Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdurauf Fitrat she'riyati

Купить
KURS ISHI MAVZU: ABDURAUF FITRAT SHE`RIYATI 1 ABDURAUF FITRAT SHE`RIYATI MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………..3 I BOB. JADIDCHILIK HARAKATI VA FITRAT IJODINING SHAKLLANISHI……………………………………………………………….….6 1.1. Abdurauf Fitrat ijodining adabiy-tarixiy asoslari…………..…………….6-11 1.2. Fitrat ijodida Sharq va G‘arb adabiy an’analari uyg‘unligi……………..11- 15 II BOB. FITRAT SHE’RIYATINING BADIIY POETIK MAHORATI…………………………………………………………..……….….15 2.1. Fitrat she’rlarida vatanparvarlik va milliy ozodlik g‘oyasi……………….15-18 2.2. Inson, ma’naviyat va erkinlik masalalari Fitrat she’riyatida………………………………………………………………….…18-25 XULOSA………………………………………………………………………27-26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….28 2 KIRISH O‘zbek adabiyoti tarixida jadid adabiyoti milliy uyg‘onish, ma’rifat va taraqqiyot g‘oyalarini badiiy tafakkur orqali xalq ongiga singdirishda muhim bosqichni tashkil etadi. Ushbu adabiy harakatning yetuk namoyandalaridan biri bo‘lgan Abdurauf Fitrat ijodi, xususan, uning she’riyati o‘zbek adabiyotida yangi mazmun va yangi shakl tamoyillarini yuzaga chiqargani bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Fitrat she’riyati nafaqat badiiy-estetik qiymati, balki ijtimoiy-ma’rifiy mohiyati bilan ham o‘zbek adabiy tafakkurida muhim o‘rin egallaydi. Fitrat she’rlari orqali millat taqdiri, vatan ozodligi, xalqning ijtimoiy-siyosiy ahvoli, jaholat va zulmga qarshi kurash g‘oyalari dadil va ochiq ifoda etilgan. Shoir she’riyatni faqat estetik zavq manbai sifatida emas, balki jamiyatni uyg‘otuvchi, milliy ongni shakllantiruvchi kuchli ma’rifiy qurol sifatida baholagan. Shu bois Fitrat she’riyati jadid adabiyotining g‘oyaviy-estetik mohiyatini chuqur anglashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, Abdurauf Fitrat she’riyati bugungi kunda ham yosh avlodni milliy o‘zlikni anglash, vatanparvarlik va ma’naviy yetuklik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Fitrat asarlarida ilgari surilgan erkinlik, adolat va taraqqiyot g‘oyalari hozirgi zamon adabiy jarayonlari bilan hamohang bo‘lib, ularni ilmiy jihatdan tahlil qilish adabiyotshunoslik fanining dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Fitrat nafaqat adabiy jarayonning faol ishtirokchisi, balki milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va istiqlol g‘oyalarining badiiy ifodachisi sifatida ham o‘zbek adabiy tafakkurida chuqur iz qoldirgan ijodkordir. Uning she’riyati davr muammolarini, millat taqdirini, xalqning ozodlikka intilishini yuksak badiiy darajada aks ettirgani bilan bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Fitrat she’riyati, avvalo, milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy uyg‘onish va ijtimoiy ongni shakllantirish jarayonlari bilan bevosita bog‘liqdir. Shoir she’rlarida xalqni jaholat va turg‘unlikdan chiqarish, ilm- ma’rifatga chorlash, mustamlakachilik asoratlariga qarshi kurash g‘oyalari 3 yetakchi o‘rin egallaydi. Ushbu masalalar bugungi globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarni asrash, ma’naviy barkamollikni ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan Fitrat she’riy merosini o‘rganish zamonaviy adabiyotshunoslik uchun ham dolzarb vazifalardan biridir. Shuningdek, Fitrat she’riyati badiiy shakl va mazmun jihatidan ham yangiliklarga boydir. Unda an’anaviy she’riyat bilan bir qatorda yangi g‘oyaviy-estetik qarashlar, publitsistik ruh, falsafiy mushohadalar mujassam bo‘lib, jadid she’riyatining rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shoirning poetik tafakkuri, obrazlar tizimi, ramziy ifodalari va lirik kechinmalari bugungi adabiy tahlil uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi — Abdurauf Fitrat she’riyatining mavzu doirasi, g‘oyaviy yo‘nalishi va badiiy-poetik xususiyatlarini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: Fitrat ijodining adabiy-tarixiy sharoitini yoritish; she’rlaridagi asosiy g‘oya va motivlarni aniqlash; badiiy tasvir vositalari va poetik uslubini tahlil qilish; Fitrat she’riyatining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ahamiyatini baholash. Mazkur kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi:  Abdurauf Fitrat ijodining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan adabiy-tarixiy va ijtimoiy omillarni aniqlash;  Fitrat she’riyatida ilgari surilgan asosiy mavzu va g‘oyalarni tizimli tahlil qilish;  Shoir she’rlarida vatanparvarlik, milliy uyg‘onish va ma’rifat g‘oyalarining badiiy ifodasini yoritish;  Fitrat she’riyati tilining o‘ziga xosligi, badiiy tasvir vositalari va poetik uslubini tahlil qilish;  Fitrat she’rlaridagi obrazlar tizimi va ramziy ifodalarning estetik ahamiyatini ochib berish;  Abdurauf Fitrat she’riyatining o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni va adabiy jarayonga ta’sirini baholash. 4 Tadqiqotning obyekti sifatida Abdurauf Fitratning she’riy merosi tanlangan bo‘lsa, predmeti esa uning she’rlaridagi g‘oyaviy-mazmuniy qatlam hamda badiiy- poetik xususiyatlar hisoblanadi. Ishda qiyosiy-tahliliy, tarixiy-tipologik, badiiy matn tahlili kabi ilmiy metodlardan foydalanildi. Mazkur kurs ishining predmeti Abdurauf Fitrat she’riyatidagi g‘oyaviy- mazmuniy qatlam, badiiy-poetik xususiyatlar hamda she’rlarida qo‘llanilgan obrazlar tizimi, ramziy ifodalar va uslubiy vositalar majmuasidan iborat. Mazkur kurs ishida adabiyotshunoslik fanida qo‘llaniladigan ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Xususan , tarixiy-izchillik metodi orqali Fitrat she’riyati XX asr boshidagi ijtimoiy-ma’naviy muhit bilan bog‘liq holda o‘rganildi. Tavsifiy va badiiy-estetik tahlil metodlari yordamida shoir she’rlarining mavzu doirasi, poetik xususiyatlari va obrazlar tizimi tahlil qilindi. Qiyosiy-tahliliy metod orqali Fitrat she’riyati jadid adabiyotining boshqa namoyandalari ijodi bilan solishtirildi. Shuningdek, g‘oyaviy-tahliliy metod asosida shoir she’riyatidagi milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalari ochib berildi. Kurs ishi tarkibiy qismi 2 bob, kirish qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tarkib topgan. 5 I BOB. JADIDCHILIK HARAKATI VA FITRAT IJODINING SHAKLLANISHI 1.1. Abdurauf Fitrat ijodining adabiy-tarixiy asoslari Jadidchilik yoki jadidizm ( jadid — yangi) – o n to qqizinchi asr oxiriʻ ʻ yigirmanchi asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim va Tatariston ziyolilari hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma rifiy harakat. Dastlab jadidchilik ʼ XIX asrning 80-yillarida Qrimda vujudga keldi. XIX asrning 90-yillaridan O rta ʻ Osiyoda tarqaldi. 1 Jadidchilik avval madaniyat sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish, turkiy tillarni rivojlantirish, shu tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni o rganish, fan yutuqlaridan ʻ foydalanish hamda ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga chaqirishgan. Keyinchalik jadidchilar panturkizm g oyalarini targ ib qilishgan. ʻ ʻ Sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka „burjua-liberal, millatchilik harakati“ deb ta rif berilgan. Bu davrda asosan tanqid qilingan jadidchilik ʼ namoyandalari nomi SSR parchalanib ketganidan keyin qayta tiklandi. Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari quyidagilar edi ʻ 2 :  Turkistonni o rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish ʻ  shariatni isloh qilish  xalqqa ma rifat tarqatish ʼ  Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash  Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament  keyinchalik demokratik respublika tuzumini o rnatish orqali ozod va farovon ʻ jamiyat qurish  barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish. ʻ 1 Saidov U. Abdurauf Fitrat va jadidchilik adabiyoti. — Toshkent: Fan, 2008. — 25–110-betlar. 2 Qosimov B. Jadid adabiyoti: shakllanishi va taraqqiyoti. — Toshkent: Sharq, 2003. — 70–155-betlar. 6 Toshkent, Farg ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvarʻ kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma rifiy yo nalishdagi ʼ ʻ jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. Insoniyat tarixida shunday daho san’atkorlar bo‘lganki, ular o‘z hayoti, ijodi, fikr-u zakovatini xalqining bugungi turmushini yaxshilashga, ertangi kunini charog‘on qilishga bag‘ishlaganlar. Darhaqiqat, bir qancha millatparvar adiblar qatag‘on tufayli ma’naviyatimiz tarixidan yulib tashlaganiga qaramay,ular merosini o‘rganish asarlarida ko‘tarilgan ma’naviy-axloqiy muammolarni tadqiq etish bugungi istiqlol sharoitida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Zero, bu ulug‘ adiblar ijodining mohiyati jamiyat va millatni yuksaltirishga xizma qilgan. Is’hoqxon Ibrat, Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon, Usmon Nosir, Munavvar qori Abdurashidxonov kabi fidoyi adiblar qatorida, ehtimol, ularning oldingi safida Abdurauf Fitrat ham o‘z elining aqli va qalb ko‘ziga aylangani bejiz emas. Abdurauf Fitrat 1886-yil 4-fevralda Buxoroda tug‘ilgan. U o‘zining dastlabki ta'limini o‘z shahrida olish bilan birga, rus tilini ham o‘rgangan. Buxorodagi madrasada va keyinchalik Toshkentda o‘qigan. O‘zining yoshligidan she'r yozishga qiziqqan Fitrat, shu bilan birga, zamonaviy adabiyotga qiziqib, Sharq va G‘arb madaniyatini o‘rgangan. Fitrat o‘zining adabiy faoliyatini 1910-yillardan boshlagan. U, asosan, she'rlar va maqolalar yozgan. Uning she'riyati milliy g‘oya va ozodlik, tenglik, adolat kabi mavzularni o‘z ichiga olgan. Shuningdek, u yozgan maqolalarida o‘zbek xalqining mustaqilligi, madaniy va diniy erkinligi haqida so‘zlab, o‘z vaqtida katta e'tibor qozongan. Fitrat, shuningdek, o‘zbek tilining rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shgan. U tilni xalqning o‘ziga xos ifodasi sifatida ko‘rib, uning o‘ziga xosligini saqlab qolish uchun ko‘plab ilmiy ishlanmalar yaratgan. O‘zbek tilining rivojlanishida uning xizmatlari katta bo‘lib, u o‘zbek tilining yozuvini va imlosini shakllantirishda ham ishtirok etgan. Abdurauf Fitratning siyosiy faoliyati 1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin ancha faollashgan. U Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi va mustaqillik uchun kurashgan. Fitrat, o‘zining adabiy va siyosiy faoliyati orqali o‘zbek millatining 7 ozodlik va erkinlik uchun kurashida muhim rol o‘ynagan. U, shuningdek, Sovet Ittifoqining Turkistonga kirishi va sovet hokimiyatining siyosiy repressiyalariga qarshi faol bo‘lgan. Uning siyosiy qarashlari va faoliyati ko‘plab bahs-munozaralar va ziddiyatlarga sabab bo‘lgan. Fitratning merosi bugungi kunda ham o‘zbek adabiyotida va tarixida katta ahamiyatga ega. Uning ijodi va siyosiy faoliyati o‘zbek xalqining tarixidagi qiyin davrlarni yoritib beruvchi qimmatli manbalar hisoblanadi. Fitratni o‘rganish va uning asarlarini qayta tiklash o‘zbek madaniyati uchun nihoyatda muhim. Uning hayoti va ijodi, o‘z vaqtida o‘zbek xalqining erkinligi uchun kurashgan shaxs sifatida xalqning qadriga yetgan. Shu bilan birga, Fitratning o‘zbek tilining rivojlanishiga qo‘shgan hissasi ham o‘ziga xos o‘rin tutadi. Uning asarlari bugungi kunda ham o‘qib o‘rganishga arziydigan boy madaniy merosdir. Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiyoti va tarixida o‘chmas iz qoldirgan shaxsdir. Uning ijodi va siyosiy faoliyati o‘z davrining muhim voqealarini aks ettirgan va uning bugungi kunda ham o‘rganilishi zarur. Fitratning hayoti va ishlari o‘zbek xalqining milliy uyg‘onishidagi eng yorqin sahifalardan biridir. 3 Fitratning adabiy asarlari uning jadidchilik harakati tamoyillariga sodiqligidan dalolat beradi. Uning yozgan she’rlari, she’rlari, ocherklari va pyesalari o‘z davrining ijtimoiy-madaniy muammolari bilan chuqur shug‘ullanganligini aks ettiradi. Fitrat ta lim islohoti, gender tengligi, islom tafakkurini modernizatsiyaʼ qilish zaruriyatiga to xtaldi. Uning adabiy hissalari jadidchilik harakati doirasidagi ʻ fikr-mulohazalar uchun katalizator bo‘lib, mutafakkir va islohotchilar avlodiga ta’sir o‘tkazdi. Fitratning sa'y-harakatlarini tushunish uchun jadidchilik harakatining tarixiy zaminini kontekstuallashtirish juda muhimdir. Rossiya va Usmonli imperiyalari ta sirida bo lgan O rta Osiyo muhim geosiyosiy va madaniy ʼ ʻ ʻ o zgarishlarni boshdan kechirdi. Jadidlar islom an’analarini zamonaviylik bilan ʻ 3 Fitrat A. Tanlangan asarlar (2 jildlik). 2-jild: Dramalar va nasriy asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2000. — 5– 210-betlar. 8 uyg‘unlashtirishga intilib, ta’lim-tarbiya sohasida islohotlar o‘tkazish va jamiyat taraqqiyotini targ‘ib qildilar. Buxoroda tug‘ilgan Fitrat O‘rta Osiyodagi jadal o‘zgarishlarning guvohi bo‘lib, jadidchilik nutqida faol ishtirok etgan. Ushbu tadqiqot Fitrat yozganlari, zamondoshlari va tarixiy hujjatlar kabi birlamchi manbalardan foydalangan holda tarixiy tahliliy yondashuvdan foydalanadi. Metodika Fitrat adabiy asarlarini jadidchilik harakatining keng kontekstida tanqidiy o‘rganishni, uning g‘oyalari va hayotligidagi O‘rta Osiyo ijtimoiy-siyosiy muhiti o‘rtasida bog‘lanishni o‘z ichiga oladi. Abdurauf Fitratning Markaziy Osiyoda jadidchilik harakati borasida qilgan sa’y- harakatlarini quyidagicha sinflarga ajratish mumkin:  Ta’lim islohotlari: Fitrat O‘rta Osiyoda ta’lim tizimini modernizatsiya va isloh qilishning kuchli tarafdori edi. U an anaviy islom ta limini ilm-fan, adabiyot va ijtimoiy fanlarni o zʼ ʼ ʻ ichiga olgan zamonaviyroq va amaliy o quv dasturi bilan to ldirish kerak, deb ʻ ʻ hisoblagan. Fitrat musulmon jamiyatini zamonaviy dunyo muammolariga tayyorlashda diniy ilmlar bilan bir qatorda dunyoviy ta’lim ham muhimligini ta’kidladi.  Madaniy Renessans: Fitrat O rta Osiyoda madaniy uyg onishning rivojlanishida hal qiluvchi rol ʻ ʻ o ynadi. U an’anaviy islom qadriyatlarini zamonaviy bilim va g‘oyalar bilan sintez ʻ qilish tarafdori edi. Fitratning fikricha, Markaziy Osiyo madaniyatining jonlanishi mintaqa taraqqiyoti va o zgarib borayotgan global landshaftda raqobatlashishi ʻ uchun zarurdir. U O‘rta Osiyoning boy madaniy merosini tiklash va ulug‘lash uchun adabiyot, til va tarixga oid ko‘plab asarlar yaratdi.  Siyosiy faollik: Fitrat nafaqat madaniy-ma'rifiy islohotlar bilan shug'ullangan, balki siyosiy faollik bilan ham faol shug'ullangan. U konstitutsiyaviylik, demokratik boshqaruv va shaxs huquqlarini himoya qilish tarafdori edi. Fitrat avtokratik boshqaruvni 9 tanqid qilib, O rta Osiyoda ko proq vakillik va mas uliyatli hukumat o rnatishgaʻ ʻ ʼ ʻ intildi.  Adabiy qissalar: Fitrat yozuvchi va shoir sifatida o‘zining adabiy iste’dodini o‘z g‘oyalarini yetkazishda, jamiyat muammolarini tanqid qilishda ishga solgan. U zamonaviy turkiy adabiyot rivojiga hissa qo‘shgan, yozuvchilarni zamonaviy mavzularni o‘rganishga undagan. Fitrat asarlarida ko‘pincha uning ijtimoiy adolatga, inson huquqlariga sodiqligi, ilmga intilishi o‘z ifodasini topgan.  Dunyoviylik va diniy bag‘rikenglik: Fitrat dunyoviylik g‘oyasini ilgari surdi, dinni davlatdan ajratish tarafdori edi. Uning fikricha, dunyoviy hukumat turli dinlarga mansub shaxslarning huquq va erkinliklarini yaxshiroq himoya qiladi. Bundan tashqari, Fitrat diniy bag‘rikenglik va birgalikda yashash, turli e’tiqod vakillari ahil-inoq yashashi mumkin bo‘lgan jamiyatni targ‘ib qilish muhimligini ta’kidladi.  Meros: Abdurauf Fitratning jadidchilik harakatiga qo shgan hissalari O rta Osiyoning ʻ ʻ intellektual va madaniy rivojlanishiga doimiy ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ 4 Uning g'oyalari mintaqadagi mutafakkir va islohotchilarning keyingi avlodlariga ta'sir ko‘rsatdi. Fitrat merosi Markaziy Osiyoda ta’lim, madaniyat va boshqaruv masalalari bo‘yicha davom etayotgan munozaralarda yaqqol namoyon bo‘lib, uning g‘oyalari taraqqiyot va modernizatsiyaga intilayotganlarni ilhomlantirishda davom etmoqda. Fitratning jadidchilik harakati doirasidagi sa’y-harakatlari ta’lim- tarbiya sohasidagi islohotlar, madaniy tiklanish, islom qadriyatlarini zamonaviy tamoyillar bilan uyg‘unlashtirish bo‘yicha ogohlik va ma’ruzalar orttirish shaklida sezilarli natijalar berdi. Uning ta'siri butun umri davomida kengayib, Markaziy Osiyo intellektual tafakkurining traektoriyasini shakllantirdi va islom modernizatsiyasining kengroq rivoyatiga hissa qo‘shdi. Xulosa va takliflar: Abdurauf Fitratning jadidchilik harakatiga qo‘shgan hissasi uning O‘rta Osiyoning ijtimoiy-madaniy yuksalishiga intilishidan dalolat beradi. Fitrat o‘zining adabiy 4 Saidov U. Abdurauf Fitrat va jadidchilik adabiyoti. — Toshkent: Fan, 2008. — 25–110-betlar. 10 faoliyati va intellektual yetakchiligi orqali islomiy asosda modernizatsiya haqidagi nutqni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. Uning merosi zamonaviy islom jamiyatlarida taraqqiyot tarafdori bo‘lgan olimlar va faollar uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda. Keyingi izlanishlar Fitrat g‘oyalarining zamonaviy kontekstda davom etayotgan dolzarbligini o‘rganish, uning ta’lim islohoti va madaniyatni qayta tiklash bo‘yicha qarashlari bugungi kunda Markaziy Osiyo jamiyatlari duch kelayotgan muammolar va imkoniyatlarga qanchalik mos kelishini o‘rganishi mumkin. Bundan tashqari, jadidchilik harakatining boshqa intellektual arboblari bilan qiyosiy tadqiqotlar Markaziy Osiyo tarixidagi bu o‘zgarishlar davrini shakllantirgan turlicha qarashlarni yanada to‘liqroq tushunish imkonini beradi. 1.2. Fitrat ijodida Sharq va G‘arb adabiy an’analari uyg‘unligi Jadid adabiyoti tarixida o‘z ijodi bilan uni misli ko‘rilmagan yuksaklikka ko‘targan adiblar bo‘lgan. Ularning ijodi hozir ham O‘rta Osiyo xalqlari adabiyoti taraqqiyotidagi muhim bosqich sanaladi. Ana shunday adiblardan biri Buxoro jadidchiligining atoqli namoyandasi Abdurauf Abdurahimov (1886-1938) edi, avvaliga Mijmar (“Brazyer”), keyin Fitrat (“Yaratuvchi”) taxallusi bilan. Abdurauf Fitrat maktab ta’limini isloh qilish zarurligini, ilm-fanning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini birinchilardan bo‘lib e’tirof etdi. 1909 -yildan 1916-yilgacha bo‘lgan davr uchun. bir qancha risola va kitoblar nashr ettirdi, ularda amir va uning hokimiyatini tanqid qilish bilan birga jadidchilik harakatining g‘oyaviy platformasi haqida so‘z boradi. S.Ayniy ta kidlaganidek,ʼ “Buxorodagi jadidchilik harakati tarixida Fitrat va uning asarlarining o rni katta”. ʻ A. Fitratning “Munozara” (“Munozara”), “Bayonoti sayohi hindi” (“Hind sayyohi hikoyalari”) va “Saiha” (“Qo‘ng‘iroq”) she’riy to‘plami alohida ajralib turardi. Bu asarlarning barchasi Fitrat tomonidan Istanbulga hijrat qilgan paytda tojik tilida yozilgan va u yerda nashr etilgan. O‘sha davrda A.Fitratning bunday kitoblarining tarqatilishi juda katta voqea bo‘lib, odamlarning e'tiborini tortdi, ma'rifatparvar ongni jiddiy o‘ylashga majbur qildi. Bu kitoblar nafaqat Buxoroda, balki amirlikning boshqa shaharlarida – Qarshi, Shahrisabz, Kitobda ham tarqatilgan. Fayzulla Xo‘jaevning ta’kidlashicha, “Har xil taqiqlarga qaramay, Fitrat kitoblari 11 juda yaxshi tarqatilgan, jamiyatning barcha qatlamlarida katta qiziqish bilan o‘qilgan, ular atrofida tortishuvlar bo‘lgan”. Fitratning birinchi asari 1909 yilda Istanbulda “Buxorolik mudarris bilan Hindistondagi yevropalik o‘rtasida yangi usul maktablari to‘g‘risidagi bahs” tojik tilida nashr etilgan. Bu kitob Buxoro amirligida yashirincha tarqatilgan. Shu munosabat bilan S.Ayniy shunday yozadi: “Bu asar buxoroliklar mentalitetini hisobga olgan holda tushunarli va tushunarli tilda yozilgani uchun ularga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Fitratning moddiy ahvoli unchalik yaxshi bo‘lmasa-da, bu asarini Istanbulda, o‘z mablag‘i hisobidan nashr ettirib, Buxoroga jo‘natadi. Yo‘lda kitoblarning bir qismi rus senzuralari qo‘liga tushib, yo‘q qilindi, saqlanib qolgan va Buxoroga yetib kelgani yashirin tashkilot (“Bolalarni tarbiyalash”) a’zolari tomonidan Buxoro amirligining barcha hududlariga tarqatildi. Bu odamlar ilg‘or edi. Bu tashkilot a’zolaridan biri Abdulqodir Maxdum (1918-yilda Toshkentda vafot etgan) shaxsan bir yuz ellik nusxani olib Shahrisabz, Kitob, Chirog‘chi, Yakkabog‘ga olib borib tarqatgan, mazmunini o‘zi o‘qib, qayta aytib bergan. savodsiz odamlar uchun kitob." Fitrat “nizosi” nafaqat Buxoro aholisi, balki undan tashqarida ham mashhur bo‘ldi. Xullas, bu kitob M.Behbudiy yordamida 1911-yilda Toshkentda rus tilida, 1913-yilda o zbek tillarida nashr etilgan. Shuningdek, 1914-yilda M. Urdubodiyʻ tomonidan ozarbayjon tiliga tarjima va nashr etilgan. Abdurauf Fitratning “Munozara” publitsistik asari Buxoro jadidlarining yangi tarixiy bosqich – Rossiya, Turkiya, Erondagi inqilobiy o‘zgarishlar davridagi o‘ziga xos dasturi bo‘lib, “eski” (“qadimchi”) ziddiyatiga bag‘ishlangan. va “yangi” (“Jadid”). Bu haqda kitobning muqaddimasida shunday deyiladi: “Buxorolik aziz vatandoshlarim, uzoq vaqtdan buyon yangi va eski maktablar borasidagi kelishmovchiliklar faqat ba’zilarning hiyla-nayranglaridan kelib chiqqanini yashirmasin. xalqiga sotqinlar, muqaddas vatanimizni erkalab, birlashgan xalqni ikkiga bo‘lib, bir-biridan norozi. Shubhasiz, musulmonlarning bu musibatiga tilga olingan ixtiloflardan boshqa jiddiy sabab yo‘q...” L. Ovro‘poni Fitrat o‘qimishli, donishmand, mudarrislar bilan bahslashuvchi, o‘z qarashlarida kamchilik va xatolarini ko‘rsatadigan ma’rifatli inson sifatida tasvirlaydi. Bu ikki shaxs 12 o‘rtasidagi tortishuv ta'lim haqida. uning islohotlari, Buxoroda fanlarni o‘rganish va boshqa ko‘plab masalalar. Yozuvchi yevropalik og‘zidan yangi zamon vakili, mudarris bilan janjallashayotgan odamning hukmi va xulosasini mohirona tasvirlab, feodalizmning bu zulmatidan qutulish yo‘llarini ko‘rsatadi. Mudarrisga kelsak, u ham Buxoro amirligidagi o‘ziga o‘xshab zamonning yangi ruhini idrok etmay, hamma yangilikka kar va soqov bo‘lib qoldi. Yevropaning Buxorodagi maktab islohoti haqidagi hukmi juda ilg‘or edi. Fransuz tadqiqotchisi Helen Karre d'Enkaus Fitrat kitobining asosiy fikrlari: Buxoro misolida musulmon olamining ma’naviy va dunyoviy vayronagarchilik sabablarini o‘rganish, o‘qitish usullarini o‘zgartirish muammosi, bilimga talabchanlik, deb to‘g‘ri hisoblaydi. , intellektning tanqidiga uchragan va hokazo. “Spor” tufayli Abdurauf Fitrat nomi ancha mashhur bo‘ldi. Ha, Gr. Andreev “Turkiston gazeti” sahifalarida Buxorodagi g‘oyaviy hayotga, xususan, Fitratning “Buxorolik mudarrislar bilan Hindistondagi yevropalik o‘rtasidagi yangi usul maktablari to‘g‘risidagi bahs” kitobiga batafsil to‘xtalib o‘tadi. Grga ko‘ra. Andreev, "Munozara" muallifi o‘z raqiblari uchun bir nechta bo‘shliqlarni qoldirib, mavjud ta'lim tizimini tanqid qilishning juda muvaffaqiyatli taktikasini tanladi. A.Fitratning yana bir yirik asari 1910-yilda Istanbulda fors tilida nashr etilgan “Sayxa” (“Qichqiriq”) kitobidir. qo‘shni Turkiston. Shakuriyning jadid maktabi shogirdi Vadud Mahmudiyning guvohlik berishicha, ularning ustozi Samarqandda bu kitobning 40-50 nusxasini yashirincha tarqatgan. A. Fitrat adabiy faoliyatidagi navbatdagi muhim bosqichni uning uchinchi yirik asari “Bayonoti sayohi hind” (“Hind sayyohining hikoyalari”) 5 yozuvchi 1912 yilda Istanbulda yozgan deb hisoblash mumkin. “Hikoyalar”ning umumiy ma’nosi quyidagicha: Buxoro jamiyatining “olim”, “hukmdor” va “yashovchilar”ga ijtimoiy bo‘linishi mavjud; hamma narsa muqaddas emas, bu umuminsoniy ibodat 5 Fitrat A. Tanlangan asarlar (2 jildlik). 2-jild: Dramalar va nasriy asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2000. — 5– 210-betlar . 13 - shariat Xudodan boshqa hech kimga ibodat qilmasligini talab qilishi kerak; qonun o‘zgarishlarga duchor bo‘lishi, adolat korruptsiyadan xoli bo‘lishi kerak; xalq barqarorlik va birlikda bo‘lishi kerak; madaniyatli shifo islomga zid emas; aslida, shu jumladan shaxsiy, boshqalar uchun daxlsiz; kambag‘allarga sudxo‘rlik axloqsizlikdir; dunyoviy hayot diniy hayotdan farq qiladi va faol savdoga ruxsat berishi mumkin; savdoning gullab-yashnashi xalqning gullab-yashnashini ta’minlaydi va hokazo. Fitrat sayyoh, eng avvalo, o‘qitish usullari, ularning mazmun-mohiyati, o‘qituvchilar bilimining pastligini tanqid qilib, o‘qitish masalasiga jiddiy o‘zgartirishlar kiritishni zudlik bilan talab qiladi. U tibbiyot kabi alohida davlat ixtisosliklarini yaratish tarafdori, Yevropaning boshqa davlatlaridan, jumladan, Rossiyadan tajribali o‘qituvchilarni taklif etish, bir qancha yaxshi va vijdonli buxorolik yoshlarni Yevropaga savdo va biznes yo‘nalishida o‘qishga yuborish tarafdori. Sayohatchi 200 ta madrasa, 300 dan ortiq boshlang‘ich maktab, xayriya maqsadlarida yaratilgan yirik kutubxonalar, Buxoroning haqli ravishda ilm-fan va maorif markazi hisoblanishini Buxoroning faxri deb biladi. Ammo, ushbu muassasalardagi moliyaviy ahvolni hisobga olib, bu magnatlarning shaxsiy daromad manbai ekanligini hisobga olsak, u bu masalada tub o‘zgarishlarni talab qiladi. Muallifning fikricha, bunday xayriya ishlaridan tushgan foyda madrasalar va ularning kutubxonalari faoliyatini yaxshilashga yo‘naltirilishi kerak. Xulosa Eslatib o‘tamiz, 1913-yilda Samarqandda Mahmudxoji Behbudiy nashrida “Hind sayyohi (Buxoro, shunday) qissalari” rus tilida alohida kitob holida nashr etilgan. Ushbu nashrda "Abd-urRauf" deb ko‘rsatilgan muallifning ismi podshoh tsenzurasini chalg‘itishi mumkin emas edi. Bu kitob Buxoroga tashrif buyurgan hind sayohatchisining hikoyasidir. Albatta, Fitratning o‘zi ham buxoriylarning ko‘rimsiz turmush va turmush tarzini tashqaridan ko‘rgandek, sayohatchining og‘zi bilan gapiradi. 14 II BOB. FITRAT SHE’RIYATINING BADIIY POETIK MAHORATI 2.1. Fitrat she’rlarida vatanparvarlik va milliy ozodlik g‘oyasi Abdurauf Fitrat she’riyati haqida so‘z ketganda shuni aytish kerakki- shoir ilk she’ridan boshlab Turk Dunyosini, Turkiston birligi, istiqlol g‘oyasini ilgari surdi, u turk dunyosiga millatparvar va yoniq shoir sifatida tanilgan edi. Bu haqda unga zamondosh tanqidchilardan Abdurahmon Sa’diy shunday yozadi: “Fitrat – hozirgi o‘zbek she’riyatida arab, fors so‘zlariga yo‘lni berkitdi. O‘zbek she’r tuzilishining rivojlanish yo‘llarini belgilay borib, ko‘pgina yosh shoirlarni o‘zining uslubi va tili bilan ergashtira oldi, atrofiga yosh shoirlarni to‘plab ularga til va uslubdan yo‘l ko‘rsatmakdadir.” Abdurauf Fitrat to‘rt she’riy kitob muallifi. Bular: “Sayha”, “Uchqun”, “She’rlar va doston”, “Mening tunim”. Fitratning professor Hamidullo Boltaboev tayyorlagan ko‘p jildlikning birinchi jildiga kirgan 22 ta she’r haqida suhbatlashamiz. Fitrat she’riyati nochor qolgan shoirning o‘tli nidolaridangina iborat emas, u Turkistonni oyoq osti qilgan kelgindilarga, jaholat tufayli tovushlari o‘chgan vatandoshlariga achchiq nafratli murojaatidir. She’rlarning shakliy qurilishlari ham mavzu e’tibori bilan o‘ziga xosdir. Bu she’riyat- yangicha bo‘lib yangicha shuur, yangicha dunyoqarashning yangicha tamoyillarini o‘zida aks ettiradi. Yangi o‘zbek she’riyati butun dunyoni uyg‘otadigan bir qudratga ega bo‘lishi kerak edi. Yangi o‘zbek she’riyatining asos manzili, o‘chog‘i Vatan, Turkiston, istiqlol, Erk mavzui bo‘ldi. 6 Bukun ham shunday. «Buxoro vaziri Nasrullo Parvonachiga ochiq maktub»ida Fitrat yozadi: «Har qancha ko‘z va qulog‘ingizni berkitsangiz ham, bu qadimiy islom millatining faryodi va muqaddas vatanimizning xarobligiga achinmay tura olmaysiz… Millatimiz va yurtimizni shu holga keltirib qo‘ydikki, dunyoning burchagida eng 6 Qosimov B. Jadid adabiyoti: shakllanishi va taraqqiyoti. — Toshkent: Sharq, 2003. — 70–155-betlar. 15 qiyin kunlarda tashvish chekib yashayotgan odamlar ham bizning ahvolimizga qon yig‘lamoqdalar.» Amirga qarata aytilgan so‘zlari ham asarga ilova qilingan, bu bayonotda mana bunday deyiladi:” Bugun yo erta dini islomning dushmanlari biz — musulmon xalqni qora kunlarga solarlar. Bu jinoyatchilarning vazifasi avvali dini islomga xusumat bo‘lib, yaqin zamonlar bizdan dinimizni tark qilishni talab qilarlar. Imonimizni to‘pga, azonimizni qo‘ng‘iroqqa, masjidimizni cherkovga almashtirmoqdan boshqa narsa qolmas.” Fitrat barcha dindosh birodarlariga murojaat qilarkan ” bu tanazzul (ya’ni nimaiki boy berilayotgan bo‘lsa) , musulmonlarning unsizligi va harakatsizligi natijasi”, deya biladi. Fitrat hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan juda ko‘p xorijiy manbalarda, zamondoshlarining xotiralarida uning nomiga ”shoir” sifatlashi ko‘plab aytilgan. Bu Fitratga nisbatan shunchaki shaxsiy munosabatning natijasi bo‘lmay, balki uning shoirlik iste’dodiga alohida hurmat bilan qaraganliklarining boisi hamdir. Fayzulla Xo‘ja 1911 yili chop etilgan ”Sayha” (”Nido”, ”Na’ra” ma’nolarini beradi.) she’riy to‘plami haqida shunday yozadi: ”Vatanparvarlik she’rlari to‘plami bo‘lgan ”Sayha” ni o‘qigan kishilarni Buxoro hukumatigina emas, rus hukumati ham ta’qib qila boshladi, chunki bu she’rlarda mustaqillik g‘oyasi birinchi marta juda yorqin shaklda ifodalab berildi.” Bir tarafdan Turkistonda ochlik, qashshoqlik hukm surib turgan zamonda, bir tarafdan rus imperiyasi bilan ingliz jahongirlari Turkistonni egallash haqida yashirin muzokaralar olib borayotgan kunlarda ”turklikning qonini qaynatguvchi, iymonini yuksaltguvchi quvvat bergan bir suyunchli so‘z tug‘ildi, ya’ni 27 no‘yabrning kechasinda milliy laylatulqadrimiz bo‘lgan Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi.” Shul qop-qorong‘u dunyoning uzoq bir yerinda oydin bir yulduz kabi yalqillagan bu muxtoriyatni olqishlarkan, Fitrat mahkama eshiklaridan yig‘lab qaytgan, yirtqich jandarmaning tepkisi bilan yiqilgan , yondirilgan , osilgan dindoshlarimizning holatini shunday arz etadi: ”Ellik yildan beri ezildik, tahqir etildik, qo‘limiz bog‘landi, tilimiz kesildi, og‘zimiz qulflandi, yerimiz bosildi, 16 talandi, sharafimiz surildi, nomusimiz g‘asb qilindi, huquqlarimizga tajovuzlar bo‘ldi, insonligimiz oyoqlar ostiga olindi- to‘zumli turdik, sabr etdik. Kuchga tayangan har buyruqqa bo‘yinsundik, butun borlig‘imizni qo‘ldan berdik. Yolg‘iz bir fikrni bermadik, yashinturdik, iymonlarimizga o‘rab saqladik: Turkiston muxtoriyati!” Taassufki, milliy laylatulqadrimiz — Turkiston muxtoriyati o‘z oldiga qo‘ygan olamshumul rejalarni bajarishga ulgurmay, Kolesov boshliq ”tinchlikni barqaror qiluvchi kuchlar ” tomonidan yo‘q qilib tashlandi. Biz yanglishgan edik. Yana yanglishdik. Bu alamli tuyg‘u yangi o‘zbek she’riyatining mag‘zini tashkil qiladi. Yangi o‘zbek she’riyatining buloqlarining ko‘zlarini ochgan buyuk alloma Abdurauf Fitrat bo‘ladilar. O‘ttiz asrlik O‘zbek adabiyoti, xususan o‘zbek she’riyati dunyoviy hodisadir. Bu hodisani tadqiq qiladigan akademiyalar, institutlar, assambleyalar, forumlar kerak. Dunyoviy hodisani dunyo miqyosida amalga oshiradigan kuchli mustaqil demokratik davlat zarur! Biz agar Uilyam Shekspirni bilmaganimizda edi, ko‘p narsani yo‘qotgan bo‘lar edik. Ahli dunyo Alisher Navoiyni bilmagani uchun ko‘p narsani yo‘qotdi. Biz agar Tomas Manni bilmaganimizda edi, ko‘p narsani yo‘qotgan bo‘lar edik. Ahli dunyo Abdulhamid Cho‘lponni bilmagani uchun ko‘p narsani yo‘qotdi. Biz agar Robindranath Thakurni bilmaganimizda edi, ko‘p narsani yo‘qotgan bo‘lar edik. Ahli dunyo Abdurauf Fitratni bilmagani uchun ko‘p narsani yo‘qotdi. Bundayin qiyoslarni uzluksiz davom ettirish mumkin. Foydasiz. O‘zimiz hali bilmagan narsani dunyo qaerdan bilsin. Jahon Adabiyoti tubsiz va cheksiz bir ummondir, unga har kim o‘z shaxsiy piyolasi bilan boradi. Turk Dunyosi, Turon, Turkistonning madaniy ta’rixida jahon maqduniyatini uchsiz cho‘qqilarga ko‘targan buyuk allomalar o‘tkan. Ularning amallari dunyoga ma’lum va mashhur. Ana shunday allomalardan biri, ulug‘ vatandoshimiz Abdurauf Fitratdir. 17 O‘zining ikkinchi oltin davrini tugatib 16 asrdan Turkiston tanazzulga yuz tutgan, xususan 19-20 asrga yetib ayanchli holatda to‘lg‘onar edi. Chor imperiyasi, keyinchalik qizil saltanat Turkiston musulmonlarining, ayniqsa, turk xalqlarining birlashuvidan qattiq qo‘rqardi, shuning uchun tish- tirnog‘i bilan qurollanib turkchilarni, turkchi bo‘lmaganlarni ham, umuman tubchak aholidan chiqqan munavvarlarni tirik qoldirmaslikka kirishadi. O‘g‘ri, bosqinchi, makkor, xudosiz mahluqlar muqaddas Turkiston tuprog‘ini taladilar, bo‘g‘dilar, qonga botirdilar. Turkiston- o‘zining balogardonini, ulug‘ farzandining tug‘ilishini juda-juda istar edi va Alloh irodasi-la u Inson tug‘ildi. Abdurauf Fitrat nasabi bilan dunyoga keldi. Abdurauf Fitrat- Turkiston ruhining dahosidir. U Turkiston istiqloli uchun qurbon bo‘ldi. Istiqloldan keyin qayta tug‘ildi. Bu kun Abdurauf Fitrat jahon fuqarosiga, Turkistonning olamshumul ramziga aylandi. 7 2.2. Inson, ma’naviyat va erkinlik masalalari Fitrat she’riyatida Abdurauf Fitrat XX asr o‘zbek adabiyoti, fan va madaniyatning yirik vakili. U qomusiy bilimga ega olim, adabiyot nazariyatchisi o‘tkir tilshunos, betakror dramaturg va shoir jangovar publisistik noshir va jurnalist, talantli davlat va jamoat arbobi edi. 8 Abdurauf Fitrat taxallus bo‘lib tug‘ma iste’dod ma’nosini beradi. Mahkama eshiklardan yig‘lab qaytganda, yorug‘siz turmalarda yotganda yirtiq jandarmaning tepkisi bilan yiqilganda yurtlarimiz yondirilganda, dindoshlarimiz osilg‘anda ongimiz yo‘qoldi. Miyamiz buzildi. Ko‘zimiz yog‘dusiz qoldi. Biz hech narsani ko‘rolmadik. Shu chog‘da tushkun ruhimizni ko‘tarmak uchun shul qopqora dunyoning uzoq bir yeridan oydin bir yulduz yalqilab turar edi. Bizning biror narsaga o‘tmagan ko‘zimiz shuni ko‘raredi. (Hurriyat 1997yil 5 -dekabr) 7 Rauf Parfi FITRAT VA CHO’LPON SHE’RIYATI HAQIDA 8 Qosimov B. Jadid adabiyoti: shakllanishi va taraqqiyoti. — Toshkent: Sharq, 2003. — 70–155-betlar. 18 Fitrat shunday so‘zlar bilan xalqqa davo qilgan ekan. Men sen uchun tug‘ildim, Sen uchun yasharman, Sen uchun o‘laman, Ey turning muqaddas o‘chog‘i: degan davat eshitildi. Uning ijodiy ishlari va ijtimoiy faoliyati xalqni jaholat, turg‘unlik, g‘aflatdan uyg‘otish, ilim marifatga chorlash erkin, ozod baxt-saodatli hayotga birinchi navbatda milliy mustaqillikka chorlashga qaratilgan edi. Adabiyotdagi badiiy tasvir, ifodaviylik va xushohangdorlik vositalari badiiy san’at deyiladi. Buni o‘rganadigan fan “ilmi sanoe” yoki “ilmi badie” deb nomlanadi. Sharqda she’riyatning asosiy janrlardan bo‘lganligi uchun ham she’riy san’atlar o‘rniga badiiy san’atlar jumlasi ko‘p qo‘llaniladi. Matnda ma’noni teranlashtiradigan, ko‘p ma’nolikni yuzaga chiqaradigan yaratadigan xilma xil badiiy vositalar bo‘ladiki ularni matn va ma’no mazmuniga ko‘ra idrok etamiz. San’at - “sun”, so‘zidan olingan bo‘lib yani yaratmoq ma’nosini beradi, bu esa badiiylik yaratish demakdir. Badiiylik yaratishning yo‘llari ko‘p. Badiiy san’atlar asarda ifodalangan g‘oyalarning hayotiyoq, tasirchanroq ifodalashni, lirik va epik timsollarning yorqinroq gavdalantirilishni taminlaydi, misralarda, bayt va bandlarda lavziy nazokat musiqiylikni va jozibadorlikni taminlovchi vositadir. Badiiy san’atlar ikkiga bo‘linadi. Manaviy san’atlar Lafziy san’atlar Madomiki, biz keng ma’nodagi san’at ichidagi amaliy va badiiy san’at turlarni o‘rganar ekanmiz, ularni farqlovchi va umumlashtiruvchi jihatlari bo‘lishi lozim. Bu o‘rinda umumlashtiruvchi jihati shuki har ikkallasi ham go‘zalik qonunlari asosida did va mahorat bilan yoritilgan. Farqli jihatiga kelsak ulardan eng muhimi shuki amaliy san’at mahsuli insonning moddiy ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi, badiiy san’at esa insonning manaviy ruhiy ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi. 19 Badiiy san’atlar o‘quvchi uchun adabiyot nafosati va sehrlarni idrok etish maktabi bo‘lsa havaskor shoir uchun mahorat saboqlaridur. Go‘zalim, bevafo gulistonim Bog‘i umrimda toza rayhonim G‘am-u qayg‘ularim hujumda Sen eding mehribon nigohbonim Yuqoridagi she’riy baytdaning birinchi misrasizda “go‘zalim” so‘zi orqali nido san’ati qo‘llangan keyingi, qatorlarda esa jonlantirish va istiora san’atidan foydalangan, g‘am qayg‘u so‘zalari orali uyadoshlik yuzaga kelgan, “nigohbonim” so‘zi ham istiora sa’natni ifodalagan. Nido boshqa she’riy san’atlardan bevosita inson qalbidagi his va hayojonlarni ochiq va kuchli tasvirlab bera olish imkoniyati bilan ajralib turadi. Tashxis san’ati badiiy asarda tabiatdagi narsa-hodisalarni jonlantirish, shuningdek, hayvonlar, qushlar jonsiz narsalarga inson xususiyatini ko‘chirish tashxis deb ataladi. Istiora san’ati arabcha so‘z bo‘lib, “qarz olish” san’ati hisoblanadi. Bu san’at ikki narsa o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslanad. Meni behuda tashlading ketding. Nega o‘ldirmading-da tashlading keting. Yuqoragi misrada tanosib san’ati qo‘llanilgan. Tanosib deb baytdagi bir-biriga aloqador, o‘zaro daxildor bo‘lgan so‘zlar ishtirokiga tanosib deyiladi. Kel, gulim kel, oyoqinga yiqilay, Bir zamon qo‘y to‘lib toshib yig‘lay. Quydagi misralarda “Kel gulim” siz bilan boshlanib nido san’atni yuzaga keltirgan. Qo‘y biroz qo‘yki, xoki poyinga, Surmadik yoshli ko‘zima suray. Bu misrada biz ko‘rishimiz mumkinki “surmadek” so‘zi orqali tashbeh san’ati “yoshli ko‘zima” jumlasi orqali sifatlash san’ati yuzaga kelgan. 20 Tashbeh adabiyotda keng tarqalagan san’at turlaridan uni qisqacha qilib o‘xshatish desak bo‘ladi.Tashbehda narsa, belgi va harakat kabilar boshqasiga o‘xshatish, qiyoslash orqali tasvirlanadi. Sening og‘ushi iltifotingda, Rahot etmishdi jismi bemorim. Quyadgi misrada tamsil sa’nati yani bu san’at birinchi misradagi ruhiyat keyingi misrada ham davom etadi yani dalilab ko‘rsatadi. Kel oyoqingg‘a qon bo‘lib to‘kilay, Bir nafas dardu hajrdan qutilay, Kel go‘zak dilbarim, kel sochingni Bir taray, bir o‘pay-da so‘ngra yiqilay. Bu misralarda tanosib, istiora nido san’atlaridan foydalanilgan. Abdurauf Fitrat she’r ilmining yetuk bilimdoni sifatida bir qancha tadqiqot va risolalarda poetika, vazn, badiiyat masalalarida jiddiy e’tibor qaratgan. She’r va shoirlik masalasi, mumtoz va milliy she’r tizimi, uning badiiy adabiyotdagi o‘rni kabi ilmiy-tahliliy tadqiqotlar Fitrat ilmiy faoliyatining asosini tashkil etadi. Fitrat o‘z davrining qomusiy olimi sifatida mumtoz she’r nazariyasi borasida yirik tadqiqotni amalga oshirgan, tadqiqot asosida taqdim qilingan ilmiy xulosalar nafaqat o‘z davri, balki bugungi kun adabiyotshunosligi uchun o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. XX asr tadqiqotlari orasida turkiy she’r nazariyasiga bag‘ishlangan ilmiy risolalar u qadar ko‘p bo‘lmay, buning bir qancha ijtimoiy sabablari bor. Davr adabiy muhiti, adabiy ta’sir masalalari asosiy sabablardan biridir. Fitrat yashagan davr barmoq vaznining milliy she’r tizimiga aylanayotgan davr sifatida ko‘zga tashlanadi. Fitratning dastlabki maqola va ilmiy risolalarida ham barmoq vazni imkoniyatlarini ochishga qaratilgan ilmiy tahlillar va xulosalar asosiy o‘rinni egallaydi. Garchi aruz she’r tizimi XX asrdan keyingi davrlarda eskirgan vazn sifatida qaralgan bo‘lsa-da, adabiyot tarixini o‘rganish, mumtoz asarlar tahlilini amalga oshirishda bu ilmning nazariy asoslarini bilish muhim ekanligini olimlarimiz juda 21 yaxshi anglashgan. Xususan, Abdurauf Fitrat ham dastlab “aruzning bizning tilga yaramag‘anlig‘i” borasida aruz she’r tizimi va uning sun’iy sxolastik qoidalari, “faulunchilik”, “zihofot”chilik masalasida fikrlari ijobiy bo‘lmagan 9 . Olim bu boradagi qarashlarini“She’r va shoirliq” maqolasi va “Adabiyot qoidalari” asarida keltirgan. Bu boradagi fikrlarini dastlab “She’r va shoirliq” maqolasida taqdim qilgan olim keyinchalik “Adabiyot qoidalari” darsligida daliliy baytlar asosida fikrini isbotlagan. Fitrat “She’r va shoirliq” maqolasida aruz vazni o‘ynoqi tillar uchun mos kelishini, turkiy til esa og‘ir, viqorli, gavdali ekanligini, bu vazn turkiy til uchun mos emasligini ta’kidlaydi. Vaznni turkiy tilga moslashtirish uchun ikki usul: arabiy, forsiy so‘zlarni qo‘shish, turkiy tildagi so‘zlarning “gavdasini buzish”ga majbur bo‘lish kerakligini aytadi. Olim Navoiyga murojaat qilib, turkiy so‘zlar “gavdalarini buzmay” she’r aytishga majbur bo‘lgani, bundan o‘zini qutqara olmaganini Yuzingni ko‘rib, meni ramida Ishq o‘tig‘a bo‘lg‘ali giriftor, baytidagi “yuz” so‘zini “yuzz” tarzida buzib aytmaguncha, vaznga to‘g‘ri kelmasligini isbot tarzida keltiradi 10 . Olim bu qarashlari “Adabiyot qoidalari” asarida ham o‘z aksini topgan. Nima sababdan Fitrat dastlab aruz she’r tizimi borasida ijobiy fikrda bo‘lmagan? Tabiiyki, til imkoniyatlari she’r tizimining tanlanishiga zamin yaratadi. Olim aruz arab adabiyotida paydo bo‘lgani, keyinchalik kamchiliklari tuzatilib, fors adabiyotiga kirib kelgani borasida fikr bildiradi. Turkiy adabiyotga kirib kelgan aruz tizimi ham turkiy aruz emas, balki o‘sha arab-fors aruzidir. Fitratning fikriga ko‘ra turkiy aruz davom etadi, aruz turkiy adabiyotda yashab qolishi mumkin, biroq bu ham bo‘lsa, arabiy, forsiy so‘zlarning ishtiroki hisobiga ro‘y beradi. Olim arab-fors tillardagi “madd”(cho‘ziqlik) turkiy til imkoniyatlariga to‘g‘ri kelmasligi, turkiy tilda uning maxsus o‘lchovi yo‘qligi, shuning uchun ham turkiy tilda aruz vaznida yozilgan baytlarda keraksiz o‘rinlarda cho‘ziqlarning keltirilishi “bemaza aytilg‘an” va “she’rning turk og‘zidan chiqmag‘aniga hukm qiladir” degan fikrni bildiradi. Fitrat 9 Фитрат. Адабиёт қоидалари. 4-жилд. (Нашрга тайёрл. Ҳ.Болтабоев.) – Т.: Маънавият, 2006. -Б. 35. 10 Фитрат. Шеър ва шоирлиқ. 4-жилд. (Нашрга тайёрл. Ҳ.Болтабоев.) – Т.: Маънавият, 2006. -Б. 10. 22 fikrining isboti sifatida Durbek, Zahiriddin Muhammad Bobur, Alisher Navoiy, Komil Xorazmiy va Amir Umarxon ijodidan baytlar keltirib, afoyillarga mos tushmagani va vazn talabi bilan sun’iy cho‘zish holatlari borligini isbotlashga harakat qiladi. Risolada Boburning mashhur: O‘zni ko‘ngul aysh ila tutmoq kerak, Bizni u...nutqonni u...nutmoq kerak bayti foilotun, foilotun, foilotun tarzida keltiriladi. Vaholangki, bu bayt Boburning o‘zi tomonidan sari’ bahrida yozilgani ilmiy risolasida qayd qilingan 11 . Fitrat “Adabiyot qoidalari” asarida bir xil vaznda: mutaqoribi musammani mahzuf(maqsur) vaznida yozilgan forsiy va turkiy dostonlarni qiyoslaydi. Ayni vazn Firdavsiyning “Shohnoma” asari uchun mos tushgani, urush maydonlari tasviriga mos tushganligini ta’kidlaydi. Bunga qiyos ravishda Navoiyning “Saddi Iskandariy dostoniga murojaat qiladi. Bu doston ham “Shohnoma” vaznida yozilgan. Olimning fikriga ko‘ra “fors she’rlardag‘i vaznlar orasida juda o‘ynoqi, juda sho‘x vaznlar bor. Biroq bularning go‘zalliklari shu fors tilidagina qoladi ” 12 . Biroq oradan ma’lum vaqt o‘tib, she’r ilmida o‘z bilimlarini mustahkamlagan, mumtoz manbalar va matnlar tahlili bilan shug‘ullangan olim bu sohadagi qarashlari o‘zgarganini, sabablarini “Aruz haqida” ilmiy risolasida birma-bir ochib bergan. Hatto olim o‘zining bu qarashlarini “bu hayotga millatchilikning ko‘r va qorong‘u ko‘zoynagi bilan qarag‘anim u zamonlarda edi, xato edi, ham o‘ta ketgan xato edi” deya iqror bo‘ladi, buning ijtimoiy sabablarini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra Fitrat yashagan davrda o‘zbek millatchiligi barmoq vaznini, panturkizm aruz vaznini yoqlagan. Fitrat barmoq vaznini nazariy jihatdan yoqlab chiqqan birinchi o‘zbek millatchisi bo‘lgan. Buning asosiy sabablaridan biri esa xalqqa yaqinlashish. Chunki xalq adabiyoti va uning vazni - barmoq vazni bunga imkoniyat yaratgan. Olim ikkinchi sabab sifatida Turkiyada o‘qiganining ta’sirini ko‘rsatadi. Chunki vazn masalasida ularning fikrlari Fitratning fikrlari bilan aynan bo‘lgan. Fitrat bu boradagi katta xatosi sifatida “...butun dunyodan qat’iy aloqa 11 Юсупова Д. Темурийлар давридаги арузга доир рисолаларнинг қиёсий таҳлили. Монография. -Т.: Талим- медия, 2019. -Б. 28. 12 Фитрат. Адабиёт қоидалари / Танланган асарлар. 4-жилд. (Нашрга тайёрл. Ҳ.Болтабоев.) – Т.: Маънавият, 2006. – Б.37 23 qilg‘an, na Sharqdan, na G‘arbdan hech bir narsa olmagan yop-yolg‘iz bir “o‘zbek madaniyati”ni qurmoq uchun kurash”ganini keltiradi 13 . Keyingi tadqiqotlarida o‘zbek adabiyoti katta tarixga ega ekanligi, bugungi kunga qadar qanchadan qancha bosqichlarni bosib o‘tganligini ilmiy asoslab beradi. Shu orqali dastlabki qarashlari noto‘g‘ri ekanligiga iqror bo‘ladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Fitratning “Aruz haqida” asari turkiy aruz qoidalarini fitratona uslubda taqdim qiladi. Aruz vaznini imkoniyatlarini sun’iylikdan qutqarish maqsadi bilan “chirmanda usuli”ni taklif qiladi. Olim bu usul Sharqda birinchi tajriba ekanligini ta’kidlab, aruzni sxolastik qoidalar qolipidan chiqarishni maqsad qilganligini ta’kidlaydi. Asar tarkibidagi ruknlarni berishda ham childirma ohangiga mos taqlidiy so‘zlarni qo‘llab tushuntiradi. Fitrat risolada aruz nazariyasini taqdim qilish barobarida ana shunday qiyosiy tahlillarga ham keng o‘rin ajratgan. Olim baytlar taqsimotida Rabg‘uziy, Lutfiy, Alisher Navoiy, Muhammad Solih, Bobur, Huvaydo, Muhammad Alixon, Fazliy, Komil Xorazmiy, Muqimiy, Furqat, Ravnaq, Hashmat, N.Rahimiy, Usmon Nosir kabi turli davrlarda yashab, ijod etgan ijodkorlar ijodiga murojaat qiladi. “Aruz haqida” risolasining aruzshunoslikdagi muhim jihatlaridan biri shundaki, Fitrat ruboiy vaznlarini alohida sarlavha ostida taqdim qiladi. Olim ruboiyni eron she’rlari orasida sobit bir vaznga ega bo‘lmagan janr sifatida ta’riflaydi. Ruboiy har misradagi hijolarning son va sifat e’tibori bilan ayni miqdor va ayni tartibda bo‘lmaydi. Ruboiy vaznida bir misra o‘n hijolik bo‘lgan shaklda turib, ikkinchi misra 13 hijolik shaklda bo‘la oladi. Shu jihatdan Fitrat bu janrni aruz qoliplariga solishning imkoni bo‘lmagani va shuning uchun ham ruboiyning 24 vaznini o‘ylab topishganini ta’kidlaydi. Olim ruboiyning 24 vaznini emas, 15 vaznini izohlaydi. Olimning fikriga ko‘ra, o‘zbek tilining “maddsizlik” xususiyatiga ko‘ra 24 vaznning faqat 15 vaznigina til imkoniyatiga javob beradi. Shu jihatlarni hisobga olib Fitrat 24 vaznni 15 vaznga tushirganini izohlaydi 14 , vaznlar jadvalini keltiradi, baytlar misolida tushuntiradi. She’r ilmi, aruz tizimiga oid risolalar yetarlicha, ular 13 Фитрат. Аруз ҳақида. / Танланган асарлар. 5-жилд. (Нашрга тайёрл. Ҳ.Болтабоев.) – Т.: Маънавият, 2010. – Б.228. 14 Фитрат. Аруз ҳақида. Танланган асарлар. 5-жилд. (Нашрга тайёрл. H.Болтабоев.) – Т.: Маънавият, 2010. – Б.259. 24 orasida Fitratning “Aruz haqida” risolasi o‘z o‘rni va ahamiyatiga ega. Risolada ilmiy-nazariy qoidalar barobarida, ilmiy-ijodiy yondashuv, muallif uslubi, qiyosiy tahlillar, dalillar yetakchilik qiladi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, risoladagi ma’lumotlarni o‘zlashtirish mutaxassisga ham, ijodkorga ham, kitobxonga ham qiyinchilik tug‘dirmaydi. Fitrat o‘z ta’biri bilan aytganda, bu ilmiy risola aruz vazni bilan yaxshilab tanishtirmoq va aruz vazni masalasini faqat tor doiradagi mutaxassislar uchun emas, balki barcha uchun mo‘ljallangan ilmiy tadqiqot sifatida keng muhokama maydoniga kirgizish uchun yaratilgan. XULOSA 25 Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati tarixning eng qaltis damlarida Millat va Vatanga xizmat qilmoqning yorqin namunasidir. Har qanday xolda ham xalq bilan birga bo‘lish, uning manfaatini har narsadan muqaddas tutish Fitrat shaxsiyatining eng muhim xususiyatlaridan biri edi. U ijodkor sifatida o‘zbek adabiyotini jahoniy miqyoslarga olib chiqqan, uni yangi hayotbaxsh g‘oyalar bilan boyitgan, tilimizning boy imkoniyatlarini, badiiy ifodaning betimsol namunalarini namoyish eta olgan iste’dod edi. U o‘zbek dramachiligini yuksak pog‘onaga ko‘tardi. U musiqaga ham o‘z hissasini qo‘shgan hamdir. Hozirgi kunda yosh avlodga boshlang‘ich maktablardan boshlab jadidlarimiz haqida, ularning ta’limni rivojlantirishga qo‘shgan hissalari haqida tushunchalar berib borilishi, ma’naviyat soatlarda, tarbiyaviy soatlarda ko‘proq bular haqida o‘rgatilishi o‘quvchilarning bilimini oshishiga katta hissa qo‘shadi. Tarixni shaxslar yaratadi, tarix tarjimayi hollardan, ayniqsa, atoqli kishilarning tarjimayi hollaridan iborat deydilar. Fitrat ijodining jadidchilik harakati bilan uzviy bog‘liqligi, uning she’riy merosi milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib etishda muhim badiiy vosita bo‘lib xizmat qilgani aniqlandi. Shoir she’riyati o‘z davrining murakkab ijtimoiy-siyosiy muammolarini aks ettirgan holda, xalqni ma’rifat va taraqqiyot sari yetaklashga qaratilganligi bilan alohida ajralib turadi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Fitrat she’rlarida vatanparvarlik, milliy ozodlik, ijtimoiy adolat, inson erkinligi va ma’naviy uyg‘onish g‘oyalari yetakchi o‘rin egallaydi. Ushbu g‘oyalar shoir tomonidan ochiq publitsistik ruhda emas, balki kuchli badiiy obrazlar, ramziy ifodalar va poetik vositalar orqali ifodalangan. Bu esa Fitrat she’riyatining estetik qiymatini oshirgan holda, uning ta’sirchanligini ta’minlagan. Kurs ishida Fitrat she’riyatining badiiy-poetik xususiyatlari ham atroflicha o‘rganildi. Xususan, shoirning she’riy tilidagi soddalik va aniqlik, obrazlar tizimidagi ramziy qatlam, vazn va janr masalasidagi yangiliklarga intilishi uning ijodkor sifatidagi badiiy mahoratini namoyon etadi. Fitrat Sharq mumtoz she’riyat 26 an’analarini zamonaviy ruh bilan uyg‘unlashtirib, o‘zbek she’riyatida yangi poetik tafakkur shakllanishiga zamin yaratgan. Umuman olganda, Abdurauf Fitrat she’riyati o‘zbek adabiyotida jadid adabiyotining yetuk namunalaridan biri bo‘lib, u milliy adabiy tafakkur taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etadi. Shoir ijodining bugungi adabiy jarayon va yosh avlod ma’naviy tarbiyasidagi ahamiyati hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot natijalari Fitrat she’riyatini yanada chuqurroq o‘rganish va baholash zarurligini ko‘rsatadi hamda kelgusidagi adabiyotshunoslik izlanishlari uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi . Foydalanilgan adabiyotlar 27 1. Fitrat A. Tanlangan asarlar (2 jildlik). 1-jild: She’rlar, maqolalar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2000. — 3–180-betlar. 2. Fitrat A. Tanlangan asarlar (2 jildlik). 2-jild: Dramalar va nasriy asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2000. — 5–210-betlar. 3. Ibrohimov N. Jadid adabiyoti va milliy uyg‘onish masalalari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2007. — 45–132-betlar. 4. Karimov B. O‘zbek adabiyoti tarixi. Jadid adabiyoti davri. — Toshkent: Fan, 2010. — 98–160-betlar. 5. Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. — Toshkent: Universitet, 2004. — 60–140-betlar. 6. Qosimov B. Jadid adabiyoti: shakllanishi va taraqqiyoti. — Toshkent: Sharq, 2003. — 70–155-betlar. 7. Saidov U. Abdurauf Fitrat va jadidchilik adabiyoti. — Toshkent: Fan, 2008. — 25–110-betlar. 8. Tursunov S. O‘zbek adabiy tanqidi tarixi. — Toshkent: Fan, 2006. — 85–170- betlar. 9. Yo‘ldoshev Q. Badiiy matn va uning tahlili. — Toshkent: Akademnashr, 2012. — 40–120-betlar. 10. Rasulov R. O‘zbek she’riyati tarixi. – Toshkent: Universitet, 2006. 11. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. 12. To‘xtaboyev B. Fitrat va jadid she’riyati masalalari. – Toshkent: Fan, 2015. 13. Umurov H. Badiiy tafakkur asoslari. – Toshkent: Universitet, 2001. 14. Yo‘ldoshev Q. Jadid adabiyoti va milliy ong. – Toshkent: Ma naviyat, 2007.ʼ 15. O‘zbek adabiyoti tarixi. 5 jildlik, 4-jild. – Toshkent: Fan, 1999. 16. Zunnunov A. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADIDCHILIK HARAKATI VA FITRAT IJODINING SHAKLLANISHI

Abdurauf Fitrat ijodining adabiy-tarixiy asoslari

Fitrat ijodida Sharq va G‘arb adabiy an’analari uyg‘unligi

II BOB. FITRAT SHE’RIYATINING BADIIY POETIK MAHORATI

2.1. Fitrat she’rlarida vatanparvarlik va milliy ozodlik g‘oyasi

2.2. Inson, ma’naviyat va erkinlik masalalari Fitrat she’riyatida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить