagi maktabda, may-iyun oylaridan boshlab Turkiston musulmon dorilfununi qoshida tashkil topgan dorulmualliminda til va adabiyotdan dars berdi. 1919 - 1920 -yillarda Afg oniston amirligining ʻ Toshkentdagi vakolatxonasida tarjimonlik qildi. Toshkentda u asosan ilmiy, ijodiy ma rifiy ishlar bilan ko proq ʼ ʻ band bo ldi. Bir qator darsliklar tuzdi, ʻ „Chig atoy gurungi“ ʻ nomli ijtimoiy-adabiy tashkilot tuzib, unda faol ishtirok etdi. 1920 -yil 9-aprelda „Tong“ jurnalini tashkil etib, yosh ziyolilar avlodini millatparvarlik va vatanparvarlik ruhiyatida tarbiyalashga kirishdi. „Tong“ jurnalining shiori bo lgan: „Miya o zgarmaguncha ʻ ʻ boshqa o zgarishlar negiz tutmas!“ so zlari Fitratning shu-yillarda olib borgan ʻ ʻ faoliyatining maqsad-mohiyatini to la ifodalaydi. ʻ Jurnalda „Chig atoygurungi“ʻ a zolarining deyarli barchasi ishtirok etdi. Afsuski, ʼ jurnal ishi 3-sondan keyin to xtab qoldi. ʻ Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topishi bilan Fitrat 1921 - yilda Buxoroga taklif qilinadi va shu-yildanoq maorif noziri vazifasida ish boshlaydi. 1922 -yilda xorijiya (tashqi ishlar) noziri, Xalq xo jaligi Kengashi raisi, ʻ Markaziy Ijroya Qo mitasi raisi o rinbosari, Xalq nozirlari sho rosi raisi ʻ ʻ ʻ o rinbosari, Hukumat plan va smeta tashkiliy hay’atining raisi, ʻ BXSR mehnat kengashining Prezidium a zosi va boshqa lavozimlarda xizmat qildi. Ikki yil ʼ davomida Buxoro Xalq Respublikasida ta lim vaziri va iqtisodiy rivojlanish ʼ kengashining rahbari sifatida faoliyat yuritgan. U shu davrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi mablag lari hisobiga 70 nafar turkistonlik istiqbolli ʻ yoshlarning Germaniyaga borib o qishi, ʻ Buxoroda Sharq musiqasi maktabining tashkil etilishi, fan va madaniyatga doir xalq qo lida sochilib yotgan noyob ʻ qo lyozmalarni to plashda tashabbuskor bo ldi. Fitratning sa y-harakatlari ʻ ʻ ʻ ʼ bilan Buxoro Xalq Sovet Respublikasida turk (o zbek) tili davlat tili deb e lon ʻ ʼ qilindi. Davlat teatri tashkil qilinib, bu teatrda ishlash uchun Toshkentdan Mannon Uyg ur ʻ va Cho lpon ʻ , vaqf ishlarini boshqarish uchun esa Munavvar Qori Abdurashidxonov taklif etildi ( 1921 ). Ammo 1923 -yilda Yan Rudzutak boshchiligida Moskvadan kelgan komissiya Fitratni ishdan olib, Rossiyaga „chaqirib olingan“ deb e lon qildi va Fitrat 1923— ʼ 1927-yillarda Moskvadagi Sharqshunoslik instituti ( 1921 -yilgacha Sharq tillari instituti deb nomlangan)da ishladi, ilm bilan shug ullandi. ʻ Leningrad Davlat universitetining Sharq fakultetida Turk, arab, fors tili va adabiyoti, madaniyatidan talabalarga dars berdi. Leningrad Davlat universiteti professorligiga saylandi. „Abulfayzxon“ , „Bedil“ , „Qiyomat“, „Shaytonnig Tangriga isyoni“ kabi asarlar yozib, chop ettirdi. 1927 -yilning boshida Rossiyadan qaytgach, 1937 -yilga qadar Samarqanddagi Oliy pedagogika instituti (hozirgi Samarqand Davlat universiteti ) hamda Toshkentdagi Til va adabiyot institutida faoliyat ko rsatdi. ʻ U birgina Turkistonda emas, Afg oniston ʻ , Hindiston , Turkiya , Kavkaz , Volgabo yi ʻ matbuotida ham faol ishtirok etdi. XX asr boshlarida butun Turkistonda yangi kuchga kira boshlagan jadidchilik harakati o‘lkaning barcha sohadagi ishlarining kelajagini belgilab berdi. Jumladan, yangi adabiyot, publitsistika, siyosat va hokazolar. Davr ushbu yo‘nalishlarning xarakterini aniqlab bergan namoyandalarini ham o‘rtaga chiqardi. Ushbu islohotchilik, ya’ni jadidchilik nomi bilan tarixga kirgan keng qamrovli harakat jamiyatning barcha sohalarini teng qamrab oldi. O‘sha davr ko‘zga tashlangan islohotchi shaxslaridan biri Abdurauf Fitrat (1886 – 1938) bo‘lib, uning faoliyati va ijodi yaqin tariximizning eng porloq sahifalaridan birini tashkil qiladi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Jadidshunos olim, Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti prorektori Zaynobiddin Abdurashidov buyuk mutafakkir hayoti va ijodi haqida s‘oz yuritadi. Fitrat hayoti va ijodi zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan juda keng o‘rganilganiga qaramay, uning ilk faoliyati va tarjimai holi, xususan, Turkiyada o‘tkazgan yillariga oid ko‘p savollar o‘z javobini topgani yo‘q. Abdurauf Fitrat shubhasiz XX asr birinchi choragi Markaziy Osiyo ziyolilarining eng ko‘zgan ko‘ringan va ta’sir doirasi kuchli bo‘lgan vakillaridan biri hisoblanadi. U yozuvchi, shoir, jurnalist, siyosiy arbob va Turkiston jadidchiligining g‘oyaviy yetakchilaridan biri sifatida tanilgan. Fitratning ilk hayot yo‘li haqida, ayniqsa 1909-yilgacha bo‘lgan davri borasida biz deyarli hech narsa bilmaymiz. Fitrat ijodi va hayot yo‘lini o‘rgangan barcha tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, u 1886-yili savdogar oilasida dunyoga kelgan. Fitrat an’anaviy boshlang‘ich eski maktabni tugatgandan so‘ng o‘qishini avval Miri Arab madrasasida, so‘ng Buxorodagi yana bir boshqa madrasada davom ettirgan. Buxoro amiri Abdulahadxon saroyida xizmat qilgan Ne’matulloh Muhtaram XX asr boshlarida tuzgan tazkirasida qayd etishicha, Fitrat yosh bo‘lishiga qaramay Buxoro adabiy davralarida yetarli darajada mashhur bo‘lgan. U “Mijmar” (Yoqimli hid tarqatuvchi cho‘g‘don) taxallusi ostida she’rlar yozgan. Ne’matulloh Muhtaram Fitratni Hoji Mulla Abdurauf, deb tilga oladi. Bundan ko‘rinadiki, Fitrat yoshlik chog‘ida haj amalini bajarish uchun sayohatga chiqqan va Sharqda Turkiya, Hindiston, Arabiston hamda markaziy Rossiya – Moskva, Peterburg bo‘ylab sayohat qiladi. Fitrat o‘sha vaqtda haj safarining an’anaviy yo‘li hisoblangan Hindiston orqali emas, balki temir yo‘l bilan Odessa, Turkiya orqali Arabistonga safar qilgan va Hindiston orqali Buxoroga qaytib kelgan. Fitrat, o‘zi yozishiga qaraganda, dastlab jadidlarga qarshi bo‘lgan va ayrim kishilarning ta’siri ostida unda yangi usul maktabi va umuman, jadidchilikka moyillik, qiziqish paydo bo‘lgan. U buxorolik yoshlarning birinchilari qatorida Turkiyaga o‘qishga ketdi. 1910-1914-yillar davomida Turkiyada tahsil olgan Fitrat Turkistonga anchagina mashhur shaxs sifatida qaytib keldi. Uning 1911-1912- yillarda Istanbulda nashr qilingan “Munozara” va “Bayonoti sayyohi Hindiy” kabi birinchi nasriy asarlari hamda “Sayha” she’riy to‘plami nafaqat Buxoro, balki butun Turkiston jadidlarini yana-da kuchlantirdi. Sadriddin Ayniyning ta’biri bilan aytganda, Fitratning birgina “Munozara”si davr taraqqiyotiga g‘oyat kuchli va samarali ta’sir ko‘rsatdi.XIX asrning oxirigi choragida Qrimda dunyoga kelgan “usuli jadid” maktablari Rossiya imperiyasining musulmonlar yashaydigan mintaqalarida keng yoyila boshladi. Maktablar Turkistonga ham yoyildi. Lekin bu maktablar dinga zid kelishini da’vo qilgan ulamo qarshiligiga duch keldi. Ayniqsa, bunday qarshilik Buxoroda 1908-yilda ochilgan maktab atrofida juda katta janjalga sabab bo‘ldi. Fitrat ana shu maktab janjali ta’sirida yaratgan “Munozara” asari yangi usul maktablardan musulmon dunyosi shariat yuzasidan foydalanishi mumkinligini isbot eta oldi. Faqat shu asarning bosilib chiqishi tufayligina Buxoroda yangi usul maktablari qayta ochildi va ulardan mulla-mudarrislarning tavqi la’natlari olib tashlandi. 1.2. Abdurauf Fitrat asarlarida odob-axloq masalalarining yoritilishi. Annotatsiya: Ushbu maqolada Abdurauf Fitratninig “Oila” asarida farzand tarbiyasiga oid qarashlari, farzand tarbiyalashda nimalarga e’tibor qaratilishi xususida ma’lumotlar keltirilgan Kalit so’zlar: Oila qurish odoblari, farzand tarbiyasi, badan tarbiya, aqliy tarbiya, axloqiy tarbiya Hamma zamonlarda ham farzand tarbiyasiga insonoyat taraqqiyotining poydevori, jamiyat rivojining asosiy omili sifatida baho berilgan. Chunki aqlan, jismonan va axloqan yetuk avlodlarga ega bo’lgan xalqningina kelajagi buyuk, har lahzasi qadrli va qimmatli bo’ladi.Shuning uchun ham, ertangi kuni yorug’, kelajagi porloq bo’lishini xohlagan har bir xalq o’z farzandlarining tarbiyasiga jiddiy e’tibor qaratishlari zarur. Shuni ta’kidlash joizki, farzand tarbiyasi go’zal va har tomonlama mukammal bo’lib kamol topishida oilaning o’rni beqiyos sanaladi Negaki har bir inson eng avvalo oil deb atalmish makondan o’rnak oladi va tarbiyalanadi. Oiladagi muhit faarzand tarbiyasiga ta’sir otkazish kuchiga egadir. Xususan mamlakatimizning birinchi prezidenti Islom Karimov ta’biri bilan aytganda, “Insonning eng sof va pokiza tuyg’ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag’rida shakllanadi. Bolaning xarakteri, tabiati va dunyoqarashini belgilaydigan me’zon va qarashlari yaxshilik va ezgulik, oliyjanoblik va mehr-oqibat, or-nomus va andisha kabi muqaddas tushunchalarning poydevori oila sharoitida qaror topishi tabiiydir” Shuning uchun ham oila kishilik jamiyatining ijtimoiy poydevori, boshlang’ich nuqtasi hisoblanadi. Olia deb atalgan muqaddas dargohni barpo etish uchun eng avvalo har bir insondan oila qurish odoblariga rioya etish talab qilinadi. Bu esa quyidagi shartlarga rioya qilinishiga bog‘liq: 1. Oilaning bir-biriga munosib odamlardan tashkil topishi; 2. Er-xotin orasidagi o‘zaro hurmat va totuvlik; 3. Erkak kishi o‘zining oila ustuni ekani hamda rahbarlik mas’uliyatini his etishi va bunga amal qilib yashashi; 4. Ayol kishining oila ichki holatlariga mas’ulligi; 5. Ota-ona farzandlarining rioyasini qilib, ularga adolatli bo‘lishlari; 6. Farzandlarning ota- onalariga yaxshilik qilishlari. Ana shu shartlarga rioya qilinsa, oilada sog‘lom muhit vujudga kelib, tarbiya topayotgan farzandlar odob-axloqli, el-yurtga xizmat qiladigan insonlar bo‘lib voyaga etadilar. Aynan oila qurish va farzand tarbiyasiga oid masalalar Abdurauf Fitratning “Oila” asarida ham keltirib o’tilgan. Международный научный журнал № 1(100), часть 1 « Научный Фокус » май , 2023 987 Asarning ikkinchi bobi “Farzand tarbiyasi” deb atalgan bo’lib, unda ota- onaning o’z farzandlari oldidagi burchlari va vazifalari hamda bolaga qay yo’sinda tarbiya berish borasida qimmatli maslahatlar berilgan. Bolani tarbiyalashda uni o’sibulg’ayishidan tortib, odob-axloqigacha, shuningdek, jismonan hamda ruhan sog’lom ekanligiga ham e’tibor qaratish lozim. Shunday jihatlarni hisobga olgan holda, olimlar tarbiyani uch asosiy qsmga bo’lib o’rganishgan. Bular: badan tarbiya, aqliy tarbiya hamda axloqiy tarbiyadir. Ular bir-birlariga shunchalik bog’liq va yaqinki, biriga zarar yetsa, boshqalarida ham nuqson paydo bo’ladi.Aksincha, biriga foyda tegsa, boshqalari ham bundan manfaatlanadi. Kimki o,z avlodining tarbiyasi ustida o’ylayotgan bo’lsa, farzandlarining jismi, aqli va axloqini bir darajada tarbiyalaydi. Intizom va tartibga rioya qiladi. Tarbiyaning har bir qismi tug’ilishdan yetti yoshgacha avval ota-ona zmmasiga tushadi. Sakkiz yoshdan yigirma yoshgacha maktab va madrasa zimmasiga, keyin umrining oxiriga qadar odamning o’z boshiga tushadi. Endi esa tarbiyaning uch turiga birma-bir to’xtalib o’tamiz. Badan tarbiyasi- bolaning badan tarbiyasi yetti yoshgacha ota-onaning vazifasi sanaladi. Yuqorida aytganimizdek, bunday tarbiyaning ma’nosi go’dakning jismini har xil odatlardan saqlab, asta- sekin kamolotga yetkizish demakdir. Bolani jismini sog’lom saqlash borasida masalalarga bola tug’ilgandan boshlab alohida e’tibor qaratish lozim.Yangi tug’ilgan chaqaloqqa ovqat berishda ham ehtiyotkorona harakat qilish kerak. Barchaga ma’lumki, yangi dunyoga kelgan chaqaloqqa ona suti suv va havodek zarur sanaladi. Ona o’z farzandiga birinchi oydan to’rtinchi oygacha kunduzi sakkiz marta, kechasi ikki marta sut emizish kerak.Bir kecha- kunduzda bolaga jami o’n marotaba sut berish yaxshi odatdir. Bola birinchi kunlari sutni yaxshi hazm qiladi. Unga boshqa turdagi ovqatlarni berish tavsiya etilmaydi. Chaqaloq uchun eng yaxshi taom ona sutidir. Bolaga uch xil sut berish mumkin. Bular: ona suti, doya suti hamda sigir suti.Bolaning onasi ma’lum sabablarga ko’ra farzandini emiza olmasagina , chaqaloqqa doya yoki sigir suti beriladi. Shu tariqa Bolani yetti yoshgacha yoshiga mos bo’lgan, bola organizmi uchun foyda keltiradigan yeguliklarni iste’mol qildirish maqsadga muvofiqdir. Ikkinchidan, bolani sog’lom qilib o’stirishda uning harakatlariga ham jiddiy e’tibor qaratish talab qilinadi. Bola qancha ko’p harakatda bo’lsa, (o’yin o’ynash chog’ida yoki boshqa jarayonlarda) u jismonan sog’lom bo’lib rivojlanadi. Aqliy tarbiya, ya’ni odam aqlini tarbiyalash bu odam zehnini, aql-idrokini kamolga yetkazishdir. Insoniyat aqlining kamoli yaxshi bilmoq, yaxshi o’rganmq hamda mukammal fikr yuritmoqdir Inson aynan aqliy tarbiya orqali buyuk ishlarni bajara olish hamda o’ziga zarar yetkazadigan holatlardan o’zini olib qochish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bolani aqliy qobiliyatini yuksaltirish uchun unga yoshligidan boshlab kitobga mehr va muhabbatini o’stirib borish keak. Chunki kitob bolani ma’naviyatini shakllantirib, dunyoqarashini kengaytiradi. Axloqiy tarbiya berish uchun, eng avvalo, ota-ona farzandiga axloq va odob bobida o‘rnak ko‘rsatishi, odobdan muntazam saboq berib borishi kerak bo‘ladi. Chunki odob oxirat ne’matlariga yetkazuvchi asosiy vositalardan hisoblanadi Zikr Международный научный журнал № 1(100), часть 1 « Научный Фокус » май , 2023 988 qilingan uchala tarbiyaning eng asosiysi bu axloqiy tarbiyadir. Istaganingizcha farzandingizga aqliy hamda jismoniy tarbiyani berishingiz mumkin, lekin farzaningizda axloqiy tarbiya mezonlari bir me’yorda bo’lmasa, qolgan tarbiyalarning qadr- qimmati qolmaydi.Axloq jamiyki odamzodning ham ichki dunyosini, ham tashqi dunyosini bezab turadigan qimmatbaho, go’zal libosdir.Ota-ona o’z farzandiga mana shu qimmatbaho libosni kiydirsagina qolgan ikki tarbiya ham mustahkam va mukammal bo’ladi. Yoshlarni mukammal inson qilib tarbiyalashda xuusan, aqliyaxloqiy tarbiyasiga alohida e’tibor qaratish, shuningdek, ularni bilim, ma’rifat hamda yaxshi odob-axloq bilan bezatmoq lozimdir. Aks holda kutilgan ezgu maqsadlarga erishib bo’lmaydi va bola ham yetuk bo’lib kamolga yetmaydi. Demak, oila har bir farzand hayotidagi eng birichi maktabdir. Oila maktabidagi murabbiylar bevosita ota va ona, ulardan keyin esa boshqalar hisoblanadi. II.bob. Adabiy martaba 2.1. Abdurauf Fitrat darsliklarida axloqiy tarbiya mavzusi. Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat madaniyatimiz tarixiga shoir va nosir, dramaturg va publitsist, tilshunos va adabiyotshunos, tarixchi va faylasuf, san’atshunos va jamoat arbobi sifatida kiradi. U 1886 yili Buxoroda ziyoli oilasida tug‘ilgan. Buxoro, Istambul madrasalari va dorilfununlarida o‘qigan. U arab, fors, turk tillarini mukammal bilganligi tufayli Sharqning buyuk allomalari ijodini yaxshi o‘zlashtirgan. Adibning otasi savdo ishlari bilan shug‘ullangan bo‘lib, 1918 yilgacha Qashqarda turib qolgan. U asosan, onasi Mustafo bibi (Bibijon) tarbiyasida bo‘lib, u tufayli Bedil, Navoiy, Fuzuliy, Zebuniso, Uvaysiy kabi ulkan shoirlarning g‘azallaridan xabardor bo‘lgan. Fitrat 1909 yili Turkiyaga o‘qishga borib, 1913 yilgacha Istambul dorilfununida tahsil ko‘rgan. Turkiyada tashkil topgan «Buxoro ta’limi maorifi» uyushmasida faollik ko‘rsatgan. Uning ilk to‘plami 1911 yilda «Sayha» («Chorlov») nomi bilan chop etilgan. «Sayyohi hindi», «Munozara» kabi asarlari ham shu yillarda Turkiyada nashr etilgan. 1909—1913 yillarda Turkiya dorilfununida o‘qiyotganida jadidchilik g‘oyalari bilan tanishib, shu g‘oyalar bilan sug‘orilgan asarlar yozgan. U Turkiyadagi tahsili davrida o‘ziga Fitrat (zukko, dono, bilimdon) deb taxallus olgan. Fitrat ijodi Turkistonda inqilobiy harakatlar kuchaygan davrlarga to‘g‘ri keladi. U 1913 yili fors-tojik tilida yaratgan «Munozara» nomli asarida o‘z xalqini zulm botqog‘idan qutqarib, «najot yo‘li»ni izlaganligini tasvirlaydi. Bu davrda Ovro‘pa fani va madaniyatini targ‘ib qilish ham Fitrat ma’rifatparvarligining muhim yo‘nalishini tashkil etgan. Fitrat 1917 yili fevral inqilobidan keyin «Hurriyat» gazetasini tashkil etib, unda xalqni istiqlol uchun kurashga da’vat etuvchi she’r va maqolalarini e’lon qilgan. Uning «Hurriyat» gazetasida bosilgan «Yurt qayg‘usi» nomli she’r va sochmalarida Turkistonning hurligi uchun kurashga bel bog‘lagan lirik qahramonning «Men sen uchun tug‘ildim, sen uchun yasharman, sening uchun o‘larman, ey turkning muqaddas o‘chog‘i!» degan da’vati baralla eshitiladi. Uning «Qon», «Begijon», «Temur sag‘anasi», «O‘g‘izxon», «Abo Muslim», «Hind ixtilochilari», «Chin sevish» kabi dramalarida milliy mustaqillik uchun kurash mavzui tabiiy ifodasini topgan. 1922 yili nashr etilgan «O‘zbek yosh shoirlari» to‘plamida Cho‘lpon, Elbek she’rlari bilan birga Fitratning she’riy asarlari ham ilk bor o‘zbek o‘quvchisiga havola etilgan. U mazkur to‘plamga kirgan «Mirrix yulduziga», «Behbudiyning sag‘anasini izlab», «Sharq», «Shoir» kabi she’rlarida millatparvar va vatanparvarlik pozitsiyasida qat’iy turganini yana bir bor namoyish etib, Oktyabrdan keyingi voqealarning g‘ayriinsoniy mohiyatini fosh etadi. Shoir ijodi va dunyoqarashidagi ana shu hol keyin ham susaymay, u «Abulfayzxon», «Arslon» va «Vose’ qo‘zg‘oloni», «Shaytonning tangriga isyoni» kabi dramalarini yaratdi. Uning «Qiyomat» kabi hikoyalarida diniy fanatizm ijtimoiy taraqqiyotga to‘siq bo‘lgan kuch syfatida fosh etiladi. Fitrat yirik olim, adabiyotshunos sifatida ham bir qancha asarlar yaratgan. Jumladan, «Adabiyot qoidalari», «Eski o‘zbek adabiyoti namunalari», «Aruz haqida» kabi ilmiy kuzatuvlari o‘zbek adabiyotshunoslik fanining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, uning Umar Hayyom, Firdavsiy, Navoiy, Bedil haqidagi tadqiqotlari adabiyotimiz tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat etadi. U Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy kabi o‘ndan ortiq mumtoz adabiyot vakillari haqida ham maqolalar yozgan. Fitrat ayni paytda tashkilotchilik faoliyati bilan ham shug‘ullanib, 1921 —1923 yillarda Buxoro Xalq Jumhuriyatida maorif xalq noziri bo‘lib xizmat qilgan. 2.2. Siyosiy faoliyati. Qomusiy olim davlat va jamoat arbobi, Abdurauf Fitrat amirlik hududida sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarni faqat qog‘ozga tushiribgina qolmasdan,ularga faol siyosatchi, sifatida o‘z munosabatini bildirib kelgan. Mamlakatning ijtimoyi-siyosiy xayotida yuz bergan voqea- xodisalarni xolis baholab, o‘zining ilmiy maqolalari, risola va asarlarida keng tadqiq qilib borgan.Samarkandlik jadidlar tomonidan 1917 yilning 15 aprelidan boshlab “Hurriyat” gazetasi chiqa boshlaydi. Gazetaning 1918 yilgi 27-sonidan to oxirgi 87-sonigacha Abdurauf Fitrat muharrirlik vazifasini bajargan. “Hurriyat” gazetasida Abdurauf Fitratning “Bir o‘zbek yigitining tilidan” (o‘sha gazeta, 18 avgust) badihasi nashr qilingan bo‘lib, unda Vatan bosh- oyog‘i yalang, tanasida adadsiz qamchi izlari, ko‘ksidagi yaralaridan qon toma- yotgan holsiz, darmonsiz ayol timsolida tasvirlangan. Bu timsol, bu xayol “o‘zbek yigiti”ni tushida ham, o‘ngida ham ta'qib qilgan. O‘zbek yigiti “g‘amli ona —muqaddas Turon”dan ayrilmoqni o‘zi uchun o‘lim, uning uchun o‘lmoqni esa tiriklik hisoblagan va uni uni qutqarishga qasam ichgan: “Ustimga ilonlar emas, shaytonlar qo‘shini kelsa, oyog‘imga zanjirlar emas, jahannam ilonlari sorilsa, yana sen sari choparman. Dunyoning butun balolari boshimga to‘kilsa, zulm cho‘lining temir tikonlari ko‘zlarimg‘a kirsa, yana seni qutqaraman. Men sening uchun tirildim, sening uchun yasharman, sening uchun o‘lurman!.. O‘lim sening o‘liming istaganlarga, nafrat seni ko‘mgani kelganlarga!” [1]Boshqa bir maqolasida esa “sharafi talangan, nomus-e'tibori, imon-vijdoni oyoq osti bo‘lgan, yurti ulog‘i, o‘chog‘i yot qo‘llarga tushgan” avlod nomidan sohibron Amir Temurdan panoh so‘ragan[2]. Shu gazetaning 1917 yil 49-sonida “Xabarlar” ruknida 25 oktyabrda Qishki saroyning egallanishi va Muvaqqat hukumatning qamoqqa olinishi munosabati bilan Fitratning “Rusiyada yangi bir balo bosh ko‘tardi —bolshevik balosi!” degan qaydini ko‘rish mumkin[3]. Mutafakkir so‘ngroq bu voqeani “Yurt qayg‘usi” sifatida baholadi.1917 yil 15 noyabrda Lenin va Stalin imzo chekkan “Rossiya xalqlari hukuqlari deklaratsiyasi”dagi “millatlarning o‘z taqdirlarini o‘zlari belgilash huquqi”, “barcha milliy va milliy-diniy imtiyozlar va cheklanishlarni man etish” haqidagi bayonot bir chetda qolib ketdi. Turkistonning 98 foizini tashkil etuvchi 10 million musulmonlarning xohish-irodasi bilan hech kim hisoblashmadi. Aksincha, “musulmonlarni o‘lka oliy inqilobiy organiga kiritish” mumkin emas deb topildi. Mana shunday bir sharoitda 26 noyabrda Qo‘qonda o‘lka musulmonlarining favqulodda IV kurultoyi ochildi. Unda o‘lkaning turli shaharlaridan 203 vakil ishtirok etdi. Muhimi shundaki, yig‘in milliy va diniy cheklashlardan holi bo‘ldi. Hay'atga saylanganlar orasida yevropaliklar ham bor edi. 27 noyabrь kechda qurultoy tarixiy qaror qabul qilib, Turkiston muxtoriyatini tuzgan[4,11-12]. Fitrat Turkiston muxtoriyatini yuksak e'tirof etib, u e'lon kilingan 27 noyabrь tunini “milliy laylatulkadrimiz” deb atadi: “Ellik yildan beri ezildik, tahqir etildik. Qo‘limiz bog‘landi, tilimiz kesildi. Og‘zimiz qoplandi. Yerimiz bosildi. Molimiz talandi. Sharafimiz yemuruldi. Nomusimiz g‘asb qilindi. Insonligimiz oyog‘lar ostig‘a olindi. To‘zimli turdik, sabr etdik. Kuchga tayangan har buyrug‘ga bo‘yunsunduk. Butun borlig‘imizni qo‘ldan berdik. Yolg‘iz bir fikrni bermaduk, yoshunturduk, imonlarimizga o‘rab saqladuk. Bu —Turkiston muxtoriyati!Mahkama eshiklaridan yig‘lab qaytganda, yoruqsiz, turmalarda yotganda, yirtg‘uch jandarmaning tepkusi bilan yiqilg‘anda, yurtlarimiz yondurulg‘onda, dindoshlarimiz osilg‘onda ongimiz yo‘qoldi. Miyamiz buzuldi. Ko‘zimiz yog‘dusiz qoldi. Biror narsani ko‘rolmadik. Shul chog‘da tushkun ruhimizni ko‘tarmak uchun, shul qop- qorong‘u dunyoning uzoq bir yerinda oydin bir yulduz yalqillab tura edi. Biror narsagao‘tmagan ko‘zimiz shuni ko‘ra edi. Ul nima edi?—Turkiston muxtoriyati!”[5] “Hurriyat” gazetasida Fitratning Buxoro amirligidagi ijtimoiy- siyosiy jarayonlarga bag‘ishlangan maqolalari ham chop etib borilgan. Uning “Buxoro ulamosi” maqolasida ulamolarning jamiyatni boshqarishdagi o‘rni, harakatlari, ularning mamlakatda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarga nisbatan munosabatlari va qarashlari, shu bilan birga o‘zining rahbarligida jadidlarning talabi bilan amir tomonidan qozikalon Burhoniddin, rais Abdullaxo‘ja Sadur va mufti Askar Masnaf maxdumlarning qatl ettirilgani, ularning o‘rniga esa Muhammad Sharif maxdumning -qozikalon va Abduhamid maxdumning -rais etib tayinlanganligi haqidagi ma'lumotlar yoritilgan [6]. “Hurriyat” gazetasining 1918 yilgi 62-sonida “Buxoroning holi” maqolasi chop etilgan bo‘lib, unda amirlikdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatga ta'rif bergan holda, jadidlarni jiddiy harakatga chorlab, shunday yozgan: “Endi Buxoro yoshlari uchun lozimdirkim “bayonnoma –hamma bunga ko‘mak etmak” shiorini miyalaridan chiqarg‘aylar. Buxoro inqilobini istar esalar, inqilobchilarga yarashur harakatlar qilg‘aylar. Yaxshi so‘zlar bilan, tavozelar bilan, yolvorishlar bilan Buxoro hukumatini yo‘lga kelturmak bo‘lmas. Zolimlarning bir tabiati bordir: “Qochganga -quvar, quvganga -qochar”. Zolimlarning shu tabiatlarini, shu “ahvoli -ruhiyalari”ni ko‘zda tutmayin harakat qilaturganlar xato yo‘ldadirlar, zarar ko‘rarlar. Qo‘rqmayin, tortinmayin keskinroq harakat qilmoq kerak”[7].Shu gazetaning 75- sonida e'lon qilingan“Buxoroda inqilob” nomli maqolasi esa keyinchalik A. Fitrat tomonidan yozilishi rejalashtirilgan risolaning boshlang‘ich bobidir. “Hurriyat” gazetasini chop etish taqiqlanganligi sababli ushbu risola oxiriga yetkazilmagan va keyinchalik ham alohida shaklda yoki boshqa vaqtli nashrlarda e'lon qilinmagan. Bu maqolada A.Fitrat 1917 yil 7 aprelda e'lon qilingan amir manifesti, unga nisbatan Buxoro ulamolari va yoshlarining turli xil munosabatlari natijasida amirlikda yuzaga kelgan qaltis vaziyatni yoritib, tahlil qilishga harakat qiladi va shunday yozadi: “Dunyo hodisalar o‘chog‘idir” – demishlar, bu to‘g‘ri so‘z. 28 fevralda Russiyada hurriyat bo‘ldi. Imperator Nikolay IItaxtdan tushirildi. Konsul Miller Kogondan Buxoroga kelib, “Naminol” hovlisida o‘tirdi. Xalq og‘ziga yangi bir so‘z tushib qoldi: “Buxoroda hurriyat bo‘lar ekan. Buni yoshlar bilagi bilan rus konsulxonasi qilar ekan”. Aprelning 7-sida amirimiz birinchi bayonnoma chiqardilar. Aprelning 8-sida Buxoro yoshlari boydoq chiqarib muborakbod qildilar. Mullalardan bir jamoa chiqib, shul boydoq chiqorg‘onlarni kofir deb o‘ldirmoqchi bo‘ldilar. Hukumat amri bilan yoshlarning birini tutib, 75 tayoq urdilar. Aprelning 9-sida qo‘shbegi odamlari yoshlarning uylarini bosdilar. ikkitasini yana hukumat amri bilan 75 tayoq urdilar. III.bob. Meros va e’tirof 3.1. Adabiyot va milliy kanonga qo‘shgan hissalari Abdurauf Fitrat o‘zbek va tojik xalqlarining madaniy rivojida salmoqli o‘rin tutuvchi yorqin siymolardan biridir. Uning taqdiri ham g‘oyat fojeali bo‘lgan — u ayni boy hayotiy tajriba orttirib, qalami qayralib, ilhomi to‘lishib turgan bir choqda Stalin istibdodining qurboni bo‘ldi. Oqlangandan keyin ham ko‘p yillar mobaynida uning asarlari nashr qilinmadi, nomi qora ro‘yxatlardan chiqmay keldi. So‘nggi yillardagina qayta qurish sharofati bilan, oshkoralik va demokratiyaning qanot yoza boshlagani tufayli Cho‘lpon, Elbek va boshqalar qatori Fitratning ham ba’zi bir asarlari dunyo yuzini ko‘rdi, adabiyotshunoslar ular to‘g‘risida maqolalar e’lon qila boshlashdi. Bular, albatta, Fitratni adabiyotimiz tarixidagi o‘zining qonuniy o‘rniga qaytarish borasida boshlagan ishlarimizning debochasi, xolos.Fitrat kurashlarga, izlanishlarga, aldanishlar va kashfiyotlarga to‘la hayotiy yo‘lini bosib o‘tdi. U 1884 yilda Buxoroda tug‘ildi, eski maktabda o‘qidi, tarix, falsafa va adabiyotdan chuqur bilim oldi, arab, fors, turk tillarini mukammal o‘rgandi. Ayni choqda, eski maktab tahsilini ko‘rgan Fitrat o‘zining ta’biri bilan aytganda, “mutaassib ruhoniy” bo‘lib yetishgan edi.XX asr boshida butun Sharqda bo‘lgani kabi Buxoroda ham ijtimoiy fikrda jiddiy uyg‘onish boshlanib, jadidchilik harakati kuchaydi. Fitrat ham, “yosh buxoroliklar” deb nom olgan jadidlarning so‘l qanotiga qo‘shiladi va oradan ko‘p o‘tmay — 25 yoshida Turkiyaga o‘qishga ketadi. Istambulda o‘tkazilgan to‘rt yillik hayot, turk ma’rifatparvarlari, adib va shoirlarining ijodi bilan tanishish, yevropacha falsafa va ijtimoiy ta’limotlardan o‘rganish Fitratning qarashlarida keskin burilish yasaydi — endi u Buxoro hayotidagi, Turkiston hayotidagi qoloqliklarni, bid’at va xurofatni aniqroq ko‘radi, jamiyat rivojiga to‘siq bo‘lib yotgan kuchlar haqida teranroq o‘ylay boshlaydi. Bu izlanishlar Fitratni islohotchilik yo‘liga olib keladi — u din bilan ilmni birga qo‘shishga intiladi va ijtimoiy tuzumni yangilash g‘oyalarini o‘rtaga tashlaydi. Bunda u, ayniqsa, feodal psixologiyaning ko‘rinishlariga, dindagi, yashash tarzidagi mahdudlikka qarshi chiqadi. Fitratning jamiyatni isloh etish haqidagi g‘oyalari “Munozara» va «Bayonati sayyohi hindi” degan publitsistik risolalarida ifodalangan. Bu kitobning ikkovi ham birinchi marta fors tilida Istambulda nashr qilingan edi. Keyinroq esa (1913) Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy nashriyotida A. N. Kondratyev degan odam tarjimasida rus tilida bosib chiqariladi. Bu ikki risola Buxoroda ham, Turkistonda ham ijtimoiy fikrning o‘sishiga kuchli ta’sir qildi.Fitrat 1913 yilda Buxoroga qaytib, yosh buxoroliklar harakatida faol qatnasha boshlaydi va keyinroq oshkora tarzda amir Olimxonga qarshi kurash yo‘liga kiradi. Ayni choqda, u ham shoir, ham adib, ham adabiyotshunos, ham muarrix, ham tilshunos, ham publitsist sifatida qalam tebrata boshlaydi va tez orada jamoatchilik o‘rtasida katta obro‘ qozonadi. 1920 yilda Buxoro xalq respublikasi tuzilgach, Fitrat yangi hokimiyat tarkibida bir necha yil maorif ishlari bo‘yicha vazirlik vazifasini bajaradi.Abdurauf Fitratdan boy va rang-barang meros qolgan. Kichkina bir muqaddimada uning ijodiy merosining hamma qirralarini batafsil yoritish bir yoqda tursin, hatto shunchaki sanab chiqish ham amri mahol. Shuning uchun men faqat ikki masala ustidagina to‘xtab o‘taman.Abdurauf Fitrat o‘ziga xos, yuksak mahoratli dramaturg edi. 20-yillarda u o‘nga yaqin dramatik asarlar yaratdi va ularning hammasi o‘sha paytda sahnalashtirildi. Bularning madaniy hayotda katta rol o‘ynaganini shundan ham ko‘rsa bo‘ladiki, har bir asar katta- katta munozaralarga sabab bo‘lardi va har gal bu asarlar munosabati bilan tariximiz haqida ham, adabiy meros haqida ham, kundalik ishlar to‘g‘risida ham jiddiy mulohazalar aytilardi. Fitratning ko‘p asarlari tarixiy voqealarga bag‘ishlangan bo‘lib, ularda tojik va o‘zbek xalqlarining qahramonlik an’analari, chet el bosqinchilariga qarshi kurashi, erksevarligi, adolat va haqiqatga tashnaligi tasvirlangan. Masalan, Fitratning Firdavsiy “Shohnomasi” asosida yozilgan “Zohhoki moron” fojeasi 1919 yildayoq sahnaga qo‘yilgandi. Shundan keyin 1920 yilda uning “Begijon”, “Chin sevish” kabi pyesalari qo‘yiladi. “Chin sevish” hind hayotidan olingan bo‘lib, unda taraqqiyparvar hind yoshlarining o‘z vatanlarining mustaqilligi uchun kurashi, ingliz mustamlakachilariga qarshi faoliyati hikoya qilingan. Keyinroq esa bu mavzuda Fitrat yana “Hind ixtilolchilari” dramasini ham yozdi. Uning tarixiy dramalari haqida gapirganda “Temur sog‘anasi”, “Abulfayzxon”, “Arslon” kabi asarlarini ham sanash kerak. 20-yillarda va ayniqsa, 30-yillarda bu asarlarni g‘oyaviy jihatdan ayblagan maqolalar ko‘p yozildi. Ularda muallif o‘tmishni ideallashtirishda, millatchilik g‘oyalarini targ‘ib qilishda ayblandi. Hatto “Hind ixtilolchilari”dan ayrim parchalar keltirib ingliz mustamlakachilari haqidagi gapni “bu ruslar haqida aytilgan” deyishdan ham toymagan odamlar bo‘ldi. Keyin esa bu mulohazalarning hammasi Fitratni xalq dushmani deb atashga, uning qatl qilinishini oqlashga xizmat qildi. Men bu mulohazalarni aytar ekanman, albatta, bu bilan Fitratning dramalari har qanday kamchiliklardan xoli edi demoqchi emasman. Ularning mazmunida ham bahsli o‘rinlar bo‘lganidek, badiiy shaklida ham muayyan nuqsonlar bor. Ular haqida istagancha gapirish, tanqidiy mulohaza yuritish mumkin, ammo ularning hech qaysisi Fitratga qo‘rqinchli siyosiy ayblar taqashga, unga do‘q qilishga, uni repressiya qilishga asos bermaydi. Fitrat san’atkor sifatida o‘zi tasvirlayotgan voqelik parchalariga mustaqil qarashga ham, hatto adashishga, xato qilishga ham haqqi bor.Endi ikki og‘iz gap uning ilmiy asarlari haqida. Fitrat o‘zbek adabiyotshunosligining otasi bo‘lgan. U klassik adabiyotimizdagi ko‘pgina siymolar haqida qo‘lyozma manbalar asosida birinchi maqolalarni yozgan edi. Masalan, u Bedil, Yassaviy, Turdi, Mashrab haqida birinchi maqolalarni e’lon qilgan, birinchi bo‘lib, “O‘zbek adabiyotidan namunalar” degan kitobni yozgan. Bu kitob 1927 yilda Moskvada nashr etilgan bo‘lib, o‘zbek adabiyoti haqida ozmi- ko‘pmi sistemali tasavvur beradigan xrestomatiya edi. Bu kitob 20-yillarda O‘zbekistondadam juda mashhur bo‘lgan, hozir ham o‘zining ilmiy qimmatini mutlaqo yo‘qotmagan atoqli turk olimi Ismoil Hikmatning to‘rt jildlik “Turk adabiyoti tarixi” kitobidan andoza olib yaratilgan. Fitrat maqolalari uchun ham juda ko‘p dakki yegan, boshi malomatdan chiqmagan edi. Umuman, o‘sha kezlarda, shuningdek, 30-yillarda Cho‘lponu Fitratlarni bir tepib o‘tish, o‘rinli- o‘rinsiz bo‘lsa-da, bir-ikki jumla bilan haqoratlab, kamsitib ketish “yaxshi tarbiya ko‘rgan” odamlar uchun ham farz, ham qarz hisoblanardi. Bunda ta’nalar asoslimi- yo‘qmi, munaqqid haqiqatan xatoga yo‘l qo‘yganmi-yo‘qmi — buning ahamiyati yo‘q edi. Jumladan, Yassaviy haqidagi maqola atrofida shunday bo‘lgan edi. 3.2. Nasriy asarlari va publitsistikasi. Fitrat ijodiy merosining muhim qismini uning nasriy asarlari va publitsistikasi tashkil qiladi. U o‘z hayoti davomida yuzlab jangovar maqolalar, o‘nlab ijtimoiy keskir risolalar, hikoyalar yaratdi. Birgina Turkiston matbuoti emas, Afg‘oniston, Hindiston, Turkiya, Kavkaz, Volgabo‘ii matbuotida faol ishtirok etdi. Uning ilk risolalari («Munozara», «Bayonoti sayyohi hindi», «Oila», «Rahbari najot» kabi) fors tilida yozilgan. Bularning to‘rttalasi ham bugungi kunda o‘zbekchalashtirilib, nashr qilingan1 va ko‘tarib chiqqan mavzu- masalasiga ko‘ra deyarli har biri voqea sifatida qabul qilingan edi. Masalan, Fitratning ilk asari dramatik publitsistikaga moyil «Munozara» zamonining zayli bilan tarixiy taraqqiyotning ikki pog‘onasida turib qolgan, din va dunyo, jamiyat va ma'rifat haqida — ikki xil ko‘z qarashga ega bo‘lgan ikki kishining — «jadid» va «qadim»ning bahsi asosiga qurilgan edi. Muallif xuro- fotni, bid'atni qoraladi, unga chinakam e'tiqodni qarshi qo‘ydi. Aqlu donishni, uning samarasi taraqqiyot va farovonlikni himoya qildi. «O‘z millatining saodat va osoyishi uchun» fidoyilik qilgan turk, eron hurriyatchilari Anvarbek, Niyoziybek, Sattorxon, Boqirxonlarni, «Rusiyadagi haqiqiy insonlar»dan «dohiy va faylasuf To‘lsto‘y»ni, uning «saodati bashar» yo‘lidagi xizmatlarini ibrat qilib ko‘rsatdi. Asar xalqning ko‘zi ochilishida muhim rolь o‘ynadi. Yangi usul maktablarining shar'iyligini isbot qilib berdi, mutaassib mulla-mudarrislarning usuli jadid maktablariga yopishtirgan tavqi la'natlarini olib tashladi. «Buxoroning najib millati bo‘lgan vatandoshlarim,-deb boshlanar edi risola, — birmuncha vaqtdan beri jadid va qadim o‘rtasida ixtilof chiqqani ba'zi millat xoinlarining xato va fasodlaridan boshqa narsa emasdir. Muqaddas Vatanimizni parchalab, uning ahdi jamoasini jadid va qadim unvonlari ostida ikki firqaga ajratib, ularning birini ikkinchisiga dushman qilib qo‘ydilar». Asar jonajon Buxoroga bo‘lgan so‘ngsiz mehr-muhabbat, unga xizmat qilmoqlikning buyuk sharaf ekanligi haqidagi hayajonli so‘zlar bilan yakunlanar edi. «Ey, mening bu kitobchamning o‘quvchilari! Agar ding‘a, molg‘a, jong‘a, avlodg‘a muhabbatingiz bo‘lsa, agar dinning xalos bo‘lishi, shariatning rivoji, Vatan obodlig‘i, avlodning tinchligi, yaxshi nom qoldirishning chorasini xohlasangiz, sizning ilojingiz, avvalo, kasbi maorifdir. Qobiliyatlilarni tahsil uchun o‘qishga yuboring. Qobiliyati sustrog‘ini Buxoroda yangi muntazam maktablarni ochib topshiringlar… «Alloh nomi bilan qasam!», na zamonaviy ilmlarning tahsili haromdir, na islom ittifoqi!» Bu muallifning ilk risolasi edi. «Yo‘l» ocherkini eslatuvchi «Sayyoh hindi»da yeri, suvi, havosi betimsol, g‘oyat mehnatkash, hunarmand bir xalqning og‘ir turmushidan so‘z ochdi, uning sabablarini tahlil etdi. Barcha mushkulotlarning sababini davlat idora usulining buzuq va nobopligida, hokimiyat egalarining ilm-ma'rifatdan uzoqligida deb bildi va bularni o‘zgartirish yo‘llarini izladi. «Oila» asarida esa, oilaning millat va jamiyat asosini tashkil etishini ta'kidlab, uning davlat, huquq, ma'rifat, tibbiyot bilan bog‘liq tomonlarini muhokamaga qo‘ydi. «Najot yo‘li»da islom va Qur'on yo‘lini insoniyatni tanazzul va falokatdan qutqaruvchi birdan-bir yo‘l sifatida taqdim etdi. Fitratning Vatan va Millat ozodligi, istiqlol borasidagi fikrlarini kuzatishda uning 1917-1918 yillarda mahalliy matbuotda, xususan, «Hurriyat» ga- zetasida e'lon qilingan maqolalari, alohida bir qimmatga ega. Fitrat o‘nlab hikoyalar yozdi. Ular orasida «Qiyomat» (1923) katta shuhrat topdi, qayta-qayta nashr qilindi, biroq aksariyat hollarda sho‘ro mafkurasiga moslab talqin etildi. Adib nasri o‘zbek prozasi rivojiga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi. Ularda ko‘tarilgan masalalar esa, Turkiston milliy uyg‘onishini ta'minlagan omillardan bo‘ldi. Xulosa sifatida shuni aytish kerakki, Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati tarixning eng qaltis damlarida Millat va Vatanga xizmat qilmoqning yorqin namunasidir. XULOSA “Bu dunyo kurash maydonidir, bu maydonning quroli sog lom jism-u tan va aql vaʻ axloqdir. Lekin ana shu qurol-aslahamiz zang bosib chirib ketgan, Shunday qurollar bilan bu dunyoda bizga na saodat va na rohat bor”. Bundan kelib chiqadiki bizning asosiy qurol aslahamiz yosh avloddir. Yosh avlodga qanchalik darajada yaxshi ta lim tarbiya beradigan bo lsak, ularda hozirdan bilim ko nikma va ʼ ʻ ʻ malakalarni shakllantirib boradigan bo lsak, ertangi kunda mamlakat ravnaqiga ʻ hissa qo shadigan farzandlar yetishib chiqadi. Axir muhtaram birinchi ʻ Prezidentimiz Islom Abdug aniyevich Karimov bekorga aytmagan: “Biz oldingi ʻ bizdan o tgan ajdodlarimiz bilan faxrlanamiz, lekin hozirgi kunda faqatgina ʻ faxrlanishning o zi yetmaydi o zimiz ham ularga munosib avlod bo lish uchun ʻ ʻ ʻ harakat qilishimiz kerak” deya ta kidlagan. Shunday ekan mamlakat ravnaqi va ʼ xalq osoyishtaligi uchun oila juda katta ahamiyatga ega. Axir shu oilada O zbekistonning ertangi egasi tarbiya topayapti. ʻ Foydalanilgan adabiyotlar 1. Islom Abdug aniyevich Karimov “Yuksak ma naviyat yengilmas kuch” 2.ʻ ʼ Abdurauf Fitrat “Oila” 3. Sanobar Nishonova Komiljon Hashimov “Pedagogika tarixi” 4. Asqar Zunnunov, Muzaffar Xayrullayev, Boqijon Tuxliyev Narimon Xotamov “Pedagogika tarixi” 5. Norbutaevna, N. D., & Kizi, M. R. S. (2022). PEDAGOGICAL SYSTEM FOR FORMING SPIRITUAL COMPETENCE OF STUDENTS IN MODERN CONDITIONS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(3), 754- 760. 6. Donaeva, N. (2022). PEDAGOGICAL SYSTEM OF FORMING SPIRITUAL MATURITY IN STUDENTS IN INFORMATION ENVIRONMENT. Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL), 3(12), 64-72. 7. Donayeva, N. N., & Normurodova, F. A. (2021). O’QUVCHILARDA MANAVIY-AXLOQIY SIFATLARNI SHAKLLANTIRISHDA ZAMONAVIY AXBOROT VOSITALARIDAN FOYDALANISH. Academic research in educational sciences, 2(NUU Conference 1), 214-216. 8. Donayeva, N. N. T. (2020). ZAMONAVIY AXBOROT MUHITIDA O’QUVCHI YOSHLARNING MA’NAVIY-AXLOQIY QIYOFASINI YUKSALTIRISH. Студенческий вестник, (22-8), 65-66. 9. Чарыев, И. Профессор кафедры Педагогики ТерГУ. Одинабобоев Фазлиддин, Магистрант 2-курса ТерГУ. СОВРЕМЕННЫЕ ПРИНЦИПЫ И МЕТОДЫ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ. Научно- практический журнал «Энигма» Выпуск № 32 (Апрель 2021)., 93. 10. Abdurazakov, F. A., & Meliev, S. K. (2022). Interactive Methods Used In The Formation Of Creative Activity (On The Example Of Primary School Students). Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10(1), 257-262. 11. Abdurazakov, F. A., & ugli Odinaboboev, F. B. (2022). Pedagogical importance of using module educational Technologies in the system of continuous education on the basis of modern approaches. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(1), 173-180. 12. Abdunabievich, F. A., Ugli, F. O. B., & Norbutaevna, N. D. (2022). TYPES OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES THAT CORRESPOND TO THE SPECIFICS OF MORAL AND AESTHETIC EDUCATION AND TEACHING OF STUDENTS. 603 13. Абдуразақов , Ф . (2022, October). ЎҚУВЧИЛАРГА АХЛОҚИЙЭСТЕТИК ТАРБИЯ БЕРИШДА НОТИҚЛИК МАДАНИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ МЕХАНИЗМЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ . In E Conference Zone (pp. 110-115). 14. Абдуразақов , Ф . (2022). ЎҚУВ МАШҒУЛОТЛАРИДА УҚУВЧИЛАРНИНГ НОТИҚЛИК МАДАНИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ . Conferencea, 78-84. 15. Abdurazakov, F. (2022). SPEAKING SKILLS FORMATION MECHANISMS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(11), 91-100. 16. Xudayqulov, X., & Abdurazaqov, F. (2022). ЁШЛАР ОРАСИДА НУТҚ МАДАНИЯТИ РИВОЖЛАНТИРИШ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ . Science and innovation, 1(B7), 815-821. 17. Абдуразақов , Ф . А . (2023). ОҒЗАКИ ВА ЁЗМА НУТҚҚА ҚЎЙИЛАДИГАН ТАЛАБЛАР . Journal of Universal Science Research, 1(1), 36-42. 18. Абдуразаков , Ф . (2022). У ^ УВ МАШЕУЛОТЛАРИДА У ^ УВЧИЛАРНИНГ НОТЩЛИК МАДАНИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ . 19. А bdur а z а q о v F а zliddin А bdun а biy е vich. (2023). О LIY T А ’LIM MU А SS А S А SI T А L А B А L А RIG А T А RBIY А B Е RISHD А P Е D А G О G NUTQI. Journal of Universal Science Research, 1(4), 16–23. Retrieved from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/396 20. Baxriddin o‘g‘li, F. O., Abdunabiyevich, F. A., & Norbo‘Tayevna, N. D. (2022). IMPROVING VOCATIONAL EDUCATION IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS BY DEVELOPING PRIMARY MECHANISMS OF NATIONAL CRAFTS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(02), 577- 580. 21. Абдуразаков , Ф . (2022). O ‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik madaniyatini shakllantirish mexanizmlarini takomillashtirish. Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире, 1(3), 16-22. 22. ABDUNAYEVICH, F. тикланишдан-миллий юксалиш” деган дастурий ғоя ёшларни Она юртга садоқат руҳида тарбиялаш, уларда ташаббускорлик, фидойилик, ахлоқий фази-латларни шакллантириш- ўта шарафли вазифа эканлигини таъкидлаган.

MUNDARIJA

Kirish

I.bob. Ilk hayoti va ijodi

1.1. Abdurauf Fitratning jadid adabiyotini rivojida tutgan o’rni

1.2. Abdurauf Fitrat asarlarida odob-axloq masalalarining yoritilishi

II.bob. Adabiy martaba

2.1. Abdurauf Fitrat darsliklarida axloqiy tarbiya mavzusi

2.2. Siyosiy faoliyati

III.bob. Meros va e’tirof

3.1. Adabiyot va milliy kanonga qo‘shgan hissalari

3.2. Nasriy asarlari va publitsistikasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить