Abu nasr farobiyning ta’lim tarbiyaga qarashlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	45.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Abu nasr farobiyning ta’lim tarbiyaga qarashlari

Купить

MAVZU: ABU NASR FAROBIYNING TA’LIM TARBIYAGA
QARASHLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I.BOB. ABU NASR FAROBIYNING HAYOTI VA QARASHLARI……..….5
1.1 . Farobiyning hayot yo‘li ……………………………………………….……5
1.2. Farobiyning inson komoloti haqidagi qarashlari. …………………………..7
1.3. Abu Nasr Farobiyning ta’limiy qarashlari
………………………………….11
1.4. Farobiyning axloqiy qarashlari. ……………………………………………13
II.BOB. FAROBIYNING IJTIMOIY-SIYOSIY VA HUQUQIY
QARASHLARI………………………..…………………………………………18
2.1. Farobiyning diniy qarashlari …………………………………………….…18
2.2. Farobiyning ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va davlat boshqaruvi haqidagi
fikrlari …………………………………………………………………………….20
XULOSA ……………………………………………..…………………………24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….……25

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Butun Sharqu – G‘arb olamiga “Al-muallim–as-
soniy’’, “Sharq Arastusi” degan nomlar bilan mashhur alloma Abu Nasr
Muhammad ibn Uzlug ibn Tarxon al-Farobiy yoshligidan juda iste’dodli, zehni
o‘tkir, xotirasi kuchli bo‘lgan. Farobiy Eron va O‘rta Osiyolikmutafakkirlar
Nazzam, Ravandiy, ar-Poziy, arab olimlari Jahid, al-Kindiy, qadimgi yunon
faylasuflari: Aristotel, Platon, Suqrot, Galiley, Ginokrat ta’limotlarini chuqur
o‘rgandi. Farobiy Ibn Sino, Beruniy Firdavsiy kabi mutafakkirlar singari oila
,farzand, uy-joyorzusini ilm yo‘lida qurbon qilib, butun umrini fanga
bag‘ishladi. Alllomaning “Fozil odamlar shahri” deb nomlangan asari sharq
ilmida, ma’naviyatida yangi sahifa ochdi, Farobiyni O‘rta asrning buyuk
mutafakkiri nomiga sazovor qildi. Farobiy “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga
erishuv haqida”,”Baxt saodatga erishish yo‘llari haqida ko‘rsatmalar”,”Shahar
siyosati to‘g‘risida”,”Buyuk kishilarning naqllaridan”,”Fazilat,baxt-saodat va
kamolot haqida” kabi asarlarida insonlarni eng oliy kamolot va baxt-saodatga
erishishlarining asosiy vositalari va yo‘llarini ilmiy asosda bayon etib bergan.
Mavzuning maqsadi va vazifasi: Farobiy siymosini to‘laligicha yoshlar
qalbida, ongida gavdalantirish, uning buyuk xizmatlaridan xabardor qilish, uning
timsolida inson o‘z hayotini, o‘zi uchun ham, butun jamiyat uchun ham foydali
bo‘lgan ishlarga bag‘ishlashi, buning uchun u, avvalo, kasb-hunar o‘rganishi,
ma’rifatli, fazilatli bo‘lishi kerakligini o‘rgatish.
Ushbu maqsadni amalga oshirish maqsadida quyidagi vazifalarni yechish
masalalari qo‘yiladi:
Farobiyning hayoti va ijodiy merosi bilan tanishish uning inson komoloti va
unga yetuvchi xislatlar haqida ta’limiy axloqiy Diniy ijtimoiy , huquqiy, siyosiy,
va davlat boshqaruvi haqidagi qarashlarini o‘rganishni tahlil qilish.
Ishning metodologik asosi: O‘zbekiston Respublikasi uzluksiz ta’lim
tizimining mazmunini belgilab beruvchi me’yoriy hujjatlar, xususan, O‘zbekiston
Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» gi qonuni «Kadrlar tayyorlash milliy
3

dasturi», O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oliy va O‘rta maxsus
xalq ta’limi vazirliklari tomonidan qabul qilingan qarorlar, me’yoriy hujjatlar;
pedagogika oid nazariyalar va konsepsiyalar, shuningdek, respublikamiz
olimlarining qarashlari;
Kurs ishining hajmi: Kurs ish kirish; 2 bob, 6 band , xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
4

I. ABU NASR FAROBIYNING HAYOTI VA
QARASHLARI
1.1. Farobiyning hayot yo‘li
Abu Nasir Muhammad ibn Muhammad ibn O‘zlug‘ ibn Tarxan Farobiy 260
hijriy (873-874 milodiy) yilda Farob shahrida tug‘ilgan.
Farobiynnig shaxsiy hayoti haqida bizgacha juda kam ma’lumotlar yetib
kelgan. Bu ma’lumotlardan shu narsa aniqlanadiki, uning otasi turk qabilalaridan
(o‘g‘iz yoki qorliq) bo‘lib, u harbiy kishi edi. Iste`dodli va zehni o‘tkir bo‘lgan
Farobiy yoshligidanoq ilm-ma’rifatga astoydil qiziqadi.
Ma’lumki, IX asrlarda, ya’ni Farobiy yashab, ijod qilgan davrda O‘rta osiyo
to‘la Arab xalifaligining bir qismiga aylantirilgan edi. G‘oyaviy dunyoda esa islom
siyosiy ideologiyasi hukmronlik qilib, maktab, madrasa va maschitlarda asosan
arab, fors tillarida yozilgan diniy kitoblar o‘qitilar edi.Arab xalifaligining markaziy
shaharlari-Bog‘dod va Damashqda ilm-fan boshqa shaharlarga nisbatan taraqqiy
qiladi. Shuning uchun ham Farobiy boshqa zamondoshlari kabi arab tilini
o‘rganadi va Bog‘dod shahrining yetuk ensiklopedist olim darajasiga ko‘tariladi.
IX asrda Bog‘dod iqtisodiy, siyosiy, madaniy markazlardan biriga aylangan
bo‘lib, uning bozorlarida Sharq va arab mamlakatlarilan keltirilgan kamyob
mollarni ko‘plab uchratish mumkin edi. Bu shaharning kitobxonalarida turli
davlatlar va turli tillarda chop etilgan kitoblar ham bor edi. Eng muhimi Bog‘dod
olimlari, san`atkorlar, tarixchilar to‘plangan yirik markaz edi.
Farobiy ko‘plab xorijiy tillarni o‘rganib, ular orqali Platon Aristotel kabi
buyuk mutafakkirlarning ilmiy merosidan bahramand bo‘ladi. U matematika,
meditsina kabi tabiiy fanlar bilan bir vaqtda filosofiya, logika, siyosat, davlat
haqidagi ijtimoiy fanlarning sohalari bilan ham shug‘ullanadi va o‘zining yuzdan
ortiq asarlarini yozib qoldiradi.
Farobiy kamtar, tartinchoq kishi bo‘lib, mulki ham, boyligi ham bo‘lmagan.
U umrini ilm sohalarini o‘rganishga, kitoblar yozishga sarflagan progressiv
mutafakkir edi.U o‘z vatanidan uzoqlashib ketishiga qaramasdan, o‘z ona tili –
turkiy tilni unitmagan va o‘z milliy kiyimida yurgan, milliy odatlarga rioya qilgan.
5

U o‘zining yuksak ilmi bilan hammani hayratda qoldirgani uchun ham xalq orasida
«mua’limi soniy»,ya’ni «ikkinchi muallim» degan nom bilan mashhur bo‘lgan.
Farobiy bizga juda katta ijodiy meros qoldirgan. Bu asarlarning to‘liq
ro‘yxati bo‘lmasada, ilmiy adabiyotlarda u 130-160 dan ortiq asarlar yaratgani
haqida fikrlar mavjud. Farobiy to‘g‘risida sharq adabiyotida turli-tuman hikoya,
afsonalar mavjud bo‘lib, ularning barchasida mutafakkirning o‘z zamonasi fanning
turli sohalari bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lganligi haqida va u juda ko‘plab
tillarni bilganligi haqida hikoya qilinadi.
6

1.2. Farobiyning inson kamoloti haqidagi qarashlari
Farobiy yosh avlodni kamolga yetkazishda u yashayotgan jamiyatdagi
muhit, hayotiy tajriba, talim-tarbiyaning ta’siri va bu ta’sir natijasida ular
o‘zlaridagi ijobiy yoki salbiy xislat-fazilatlarni namoyon qilishlarini aytadi.
“Insonlar tug‘ilganda kamolotli bo‘lib tug‘imaydi, ularni orasida aslida farq ham
bo‘lmaydi, ularning xulqi, faoliyati, hayoti o‘xshash bo‘ladi, keyinchalik esa
o‘zgaradi, ya’ni ijtimoiylashuv jarayonida jamiyatda odamlar ming yillardan beri
amal qilib kelayotgan qadiriyatlarni va me`yorlarni qabul qiladilar. Ularga
moslashadilar voqealar va muhit ta’sirida yaxshi yoki yomon odatlarni
o‘rganadilar, shu bois odamlardagi xato va kamchilik, yutuq va muvaffaqiyatlar
ularda jamiyatda keyinchalik shakllanadi. Inson jamiyatdagi qarama –qarshiliklarni
o‘ziga singdira boshlaydi, har xil mushkulotlarga duch keladi. Inson faoliyatining
adolatga yaqinligi yoki uzoqligi uning aqliga, xulqiga, yashagan jamiyatiga
bog‘liq. Agar unda yomonlik fikrlari ozroq bo‘lsa, adolatga yaqin bo‘ladi, agar
ko‘proq bo‘lsa adolatdan, insofdan uzoqroq bo‘ladi. Xulq albatta insonning yaxshi
yoki yomon xislatlarining nisbatiga bog‘liqdir”. Jamiyatda adolat asosiy mezon
bo‘lsa, uning a’zolari ham insof va diyonatli, mehr-oqibatli bo‘ladilar. Inson
jamoasi to‘g‘risidagi ta’limotning asosini kishilarning ongli harakatini ,xulq-
odatlari, tabiy –mayillari, istak va malakalarini, faoliyatlari va turmush darajalarini
o‘rganish masalalari tashkil etadi. Mutafakkirning fikricha fozil jamoaning har bir
a’zosi fozil ya’ni haqiqiy inson bo‘lishi kerak.
Farobiy o‘z qarashlarida insonning aqliy va axloqiy jihatlariga alohida
e`tiborini qaratadi va u “Fozil odamlar shahri asarida o‘n ikki tug‘ma xislatni
birlashtirgan kishigina axloqli inson bo‘la olishini ta’kidlaydi. Bular quyidagilar:
“Birinchidan bunday odamning barcha a’zolari mukammal taraqqiy etgan, sog‘lom
bo‘lish lozim;ikkinchidan, tez fahm so‘zlovchining maqsadini tez payqay oladigan
bo‘lsin; uchinchidan, xotirasi juda kuchli va mustahkam bo‘lsin; to‘rtinchidan,
zehni tez va o‘tkir bo‘lsin; beshinchidan nutqi ravon ,fikri teran mulohazalarini
yorqin bayon eta olsin; oltinchidan, bilish va o‘rganishga ishtiyoqi baland bo‘lib,
bilimlarini charchashni sezmasdan o‘zlashtira olsin; yettinchidan nafsini tiya
7

oladigan, qimor o‘yinlaridan jirkanadigan bo‘lsin; sakkizinchidan haqiqatni
sevadigan bo‘lsin; to‘qqizinchidan g‘ururli va vijdonli bo‘lsin, oliyjanob ishlarga
intilsin; o‘ninchidan mol-dunyo yig‘ishga berilmasin; o‘n birinchidan adolatli
bo‘lsin, odamlarni adolatga targ‘ib etadigan bo‘lsin; o‘n ikkinchidan adolatli
bo‘lsin, ammo qaysar bo‘lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o‘zbilarmonlikka
berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik, pastkashlik oldida lafzli bo‘lsin, o‘zi
zarur deb bilgan narsasini amalga oshirishda qat`iylik ko‘rsatsin, qo‘rqmas, jasur
bo‘lsin, qo‘rqish va ojizlikni bilmasin”. Olimning fikricha “fozil” inson barkamlol
shaxs bo‘lishi uchun ma’naviy- axloqiy illatlardan xoli, ruhan, ma’nan va jismonan
so‘glom bo‘lishi lozim. Haqiqiy inson aql idrok tufayli barcha ne`matlarga ega
bo‘ladi va adolatli ijtimoiy hamkorlikka asoslangan fozil jamiyat barpo etadi.
Demak jamiyatning taraqqiyoti, moddiy va ma’naviy ma’daniyatning rivojlanishi,
undagi fuqoro-odamlarning baxt-saodatga, ozodlik va erkinlikka erishishi shu
jamiyat a’zolari bo‘lmish insonlarning aqli, xulqi hamda ijtimoiy muhitnining
ta’siriga bog‘liq. Alloma odamlarni avval o‘rganish lozimligini ta’kidlaydi, buning
natijasida u insonlarni johil va fozil kishilarga ajratadi.”Har bir inson boshdan
komil emas, ammo tug‘ma ravishda o‘ziga xos bo‘lgan ichki shuur ila bosqichma-
bosqich komillikka jiddu jahd bilan intiladi”. Shuning uchun uni o‘rganib kamolot
sari yo‘naltirish adolatli jamiyatning asosiy maqsadidir. Yosh avlodni komil va
fozil inson,yuksak insoniy fazilatlar sohibi, har tomonlama yetuk, barkamol shaxs
sifatida kamol toptirish bugungi kunda taraqqiy etib borayotgan jamiyatimizda
davlat siyosati darajasidagi masala sifatida e`tiborga olingan. Bu borada
jamiyatimiz o‘qituvchi va pedagoglar zimmasiga g‘oyat ma’suliyatli vazifalarni
yuklaydi. Farobiyning fikricha jamiyatdagi muhit, tinchlik va ravnaq birinchi
navbatda ziyolilar ya’ni ma’naviyat va ma’rifat tarqatuvchilarning faoliyatiga,
jamiyatda kishilar o‘rtasida olib boriladigan ta’lim tarbiya jarayoniga bog‘liq.
O‘rta asr ijtimoiy – falsafiy fikr taraqqiyoti mutafakkir Abu Nasr Farobiy
nomi bilan bog‘liq bo‘lib, uning inson kamoloti haqidagi ta’imoti ta’lim – tarbiya
sohasida katta ahamiyatga ega. Mashhur Yunon faydasufi Arastudan keyin
8

Sharqda o‘z bilimi, fikr doirasining kengligi bilan nom chiqargan Forobiyni yirik
mutafakkir – «Muallimiy soniy» - «Ikkinchi muallim» deb ataydilar.
Abu Nasr Farobiy (to‘liq nomi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn
Uzaliq ibn Tarxon al-Farobiy) hijriy 260 yil (milodiy 873 yil)da Shosh –
Toshkentga yaqin Forob (O‘tror) degan joyda harbiy hizmatchi oilasida tug‘ilgan.
Forobda boshlang‘ich ta’limni olgach, Shoshda, Buxoroda, Samarqanda ta’lim
olganligi haqida ma’lumotlar bor. Lekin arab xalifaligining yirik madaniy markazi
Bag‘dodga xalifalikning turli tomonlaridan kelgan olimlar yig‘ilganligi, uning
yirik ilmiy markazga aylanganligi tuyfayli Forobiy ham ilm olish istagida
Bag‘dodga jo‘naydi. Bag‘dodda Farobiy o‘rta asr fanini, turli fan sohalarini
o‘rganadi. Masalan, unga Yunon tilida Abu Bashar Matta (Matta ibn Yunus),
tibbiyot va mantiqdan Yuxanna ibn Haylon (Jilon) ta’lim bergan. Umuman,
Farobiy Bog‘doda matematika, mantiq, tibbiyot, ilmi nujum, musiqa, tabiiyot,
huquq, tilshunoslik, poetika bilan shug‘ullandi, turli tillarni o‘rgandi.
Ba’zi manbalarda Farobiy 70 dan oshiq tilni bilganligi haqida gapiriladi.
Abu nasr Farobiy qomusiy olim hisoblanadi.Tadqiqotchilar uning 160 dan ortiq
ilmiy asarlar yaratganligini qayd etadilar.
Farobiy taxminan 941 yillardan boshlab Damashqda yashaydi. Shahar
chekkasidagi bog‘da qorovul bo‘lib ishlaydi va faqirona hayot kechirib, ilmiy ish
bilan shug‘ullanadi. 943-967 yillarda esa Halabda yashaydi. 949-950 yillarida
Misrda ham bo‘lgan. So‘ng yana Damashqga qaytib, shu yerda 950 yilda vafot
etgan. Damashqdagi «Bob as – sag‘ir» qabristoniga dafn qilingan. Rivoyatlarga
ko‘ra Abu Nasrning hikmat falsafani o‘qishiga bir kishi sabab bo‘lgan ekan. O‘sha
kishi unga Arastuning bir necha kitobini, shu yerda tura tursin, keyin olib ketaman
deb qo‘yib ketgani sabab bo‘lgan, deyishadi. Ittifoqo, kitoblarga ko‘zi tushib,
ularning Abu Nasrning ko‘ngliga ma’qul bo‘lib qoladi va o‘qishga kirishadi
natijada yetuk faylusufga aylanadi. Haqiqatdan ham Abu Nasr Farobiy o‘rta asr
davri ilm – fani taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan olim, Farobiy tabiiy, ilmiy va
ijtimoiy bilimlarning barcha sohalarida ilmiy ish olib borgan. Farobiy o‘zidan
9

keyin juda boy ilmiy meros qoldirgan. Falsafa, musiqa, filologiya va boshqa tabiiy,
ilmiy bilimlarning turli sohalarida asarlar yaratgan. Demak, Farobiy inson baxt
– saodatga erishuvi uchun ularni baxtli – saodatli qila oladigan jamoa rahbari
bo‘lishi kerak deydi. U fozil shaharni boshqaradigan Hokim tabiatdan: 1 – sog‘ –
salomat bo‘lib, o‘z vazifasini bajarishda hech qanday qiyinchilik sezmaligi; 2 –
tabiati nozik, farosatli; 3 – xotirasi mustahkam, 4 – zehni o‘tkir, 5 – o‘z fikrini
tushuntira oladigan notiq, 6
– bilim-ma’rifatga havasli, 7 – taom yeyishda, ichimlikda, ayollarga yaqinlik
qilishda ochofat emas, aksincha, o‘zini tiya oladiga bo‘lishi (qimor yoki boshqa
o‘yinlardan) zavq, huzur olishdan uzoq bo‘lishi, 8 - haq va haqiqatni, odil va
haqgo‘y odamlarni sevadigan, yolg‘onni va yolg‘onchilarni yomon ko‘radigan, 9 –
o‘z qadrini biluvchi va oriyatli bo‘lishi, 10 – mol dunyo ketidan quvmaydigan, 11
– adolatparvar, 12 – qat`iyatli, sabotli, jur`atli, jasur bo‘lishi muhimligini qayd
etadi. Forobiy bu fazilatlarni har bir yetuk insonda ko‘rishni istaydi.
Farobiy o‘zining fozil jamoasida odamlarni turli belgilarga qarab guruhlarga
bo‘ladi. Bunda u, kishilarning diniy mashabiga, millatiga, irqiga qarab emas, balki
tabiiy hususiyatlariga, qobiliyatlariga, aqliy iqtidoriga, bilim ko‘nikmalariga
e`tibor berishlik zarur deydi. U o‘zning
«Baxt saodatga erishuv yo‘llar haqida risola» asarida «Davlatning vazifasi
insonlarni baxt – saodatga olib borishdir, - deb yozadi. U, - bu esa ilm va yaxshi
axloq yordamida qo‘lga kiritadi». Farobiy davlatni yetuk shaxs boshqarishi lozim
deydi; ya’ni jamoani idora etuvchi adolatli, dono bo‘lishi, qonunlarga rioya etishi
va qonunlar yarata olishi, kelgusini oldindan ko‘ra bilishi, boshqalarga g‘amxo‘r
bo‘lishi lozim deydi.
10

1.3. Abu Nasr Farobiyning ta’limiy qarashlari
Farobiy ta’lim tarbiyaga bag‘ishlangan asarlarida ta’lim – tarbiyaning
muhumligi, unda nimalarga e`tibor berish zarurligi, ta’lim – tarbiya usullari va
uslubi haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar shahri», «Baxt saodatga erishuv
to‘g‘risida», «Ixso – al - ulum», «Ilmlarning kelib chiqishi», «Aql ma’nolari
to‘g‘risida» kabi asrlarida ijtimoiy – tarbiyaviy qarashlari o‘z ifodasini topgan.
Farobiy o‘z ishlarida ta’lim – tarbiyani uzviy birlikda olib borish haqida
ta’lim bergan bo‘lsa ham, ammo har birining insonni kamolga yetkazishda o‘z
o‘rni va xususiyati bor ekanligini alohida ta’kidlaydi.
Farobiy «Baxt – saodatga erishuv to‘g‘risida» asarida bilimlarni o‘rganish
tartibi haqida fikr bayon etgan. Uning ta’kidlashicha, avval bilish zarur bo‘lgan ilm
o‘rganiladi, bu – olam asoslari haqidagi ilmdir. Uni o‘rgangach, tabiiy ilmlarni,
tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon haqidagi bilimlarni o‘rganish
lozim.Undan so‘ng, umuman, jonli tabiat o‘simlik va hayvonlar haqidagi ilm
o‘rganiladi, deydi.
Forobiy inson kamolotga yolg‘iz o‘zi erisha olmaydi. U boshqalar bilan
aloqada bo‘lish, ularning ko‘maklashuvchi yoki munosabatlariga muxtoj bo‘ladi.
Uning fikricha tarbi jarayoni tajribali pedagog, o‘qituvchi tomonidan tashkil
etilishi muhumdir. Chunki har bir odam ham baxtni va narsa hodisalarni o‘zicha
bila olmaydi. Unga buning uchun o‘qituvchi lozim.
Bunga Forabiy ta’lim – tarbiyani to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish orqali erishish
mumkin, deydi. Chunki maqsadga muvofiq amalga oshirilgan ta’lim – tarbiya
insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan komolga yetkazadi, xususan, inson tabiat
va jamiyat qonun-qoidalarini to‘g‘ri bilib oladi va hayotda to‘g‘ri yo‘l tutadi,
boshqalar bilan to‘g‘ri munosabatda bo‘ladi, jamiyat tartib qoidalariga rioya etadi.
Demak, Farobiy ta’lim – tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga
javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni
tarbiyalashdan iborat deb biladi.
Farobiy ta’lim va tarbiyaga birinchi marta ta’rif bergan olim sanaladi. Ta’lim
– degan so‘z insonga o‘qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish; tarbiya –
11

nazariy fazilatni, ma’lum xunarni egallash uchun zarur bo‘lgan xulq normalarini va
amaliy malakalarni o‘rgatishdir, deydi olim.
Abu Nasr Farobiy yana aytadi: «Ta’lim – degan so‘z xalqlar va shaharliklar
o‘rtasida nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu xalqlar o‘rtasidagi tug‘ma
fazilat va amaliy kasb hunar fazilatlarini birlashtirish degan so‘zdir.
Ta’lim faqat so‘z va o‘rgatish bilangina bo‘ladi. Tarbiya Aesa, amaliy ish
tajriba bilan, ya’ni shu xalq, shu millatning amaliy malakalardan iborat bo‘lgan ish
- harakat, kasb - hunarga berilgan bo‘lishi, o‘rganishidir»
Farobiy nazariy bilimlarni egallashga kirishgan har bir kishi xulq – odobda
ham qay darajada pok bo‘lishi kerakligini «Falsafani o‘rganishdan oldin nimani
bilish kerakligi to‘g‘risida»gi risolasida shunday ta’riflaydi: «Falsafani
o‘rganishdan avval o‘zingizni hirs-havaslardan shunday tozalashingiz lozimki,
sizda maishiy va shahvoniyat kabi notug‘ri tuyg‘ularga emas, balki kamolotga
bo‘lgan hirs-havas qolsin.
Bunga xulq axloqni faqat so‘zdagina emas, balki haqiqatda (amalda)
tozalash orqali erishish mumkin. Shundan so‘ng xato va adashishdan saqlovchi,
haqiqat yo‘lini tushunib olishga boshlovchi (notiq – so‘zlovchi, fikrlash
ma’nosida) nafsini, jonini, ruhini tozalash zarur»
12

1.4. Farobiyning axloqiy qarashlari
Farobiy axloqiy fazilatlar deganda bilimdonllik, donolik va mulohazali
bo‘lish, vijdonlilik, kamtarlik, ko‘pchilik manfaatini yuqori qo‘yish, haqiqat,
ma’naviy yuksaklikka intilish, adolatlilik kabi hislatlarni tushunadi. Ammo bu
hislatlarning eng muhumi har bir insonning bilimli, ma’rifatli bo‘lishidir. Shuning
uchun ham Farobiy axloq tushunchasiga aql bilan uzviy bog‘liq holda, tafakkurga
asoslangan axloq sifatida qaraydi.Bundan biz Farobiyning axloqni xulq me`yorlari
ifodasi sifatidagini emas, balki kishilarning aqliy faoliyatining natijasi sifatida ham
talqin etganligini ko‘ramiz.Farobiy «Aql ma’nolari haqida» risolasida aql
masalasini tahlil qilib, aql bilish haqidagi ta’limotida mantiq (logika) ilmi muhim
o‘rin tutadi deydi.U mantiq ilmi bilan grammatika o‘rtasidagi mushtarakligini qayd
etib, mantiqning aqlga munosabati, grammatikaning tilga munosabati kabidir.
Grammatika odamlar nutqini tarbiyalagani kabi, mantiq ilmi ham tafakkurni
haqiqiy yo‘lda olib borish uchun aqlni to‘g‘irlab turadi deydi. Farobiy «Muzika
haqida katta kitob» degan ko‘p jildi asari bilan o‘rta asrning yirik muzikashunosi
sifatida ham mashxur bo‘ldi. U muzikaga ilmni nazariy, amaliy jihatdan yoritib,
muzikani inson axloqini tarbiyalovchi sihat salomatligni mustahkamlovchi vosita
deb qaragan.Uning muzika sohasida qoldirgan merosi muzika madaniyati tarixida
muhim ahamiyatga molikdir.
Farobiyning ta’lim-tarbiya yo‘llari, usullari vositalari haqidagi qarashlari
ham qimmatlidir. U insonda go‘zal fazilatlar ikki yo‘l – ta’lim va tarbiya yo‘li
bilan hosil qilinadi. Ta’lim nazariy fazilatlarini birlashtirsa, tarbiya esa tug‘ma
fazilat – nazariy bilimlar va amaliy kasb
- hunar, xulq odob fazilatlarini birlashtiradi. Ta’lim so‘z va o‘rganish
bilan tarbiya esa amaliy ish, tajriba bilan amalga oshiriladi, deydi. Har ikkalasi
birlashsa yetuklik namoyon bo‘ladi, ammo bu yetuklik bilim va amaliy
ko‘nikmalarni qay darajada o‘rganganligiga qarab paydo bo‘ladi, deb ko‘rsatadi.
Farobiy ta’limda barcha fanlarning nazariy asoslari o‘rganilsa, tarbiyada
ma’naviy – axloqiy qoidalar, odob me`yorlari o‘rganiladi, kasb-hunarga oid
malakalar hosil qilinadi, deb uqtiradi.
13

Bu muhim vazifa tajribali tarbiyachilar tomonidan ta’lim-tarbiyaning turli
metodlari yordamida amalga oshiriladi.Farobiy ta’lim – tarbiya ishlarini ikki yo‘l
bilan amalga oshirishni nazarda tutadi.
«Amaliy fazilatlar va amaliy san`at (kasb-hunar)lar va ularni bajarishga
odatlanish masalasi»ga kelganda, bu odat ikki yo‘l bilan hosil qilinadi: bulardan
birinchisi – qanoatbaxsh so‘zlar, chorlovchi, ilxomlantiruvchi so‘zlar yordamida
odat hosil qilinadi, malakalar vujudga keltiriladi, odamdagi g‘ayrat, qasd-intilish
harakatga aylantiriladi.
Ikkinchi yo‘l (yoki usul) – majbur etish yo‘li. Bu usul gapga ko‘nmovchi,
qaysar shaharliklar va boshqa sahroyi xalqlarga nisbatan qo‘llaniladi. Chunki ular
o‘z istaklaricha so‘z bilan g‘ayratga kiradiganlardan emaslar. Ulardan birortasi
nazariy bilimlarni o‘rganishga kirishsa, uning fazilati yaxshi bo‘ladi. Kasb
hunarlarni va juz`iy san`atlarni egallashga intilish bo‘lmasa, bunday odamlarni
majbur etmaslik kerak. Chunki shahar xalqlariga tarbiya berishdan maqsad – ularni
fazilat egasi qilib va san`at ahllariga aylantirishdir
Insonning kamolga yetishida ham aqli, ham axloqiy tarbiyaning o‘zaro
aloqasi muhim ahamiyat kasb etadi.Bunda Farobiy tavsiya etgan ta’lim – tarbiya
usullari hozirgi davrda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaganligi bilan diqqatga
sazovordir.
Abu Nasr Muxammad ibn Muxammad Farobiy (870-950) ilk o‘rta asr
uyg‘onish davrining buyuk namoyondasi, qomusiy ilm sohibidir. U O‘tror
yaqinidagi Farob qishlog‘ida tavallud topgan. Uning avlodlari qipchoq turk
qavmidan edi. Farobiy juda ko‘p fanlar sohasida ilg‘or g‘oyalarni asoslab bergani
uchun unga «ikkinchi muallim» "muallimi soniy" (Arastu birinchi muallim)
muallimi avval degan faxriy nom berilgan edi.
Davrning siyosiy va huquqiy qarashlari chuqur tahlil qilib, o‘zining ijtimoiy
siyosiy qarashlarining to‘la asoslab bergan. Farobiy Bag‘dodlik olimlarning eng
peshqadami edi. U musiqadan tortib Astronomiyagacha ko‘plab fanlar sohasida
kitoblar yaratib qoldirdi. Ayrim manbalarga ko‘ra u arab, fors, yunon kabi o‘nlab
14

tillarda gapira olgan va yoza olgan. U mashhur tarjimon Abu Bashar Matta bilan
hamkorlik qilib turgan.
Farobiy Movaraunnahrning ko‘plab ilmiy va madaniy markazlarida bo‘lgan,
ijod qilgan, manbalardan shu narsa aniqki, u
O‘tror, Talas, Shosh, Samarqand, Buxoro, Xiva, Marv, qobul, g‘azna, Hirot,
Bog‘dod, halem, Damashq shaharlarida bo‘lgan.
Farobiy avvalambor, faylasuf olim edi. Ratsionalistik dunyoqarashga ega
bo‘lgan Farobiy shunday yozgan edi: «Falsafani o‘rganishdan oldin tabiat haqidagi
bilimlarni o‘rganish kerak. Chunki tabiat haqidagi bilmlar odamlarga juda yaqin va
tushunarli, chunki inson tabiat bilan birgadir».
Farobiy yunon mutafakkirlarining ijodini qunt bilan o‘rgandi, uning ko‘plab
asarlariga sharxlar yozdi. Arastu va Aflotun ijodlaridagi mushtarak tomonlarni
topishga intildi.
Farobiy Arastuning «Metafizika», «Fizika» asarlariga hamda uning
mantiqqa bag‘ishlangan asarlariga, Ptolomeyning asarlariga ilmiy sharhlar yozdi.
Farobiyning «Ikki faylasuf Arastu va Aflotunning yaxlit fikrlari haqidagi kitob»,
«Arastu bilan Talen o‘rtasidagi vositachilik», «Falsafa manbalari», «Aql haqida
traktat», «falsafani o‘rganguncha nimani o‘rganmoq kerak?», «Substansiya»,
«Davlat haqidagi traktat» kabi asarlarini alohida ko‘rsatib o‘tish kerak.
Farobiynnig inson va jamiyat, ularning o‘zaro ta’siri, davlat, siyosat, urush
va tinchlik kabi masalalariga bag‘ishlangan asarlari sirasiga «Fozil odamlar
shahri» haqida kitob «»Baxt saodatga erishish» haqida risola, «Fuqarolik siyosati»,
«Jamiyatni o‘rganish haqida», «Urush va tinch-totuv yashash haqida», «Davlat
arboblari haqida hikmatlar» nomli asralarida inson, jamiyat, siyosat, adolat, odob-
axloq, ta’lim-tarbiya to‘g‘risidagi fikrlari bayon etilgan.
Farobiyning chuqur falsafiy kuzatishlariga e`tibor bersak, unda insonni faol
harakatda, yaratishda bo‘lishi va uni tabiat bilan munosabatiga e`tibor bergan.
Jamiyat va inson yagonadir, jamiyat va davlat taraqqiyotini insonlar faoliyatisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi.
15

Jamiyatning kelib chiqishi va uning mohiyatini o‘rganuvchi maxsus fan
zarurligini Farobiy chuqur xis qiladi. Jamiyatni o‘rganish insonni o‘rganish
demakdir. Odamlar rivojlanishlari va yaxshiroq yashashlari uchun ular jamoaga
birlashishga, majbur bo‘ladilar. Shu tariqa jamiyat zaruriyat taqdiri bilan vujudga
keladi.Jamiyat o‘z qonunlari asosida rivojlana boshlaydi.
Farobiyning uqtirishicha, inson ijtimoiy mavjudotdir.U tabiiy ravishda
boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatga kirishga intiladi, natijada ijtimoiy
faoliyat vujudga keladi. Jamiyat odamlarni birlashtirishi va ularga baxt-sodat
bag‘ishlashi kerak. «Fozil odamlar shahri» nomli asarda davlat boshlig‘ining
fazilatlari belgilab beriladi. Davlatni boshqaruvchi kishi sog‘lom, jasur, aqlli va
ma’rifatparvar, adolatparvar bo‘lishi, kiishilar bilan muomala qilish, san`atini
chuqur bilishi va unga amal qilishi zarur.
Farobiy fikricha, yaxshilik va ezgulik, ilm-ma’rifat va nodonlik, yovuzlik va
johillikka asoslangan shahar bo‘ladi. U shahar davlatlari to‘g‘risida yozadi.
Al. Madina al Fozila;
Al Madina al Joxiliya.
Axolining tinch-totuv yashashiga, farovon turmush kechirishini ta’minlab
beruvchi davlatni ideal deb atash mumkin. Fuqarolar va shahar-davlat
maxkamalarining o‘zaro yordam va hamkorlikda yashashlari barcha muvaffaqiyat-
larning bosh omilidir. Davlatni boshqarish ham inson tanasida kechiruvchi
jarayonlarini esalatadi. Tananing barcha a’zolari biri-biri bilan mahkam
bog‘langanligi singari barcha odamlar bir-birlari bilan va davlat bilan mana
shunday mahkam bog‘langandirlar.
Farobiy Al-Madina, al-Jaxaliya davlatlarini tahlil etar ekan, bunday
davlatlarda inson huquqlari paymol etiladi, odamlar qullikka solinadi, deb
ko‘rsatadi. Ma’lumki Farobiy o‘zining ustozi deb bilgan Arastu o‘z asarlarida
qullikka tabiiy bir xol deb qaragan edi.Ammo Farobiy esa qullikni razolat deb
ataydi, qullik bor joyda farovonlik yo‘q.
Davlatni boshqaruvchidan juda ko‘p fazilatlar talab qilindi. Jamoa boshlig‘i
mulohazali, halol, kamtar, haqiqatparvar, donishmand bo‘lishi kerak. Jamoa
16

boshlig‘i odamlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatuvchi murabbiydir. Ideal dastlabki yo
payg‘ambarlar, yo faylasuf, yoki bo‘lmasa yuksak fazilatlarga ega bo‘lgan
boshqarishi zarur payg‘ambarlar haqiqatni vahiy orqali o‘rgansalar va bilib olsalar,
faylasuflar haqiqatni aql-idrok orqali oladilar va o‘rgatadilar. Davlat boshlig‘i bir
qator tug‘ma fazilatlarga ham ega bo‘lishi kerak. Jumladan, uning tani sog‘,
jismining a’zolari butun, tiniq fikrli balog‘at sohibi bo‘lib, har narsani ochiq idora
eta bilishi shart.
Farobiy jamiyatni boshqarishda rahbarda boshqarish mahorati shakllangan
bo‘lishi kerak deb uqtiradi. Boshqarish mahoratining eng muxim omillari
Farobiyning fikricha quyidagilar: Xukm va ruh sog‘lig‘i.
O‘zidan avval o‘tganlarning qonun va usullarini yaxshi bilish va foydalanish
Eskilarning tajriba va qonunlaridan yangi xukmlar chiqarmoq.
O‘zi idora qilayotgan shaharning manfaatlarini qo‘riqlamoq uchun isbotli
qarorlar chiqarmoq.
Chiqargan xukmlarni va ijara uchun mo‘ljallangan usullarni xalqning
shuuriga (ongiga) joylashtirmoq uchun ta’limga ahamiyat bermoq. Urushda
(himoyachi) tayyor turmoq.
Farobiy qarashlarinnig asosiy tamoyili bu adolatparvarlikdir. Ideal-shaharda
ham adolat hamma narsadan ustun: hammaning tengligi, hamkorligi va axilligi
mana shu davlatni asosiy tayanchi va kelajak ravnaqidir. Farobiy Sharqda
birinchilar qatorida davlatning Monarxiya shaklida cheklanib qolmasdan uni bir
necha kishi tomonidan boshqarish kerak degan xulosaga keladi. Chunki bir
insonda Farobiy talab qilgan o‘n ikkita fazilat mujassam bo‘lmasligini aniq
tushunib yetgan mutafakkirdir.
17

II.BOB. FAROBIYNING IJTIMOIY-SIYOSIY VA DINIY QARASHLARI
2.1. Farobiyning diniy qarashlari.
Farobiyning din haqidagi g‘oyalari ham xarakterlidir. Uning fikriga ko‘ra
din jamiyatni idora qilish uchun zarur bo‘lib, asosiy vazifasi jamiyat uchun xizmat
qilish kerak. Uningcha, har qanday din inson baxt-sodati uchun xizmat qilishi
kerak.
Mutafakkir dinlarni bir-birlariga qarshi qo‘ymasdan har xil davlatlarda,
xalqlarda turli xil dinlar mavjud bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi. Ularning asosiy
vazifasi ijtimoiy tartib, baxtli hayot qurish uchun xizmat qilishdan iboratdir. U
dinni insonlarning manfaatidan, davlatdan ustun qo‘ymasdan, aksincha u
grajdanlar davlatning vazifalarini amalga oshirishda yordamchi, xizmat qiluvchi
qurol bo‘lishini aytadi. Farobiy islomdagi turli dogmatik qarashlarni, diniy
qoidalarni tanqid qiladi va o‘rta asrlarning buyuk gumanisti sifatida maydonga
chiqadi. O‘zining «Ixso al-ulum» asarida mutakallimlarning diniy masalalarini hal
qilishdagi noto‘g‘ri mutodlarini, obyektiv holatdan chetga chiqib
ketayotganliklarini ochib tashlaydi.
Farobiy davlat formasi masalalariga ham to‘xtab, shoh donishmand bo‘lishi
va u o‘z lovazimiga loyiq kishi bo‘lishini e`tirof etadi. Bu bilan Farobiy taxtni
otadan baloga o‘tib kelishi (meros)huquqini qoralab, davlat boshlig‘i o‘z
lavozimiga mansub bo‘lgan shaxs bo‘lishligini yoqladi.
Ma’lumki, sharq davlatlarining shakli asosan mutloq monarxiya bo‘lib, bu
ko‘p asrlar davomida saqlanib qolgan. Islom dini davlatning bu shaklini yanada
mustahkamlab – shoh xudoning yerdagi soyasi, vakili degan g‘oyani kishilar
ongiga singdirib yuborgan.
Farobiy ham o‘zining siyosiy qarashlarida monarxiya davlat formasidan voz
kecha olmaydi. Uning fikriga ko‘ra, davlat boshlig‘i har tomonlama yetuk shaxs
bo‘lishi kerak. Ammo bu yerda shuni aytish kerakki, Farobiy monarx to‘g‘risida
gapirar ekan uning oldiga 12 talabni qo‘yadi. Ideal davlat boshlig‘i haqiqatni
sevuvchi va uning uchun kurashuvchi, boylikka xirs qo‘ymaydigan, adolatsizlik va
jabr-zulm qiluvchilarga qarshi kurashuvchi, botir, jasur bulishi kerak deb
18

hisoblaydi. Bu yerda shu narsa xarakterliki, Farobiyning o‘zi ham ana shu 12
fazilatning hammasi yagona bir kishida bo‘lishiga shubhalanib, davlatni bir kishi
emas, balki bir necha kishi boshqarishi kerak degan g‘oyani ilgari suradi. Bu yerda
biz Farobiyni monarxiya formasi doirasida cheklanib qolmasdan, balki o‘z
zamonidan ilgarilab ketganini ko‘ramiz.
Lekin Farobiy ham o‘z davrining farzandi bo‘lganligi sababli davlat va
huquqning mohiyati, formasi kabi masalalarni yechishda o‘z zamoniga nisbatan
progressiv bo‘lsada, lekin ularning asosiy sababini mohiyatini yechishda tarixiy
cheklanishlarga yo‘l qo‘yadi.
Uning ushbu masalalardagi fikrlari ko‘proq utopik xarakterda bo‘lib,
kelajakda adolatli (fazilatli) davlatlarni va ularning rahbarlari xalq orasidan
chiqqan donishmand shaxslar bo‘lishini orzu qilish bilan cheklanadi.
Davlat, huquq, din odamlarni hayotini yaxshilashi, ularni baxt-saodat,
tinchlik bilan ta’minlashi uchun xizmat qilishi kerak degan fikrlarni ilgari surgan
va mamlakatda progressiv siyosiy fikrning diniy dogmalariga qarshi rivojlanishida
gumanistik g‘oyalarning omma orasida keng tarqalishi progressiv
mutavakkirlarning siyosiy-huquqiy qarashlari taraqqiyotda muhim rol o‘ynaydi.
19

2.2. Farobiyning ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va davlat boshqaruvi haqidagi
fikrlari
Farobiyning ijtimoiy-siyosiy, huquqiy merosi juda boy bo‘lib, u o‘zining
qator asarlarini ana shu muhim ijtimoiy masalalariga bag‘ishlaydi. Mutafakkirning
jamiyat, davlat, huquq, siyosat, adolat, ta’lim va tarbiya haqidagi g‘oyalari,
qarashlari quyidagi asarlarda berilgan: «Baxtga erishish haqidagi traktat», «Urush
va tinch-totuv yashash haqida», «Jamiyatni o‘rganish haqidagi kitob», «Davlat
arboblari haqidagi aforizmlar» va h.k.
Farobiy jamiyat, davlat va huquq masalalarini o‘rganishda ko‘p jihatdan
ushbu masalalarning nazariy, umumiy filosofik asoslarini tushuntirishga harakat
qiladi. Masalan, jamiyatning kelib chiqishi, davlatning paydo bo‘lishi, uning
formasi, davlat arbobi va uning vazifasi, oldiga qo‘yilgan asosiy talablar, davlatni
idora etish usullari haqida o‘zining falsafiy-siyosiy qarashlarini bayon qiladi.
Mutafakkir jamiyatni o‘rganishda «Ilm-al-madaniya» (grajdanlik fani); fikx
(huquq), qalam (islohiyat) sohalariga alohida e`tibor beradi.
Ilm al-madaniya Farobiyning fikriga ko‘ra, quyidagi masalalarni o‘rganishi
kerak: ijtimoiy munosabatlarning turlari, odat, ahloq normalari, ijtimoiy
munosabatlarni sodir qilishga qaratilgan maqsad, boshqarish metodi va usullari.
Inson tomonidan jamiyatda yashash uchun sodir qilinadigan harakatlarni esa
Farobiy ikkiga bo‘ladi:
Adolatli, haqiqiy aqlga muvofiq xarakatlar.Bu harakatlar orqali haqiqiy
baxga ershish mumkin.
Adolatsiz, maqsadga muvofiq bo‘lmagan harakatlar bo‘lib, birinchisi baxt
keltirsa, ikkinchi baxtsizlik keltiradi.
Farobiy jamiyat siyosiy hayotida davlat apparati tomonidan olib boriladigan
ishlarga alohida e`tibor beradi. Uningcha, davlat boshlig‘i va davlat xizmatchilari
boshqaruv san`atini yaxshi bilishlari kerak. Farobiy ana shunday boshqaruv
kishilari baxtga, tinchlikka olib boradi vabunday davlatboshqaruvi adolatlidir.
Aksincha, baxtsizlikka, urish va qirg‘inlarga olib boradigan boshqaruv
adolatsizdir, deb hisoblaydi.
20

U asarida ideal shaharlar, ya’ni ideal shahar davlatlari va ideal bo‘lmagan
shahar davlatlari xususida ham fikr yuritadi.
Boshqaruv (idora) san`ati ikki asosiy qismdan iborat bo‘ladi: nazariy va
amaliy. Nazariy qism – boshqaruvning asosiy usul va qonunlarining bilimi bo‘lsa,
amaliy davlatni idora qilishdir. Ularning har ikkalasiga siyosiy amaliyot, tajriba va
kuzatuv natijasida erishiladi.
Farobiy ahloq, odat normalariga davlat tomonidan o‘rnatiladigan, olib
boriladigan siyosiy rejimning huquqiy normalarini qo‘shib yubormasda, balki
ularni jamiyat hayotidagi rolini, o‘rnini ko‘rsatishga urinadi. Siyosiy filosofiyaning
asosiy vazifasi, Farobiyning fikrga ko‘ra, davlatdagi haqiqiy normalar va
prinsiplarni o‘rganishlardan iborat va aholining turmush darajalarini, tinchliklarini
ta’minlash va rivojlantirish yo‘llarini, forma va usullarini ko‘rsatib borishi kerak.
Davlatning vazifasi esa shahar aholisining baxtli hayotini ta’minlash va
qo‘riqlashdan iborat deb hisoblaydi.
Farobiy kishilik jamiyati, davlatni kelib chiqishi masalalariga to‘xtalib, bu
masalaning javobini traditsion ilohiyotdan qidirmasdan, balki mavjud jamiyatdan
izlaydi. Mutafakkir inson tabiyatidan shunday yaratilganki, u doimo biri
ikkinchisiga nisbatan dushmanlikka emas, balki ittfoqda, aloqada, munosabatda
bo‘lishga intiladi degan fikrni yoqlab chiqadi. Xuddi ana shu o‘zaro intilish,
harakat asosida davlat kelib chiqishini e`tirof etadi. Farobiy «har bir inson o‘z
tabiatiga ko‘ra shunday yaratilganki, u yashash va oliy darajasidagi yetuklikka
erishmog‘i uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi bunday narsalarni
ko‘lga kirita olmaydi va ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj
tug‘iladi... shu sababli yashash uchug zarur bo‘lgan narsalarni bir-biriga yetkazib
beruvchi va o‘zaro yordamlashuvchi ko‘p isonlarning birlashuvi orqaligina, odam
o‘z tabiati bo‘yicha intilgan yetuklikka erishuvi mumkin. Bunday jamoa
a’zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yashash va yetuklikka
erishuv uchun zarur bo‘lgan narsalarni yetkazib beradi. Shuning uchun inson
shaxslari ko‘paydilar va yerning aholi yashaydigan qismiga o‘rnashdilar, natijada
inson jamoasi vujudga keldi» deb yozadi.
21

Farobiy jamoani katta-kichikligiga ko‘ra uch turga bo‘ladi:
1.Buyuk jamoa-dunyodagi barcha xalqlarning birlashuvi;
2.O‘rta jamoa-bir xalq yoki millatni tirlashtiruvchi jamoa;
3.Kichik jamoa-alohida bir shahar davlatini birlashtiruvchi jamoa.
Farobiyning fikriga ko‘ra, xalqlar bir-birlaridan tabiiy odatlari, aloqalari hamda
xarakteri va tili bilan farq qiladilar. Farobiy xalqlarning xarakterlari, odat va
ahloqlarining shakllanishida geografik muhitning ta’sir kuchiga yuqori baho
beradi.
Farobiyning aytishicha, odamlarning eng takomillashgan jamoasi bu shaxr
davlatlaridir. Qishloqlar esa shaharlardan keyinda turuvchi va shaharlarni oziq-
ovqat bilan ta’minlovchi jamoalar hisoblanadilar. Bu yerda biz Platon va
Aristotelning shahar davlatlari (polislari) haqidagi ta’limotlarining Farobiyning
siyosiy qarashlariga ta’sirini ko‘ramiz.
U shahar davlatlarini ikki kategoriyaga bo‘ladi:
Al-Madina al-Fozila.
Al- Madina al-Johiliya.
Yuqoridagi ta’kidlanganidek, u fazilatli va fazilatsiz shahar davlatlarning
mavjud bo‘lishini e`tirof etadi. Agarda barcha shahar aholisi o‘zaro birlikda,
ittifoqda yashab bir-birlariga yordam ko‘rsatsalar bunday shaharlar fazilatlidir.
Ushbu masalada Farobiy ilgarilab barcha xalqlar o‘zaro tinch-totuv va do‘stlik
asosida yashasalar yer yuzida tinchlik o‘rnatilishiga ishonch bilan qaraydi, deb
hisoblaydi.
Fazilatli shahar – davlat apparatini u inson organizmiga o‘xshatadi. Inson
organizmining qismlari biri ikkinchisiga yordam berganidek, davlat apparati
mexanizmlari ham o‘zaro bir-birlariga yordam berishlari kerak.Lekin nasl
organizmi tabiiy organlardir. Insonni davlatlarga birlashishi ham tabiiy voqiylik
bo‘lsada, uning asosidan insonlarning erki yotadi. Shuning uchun ham Farobiyning
fikriga ko‘ra, kishilar o‘zaro bir-birlariga yordam berishib tinch-totuv yashasalar
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
22

Farobiy fazilatli va fazilatsiz shaharlar haqida yozar ekan, u mavjud feodal
davlatlaridagi adolatsizliklarni, tengsizlik, baxtsizliklarni qoralab, davlat
boshliqlarini va barcha aholini yaxshilik qilishga, o‘zaro yordam prinsiplariga
ko‘ra yashashga da’vat qiladi. Farobiyning bu g‘oyalari o‘z zamoniga nisbatan
juda progressiv ahamiyatga ega bo‘lib, diniy ta’limotlardan farq qilar edi.
U baxtga erishishning asosida mehnat yotishini, hunarmandlar,
dehqonlar, chorvadorlar, to‘qimachilar kabi mehnatkashlarning mehnatini alohida
ta’kidlaydi. Farobiy jamiyatni turli sinflar va tabaqalarga bo‘linishiga e`tibor berib,
oliy va quyi pog‘onalarda turuvchi tabaqalar mavjud deb hisoblasada, ammo
ko‘pchilikka qarshi chiqib, boshqa mamlakatlar xalqlarining mulklarini talon-turoj
qilish ularning o‘zlarini qulga aylantirish uchun olib borayotgan siyosat va
urushlarni qoralab, bunday tashqi siyosatga amal qilayotgan davlatni fazilatsiz
davlat deb hisoblaydi.
Farobiy o‘z asarlarida davlat terminini ishlatmaydi. Ammo u shahar
jamoalari deganda shahar davlatlarini nazarda tutadi. Davlatning kelib chiqishi
sabablarini Farobiy ilohiyotidan qidirmasdan, balki odamlarning jamoa bo‘lib
yashash ehtiyojlaridan deb biladi. U davlatning asosiy funksiyasi, vazifasi haqida
fikr yuritib, uning ichki vazifasi aholining baxtli hayotini ta’minlash bo‘lsa, tashqi
vazifasi esa o‘z aholisini tashqi hujumlardan himoyalash, muhofaza qilish deb
hisoblaydi.
Urush va tinchlik masalasida Farobiy urush ikki xil bo‘ladi – adolatli va
adolatsiz urushlar haqida gapiradi. U boshqa mamlakatlarni bosib olish uchun olib
boriladigan urushlar adolatsiz urushlar deb va aksincha, adolatsiz urushlarga qarshi
mudofaa muqsadida olib boriladigan urushlarni adolatli deb hisoblaydi. bu borada
shu narsani aytish kerakki, Farobiy davlatlar o‘rtasida olib borilayotgan, o‘zaro
qirg‘in keltirayotgan, dushmanlik maqsadidagi siyosatni, urushni qoralaydi.
Bunday siyosiy fikrdagi kishilarni tubanlikda ayblab, ular insoniyliy prinsiplarini
qo‘pol ravishda buzayotganliklarini ko‘rsatadi. Inson inson bo‘lganligi uchun ham
dushmanlikni emas, balki do‘stlik, urushni emas, balki tinchlikni yoqlashi
kerakligini uqtiradi.
23

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Abu Nasr Farobiy hayoti davomida
ta’lim-tarbiya bilan bir qatorda matematika, meditsina, tabiiy fanlar, filasofiya,
logika, siyosat fanlarni o‘rganib, ularni rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shgan.
Mutafakkir o‘z izlanishlari davomida ta’lim-tarbiyani uzviy olib borish
haqida aytib o‘tgan va insonni kamolga yetkazishda ta’limni o‘z o‘rni va
xususiyatlari bor ekanligini alohida ta’kidlaydi.
Abu Nasir Farobiy hayoti davomida yozgan asarlari o‘sha davrda ham
hozirgi kunda ham ko‘pgina olimlar tomonidan o‘rganilgan. Uning asarlari ko‘plab
olimlar uchun asosiy qo‘llanmalardan biri bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Farobiyning boy ijodiy merosini o‘rganish har bir yosh avlodning ham farzi, ham
qarzi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.Uni nafaqat o‘rganish emas, balki chuqur anglab
yetish ham zarur.
Shunday qilib, Farobiy orzu qilgan ideal shahar – davlatlarining asosiy
vazifasi – bu tinchlikni ta’minlash, adolatli prinsiplarni himoya qilish, odil
sudlovni o‘rnatish kabilardir. Shunday davlatdagina yuksalish va taraqqiyot
bo‘ladi. Tinchlik bo‘lmagan joyda esa taraqqiyot va rivojlanish bo‘lmaydi.
Farobiy ta’lim – tarbiyada rag‘batlantirish, odatlantirish, majbur etish
metodlarini ilgari surgan. Har ikkala usul ham pirovardida insonni har tomonlama
kamolga yetkazish maqsadini ko‘zlaydi.
Farobiy o‘shda darda aytgan fikrlari hozirgi kunda ham o‘z qiimmatini
yo‘qotmagan.Bugungi kunda ham Farobiyning qarashlari yoshlarni tarbiyalashda
asosiy qo‘llanmalardan biri bo‘lib kelmoqda.
So‘ngi so‘z o‘rnida shu aytish mumkinki, Forobiy pedagogik ta’limotining
asosida komil insonni shakllantirish, insonni o‘z mohiyati bilan ijtimoiy, ya’ni
faqat jamiyatda, o‘zaro munosabatlar jarayonida komillikka erishadi, degan
falsafiy qarashi yotadi
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. N.M.Mallaev. O‘zbek adabiyoga tarixi. 1-kit о b. T.: 1976 y.
2. O‘zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 t о mlik.1-t о m. T.:1977 y.
3. Lutfiy. Sensan sevarim. T,: 1987 y.
4. S.Erkin о v. Lutfiy hayoti va ij о di. Fan. T.: 1965 y.
5. Rasul о v X. Lutfiyning v о qeaband va yakp о ra g‘azallari xususida. "O‘zbek tili
va adabiyoti" 1981 y. 1-s о n. «O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTI» fanidan
muamm о li ma’ruza matni
6. Mavlonova R., Turayeva O., Xolikberdiyev K. Pedagogika. T. 2001. Asqar
Zununov. Pedagogika nazariyasi. T. 2006-y.
7. Asqar Zununov. Pedagogika tarixi. T. 2004-y.
8. K.Hoshimov. Pedagogika tarixi. T. 2005-y.
9. Asqar Zununov, M.Xayrullayeva, B.to‘xtayeva, N.Xotamova, Pedagogika
tarixi. T. 2003-y.
26

ABU NASR FAROBIYNING TA’LIM TARBIYAGA QARASHLARI..docx

Купить