Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdurauf Fitrat va Mahmudxo'ja Behbudiy asarlarida ma'rifatparvarlik

Купить
ABDURAUF FITRAT VA MAHMUDXO`JA BEHBUDIY ASARLARIDA MA`RIFATPARVARLIK MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………..3 I BOB. MA’RIFATPARVARLIK TUSHUNCHASI VA UNING O‘ZBEK MILLIY ZIYOLILARI IJODIDAGI AHAMIYATI ………………………..………………6 1.1.Mahmudxo ‘ja Behbudiy va uning ma’rifatparva rlik faoliyati…………………………………………………………………………….6 1.2.Behbudiy asarlarida ma’rifatparvarlikning ko‘rinishi …………………......10 II BOB. ABDURAUF FITRAT IJODIDA MA’RIFAT PARVARLI G`OYALARI…………………………………………………………..…………17 2.1. Fitrat asarlarida tanqidiy tafakkur va milliy ma`navi yat tushunchalari…………………………………………………………..…………17 2.2. Behbudiy va Fitrat ijodining o`xshash va farqli jihatlari……………………22 Xulosa …………………………………………………………………………...26 Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………….27 2 KIRISH Ma’rifatparvarlik — inson tafakkuri, jamiyat ma’naviyati va milliy taraqqiyotining eng muhim omili sifatida tarixiy rivojlanish jarayonida o‘z ifodasini topgan tushunchadir. U nafaqat shaxsiy bilim va tafakkur darajasini oshirishga, balki jamiyatni tanqidiy fikrlashga, adolat, axloq va madaniy qadriyatl arni mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘zbek milliy ziyolilari ichida Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat ma’rifatparvarlikni ilm-fan va ta’limni rivojlantirish, jamiyatni yangilash va milliy uyg‘onishga yo‘naltirish vositasi sifatida qarashgan. Mavzu dolzarbligi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida yuz bergan tub o‘zgarishlar milliy tafakkur taraqqiyotida muhim burilish yasadi. Mustamlakachilik sharoitida xalqning siyosiy huquqsizligi, iqtisodiy qoloqligi va, ayniqsa, savodsizlikning keng tarqalganligi jamiyat taraqqiyotini izdan chiqargan asosiy omillardan biri edi. Ana shunday murakkab tarixiy sharoitda vujudga kelgan ma’rifatparvarlik harakati millatni uyg‘otish, xalq ongida ilm-ma’rifat, tafakkur va yangicha dunyoqarashni shakllantirishni bosh maqsad qilib oldi. Mazkur harakatning yetakchi namoyandalari bo‘lgan Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat o‘z asarlari orqali xalqni jaholatdan qutqarish, ilm-fan va ta’lim orqali taraqqiyotga erishish g‘oyalarini ilgari surdilar. Ularning ijodida ma’rifat masalasi faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki milliy o‘zlikni anglash, vatanparvarlik, ijtimoiy adolat va erkin fikr masalalari bilan uzviy bog‘liq holda yoritilgan. Behbudiy asarlarida maktab, ta’lim-tarbiya, jamiyatni isloh qilish masalalari asosiy o‘rinni egallagan bo‘lsa, Fitrat ijodida millatning ma’naviy uyg‘onishi, milliy tafakkur va zamonaviylik muammolari chuqur falsafiy yondashuv asosida tahlil qilingan. Ushbu kurs ishining maqsadi — Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat asarlarida ma’rifatpar varlik tushunchasi ni tizimli tahlil qilish, ularning yondashuvlari va uslublarini aniqlash hamda bu yondashuvlarning jamiyat rivojiga ta’sirini o‘rganishdir. Vazifalari 3  Ma’rifatparvarlik tushunchasini aniqlash va uning tarixiy rivojlanishini yoritish;  Mahmudxo‘ja Behbudiy ijodida ma’rifatparvarlikning asosiy ko‘rinishlarini tahlil qilish;  Abdurauf Fitrat ijodida ma’rifatparvarlikning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash;  Behbudiy va Fitrat yondashuvlarini taqqoslash va ularning jamiyatdagi o‘rnini ko‘rsatish;  Ma’rifatparvarlikning bugungi kontekstdagi ahamiyatini tahlil qilish va shaxsiy xulosalar chiqarish. Ushbu ishning obyekti — Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat ijodi hamda ularning jamiyat taraqqiyotidagi roli. Jadidchilik davri o‘zbek ma’rifatparvar adabiyoti, xususan, Mahmudxo‘ ja Behbudiy va Abdurauf Fitratning ma’rifatparvarlik g‘oyalarini aks ettirgan badiiy, publitsistik va dramaturgik asarlari tanlandi. Jumladan, Behbudiyning “Padarkush”, “Risolai jadida”, “Kitobat ul-atfol” kabi asarlari hamda Fitratning “Munozara”, “Hind sayyohi bayonoti”, “Rahbari najot”, “Oila” singari asarlari tadqiqot obyekti doirasida tahlil qilinadi. Mazkur asarlar orqali adiblarning ma’rifat, ta’lim-tarbiya, milliy uyg‘onish, ijtimoiy islohot va zamonaviy tafakkur haqidagi qarashlari ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganiladi. Ushbu ishning predmeti — Behbudiy va Fitrat asarlarida namoyon bo‘lgan ma’rifatparvarlik tushunchasi va uning jamiyatga ta’siri. Tadqiqot metodlari Ishda quyidagi metodlar qo‘llanadi:  Tarixiy-tahliliy metod — Behbudiy va Fitrat faoliyati hamda asarlarining tarixiy kontekstini tahlil qilish;  Adabiy-analitik metod — ularning asarlaridagi ma’rifatparvarlik elementlarini o‘rganish;  Taqqoslash metod — ikki ziyolining yondashuvlarini solishtirish;  Tarixiy-lingvistik metod — matnlar va maqolalardagi ifoda vositalarini tahlil qilish. 4 Ushbu kurs ishida Behbudiy va Fitrat asarlarida ma’rifatparvarlik kontseptsiyasini keng qamrovli o‘rganish, ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlash va bugungi kundagi ahamiyatini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Shuningdek, ish ilmiy yangilik jihatidan, milliy ziyolilar faoliyatining ma’rifatparvarlik yondashuvlari orqali jamiyatni rivojlantirishdagi o‘rni va rolini batafsil tahlil qilish imkonini beradi. Kurs ishi tarkibiy qismi 2 bob, kirish qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tarkib topgan. 5 I BOB. MA’RIFATPARVARLIK TUSHUNCHASI VA UNING O‘ZBEK MILLIY ZIYOLILARI IJODIDAGI AHAMIYATI 1.1.Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning ma’rifatparvarlik faoliyati Ma rifatchilik ʼ - madaniyat va ma naviyat sohasidagi oqim. Uning negizini fan, ʼ bilim imkoniyatlariga katta ishonch tashkil qiladi. Ma rifatchilar bilimlar ʼ yordamida ijtimoiy hayotdagi nomutanosi bliklar va kamchilikla rni bartaraf qilish mumkinligiga ishonganlar. Shu nuqtai nazardan M.ni mafkuraviy, ijtimoiy-falsafiy oqim deyish mumkin. Ilm-fanni egallash va targ ib qilish qad. zamonlarda ʻ boshlangan bo lsada, M. oqim sifatida G arbda 17-asr oxiri — 18-asr boshlarida, ʻ ʻ Sharqda esa 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida maydonga keldi 1 . Yunonistonda Demokrit, Sokrat, Platon, Aristotel singari faylasuflar, Qad. Xitoyda Konfutsiy, O rta Osiyoda Kaykovus, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon ʻ Beruniy, Ibn Sino, Xorazmiy, Mirzo Ulug bek, Alisher Navoiy kabi allomalar ʻ fanning ulkan ahamiyatini e tirof etib, keng targ ib qilganlar. Ularning g oyalari ʼ ʻ ʻ tom ma nodagi M. g oyalari edi. M. G arbda ham, Sharqsa ham bir necha umumiy ʼ ʻ ʻ xususiyatga ega bo lib, diniy aqidapara-stlikka qarshi qaratilgan va turlicha davom ʻ etgan. G arb ma rifatchiligining Volter, Monteskye, Kondilyak, La-metri, Golbax, ʻ ʼ Didro, Gelvetsii, Mabli, Morelli, Kondorse va boshqa vakillari diniy aqidaparastlikni tanqid qilish bilan cheklanmay, umuman dinga qarshi kurash olib bordilar. G arb ma rifatchiligi dahriylik xususiyatini kasb etdi, bu uning asosiy ʻ ʼ belgilaridan biriga aylandi. Sharq ma rifatchiligi umuman dinga qarshi emas, balki diniy aqidaparastlikka ʼ qarshi bo ldi. ʻ 2 Sharqdagi M.ning yirik namoyandalari Ismoil-bek Gasprinskiy, Zakiy Validiy, Mahmudxo ja Behbudiy, Fitrat, Munav-varqori, Abdulla Avloniy ʻ kabilar diniy aqidaparastlikka qarshi keskin kurash olib bordilar, lekin bu kurash dahriylik mavqeidan emas, mo tadil dindorlik mavqeidan olib borildi. Ularning ʻʼ kupi dindor, ba zilari esa (M. Behbudiy) diniy ulamo bo lgan. G arb ma rifatchiligi ʼ ʻ ʻ ʼ 1 Salimov, T. (2008). Mahmudxo‘ja Behbudiy ijodida ma’rifatparvarlik. Toshkent: Ma’rifat. 23–90-bet. 2 Xolmatov, R. (2003). O‘zbek ziyolilarining ma’rifatparvarlik yo‘li. Toshkent: Fan. 12–75-bet. 6 zamindorlar va monarxiyaga qarshi kurash bayrog i ostida o tdi. 1789-yil Buyukʻ ʻ fransuz inqilobish keltirib chiqargan sabablar orasida M. muhim o rin tutadi. Sharq, ʻ xususan, O rta Osiyo ma rifatchilari keskin siyosiy talablarni olg a surishmadi. ʻ ʼ ʻ Ular jamiyatni savodli qilish orqali adolatli va farovon turmushga erishmoqchi bo ldilar. G arbda ma rifatchilar ko proq tabiiy fanlarga murojaat qilishdi. Chunki ʻ ʻ ʼ ʻ yuqorida nomlari zikr etilgan g arblik ma rifatchilarning deyarli barchasi ayni ʻ ʼ paytda tabiatshunos olim bo lib, ularning ko pchiligi tabiatshunoslik rivojiga o z ʻ ʻ ʻ hissasini qo shgan. Sharkda faqat tabiiy fanlarga emas, umuman ilm-fanga, sog lom ʻ ʻ fikrga, mantiqqa murojaat qilishdi. Ular xalqni ro shnolikka chiqarishning asosiy ʻ yo li — uni savodli qilish, ortiqcha sarfharajatlar talab qiladigan marosimlarga ʻ qarshi kurashda deb bilishdi. Shu bilan birga, ular diniy aqidaparastlikka qarshi kurashda faqat dunyoviy fanlardan emas, Qur on oyatlari va payg ambar ʼ ʻ hadislaridan ham foydalanishdi, zero ularning ko pchiligi mu-ayyan diniy ʻ bilimlarni ham egallagan edi. G arb ma rifatchilari cherkov tomonidan ta qib va tazyiq ostiga olindi. Lekin 17- ʻ ʼ ʼ asr oxiri — 18-asr boshlarida Yevropada demokratik muassasalar tarkib topa boshlagani, so z erkinligi va vijdon erkinligi tamoyillari amal qila boshlagani uchun ʻ cherkov ularga sezilarli zarba bera olmadi. O rta Osiyoda esa 19-asr so nggi ʻ ʻ choragida rivojlana boshlagan M. harakati vakillari ko plab qurbon berdilar. 20-asr ʻ boshida jadidlar harakati (qarang Jadidchilik) ikkiga bo linib, aqidaparastlar ʻ kuchayib keta boshlagach, ma rifatchilar ko p talofat kura boshladilar. Ularning ʼ ʻ ko p qismi ta qib va sazoyi qilindi. 1918—19 yillarda aqidaparast ulamolarning ʻ ʼ fatvosi bilan minglab ma rifatchilar va ularga xayrixoh kishilar jismonan yo qotildi. ʼ ʻ Sho rolar davri tarix va falsafa fanida ma rifatchilarga idealizm vakillari, deb baho ʻ ʼ berilgan. Chunki ma rifatchilar jamiyatni rivojlantirishga inqilobiy to ntarishlar ʼ ʻ bilan emas, yaxshilikni, adolatni, bilimlarni targ ib qilish yo li bilan erishmoqchi ʻ ʻ bo lgan edilar. Sho rolar davlati siyosiy amaliyotida esa ularga xalq dushmanlari ʻ ʻ yorlig i yopishtirildi, ular jazolandi yoki qatl etidsi. ʻ O zbekistonda mustaqillik qo lga kiritilgach, ma rifatchilarga istiqlolning ʻ ʻ ʼ ma naviynazariy asoschilari deb baho berish ustuvorlik qila boshladi. Aslida rus ʼ 7 mustamlakachiligi davrida ma rifatchilar orasida Rossiya bilan birga rivojlanishniʼ targ ib qiluvchilar oz emasdi. Qanday bo lmasin, ma rifatchilar xalqimizning ʻ ʻ ʼ madaniy, ma naviy rivojlanish tarixida katta o rin tutadi. ʼ ʻ XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan jadidchilik harakati – bu xalqni jaholat, mustamlakachilik va ijtimoiy qoloqlikdan qutqarishga qaratilgan keng qamrovli ma’rifiy-siyosiy harakat edi. “Jadid” atamasi arabcha “yangi” degan ma’noni anglatib, bu harakat vakillari o‘zlarini “usuli jadid” (ya’ni yangi usulda ta’lim berish) tarafdorlari deb e’lon qilganlar. Jadidlar qatorida Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Cho‘lpon kabi o‘z davrining ilg‘or ziyolilari faoliyat yuritgan. Ular ilg‘or pedagogik g‘oyalar, modern milliy tafakkur va o‘ziga xos siyosiy qarashlarni ilgari surganlar.Jadidlar an’anaviy maktab va madrasalarning hayotdan ortda qolganligini tanqid qilgan holda, yangi maktablar ochib, zamonaviy fanlar va dunyoviy bilimlarni o‘rgatishga harakat qilganlar. Bunday maktablarda tabiiyot, geografiya, tarix, matematika kabi fanlar o‘qitilgan, bu esa butun bir avlodning dunyoqarashini o‘zgartirgan. Shu bilan birga, ular milliy adabiyot, tarix, til va madaniyatni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratgan. Fitratning “Milliy” risolasi, Behbudiyning “Padarkush” dramasi 3 , Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari – bular jadidlarning milliy o‘zlikni uyg‘otish yo‘lidagi sa’y-harakatlariga misol bo‘la oladi. Jadidlar nafaqat ma’rifiy, balki siyosiy sohada ham faol edilar. Ular Rossiya imperiyasi mustamlakasida bo‘lgan Turkiston xalqining siyosiy huquqlarini himoya qilish, madaniy avtonomiya, erkin matbuot, xalq vakilligi asosida boshqaruv kabi g‘oyalarni ilgari surganlar. Xususan, 1917-yilda tashkil topgan “Sho‘ro-i Islomiya” va “Turkiston Muxtoriyati” kabi siyosiy harakatlarda jadidlar faol qatnashgan. Mahmudxo’ja Behbudiy “To‘y va ta’ziyaga sarf qilinadurg‘on oqchalamizni biz, turoniylar ilm va din yo‘liga sarf etsak, qisqa fursatda ovrupoiylardek taraqqiy etarmiz”. – deya milliy ma’naviyat va ma’rifat haqida qayg‘urushi millatni jaholat botqog‘idan qutqazish yo‘lidagi urinishlaridan edi [3]. Ming afsuski, millatning 3 Behbudiy, M. (2005). Tanlangan asarlar. Toshkent: Sharq. 120–145-bet 8 milliy xarakteridan chuqur o‘rin olgan bu soxta obro‘talablik bugunga qadar muammo holida qolib kelmoqda. Yoki xuddi shu yo‘nalishda yozilgan Cho‘lponning “Turkistonli qardoshlarimizga”, Avloniyning “Zamon ahvolidan”, “Istiqbolimiz uchun bir jigarso‘z” she’rlari, “Yig‘la Turiston”, “Toru mor etding”she’rlari millatimiz ma’naviyatining tuban ketayotganidan tashvishga tushayotgan millatparvar ijodkorlarning qalb tebranishlari hosilasi edi. Millatni ma’naviy kamolatga yetkazish, Vatanni jahonning ilg‘or madaniyatli davlatlari qatorida ko‘rish umidi XX asr boshlarida matbuotning keng tarqalishiga, yangi nashrlarga yo‘l ochdi. Mahmudxo ja Behbudiy 1875-yil 20-yanvarda Samarqand shahrining Yominiʻ mahallasida imom-xatib Behbudxo ja Solihxo ja o g li xonadonida tug ilgan. Otasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ avlodidan. Otasining buvasi Niyozxo janing asli kelib ʻ chiqishi urganchlik Samarqandga XVIII asr oxirida, amir hukmronlik davrida ko chib kelgan. 1868-yilda rus askarlari Samarqandga bostirib ʻ kirgandan keyin otasi Behbudxo ja oilasini olib Baxshitepa qishlog iga ko chib ʻ ʻ ʻ o tgan va shu qishloqda imomlik qilgan. Behbudiyning onasi esa muftiy Odil ʻ Mansur o g lining singlisi bo lgan. ʻ ʻ ʻ Behbudiy dastlab otasidan Qur’on ilmini o rgangan, keyinchalik 6-7 yoshlarida ʻ tog asi Muhammad Siddiq qo lida o qib, savod chiqargan. 15 yoshida boshqa bir ʻ ʻ ʻ tog asi Mulla Odil o zi mudarrislik qilgan o qitib ta lim bergan. ʻ ʻ ʻ ʼ Behbudiylar oilasi ma rifatparvar va ziyoli bo lgan. Ikki singlisi ham o qib, ʼ ʻ ʻ tahsil olgan. yaxshi bilgan. Katta singlisi Huriniso „qoribegim“ unvoniga ega bo lgan. 1893-yilda onasi, 1894-yilda otasi vafot etgan. ʻ Behbudiy 18 yoshida Chashmai ob volostida qozi vazifasida ishlagan tog asi ʻ Muhammad Siddiq qo l ostida mirzalik qilgan. Tog asi oldida ikki yil ishlagach, ʻ ʻ mirzalik faoliyatini Kobud volosti qozisi Mulla Zubayr Yaxshiboy o g li qo lida ʻ ʻ ʻ davom ettiradi. Chunki bu paytda tog asi qozilikdan bo shatilgan. Mirza va qozilik ʻ ʻ bilan shug ullanib, so ng muftiylik darajasiga ko tarilgan. Behbudiy Kabut ʻ ʻ ʻ bo lisida 10 desyatina yerga egalik qilgan. O ziga to q va badavlat kishidir. ʻ ʻ ʻ 9 Behbu diy 1899– 1900- buxorolik do stiʻ Hoji Baqo bilan birga Makka va Madinada haj otlangan. Shu sababli Rossiya, Arabiston, kezib chiqqan. Safar jarayonida sayohatning har qanday turi – otda va piyoda yurib dunyo kezgan. Sayohat davomida yangi (usuli jadid) ochish fikri mustahkamlanib bordi. 1914-yili ikkinchi marta haj safari chog ida va boshqa ʻ shaharlarni kezgan. O z sayohati davridagi xotiralarini Samarqandda nashr ʻ etilayotgan Oyna jurnalining tahririyatiga yuborib turgan. 1903–1904-yillarda va bo lgan. Maorif sohasida Rossiya va arboblari ʻ tajribasini o rgangan. Mahmudxo ja Behbudiy Ismoil Gaspirinskiy bilan birinchi ʻ ʻ marta 1897-yilda Gaspirinskiyning Turkistonga sayohati vaqtida Samarqandda tanishgan. bilan uchrashuvi keyingi hayotiga ta sir katta ko rsatdi. Ismoilbey va ʼ ʻ Behbudiyning ikkinchi uchrashuvi 1914-yilning yozida yuz bergan. Alloma marg ilonlik bir kishi bilan Istanbulning Gülhane bog ida yurganda tasodifan Ismoil ʻ ʻ Gasprinskiyni ko rgan va o xshatgan bo lsam kerak degan o y bilan salom berib ʻ ʻ ʻ ʻ o tib ketgan. Orqasidan javob ovozi kelgach, ikki do st yaqindan ko rishgan. ʻ ʻ ʻ Gaspiriniskiyning taklifi bilan Shahin posho mehmonxonasida yuz bergan suhbat yetti soat davom etgan. Gaspirinskiy suhbat yakunida Behbudiyni Qrimga taklif etadi. Oradan ko p o tmay Ismoilbey vafot etgan va Istanbuldagi uchrashuv ʻ ʻ ularning eng so nggi qarshilashishi bo lgan. ʻ ʻ 1.2.Behbudiy asarlarida ma’rifatparvarlikning ko‘rinishi Behbudiy 1913-yildan boshlab matbuot ishlari bilan shug ullangan. Shu yilning ʻ aprelida „Samarqand“ gazetasiga asos solgan. Gazeta ikki tilda: o zbek va tojik ʻ tillarida, haftada 2-marta chop etilgan. Dastlab ikki sahifada bo lgan gazeta 3-8- ʻ sonlarida sahifalari soni to rttaga yetkazilgan. 400-600 nusxada chop etilgan. 45- ʻ soni chiqqach, chor hukumatining tazyiqi hamda moddiy qiyinchiliklar tufayli nashr to xtagan. Shu yilning 20-avgustidan „Oyna“ jurnali chiqara boshlagan. Haftalik ʻ nashrdan chiqqan bu jurnal asosan o zbekcha bo lib, maqola (forscha), she r, ʻ ʻ ʼ e lonlar (ruscha) ham berib borilgan. Sahifalarida illustratsiyalardan foydalanilgan. ʼ 10 Jurnal Tatariston, Eron, Kavkaz, Afg oniston, Turkiya, Hindistongacha tarqalgan. ʻ „Oyna“ jurnalining sohasi keng qamrovli bo lib, unda millatning tarixi, haq-huquqi, ʻ adabiyot hamda til masalalari, jahondagi ahvol to g risida maqola va munozaralar ʻ ʻ berib borilgan. Jurnal faoliyati 20 oy davom etgan. Shu davr mobaynida 68 soni nashr etilgan. Behbudiy kitob nashrini ham yo lga qo ygan. A. V. Pyakovskiy ʻ ʻ 1913-yili Behbudiy bosmaxonasida Fitratning „Bayonoti sayyohi hindi“ asarini rus tiliga tarjima qilib, nashr etgan. Turli xildagi darslik hamda qo llanmalardan ʻ tashqari nashriyotda „Turkiston, Buxoro va Xivaning xaritasi“ni bosib chiqargan. 1917-yili alloma safdoshlari – Fitrat, Ayniy, Ajziy, Muhammadquli O rinboyev, A. ʻ Shomansur bilan birgalikda „Hurriyat“ ro znomasini, „Zarafshon“ shirkatini hamda ʻ „Nashri maorif“ni tashkil etgan. 4 Behbudiy 1917-yilning 16-23-aprelida Toshkentda bo lib o tgan Turkiston ʻ ʻ musulmonlarining 150 nafar vakili qatnashgan qurultoyda ishtirok etib, nutq so zlagan. Nutqida musulmonlar orasidagi har qanday ixtiloflarga qarshi chiqqan. ʻ Ulug maqsad yo lida birlashishga chorlagan. Shunday kelishmovchiliklar tufayli ʻ ʻ „mustamlakot qoidasi ila bizni idora eturlar“ deb ochiq so zlagan. 1917-yilning 17- ʻ martida qabul qilingan Buxoro amirligida amir boshchiligida islohotlar o tkazish ʻ talabi to g risidagi manifest mualliflaridan biri bo lgan. Behbudiy shu qurultoyda ʻ ʻ ʻ o lka musulmonlar sho rosining raisi etib saylangan. ʻ ʻ 1917-yil 26-noyabrda Behbudiy Qo qonda ish boshlagan o lka ʻ ʻ musulmonlarining 4-favqulodda qurultoyida qatnashgan. 27-noyabrga o tar kechasi ʻ "Turkiston muxtoriyati" e lon qilindi. Uning g oyaviy rahbarlari biri Behbudiy ʼ ʻ bo lgan. Muxtoriyat sho rolar tomonidan vahshiyona bostirildi. Behbudiy may ʻ ʻ oyining boshlarida Samarqandga qaytadi. U yerda ko p tura olmay Toshkentga ʻ keladi. Bu davrda jadidlar va milliy ziyolilar oldida uch tanlov mavjud bo lgan: ʻ birinchisi: xorijiy davlatga chiqib ketish, ikkinchisi: qo lida qurol bilan o z fikr va ʻ ʻ g oyalarini himoya qilish, uchinchisi: yangi tuzilgan hukumat bilan murosa yo liga ʻ ʻ 4 Xolmatov, R. (2003). O‘zbek ziyolilarining ma’rifatparvarlik yo‘li. Toshkent: Fan. 12–75-bet. 11 kirib, xalq taraqqiyoti, ma rifati yo lida xizmat qilish bo lgan. Turkistonʼ ʻ ʻ jadidlarining yetakchisi bo lgan Behbudiy xalq orasida katta obro -e tiborga ega ʻ ʻ ʼ bo lgan. Yangi tuzilgan hukumat ham buni yaxshi tushungan. Shu sababdan alloma ʻ yangi hukumat tarkibida milliy masalalar bo yicha komissariat organlarida ʻ ishlashga rozilik beradi. Komissariatning turkiy millat masalalari bo limini ʻ boshqarish vazifasida faoliyat yuritgan. Hujjatni mutafakkir Toshxo ja Ashurxo ja ʻ ʻ imzolagan. Behbudiyning oylik maoshi 700 rubl etib belgilangan. Komissar o rinbosari sifatida Behbudiy hududdagi ma naviy hamda ma rifiy ishlarga mas’ul ʻ ʼ ʼ bo lgan. Shu davrda uning tashabbusi bilan „Ishtirokiyun“ („Kommunist“) gazetasi ʻ nashr qilingan. Behbudiy nashr bosh muharriri vazifasiga Orif Klivliyevni tayinlagan. Behbudiy 1918-yillari siyosatda faol bo lgan. Arxiv hujjatlaridan olingan ʻ ma lumotlarga qaraganda, 1918-yilning yozida Toshkentga borib Turkiston ʼ hukumatining Qurultoyida qatnashgan. Shuningdek, ocharchilikka barham berish va oziq-ovqat muammosini bartaraf qilishga oid maqolalarni e lon qilgan. Partiya ʼ va ijro organlarining mutasaddi rahbarlari bilan uchrashgan. Kuz oylariga kelib Bebudiy sovetlar va kommunistlar olib borayotgan siyosat mafkurasi noto g ri yo nalishdaligini anglab yetgan. Bu mafkura mahalliy xalqlar ʻ ʻ ʻ uchun zararli degan qarorga kelgan. Natijada 1918-yilning oktyabr-noyabr oylariga kelib vazifasidan ketishga qaror qilgan. Hujjatlarda ko rsatilishicha, Turkiston ʻ komissarlar soveti raisi Malkovning imzosi bilan Mahmudxo ja Behbudiy raislik ʻ qilgan sektor tarqatib yuborilgan. 1918-yilning 5-noyabridan boshlab sektor a zolariga taqdim qilingan tashviqot va targ ibot olib borish huquqini beruvchi ʼ ʻ hujjatlar bekor qilingan. Behbudiy ham tashkilotni tark etgan. Ilmiy tadqiqotchilar fikricha Behbudiy shundan keyin haj safariga otlangan. Behbudiy ijodiy faoliyati davomida ikki pyesa yozgan. Biri nashr etilmagan[16]. 1911-yili birinchi o zbek dramasi bo lgan „Padarkush yoxud O qimagan bolaning ʻ ʻ ʻ holi“ asarini yozgan. Yozuvchi asar sarlavhasidan so ng qavs ichida janr va ʻ mavzusini „Turkiston maishatidan olingan ibratnoma“ deb keltirgan. 3 parda 4 manzarali mazmunan sodda asarda o qimagan, nodon va johil bolaning o z otasini ʻ ʻ o ldirgani haqida bayon etilgan. Asarning ilk qismlari Buxoroda chiqayotgan ʻ 12 „Turon“ gazetasining 1913-yil 1- va 3-yanvar sonlarida bosilgan. Biroq gazeta yopilishi natijasida so nggi qismlari nashr etilmagan. „Padarkush“ asari Samarqand ʻ harbiy gubernatori, general-mayor Ilya Oleshilidzening ko magi va „matbuot ishlari ʻ Tiflis qo mitasi“ning 1913-yil 23-iyul sanali ruxsati bilan Samarqanddagi Gazarov ʻ va Siyanov matbaasida bosilib chiqqan[18]. Kitob muqovasiga „Borodino jangi va Rusiyaning fransuzlar bosqinidan xalos bo lishining yubileyiga bag ishlanadi“ ʻ ʻ degan yozuv qayd etilgan. Pyesa sahnaga chiqishi uchun yana bir yilcha vaqt ketgan. Asar 1914-yilning 15-yanvarida Samarqandda ozarbayjonlik rejissyor Ali Asqarov tomonidan „Qiroatxonai islomiya“ („Islom qiroatxonasi“) kutubxonalar zalida namoyish qilingan. 1914-yil 27-fevralda Abdulla Avloniy boshchiligida Toshkentda „Turon“ teatr truppasi tomonidan Kolizey maydonida qaytadan sahnalashtirilgan. 5 Toshkentdagi namoyish oldidan Munavvarqori Abdurashidxonov teatrning jamiyat oldidagi o rni va roli haqida nutq so zlagan. ʻ ʻ Boy rolini Abdulla Avloniyning o zi ijro etgan. „Turon“ teatr truppasi 1914—1916- ʻ yillarda „Padarkush“ spektaklini butun Farg ona vodiysida namoyish etgan. ʻ Drama 7-mayda ikkinchi marta sahnaga taqdim etilgan. „Oyna“ jurnalida yozilishicha ikkinchi namoyishda biletlar sotuvidan 384 so m 50 tiyin mablag ʻ ʻ tushgan. Ushbu pulning 184 so m 50 tiyini spektaklning xarajatiga sarflangan. ʻ Ortgan 200 so mdan 110 so m qismi maktab islohi uchun, 15 so mi Buxoriy ʻ ʻ ʻ qishlog ida joylashgan mulla Jo raboy ochgan maktabga, 35 so mi Jomboy ʻ ʻ ʻ tumanidagi Bozoramin Hodixo ja tashkil qilgan va muallim mulla Komil ʻ idorasidagi maktabga, 35 so mi Abduqodir Shakuriy maktabiga, qolgan 15 so mi ʻ ʻ esa „gorodskoy uchilishche“da o qitilayotgan musulmon bolalarga bo lib berilgan. ʻ ʻ Behbudiy roziligi bilan „Padarkush“ spektakli 1914-yil 5-martda Buxoroning „Turkiston“ saroyida Husayn Najib rahbarligida tatar san atkorlari tomonidan ʼ sahnaga qo yilgan. ʻ „Inqilob“ jurnalining 1922-yilda nashrdan chiqqan sonlarining birida B. A. Pyakovskiy „O zbek teatri tarixi“ nomli maqola e lon qiladi. Maqolada teatrning ʻ ʼ 5 Behbudiy, M. (2005). Tanlangan asarlar. Toshkent: Sharq. 120–145-bet 13 vujudga kelishi haqida fikr yuritib „O zbek teatrining asosini qo yib beruvchi ʻ ʻ samarqandlik Mahmudxo ja Behbudiydir“ deb yozgan. ʻ Mahmudxо‘ja Behbudiy 1919-yili Favqulodda komissiya ayg‘oqchilari yordamida Shahrisabz bekligida qо‘lga olingan. Oradan taxminan ikki oy о‘tgach, Qarshiga keltirib zindonga tashlangan. Bir necha kundan sо‘ng Qarshi begi Tog‘aybekning buyrug‘i bilan yordamchisi Nuriddinxо‘ja Og‘aliq Ahmadxо‘ja о‘g‘li tomonidan zindon yaqinidagi “podsholik chorbog‘i”da о‘ldirilgan. Mahmudxо‘ja Behbudiyning qatl qilingani Samarqandda bir yildan keyin ma’lum bо‘lgn. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Chо‘lpon, Sadriddin Ayniy va boshqa shoirlar allomaga atab marsiyalar yozganlar. Keyinchalik Mahmudxо‘ja Behbudiyning Samarqandda faoliyat yuritayotgan shogirdlari, safdosh va maslakdoshlari uning qabrini izlab topish, qotillarni aniqlash harakatiga tushadilar. Ular “Samarqand komissiyasi”sini tuzib, Qarshiga kelganlarida bu paytda ushr-soliq nazorati idorasining boshlig‘i bо‘lib olgan Nuriddin Og‘aliq ularning faoliyatiga yо‘l qо‘ymaydi. Qarshi shahridagi hukumat a’zolari esa uning xohish-irodasiga qarshi chiqolmaganlar. Amirlik davrida yuqori mansabda ishlagan Nuriddin Og‘aliqning sovet hukumatida ham о‘z mavqeyini saqlab qolishining sababi bolsheviklar bilan hamkorlikda Mahmudxо‘ja Behbudiyni yо‘q qilib yuborgani bilan bog‘liqligini hech kim inkor etolmaydi, albatta. Ammo 1923-yilning kuzida BXSR hukumati taftish komissiyasi Qarshi viloyati soliq idorasi faoliyatini tekshiruvdan о‘tkazadi. Komissiya Nuriddin Og‘aliq hamda uning safdoshlari katta qonunbuzarlik va jinoyatga qо‘l urganlarini aniqlaydi. Chunonchi, Nuriddin Og‘aliq hukumatning 42 ming pud bug‘doyi va 20 ming oltin quymasini talon-taroj qilganlikda, mehnatkashlarning 1000-2000 tasini yarim och, yarim tо‘q holatda о‘z yerlarida ishlatganlikda ayblanadi. Bundan tashqari, buyuk mutafakkir Mahmudxо‘ja Behbudiy hayotiga zomin bо‘lgani bilan bog‘liq jinoyati ham qо‘shilib, sud Nuriddin Og‘aliqni otishga qaror qiladi. Hukm 1923-yil 19-sentabrda Registon maydonida 5000 aholi ishtirokida amalga oshiriladi. “Buxoro axbori” gazetasida “Behbudiy va rafiqlarining о‘ldirilishiga 14 sabab bо‘lg‘on fuqaro hukumatining molig‘a xiyonat qilgan mazkur Og‘aliq 19- sentabrda (1923-yil) otildi, demak, Behbudiy va rafiqlarining о‘chlari olindi”, deb xabar beradi. Buxoro hukumati Qarshi viloyati ijroqо‘mi raisi Jо‘ra Zokiriy hamda Qarshi viloyat firqо‘mi Nazarov zimmasiga Mahmudxо‘ja Behbudiy qabrini qidirib topib, uning haykalini о‘rnatish vazifasini yuklaydi. Lekin bu mutasaddi shaxslar о‘zlariga yuklangan vazifani uddalay olmaganlar. “Ozod Buxoro” gazetasining 1923-yil 19- oktabrdagi sonida “Turkistonning mashhur jamoat xodimlaridan Behbudiyning ismini umrbod (abadiy) qoldirmoq uchun Buxoro Respublikasi qurultoyi Qarshi viloyatini Behbudiy viloyati deb ismlamakka qaror berdi”, deb xabar beradi. 6 Qarshi viloyati 1937-yilga qadar Behbudiy viloyati deb atalgan bо‘lib, 1937-yili boshlangan qatag‘onlar oqibatida viloyatdan alloma nomi olib tashlanadi. О‘zbekning barcha ziyolilari singari Mahmudxо‘ja Behbudiy ham millat ozodligi va taraqqiyoti uchun kurashgani uchun sovetlarning qora rо‘yxatidan о‘rin oladi. О‘zbekiston mustaqillikka erishganidan sо‘ng, barcha jadid bobolarimiz singari Mahmudxо‘ja Behbudiyning ham muborak nomi qayta tiklandi. Tarixchi va tilshunos olimlar tomonidan uning ijtimoiy-siyosiy faoliyati hamda ilmiy merosini о‘rganish boshlandi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev XX asr boshlarida Turkistonda zamonaviy ta’lim tizimiga asos solgan, millat ozodligi, xalq farovonligi uchun kurashgan barcha jadidlarga, jumladan, Mahmudxо‘ja Behbudiyga ehtirom kо‘rsatib, yoshlarga о‘rnak qilib kо‘rsatish hamda ma’naviy merosini chuqur о‘rganish bо‘yicha oqilona va adolatli ishlar qilayotgani yaxshi ma’lum. 2020-yil 24-yanvar kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomada milliy yetakchimiz “2020 yili xalqimiz tarixining murakkab damlarida ma’rifat mash’alasini baland kо‘tarib chiqqan ulug‘ alloma va jamoat arbobi Mahmudxо‘ja Behbudiyning 145 yillik tavallud sanasi keng nishonlanadi. Umuman, biz jadidchilik harakati, ma’rifatparvar bobolarimiz merosini chuqur о‘rganishimiz kerak. Bu ma’naviy xazinani qancha kо‘p о‘rgansak, bugungi kunda 6 Salimov, T. (2008). Mahmudxo‘ja Behbudiy ijodida ma’rifatparvarlik. Toshkent: Ma’rifat. 23–90-bet 15 ham bizni tashvishga solayotgan juda kо‘p savollarga tо‘g‘ri javob topamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targ‘ib etsak, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini anglab yetadi”, degan ta’kidlari buyuk allomaning millatimiz va davlatimiz oldidagi tengsiz xizmatlarining e’tirofidir, albatta. Prezidentimiz 2020-yil 30-sentabr kuni “О‘qituvchi va murabbiylar kuni” munosabati bilan ziyolilarga qilgan murojaatida jadidchilik harakati va uning yirik namoyandalari haqida tо‘xtalib, “…mamlakatimizda Uchinchi Renessansni XX asrda ma’rifatparvar jadid bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi… Bu fidoyi va jonkuyar zotlar butun umrlarini milliy uyg‘onish g‘oyasiga bag‘ishlab, о‘lkani jaholat va qoloqlikdan olib chiqish, millatimizni g‘aflat botqog‘idan qutqarish uchun bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etdilar. Shu yо‘lda ular о‘zlarining aziz jonlarini ham qurbon qildilar” dedi hamda uch jadid: Abdulla Avloniy, Mahmudxо‘ja Behbudiy va Munavvarqori Abdurashidxonovni istiqlol, ozodlik, erkinlik uchun qilgan fidokorligi, “milliy ta’lim va tarbiya tizimi”ni yaratishdagi hissasi uchun “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlanganini bildirdi. О‘z davridayoq “Turkiston jadidchilik harakati otasi” deb e’tirof etilgan Mahmudxо‘ja Behbudiyning qilgan xizmatlari e’tirof etilib, davlatimiz rahbari tomonidan munosib taqdirlandi. Mustaqillik yо‘lida fido bо‘lgan Mahmudxо‘ja Behbudiyning umri millat va Vatan umri qadar boqiydir. 16 II BOB. ABDURAUF FITRAT IJODIDA MA’RIFATPARVARLIK G`OYALARI 2.1. Fitrat asarlarida tanqidiy tafakkur va milliy ma`naviyat tushunchalari 1886-yilda Buxoro shahrida ziyoli oilasida tug ilgan, adibning otasi ʻ savdogarchilik bilan shug ullangan bo lib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qoladi. ʻ ʻ Yosh Abdurauf asosan onasi Mustafo Bibi (Bibijon) tarbiyasida qoladi, undan Navoiy, Uvaysiy, Zebunniso, Bedil, Fuzuliy kabi yirik shoirlarning g azallarini ʻ tinglaydi. Dastlab eski maktabda, keyinchalik, Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan. 1902-1903-yillarda haj safariga chiqqan, uni ado etgach Arabiston, Anatoliya (zamonaviy Turkiya), Kavkazorti, Eron, Afg oniston, Hindiston bo ylab ʻ ʻ sayohat qilgan. 1906-1908-yillarda Rossiyaning Qozon, Nijniy Novgorod, Yaroslavl, Moskva, Petrograd shaharlarida bo lgan. XX asr boshlarida vujudga ʻ kelgan „Tarbiyai atfol“ jamiyati ko magida 1908-1913-yillarda Istanbuldagi Voizon ʻ madrasasida tahsil olgan va qizg in ijod qilgan. Madrasada unga mudarris Yusuf ʻ Akchura ta lim bergan. ʼ 7 Fitrat o qishni Istanbulda davom ettirib yurgan kezlarida, hamyurtlari bilan ʻ birgalikda „Buxoro ta’limi maorif jamiyati“ni tuzgan. 8 Bu jamiyat buxoroliklarning o zaro moddiy-ma naviy uyushmasi vazifasini bajargan hamda Buxoro va ʻ ʼ Turkiston maorifining olg a siljishiga doir bir qator ishlarni amalga oshirgan. Bu ʻ davrda Turkiya „Yosh turklar“ inqilobidan mast davrni o z boshidan kechirardi. ʻ Turkiyadagi bunday inqilobiy muhit albatta yosh Fitratga ham ijobiy ta sir ʼ ko rsatdi. U siyosat maydoniga sho ng ib ketdi. Bu yerda Fitrat Sharq adabiyoti, ʻ ʻ ʻ san ati, tarixini chuqur va atroflicha o rganadi. Ilg or taraqqiyparvar turk adabiyoti ʼ ʻ ʻ vakillari, turk adabiyoti orqali esa G arb adabiyoti bilan yaqindan tanishadi. G arb ʻ ʻ va Sharq xalqlari madaniyati, adabiyotlari o rtasidagi farqlarni o z ko zi bilan ʻ ʻ ʻ ko radi, uning sabablarini teranroq anglaydi. ʻ Fitrat vataniga qaytgach, jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi, xususan ʼ 7 Fitrat, A. (2000). Tanlangan asarlar. Toshkent: Fan. 15–230-bet. 8 Fitrat, A. (1998). Haqiqiy inson va ma’rifat. Toshkent: Ma’rifat. 45–78-bet. 17 u turli tumanlarida o qituvchilik qilib, g oyalarini keng targ ib etdi. -yildanʻ ʻ ʻ harakatining so l qanotiga boshchilik qildi. -yilga qadar buxorolik jadidlar yakdil va ʻ yagona jabha bo lib ish olib borgan bo lsalar, keyinchalik ular ikkiga bo linib ʻ ʻ ʻ ketadilar. boshchiligidagi jadidlarning bir qismi eski tarzda faqat ma rifat- ʼ madaniyat tarqatish yo lini tutgan bo lsa, ularning boshqa bo lagi Fitrat, kabi chet ʻ ʻ ʻ mamlakatlarda o qib kelgan yoshlar omma o rtasida ma rifat va madaniyat tarqatish ʻ ʻ ʼ bilan birga amirga qarshi kurashishni ham yoqlab chiqadilar. Bunday bo linishning asosiy sabablari: ʻ  o lkasi, shu jumladan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyatning og irligi, rus ʻ ʻ podshosi va amirlikning ikki yoqlama zulmkorlik siyosati;  mahalliy xalq o rtasida yurgizgan tashviqot va targ ibotlari ta siriga ʻ ʻ ʼ ishonuvchanlik;  mahalliy xalq vakillarining siyosiy vakuumda saqlanganligi, ularning siyosat borasidagi g oyaviy-nazariy saviyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi. ʻ Fitrat -yilgi fevral voqealaridan so ng ahvoli murakkablashgach, ʻ ko chib ʻ borib -yil aprelidan -yil martigacha chiqib turgan gazetasiga muharrirlik qiladi (1917-yilgi 27-sonidan 1918-yilgi 87- sonigacha), gazeta ishlarini rivojlantirish maqsadida Fitrat nashriyot ga Behbu diyni jadidchiligining darg asi, ʻ muftiy Mahmudxo ja ʻ etadi. Ayrim ma lumotlarga ʼ qaraganda Fitrat shu- yillarda tashkiloti Eski Buxoro bo limining raisi ham bo lgan. ʻ ʻ Fitratning adabiy merosi rang-barang. U adib sifatida badiiy ijodning barcha turlarida qalam tebratibgina qolmay, o zbek adabiyotining yangi janr va turlar bilan ʻ boyishi, she r tuzilishining isloh etilishi, adabiy realizmning teranlashishi, davr, ʼ jamiyat va xalq hayoti bilan bog liq bo lgan muhim ijtimoiy muammolarning ʻ ʻ o zbek adabiyotida badiiy talqin etilishiga ulkan hissa qo shdi. ʻ ʻ Fitrat ijodini shartli ravishda uch davrga bo lish mumkin: ʻ 1-davr -yillarni o z ʻ ichiga olib, taassurotlaridan ilhomlangan holda jadid 18 ma rifatparvari sifatida ijod qilgan. ʼ 2-davr -yillarni qamrab oladi, bu davrda Fitrat milliy istiqlol g oyalari bilan to yingan asarlar yozadi. Ijodining ʻ ʻ 3-davri -yillarga oid bo lib, Sho ro maxfiy xizmatining doimiy nazoratida bo lgan Fitrat asosan ʻ ʻ ʻ ilmiy va pedagogik ishlar bilan shug ullanadi. ʻ Fitrat adib bo lib, adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib kelgan. ʻ Istanbuldagi to rt yillik ta limi davomida faqat forsiy tilda ijod qilgan. Ko p o tmay ʻ ʼ ʻ ʻ u o zini dramaturgiya va prozada ham sinab ko rdi. U „Munozara“ (dastlabki nomi ʻ ʻ „Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi“) asarini Turkiyaga borishdan oldin, - yillarda yaratgan. „Sayha“ („Chorlov“, „Na ra“) (fors tilida), „Sayyohi hindi“ ʼ („Bayonoti sayyohi hindi“), „Rahbari najot“, „Tarixi Islom“ asarlarini esa tahsil paytida yozgan va „Munozara“ -yilda, „Sayha“ 1910 -yilda, „Sayyohi hindi“ 1913 -yilda Istanbulda bosilib chiqqan. „Rahbari najot“ va „Oila“ -yillarda nashr qilingan. Bu asarlar o sha davrdayoq xalq ʻ orasida keng tarqaldi. Horijiy tillarga ham o girildi. Masalan, „Munozara“ -yillar ʻ orasida tillarida, „Sayyohi hindi“ rus tilida chop etilgan. „Rahbari najot“ni esa do sti, shoir va noshir ʻ nashrdan chiqargan. Bulardan tashqari uning „Mavlu di Sharif“, „Abo Muslim“, „Begijon“ asarla ri va dastlabki she rlari ʼ „Oyna“ , „Taraqqiy“ , „Sadoi Turkiston“, „Turon“ , „Hurriyat“ , „Buxoroi kabi gazeta va jurnallar sahifalarida e lon qilingan. ʼ Uning „Munozar a“ va „Sayyohi hindi“ asarlari XX asr boshlarida milliy uyg onish harakatining norasmiy dasturi bo lib xizmat qilgan va ʻ ʻ yoshlar dunyoqarashining keskin o zgarishi va ularning jadidlar safiga kelib ʻ qo shilishiga sabab bo lgan. Keyinchalik bu asarlar orqali Fitratni millatchilikda, ʻ ʻ turkparastlikda va islomparastlikda ayblashgan. Fitratning bizgacha yetib kelgan she rlari, - va undan keyingi ʼ davrlarga oid. Ma lumki, ʼ keyin xalqlarining 9 Fitrat, A. (1998). Haqiqiy inson va ma’rifat. Toshkent: Ma’rifat. 45–78-bet. 19 mustaqillikka erishishlari uchun juda qulay fursat tug ilgan. Fitrat shu davrdaʻ xalqni mustamlakachilik kishanlarini parchalab, milliy istiqlol uchun kurashga da vat etuvchi she rlar yozishga kirishgan. Ammo an anaviy uning nazarida, ʼ ʼ ʼ bunday zamonaviy g oyani ifodalash, xalqni oyoqqa turg azish va safarbar etish ʻ ʻ kuchiga ega emas edi. Shuning uchun ham Fitrat turk va tatar she riyatlarida ʼ shakllangan, o zbek xalq og zaki she riyatida ayrim unsurlari bo lgan sochmani ʻ ʻ ʼ ʻ milliy adabiyotimizga olib kirdi. O z ona diyorini ozod va hur ko rishni orzu qilgan ʻ ʻ shoir „Yurt qayg usi“ deb nomlangan bir she r va to rtta sochma yozib, ularda ʻ ʼ ʻ hurriyat uchun kurash g oyasini ʻ baralla kuylaydi. Ijodkor mazkur sochmalarida xo rlangan va xorlangan Ona obrazida tasvirlab, bu jabrdiyda Onani ʻ zulmkorlardan xalos etish uchun singari insonlarni qo msaydi. ʻ U 1917-yillarda „Mirrix yulduziga“, „Sharq“, „Shoir“ kabi she rlarni ʼ yaratib, Turkistonni endi „qizil mustamlaka“ga aylantira boshlagan va ular barpo etayotgan tuzumga nafrat tuyg usini ifodaladi. Bundan ʻ tashqari Fitrat barmoq vaznida yozilgan mazkur she rlari bilan xalq og zaki ʼ ʻ she riyatining mulki bo lgan barmoqni isloh etib, Cho lpon bilan birga uni yozma ʼ ʻ ʻ adabiyotga olib kirdi va unga yangi hayot bag ishladi. ʻ 10 -yilda Fitrat tashabbusi bilan „O zbek yosh shoirlari“ she riy to plami bosilib ʻ ʼ ʻ chiqdi. Bu to plamdan Fitrat asarlari bilan birga o sha davrda qizg in ijod qilgan ʻ ʻ ʻ va she rlari ham o rin olgan va xalq orasida katta qiziqish bilan o qilgan. ʼ ʻ ʻ Fitrat nasrda ham samarali ijod qilgan. XX asrning 10-yillarida sahna asari sifatida namoyish etilgan „Munozara“ Fitratning nasrdagi ilk asaridir. „Munozara“ ham „Sayyohi hindi“ ham Fitrat publitsistikasining yorqin namunalaridandir. Fitrat keyinchalik ham ijtimoiy, huquqiy, ma naviy hamda estetik qarashlarini ʼ ifodalashda publitsistikadan samarali foydalandi. Faqat 20-yillarning o rtalariga ʻ kelibgina u 10 Raximov, S. (2015). Turkiston ziyolilari va jamiyat taraqqiyoti. Toshkent: Fan va Texnologiya. 88–120-bet . 20 „sof“ nasriy asarlarni yarata boshladi („Qiyomat“, „Me roj“, „Oq mozor“, „Zayd vaʼ Zaynab“, „Zahroning imoni“ va boshqalar). „Munozara“ va „Sayyohi hindi“ asarlarida ko tarilgan milliy qoloqlik, diniy fanatizm mavzusi 20-yillar uchun ham ʻ dolzarb ahamiyatga ega edi. Fitrat bu hikoyalarida diniy syujetlardan din ta siriga ʼ qarshi kurashda foydalandi. Bu asarlar, ayniqsa, -yilda qayta ishlangan „Qiyomat“ xayoliy hikoyasi o zbek adabiyotida fantastikaning tug ilishi va shakllanishida ʻ ʻ milliy manba bo lib xizmat qildi. ʻ Fitrat dramaturgiyasi ham o ziga xosligi bilan ajralib turadi. U -yildan boshlab ʻ teatr uchun ko plab asarlar yaratdi. Ammo uning nafaqat 1916—1918-yillarda ʻ yozgan „Begijon“, „Qon“, „Abo Muslim“, „Temur sag anasi“, „O g izxon“ singari ʻ ʻ ʻ pyesalari, hatto -yilda yozgan „To lqin“ opera librettosi ham bizgacha yetib ʻ kelmagan. Ma lumki, Fitratning 5 pardali „Begijon“ pyesasida dehqonlarning xon ʼ zulmiga qarshi ko targan isyonlari tasvir etilgan. „Temur sag anasi“ pyesasida esa ʻ ʻ muallifning „Yurt qayg usi (Temur oldinda)“ sochmasidagi istiqlol uchun kurash ʻ g oyasi o zining badiiy tajassumini topgan. Fitrat o sha-yillarda yozgan boshqa ʻ ʻ ʻ sahna asarlarida ham tarixiy o tmishga murojaat etganiga qaramay, ʻ bolsheviklarning Turkistonda olib borgan g ayrimilliy siyosatiga faol munosabat ʻ bildirib, zulm va zo ravonlikka asoslangan „yangi tuzum“ni keskin qoralagan. Fitrat ʻ ijodining shu davrdagi yetakchi motivi — bolshevizmga qarshi kurash g oyasi ʻ „Chin sevish“ (1920) va „Hind ixtilolchilari“ (1923) pyesalarida ayniqsa yorqin ifodalangan. Dramaturg Turkistonda Sho ro hokimiyati-yillarida sodir bo layotgan ʻ ʻ fojeali voqealarni Britaniyaning mustamlakasi bo lgan Hindistonga ko chirib, ingliz ʻ ʻ mustamlakachilariga qarshi kurashayotgan hind istiqlolchilari siymosida, ma lum ʼ ma noda, o z vatandoshlari obrazini yaratdi. Javoharlal Neruning e tirof etishicha, ʼ ʻ ʼ Fitratning bu asarlari hind xalqining mustamlakachilikka qarshi olib borgan kurashiga kuch va madad bergan. Fitrat Moskvadalik paytida „Abulfayzxon“, „Shaytonning Tangriga isyoni“ (), ona yurtiga qaytgach esa „Arslon“, „Sho rishi Vose“ („Vose qo zg oloni“, ), „To lqin“ () ʻ ʻ ʻ ʻ pyesalarini yozdi. Bu asarlari orasida „Abulfayzxon“ o zining shekspirona epik ʻ ko lami bilan ajralib turadi. Unda ʻ 21 Fitrat pyesalariga xos qabartma tip va xarakterlarni yaratdi. Zulmga asoslangan saltanat tojining otadan bolaga o tib kelishi natijasida paydo bo luvchi qonli ʻ ʻ oqibatlarni haqqoniy tasvirladi. Mazkur pyesa asosida sulolasining so nggi ʻ vakili bo lmish ʻ Abulfayzxon saltanatining tanazzuli (XVIII asr) natijasida amirlarining saltanat tepasiga kelishlari bilan bog liq tarixiy voqealar yotadi. Fitratning olis tarixiy voqeaga nazar ʻ solishdan maqsadi: „Podsholik qon bilan sug orilgan bir og ochdir, qon oqib ʻ ʻ turmagan yerda bu daraxtning qurib qolishi aniqdir“ degan falsafa bilan yashagan va o zi ham shu g ayriinsoniy falsafaning qurboni bo lgan singari qonxo r ʻ ʻ ʻ ʻ podsholarni tarix qa ridan olib chiqib, xalqqa ʼ ko rsatish ʻ dir. Fitrat bu asari bilan bolshevikl ar tuzumi XX asrning — yaratishi va uning bepoyon mamlakatni qonga botirishini bashorat etdi. Shu ma noda mazkur tragediya Fitrat zakosi bilan yaratigan xalqni ogohlantiruvchi ʼ asardir. Fitrat bu asari bilan o zbek adabiyotida tragediya janriga asos solib, mazkur ʻ janrning asosiy tamoyillarini belgilab berdi. 2.2. Behbudiy va Fitrat ijodining o`xshash va farqli jihatlari Jadidlarning yana bir yorqin vakili Abdurauf Fitrat xalqni ma’rifatli qilishda ta’lim-tarbiya masalari juda muhim deb hisoblagan. Fitrat o’z asarlarida Buxorodagi barcha maktablarni keltirib o’tadi, ammo ta’lim-tarbiya berish axloqiy sifatlarni shakllantirishda hech qanday ahamiyati qolmaganini aytib o’tgan . Fitrat maktabni tarbiya o’chog’i deb hisoblagan, maktabni jamiyat hayotini rivojini ta’minlovchi asosiy manbalardan biri ekanligini ta’kidlagan. Maktab bolalarga tarbiya berib, jamiyatdagi buzuqliklar, o’g’irlik, razolatni yo’qotishi lozim deb biladi. Fitrat darsliklarida ko’plab hikoyalar keltiradi, bu hikoyalarda axloqiy tarbiya berishga va turli axloqiy xislatlarni singdirishga harakat qiladi. Fitrat inson shaxsini tarbiyalash uchun kurashgan mohir pedagogdir. U millatparvarlik va vatanparvarlik haqidagi qadriyatlarga tayanib, shunday ta’limot yaratdiki, bu ta’limot bugungi kunimizda vatanparvarlik mafkurasini yaratish va yoshlarni vatanni, millatni sevishga o’rgatishda muhim qo’llanma bo’la oladi. Fitrat vatan, vatanparvarlik va 22 insonparvarlikni eng yuksak axloqiy xislat deb bilib, kishilarni uni asrashga, unga sidqidildan xizmat qilishga chaqiradi. 11 Fitrat ijodiyotidagi eng muhim masalalardan biri uning islom dini g’oyalarini har taraflama chuqur o’rganib, tahlil etib, ulardan komil insonni imon- e’tiqod va insofli qilib tarbiyalashda foydalanishni targ’ib qilganligidir. Fitrat barkamol inson tarbiyasida axloqiy tarbiyaning o’rni juda katta deb biladi. Uning fikricha, axloqiy tarbiyaning vazifasi insonni axloqiy barkamol, barchaga foydali inson qilib tarbiyalashdan iborat. U hikmat, iffat, shijoat va adolatni asosiy axloqiy sifatlar deb hisoblaydi. Fitrat oila tarbiyasi va jamiyatda ayollarning o’rni , masalalariga ham alohida to’xtaladi. Bola tarbiyasida onaning o’rni juda kattaligini ko’rsatadi. Shu bilan birga tarbiyada oila, maktab va davlat hamkorligining zarurligini asoslaydi. Fitratning “Rahbari najot” asari to’la ravishda ta’lim va tarbiya masalariga bag’ishlangan. Ushbu asarning “Bola tarbiyasi masalalari” bobida “Oila vazifalaridan biri avlodni tarbiyalashdan iboratdur”, - deya ta’kidlaydi. Bundan tashqari, u bola tarbiyasi faqat oiladangina olib borilmasdan bu ish bilan keng jamoatchilik, davlat ham shug’ullanishi kerak ekanligini, chunki davlatning kelajagi ana shunday yoshlar qo’lida bo’lishini aytib o’tadi. 12 Fitrat bolalar tarbiyani o’zi yashayotga atrof-muhit va atrofidagi bolalardan olishlarini ta’kidlaydi. U ijtimoiy muhitning bola tarbiyasiga katta ta’sir o’tkazishini isbotlab beradi. Fitrat o’zining asarida: “Dunyoda izzat va saodat tolibi bo’lmagan birorta qavm yo’q. Har bir millatning saodati va izzati, albatta, shu xalqning ichki intizomi va totuvligiga bog’liq. Tinchlik va totuvlik esa shu millat oilalarining intizomiga tayanadi”,- deya yozadi Fitrat inson kamolotga yetishishi uchun doimo intilishi, harakat qilishi lozimligi, doim oldiga maqsadlar qo’yishi va unga erishish uchun kurashishi kerakligini uqtiradi. Fitrat axloqi buzuq kishilarni maktabda muallimlik vazifasidagina emas, balki maktab qorovulligiga ham yaqinlashtirmaslikni juda to’g’ri harakat deb biladi.U o’z asarlarida vatanparvarlik, insonparvarlik, ozodlik, mehnatsevarlik, maqsad sari 11 Qahhor, A. (1999). Ma’rifat va adabiyot. Toshkent: Sharq. 10–55-bet. 12 Fitrat, A. (2000). Tanlangan asarlar. Toshkent: Fan. 15–230-bet . 23 intilish, insonlarga mehrshafqatli bo’lish, o’z manfaatidan xalq manfaatini ustun qo’yish g’oyalarini ulug’laydi. Abdurauf Fitrat o’zining butun hayoti davomida milliy mustaqillikka erishish va mustamlakachilikka qarshi kurash, Yevropa davlatlari ilmi, texnikasi madaniyatidan o’rganish muammolarini tinimsiz targ’ib qilgan siymolardan biri sifatida barchaga, eng avvalo yoshlarga katta ibratdir. Mahmudxoja Behbudiy Turkiston jadidlari otasi , jadidchilikning yana bir yorqin vakilidir. Jadidshunos Begali Qosimovning ta’kidlashicha: “Mahmudxo’ja Behbudiy XX asr bo’sag’asidagi Turkiston orzu-armonlaridan biri sifatida maydonga keldi. U o’z davrining ijtimoiy-siyosiy harakatlarda faol qatnashgan yirik namoyondasi, yangi zamon o’zbek madaniyatining asoschisi edi. Turkiston jadidlarining tan olingan rahnamosi. Mustaqil jumhuriyat g’oyasining yalovbardori, yangi maktab g’oyasining nashriyotchisi va amalyotchisi, o’zbek dramachiligini boshlab bergan birinchi dramaturg, teatrchi, noshir, jurnalist edi.” Behbudiy yangicha ta’lim tarbiyani afzalliklarini isbotlashda ko’proq o’zi erishgan yutuqlarga, o’zi amaliyotga tatbiq qilgan yangi tartiblarga tayanadi. Behbudiy axloq va tarbiyaning asosi- maktab, barcha ilmlarning boshimaktab, saodatning, fozil insonning ma’naviy chashmasi-maktab degan aqidaga qat’iy amal qilgan. Mahmudxo’ja Behbudiy uchun milliy g’oya-millatni taraqqiyotga olib chiqish g’oyasi edi. Bugunda ma’rifarparvar jadidlarning bebaho asarlari, ilmiy, nazmiy va nasriy meroslari, ijtimoiy-falsafiy va axloqiy g’oyalari o’zbek xalqining ma’naviy ma’rifatini, milliy tarbiya, milliy qadriyatlar va milliy ongni yuksaltirish yo’lida xizmat qilib, yoshlar qalbida vatanga muhabbat va sadoqat tuyg’ularini tarbiyalab kelmoqda. Mustaqillik tufayli ma’rifatpar jadidlarning nomlari tiklanib, tavvallud kunlari tantanali nishonlandi, ularning pok nomi oqlandi, asarlari qayta-qayta chop etildi. Ularning dunyoqarashlarida bayon etilgan falsafiy-axloqiy fikrlari xalqimizning madaniy-ma’naviy qadriyatlar sifatida hanuzgacha saqlanib kelmoqda. Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat o‘z davrining yetuk ziyolilari bo‘lib, ularning ijodi o‘zbek milliy ma’rifatparvarlik tafakkurini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Ularning asarlari ko‘plab jihatlarda umumiy maqsad — millatni bilimli, 24 tafakkurli va ma’naviy uyg‘un jamiyatga yo‘naltirishga xizmat qilgan bo‘lsa-da, uslub, yondashuv va faoliyat doirasi bo‘yicha farqlarga ega. O‘xshash jihatlaridan biri shundaki, har ikkisi ham jamiyatni ma’rifat va ilm-fan orqali yangilashga intilgan. Ularning asarlarida qadimiy urf-odatlar, ma’naviy qadriyatlarning yetishmasligi va ijtimoiy nohaqliklar tanqid qilinadi. Behbudiy gazetalar va maqolalar orqali, Fitrat esa romani, maqolalari va dramatik asarlar orqali ijtimoiy kamchiliklarni ko‘rsatgan. Shu bilan birga, ikkisi ham milliy uyg‘onish, ona tili, madaniyat va milliy qadriyatlarni asrab-avaylashga e’tibor bergan, milliy tafakkur va madaniy ongni rivojlantirishga xizmat qilgan. 13 Farqli jihatlar esa ularning faoliyat davri, yondashuvi va ijodiy uslubida namoyon bo‘ladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy XIX asr oxiri – XX asr boshlarida, Rossiya imperiyasi hukmronligi davrida faoliyat yuritgan bo‘lib, amaliy pedagogik yondashuvni afzal ko‘rgan. U asosan maqolalar, gazetalar, ta’limiy materiallar va ma’rifiy kitoblar orqali xalqni zamonaviy bilimga o‘rgatishga intilgan. Fitrat esa XX asr boshlarida, Turkiston milliy uyg‘onishi va modernizm davrida ijod qilgan bo‘lib, badiiy va tanqidiy yondashuv orqali ijtimoiy yangilanishni targ‘ib qilgan. Uning “O‘tkan kunlar” romani va “Haqiqiy inson va ma’rifat” maqolalari jamiyatdagi kamchiliklarni ochib berish va milliy tafakkur uyg‘otishga xizmat qilgan. Shunday qilib, Behbudiy va Fitrat ijodi ma’rifatparvarlikni ilgari surish maqsadida birlashtirilgan bo‘lsa-da, Behbudiy amaliy va pedagogik faoliyati bilan ajralib turgan bo‘lsa, Fitrat esa adabiy va tanqidiy uslubi orqali ijtimoiy yangilanishni targ‘ib qilgan. Ularning ijodiy yondashuvlaridagi bu o‘xshashlik va farqlilik, shuningdek, milliy ong, ta’lim va jamiyat taraqqiyotidagi hissalari bugungi kun uchun ham ahamiyatlidir. 13 Raximov, S. (2015). Turkiston ziyolilari va jamiyat taraqqiyoti. Toshkent: Fan va Texnologiya. 88–120-bet. 25 XULOSA Ushbu kurs ishida Mahmudxo‘ja Behbudiy va Abdurauf Fitrat ijodida ma’rifatparvarlik tushunchasi keng qamrovli tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, har ikkisi ham o‘z davrining yetuk ziyolilari bo‘lib, ularning asarlari o‘zbek milliy tafakkuri va ma’naviyatini rivojlantirishga xizmat qilgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy asarlarida ma’rifatparvarlik, avvalo, amaliy pedagogik faoliyat orqali namoyon bo‘lgan: u maktablar ochgan, gazeta va maqolalar orqali xalqni ta’lim va ilm-fanga chorlashga intilgan. Abdurauf Fitrat esa badiiy va tanqidiy uslub orqali jamiyatdagi kamchiliklarni ochib ko‘rsatgan, milliy ma’naviyatni rivojlantirish va ijtimoiy yangilanishga chaqirgan. Shu nuqtai nazardan, Behbudiy va Fitrat ijodi o‘xshash maqsadga — millatni ma’rifat va tafakkurga yo‘naltirishga xizmat qilgan bo‘lsa-da, uslub va yondashuvlarida farqliklar mavjud. Taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, Behbudiy amaliy va pedagogik faoliyati bilan ajralib turgan bo‘lsa, Fitrat badiiy va tanqidiy yondashuv orqali jamiyatni yangilashga hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, ikkisi ham milliy uyg‘onish, ona tili va madaniyatni rivojlantirishga, xalqning ilm-fan va tafakkur darajasini oshirishga xizmat qilgan. Kurs ishining ilmiy ahamiyati shundaki, u o‘zbek ziyolilarining ma’rifatparvarlik faoliyatini keng qamrovli tahlil qiladi, ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini aniqlaydi va bugungi kundagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Shaxsiy xulosa sifatida ta’kidlash mumkinki, Behbudiy va Fitrat ijodi nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham milliy tafakkur, ma’naviyat va ijtimoiy ongni rivojlantirishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Umuman olganda, ularning asarlari bizga shuni ko‘rsatadiki, ma’rifatparvarlik har bir millatning taraqqiyoti va barqarorligi uchun ajralmas tamoyildir, va uning qadriyatlarini yosh avlodga yetkazish eng dolzarb vazifa hisoblanadi. \ 26 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Abdurauf Fitrat. Munozara. – Toshkent: Fan, 1993. 2.Abdurauf Fitrat. Rahbari najot. – Toshkent: Ma’naviyat, 2001. 3.Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 1–5-jildlar. – Toshkent: Fan, 2000–2006. 4.Abdurauf Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2002. 5.Behbudiy, Mahmudxo‘ja. Padarkush. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1991. 6.Behbudiy, Mahmudxo‘ja. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Fan, 1997. 7.Behbudiy, Mahmudxo‘ja. Risolalar va publitsistik maqolalar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 8.Boltaboyev, H. Jadid adabiyoti va ma’rifatparvarlik harakati. – Toshkent: Fan, 2008. 9.Jo‘rayev, N. Jadidchilik harakati tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. 10.Karimov, N. XX asr boshlaridagi o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Fan, 1999. 11.Karimov, N. O‘zbek adabiyoti tarixi. 3-jild. – Toshkent: Fan, 2010. 12.Qosimov, B. Milliy uyg‘onish va jadid adabiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 13.Qosimov, B. Jadidlar: g‘oya va faoliyat. – Toshkent: Sharq, 2001. 14.Saidov, U. Ma’rifatparvarlik va o‘zbek adabiy tafakkuri. – Toshkent: Fan, 2012. 15.To‘raqulov, S. Abdurauf Fitrat ijodining ma’rifiy asoslari. – Toshkent: Fan, 2015. 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MA’RIFATPARVARLIK TUSHUNCHASI VA UNING O‘ZBEK MILLIY ZIYOLILARI IJODIDAGI AHAMIYATI

1.1. Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning ma’rifatparvarlik faoliyati

1.2. Behbudiy asarlarida ma’rifatparvarlikning ko‘rinishi

II BOB ABDURAUF FITRAT IJODIDA MA’RIFATPARVARLIK G`OYALARI

Fitrat asarlarida tanqidiy tafakkur va milliy ma`naviyat tushunchalari

2.2. Behbudiy va Fitrat ijodining o`xshash va farqli jihatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить