Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiy pafos va uning turlari

Купить
ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ADABIY PAFOS VA UNING TURLARI Mundarija KIRISH …………………………………………………………………………3 I BOB. ADABIY PAFOSNING NAZARIY ASOSLARI ……………...……6 1.1. "Pafos" tushunchasining paydo bo‘lish tarixi……………………..…..……6 1.2. Adabiy pafosning turlari………………..……………..……………..……10 II BOB. ADABIY PAFOSNING BADIIY ASARDS NAMOYON BO‘LISHI ……………………………………………………………………..14 2.1. Abdulla Qodiriy ijodining pafosi...................................……………....….14 2.2. Yozuvchi ijodi pafosining adabiy asarda namoyon bo‘lishi......….…….…18 XULOSA ………………………………………………………………...….…23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………….……...……25 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Adabiyot inson ma’naviy hayotining ajralmas qismi bo‘lib, unda badiiy obrazlar orqali turli hissiyotlar, falsafiy qarashlar va ijtimoiy masalalar aks ettiriladi. Bugungi kunda milliy adabiyotning rivojlanishi davlat siyosati darajasida muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning adabiyot va madaniyat haqida aytgan fikrlari bu borada alohida o‘ringa ega. Davlat rahbari o‘z nutqlarida “Adabiyot – bu xalq ma’naviyatining ko‘zgusi, uning qalbini anglash yo‘lidir. Bu ko‘zgu orqali xalqning kechmishi, buguni va kelajagini ko‘rish mumkin” 1 , deya ta’kidlagan. Ushbu yondashuv adabiyotning nafaqat estetik, balki ijtimoiy- siyosiy va tarbiyaviy vazifalarini ham yuksak baholashga asos bo‘ladi. Shu jihatdan, badiiy asarlarda o‘ziga xos hissiy ko‘tarinkilikni ifodalovchi adabiy pafos alohida e’tiborga loyiqdir. Pafos – bu san’atning, xususan adabiyotning tinglovchi va o‘quvchilarga ta’sir ko‘rsatish qobiliyatini oshiruvchi kuch bo‘lib, uning asosida muayyan g‘oya yoki tuyg‘u yotadi. Ushbu tushuncha yunon tilidan olingan bo‘lib, “hissiyot”, “azob” yoki “ta’sir” ma’nolarini anglatadi. Adabiy pafos badiiy asarlarning o‘ziga xos ruhiy kuchini tashkil etib, unda inson his-tuyg‘ularining turli shakllari, hayotiy dramalar, fojialar yoki kulgili hodisalar yuksak badiiylikda ifodalanadi. Pafos faqatgina hissiyotlarni aks ettirish vositasi emas, balki muallifning jamiyatga yoki muayyan hodisaga bo‘lgan munosabatini ifodalovchi kuchli san’atiy qurol hamdir. Ushbu omil adabiy asarlarning mazmunini chuqurlashtirib, o‘quvchini ma’naviy va estetik jihatdan boyitadi. Mazkur kurs ishida adabiy pafosning nazariy asoslari, uning turlari va badiiy asarlardagi namoyon bo‘lishi o‘rganiladi. Ayniqsa, o‘zbek adabiyoti namunalarida pafosning qanday ifodalanishi va uning yuksak san’at yaratishda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Shu bilan birga, pafosning tarixiy rivojlanishi, janrlararo xususiyatlari va hissiy ko‘rinishlari tahlilga tortiladi. Zamonaviy adabiy jarayonda badiiy asarlarning hissiy ta’sirini chuqur tahlil 1 Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasidan. 4-avgust 2017. 3 qilish muhim. Bu, ayniqsa, bugungi jamiyatda estetik va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli adabiy pafos va uning turlari masalasini tadqiq etish hozirgi adabiy jarayonlar uchun ham dolzarb hisoblanadi. Mazkur tadqiqot natijalari adabiyot nazariyasini o‘rganish uchun muhim nazariy va amaliy manba bo‘lishi bilan birga, badiiy matnlarni chuqur tahlil qilishda ham qo‘llanilishi mumkin. Kurs ishining maqsadi: adabiy pafos tushunchasining nazariy asoslarini yoritish va uning o‘zbek hamda jahon adabiyotidagi turlarini aniqlash orqali badiiy asarlarni tushunishga yangicha yondashuvni shakllantirish. Kurs ishining vazifalari: adabiy pafos tushunchasining tarixiy rivojlanishini o‘rganish. Pafosning asosiy turlari va ularning xususiyatlarini aniqlash. O‘zbek adabiyotida pafosning yuksak badiiy ifodasi bilan tanishish. Adabiy pafosning janrlar va asarlar kesimida qanday ifodalanishini ko‘rsatish. Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti adabiy pafosning nazariy asoslari va uning badiiy asarlardagi namoyon bo‘lish shakllaridir. Ushbu tushunchaning adabiyot tarixidagi rivoji, ijtimoiy-siyosiy kontekstdagi o‘rni va estetik ahamiyati asosiy o‘rganish maydonini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti sifatida adabiy pafosning turlari (yuksak, lirik, komedik), uning o‘zbek va jahon adabiyotidagi ifodalanish xususiyatlari, shuningdek, Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor kabi adiblarning asarlarida pafosning turli ko‘rinishlari tahlili tanlangan. Kurs ishining tadqiqot usullari. Tasviriy-tahliliy usul – Adabiy pafos tushunchasi va uning turlari o‘rganilib, badiiy asarlardagi namunalari tahlil qilindi. Tarixiy usul – Adabiy pafosning rivojlanish bosqichlari va turli davrlardagi shakllanishi o‘rganildi. Qiyoslash usuli – O‘zbek va jahon adabiyotida pafosning o‘ziga xosliklari solishtirildi. Amaliy tahlil – Pafosning lirik, dramatik va komedik shakllari badiiy asarlar misolida tahlil qilindi. 4 Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, har bir bob ikki bo‘limdan iborat bo‘lib, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini o‘z ichiga oladi. 5 I BOB. ADABIY PAFOSNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. "Pafos" tushunchasining paydo bo‘lish tarixi “Pafos” tushunchasi qadimgi yunon adabiyoti va falsafasidan kelib chiqqan bo‘lib, u yunoncha “pathos” (πάθος) so‘zidan olingan. Bu so‘zning dastlabki ma’nosi “hissiyot”, “iztirob” yoki “kechinma”ni bildirgan. Adabiyot va san’atda his-tuyg’ularni kuchli ifodalashni anglatadi. Bu tushuncha asar ichidagi dramatik va hissiy ta’sirni yaratishda muhim rol o’ynaydi. Pafos orqali o’quvchi yoki tomoshabin qahramonlarning ichki kurashlari, dardlari va sevgisi orqali chuqur hissiyotlarni his qiladi. Adabiyotda pafos, ko’pincha, qahramonlarning zaifliklari va kuchli his-tuyg’ulari bilan bog’liq voqealar orqali namoyon bo’ladi. Bu, o’z navbatida, o’quvchini fikr yuritishga undaydi va asarning umumiy mazmunini boyitadi. Pafos, shuningdek, dramalarda, she’rlarda va romanda hissiy chuqurlikni ta’minlash uchun zarur vosita sifatida xizmat qiladi. Shunday qilib, pafos adabiyotda inson ruhiyatining murakkabligini va his-tuyg’ularning kuchini aks ettirishda markaziy tushuncha hisoblanadi. Qadimgi Yunoniston davrida pafos nafaqat badiiy adabiyotda, balki falsafiy va ritorik munozaralarda ham muhim tushuncha sifatida o‘rganilgan. Aristotel pafosni o‘zining “Poetika” asarida tragik asarlarning muhim elementi sifatida tahlil qilgan. U tragik pafosni insonning azob-uqubatlari va ularning hissiy kechinmalarini aks ettiruvchi vosita sifatida talqin etadi. Aristotel fikricha, pafos auditoriyani katarsis (ruhiy poklanish)ga olib keluvchi kuchga ega. Pafos yunon ritorikasida, ayniqsa, notiqlik san’atida auditoriyani hissiy jihatdan ta’sir qilishning muhim elementi hisoblangan. Mashhur yunon notiqlari pafosdan auditoriya hissiyotlarini boshqarish uchun foydalanishgan. Arastu pafos deganda inson qalbining xususiyati, kuchli ehtirosni nazarda tutadi. Unga ko‘ra, pafos notiqlik usullaridan bo'lib, uning yordamida notiq tinglovchilarda o'zi istagan hislarni uyg‘otadi. Terminni tragediyaga nisbatan qo‘llaganida, Arastu pafosning qahramon fojiasi, ruhiy iztiroblari orqali 6 nomoyon bo‘lishi tomoshabinda ham shunga xos hislarni uyg‘otishini ta’kidlaydi. Keyingichalik, xususan, Uyg‘onish davridan boshlab pafos Inson qalbining xususiyati deb emas, balki asarning muayyan his-tuyg‘larni uyg‘ota olish xususiyati sifatda tushunila bo‘ldi, shu bois ham u ko‘proq uslub, qahramon, ko‘tarinkilik, tragiklik kabi tushunchalar bilan bog‘liq holda ishlatildi. Gegel estetikasida pafos juda muhim o‘rin tutadi, u san’atning o‘zagi, “san’at saltanati” ning asosi sifatida talqin qilinadi. Gegelga ko‘ra, pafos inson mohiyatini tashkil etuvchi obyektiv mavjudlik, qalbni harakatlantiruvchi qudratli kuch bo‘lib, ijodkor o‘z asarida uni yaratishni maqsad qiladi, ya’ni muayyan pafosni ifodalash san’at asarining muddaosi, ijodning motividir. Shu asosda Gegel ijodiga turtki beruvchi motivlar, pafos ko‘rishlari sifatida “oila, vatan, davlat, shon-sharaf, do‘stlik, g‘urur, nomus, muhabbat” kabilarni saqlashdi. Gegel ta’rifidagi pafos, ko‘proq asar personajlari bilan bog‘liq bo‘lsa, V.Belinskiy uni ijodkor shaxsi bilan bog‘laydi. Unga ko‘ra, pafos “g‘oya- ehtiros” 2 bo‘lib, u ijodkorning ma’naviy borlig‘idan kelib chiqadi. Bu holda alohida olingangan asar pafosi haqida ham, muayyan ijodkorga xos pafos haqida ham gapirish mumkin. Pafosni buni tushunish sho‘ro adabiyotshunosligida, jumladan, o‘zbek adabiyotshunosligida ham ustuvorlik qildi. G.Pospelov pafosni badiiy mazmunning mavzu, problematika, badiiy g‘oya qatoridagi muhim uzvlaridan deb biladi va uning qahramonlik, tragizm, sentementalizm, romantika, dramatizm, satira va yumor kabi turlarini ajratadi. Shuni qayd etish lozimki, G.Pospelov pafos termini bilan bir qatorda, vokelikka g‘oyaviy- hissiy munosabat terminini ham qo‘llaydi. Adabiyot nazariyasiga oid ayrim manbalarda esa pafos o‘rniga avtor emotsionalligi, vokelikka munosabat turlari kabi terminlar ham ishlatiladi. Mazkur hol hozirgi adbiyotshunoslikda pafos termini qo‘llanishi jihatidan passivlashganidan dalolat beradi. Buning sababi esa uning hodisa mohiyatini to‘la qamray olmayotgani bilan bog‘liqdir. 2 Белинский В.Г. Собр. соч., Т. 3, 378-bet. 7 Agar Arastu-Gegel an’anasi bo‘yicha pafos ko‘proq personajspar (obyekt) bilan, Belinskiydan boshlanib ijodkor (subyekt) bilan bog‘langan bo‘lsa, hozirda subyekt - obyekt - adresat uchligini birlikda olib qarab, ularni qamrab oluvchi badiiylik moduslari termini faollashdi. Pafos haqidagi dastlabki qarashlar Aristotelning “Poetika” asarida uchrab, u ehtirosdir degan to‘xtamga keladi. XVIII asrga kelib Gegel o‘zining “Estetika”sida pafosni chuqur tadqiq etadi va uni san’at saltanatining mohiyatini ochib beruvchi kuch sifatida baholaydi. Dilmurod Quronov tuzgan “Adabiyotshunoslik lug‘ati”da ham pafos — ijodkorning voqelikka g‘oyaviy-emotsional munosabati deb talqin qilinadi. Yuqorida tilga olingan asarlarning barchasida pafos adabiyotshunoslikka - notiqlik (ritorika)dan o’tgan termin ekani qayd etiladi. ( Arastuga ko‘ra ham pafos notiqlik usullaridan bo`lib, uning yordamida notiq tinglovchilarga o‘zi istagan hislarini uyg‘otadi.) Pafos dastlab Aristotelning “Poetika”sida muayyan estetik hodisani ifoda etuvchi istiloh sifatida qaror topgan: Tragediyaning uchinchi qismini pafos - ehtiros tashkil etadi. Ehtiros esa halokat yoki iztirob keltiruvchi harakatdir. Aristotel pafosning tragediyada qahramonlar ruhiy iztirobi orqali yuzaga chiqishi va tomoshabinga ham shunga mos his uyg‘otishiga asosiy e’tiborni qaratadi. Adabiyotshunoslik lug‘atlarida Belinskiygacha pafos faqat obyektga yo‘naltirilgan bo‘lsa, Belinskiydan boshlab u subyektni ham qamrab ola boshlagani aytiladi 3 . O‘rta asrlarda pafos asosan diniy va ma’rifiy mavzularda qo‘llanilib, inson ruhiy olamini aks ettirishga qaratilgan edi. Uyg‘onish davrida pafos badiiy asarlarning hissiy qudratini oshiruvchi asosiy vosita sifatida rivojlandi. Bu davrda pafos insonning erkinligi, qudrati va hayotiy dramatik kechinmalarini tasvirlashda faol qo‘llanilgan. 3 Quronov D. Adabiyot Nazariyasi Asoslari. Noshir, 2019. 8 Zamonaviy adabiyot nazariyasida pafos keng ko‘lamda talqin qilinadi. U faqat tragik kechinmalar bilan cheklanmasdan, komedik, dramatik va lirik hissiyotlarni ham o‘z ichiga oladi. Pafos zamonaviy asarlarda hissiy va g‘oyaviy mazmunni boyituvchi vosita sifatida qaraladi. O‘zbek adabiyotida pafos Alisher Navoiy, Furqat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy kabi adiblar asarlarida yuksak hissiyotlar, insoniy iztiroblar va ijtimoiy muammolarni tasvirlash orqali namoyon bo‘lgan. Bu asarlarda pafos milliy g‘oya va ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilishda muhim o‘rin tutgan. Shunday qilib, “pafos” tushunchasi qadimgi yunon adabiyotidan boshlab, bugungi kunga qadar estetik va hissiy ta’sir vositasi sifatida adabiyot va san’atning ajralmas qismi bo‘lib kelgan. O‘zbek mumtoz adabiyotida ham mohiyatiga ko‘ra pafosni ifodalagan fikrlar uchragan. Klassik adabiyotimiz vakillari ma’nosi jihatidan pafos so‘ziga yaqin dard so‘zini ishlatar hamda shoir bedard bo‘lishi mumkin emasligini tasdiq qilar edilar. Masalan, Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida, she’riyatning dunyoda mavjud bo‘lishidan maqsad so‘z (yonish) va dardlarni ifodalashdan boshqa narsa emas, degan fikrni aytadi: Bu gulshanki, rashki naqshi Chindur, Nasimi ham, guli ham otashindur. Bo‘lurdin dahr bo‘stonida mavjud, Emasdur g‘ayru so‘z-u dard maqsud 4 . “Hozirgi o‘zbek adabiyotida pafos muammosi” mavzusida tadqiqot olib borgan olim Mirzaahmad Olimov pafosni muammo sifatida o‘rganar ekan, eng avvalo, uning hayotdagi ko‘rinishini asosiy obyekt sifatida biladi va badiiy asardagi pafosni ham hayotdagi pafos inikosi sifatida biladi. 1.2. Adabiy pafosning turlari 4 Navoiy Alisher. Farhod va Shirin. Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1989. 9 Pafos termininig tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, yoki biz yunon tilidan tom ma'noda pafos nima ekanligini tarjima qilsak, bu atama ehtiros, azob yoki ilhom degan ma'noni anglatadi. Aristotel birinchi bo'lib bu adabiy vositaga to'g'ri izoh berdi. Bu qahramonning kuchli harakati orqali qo'rquv hissi yoki boshqa kuchli his-tuyg'ularni uzatishdir. Ko'pincha, bu fojiali voqealar bo'lib, o'quvchini katarsis holatiga olib keladi, bu yerda sodir bo'lgan voqealarni qayta ko'rib chiqish mumkin. Qahramonning azob-uqubatlariga uning o'z harakatlari va ulardan keyin sodir bo'ladigan voqealar ketma-ketligi sabab bo'ladi. Kuchli ishtiyoq yoki ilhom har doim qahramonni bunday harakatlarga undaydi va shuning uchun o'quvchilar yoki ijod tomoshabinlari uchun kuchli tajriba kafolatlanadi. Zamonaviy yozuvchilar pafos haqida asar yoki kayfiyatning hissiy ohangi sifatida gapirishadi, bu navlar qayerdan paydo bo'lgan. Har bir o quvchi qahramonlik uslubining pafosi nima ekanligini biladi, buʻ yerda asosiy qahramonlar buyuk jangchilar, adolatli kurashchilar va shu kabi boshqa turlardir. Markaziy xarakter muhim harakatni amalga oshirishga intiladi va shuning uchun o'zi yoki yaqinlari uchun xavf-xatarni o'z zimmasiga oladi. Ushbu muhim xususiyatsiz qahramonlik pafosi bo'lishi mumkin emas. Xuddi shu rolni ba'zi muhim insoniy qadriyatlar yoki axloqiy tamoyillar o'ynashi mumkin. Texnikani qo'llashning ikkinchi sharti - bu ehtiyotkorona harakat qilish. Birovning majburlashi ostida mumkin bo'lgan qurbonlar bilan tavakkal qilish endi qahramonlik bo'lmaydi. Faqatgina dunyoni o'zgartirishga yoki o'z ideallarini yaratishga bo'lgan kuchli erkin intilish o'quvchiga qahramonlik pafosi nima ekanligini aniq tasavvur qilishi mumkin. Ushbu texnikaning yorqin misollari yunon mifologiyasi qahramonlarining ko'pchiligidir. Bu ro yxatga Gerkules, Axilles, Gektor, Perseus va maqsadga ʻ erishish yo lida o zlarining tavakkalchiliklari bilan yodda qolgan boshqalar ʻ ʻ kiradi. 10 "Pafos" so'zining ma'nosini dramatik uslub misolida tushunish mumkin, bu erda texnika ko'p hollarda qo'llaniladi. Uning ishtirokidagi asarlarda muallif qahramonlarning barcha ruhiy tashvishlari va iztiroblarini imkon qadar to'g'ri va hissiy tarzda etkazishga harakat qiladi. Bunday holda, bosh qahramonga yo'naltirilganlik yo'q, chunki kitob sahifalarida har bir kishi ichki kurashni, shaxsiy hayotidagi tushunmovchiliklarni, ichki g'oyalarni umumiy noto'g'ri tushunishni boshdan kechirishi mumkin. O‘quvchi mohiyatni to‘g‘ri anglab yetishi uchun bu muammolar tafsilot prizmasida ko‘rib chiqiladi. Yozuvchilar ushbu uslubni qahramonlarni xatti-harakatlari, noto'g'ri fikrlash tarzi yoki muammoga olib kelgan salbiy tendensiyalari uchun qoralash bilan birga qo'llashlari odatiy hol emas. Ba'zida drama tashqi omillar ta'sirida paydo bo'ladi, bu hatto odamni qismlarga bo'lishi mumkin. Keyin drama allaqachon tragediyaga aylanadi, Bulgakov buni "Yugurish" romanida juda yaxshi ko'rsatgan. Fojiali pafos adabiyotda keng tarqalgan emas va turli uslublarda qo'llaniladi. Bu ularning yo'qotishlarini to'liq anglash bilan belgilanadi, endi ularni qaytarib bo'lmaydi. Bo'layotgan voqealarning butun fojiasini ko'rsatish uchun bu yo'qotish, albatta, salmoqli bo'lishi kerak. Bular hayotiy qadriyatlar, axloqiy tamoyillarning qulashi, mafkuraning yolg'onligini namoyish etish, madaniy tendensiyalarning eskirganligi va ko'pincha shunchaki o'lim bo'lishi mumkin. Bu markaziy belgilardan biri yoki sizga yaqin bo'lgan odam bo'lishi mumkin. Bunday yo'qotishlar, albatta, mojaro jarayonida tabiiy bo'lishi kerak. Agar bunday bo'lmasa, “pafos” so'zining asosiy shaklidagi ma'nosi yo'qoladi. 5 Texnikani qo'llashning fojiali uslubining yana bir muhim xususiyati - bu sodir bo'lgan muammoni majburiy hal qilish, ammo yuqorida tavsiflangan yo'qotishlar bilan. Bunga Bulgakovning "Oq gvardiyachilar" yoki Ostrovskiyning "Momaqaldiroq" hikoyalari yorqin misol bo'la oladi. 5 Sarimsoqov B I. Badiiylik Asoslari va Mezonlari. Universitet, 2004. 11 Adabiyotda pafos nima ekanligini, satirik uslub misolida tushunish ba'zan qiyin. Chunki muallif odamlarning turli illatlarini, ularning kundalik hayotda borligini, turli mafkura va boshqa narsalarni jahl bilan masxara qiladi. Ko'pincha, syujetdagi xarakterning ma'lum bir turi satiradan foydalanish uchun namuna bo'ladi. Bunday odam hech narsani anglatmaydi, lekin ob'ektiv ravishda juda muhim, aqlli, tushunarli bo'lishga harakat qiladi. O'ziga xos bo'lmagan boshqa xususiyatlarni berish - bu satirik pafosning paydo bo'lishining asosiy xabaridir. Qachonodan bunday xarakterni hissiy jihatdan qayta ko'rib chiqa boshlaydi, keyin u ko'pincha bunday qarama-qarshilikdan g'azablanadi yoki kulgiga sabab bo'ladi. Gogol o'z davrining poytaxtida jamiyatning yuqori qatlamlarini tasvirlash uchun ishlatgan yolg'on maqtovli ohangda texnikaning qo'llanilishini mukammal ko'rsatdi. Bu holda istehzo va satira paradoksni ko'rsatish uchun mo'ljallangan, undan oddiy fikrlaydigan odam kulishni xohlaydi. Ko'pincha satira odamning bema'niligini ko'rsatadi, bu esa o'quvchilarda nafratlanishga olib keladi. Adabiyotdagi pafos turlari har xil bo lib, ular orasida sentimental pafos turiʻ alohida o rin egallaydi. Ushbu uslub mualliflar tomonidan juda mohirona ʻ qo'llaniladi, chunki sezgirlik har bir insonga xosdir. Bu so'z fransuz tiliga tarjima qilingan va uslubning nomini bildiradi. Qabul qilish ko'pincha odamning muammolariga hamdardlik ko'rsatish uchun tasvirlangan, ammo bu erda hech qanday harakat ko'rsatilmagan. Sentimentallik haqiqiy jismoniy yordamning psixologik o'rnini bosuvchi rol o'ynaydi. Hatto ma'lum sabablarga ko'ra xafa bo'lgan yolg'iz qahramon ham o'z ichida bunday tajribalarni boshdan kechirishi mumkin. Buni Gyotening “Yosh Verterning iztiroblari” asarida ko‘rish mumkin, unda bosh qahramon yosh bola zodagonlar jamiyatiga kirishga intilgan. U buni uddalaganida, ular yashayotgan tamoyillardan hayratda qoldi. Bu yarani qandaydir davolash uchun yigit o'zini qishloq hayotining soddaligidan izlaydi, kambag'allarga yordam beradi, tabiatga qoyil qoladi. O'z 12 joniga qasd qilishga olib kelgan umumiy sentimental tuyg'ularga umidsiz sevgi qo'shildi. Fuqarolik erkinligining romantik shaxs uchun harakatlarida yuksalishi bevosita xuddi shu nomdagi pafos uslubi bilan bog'liq. Qahramon o'ziga xos tarzda ma'lum ideallarni orzu qiladi, bu esa o'z ichida zavqlanish holatini keltirib chiqaradi. Romantik pafos namunalarini ko'rsatadigan personajlar har doim ma'naviy jihatdan boy bo'ladi, lekin ular bu xususiyatni namoyon qila olmaydi. Hayot har doim g'ildiraklariga g'ildiraklar qo'yadi, ularning to'liq ochilishiga yo'l qo'ymaydi, bu esa fojia eslatmalarini keltiradi. Jamiyat uchun his-tuyg'ularning o'ziga xos namoyon bo'lgan romantik shaxslar har doim tashqarida bo'lib, oddiy odamlar safiga qabul qilinmaydi. Yorqin romantik shaxs va ma'naviy boy odamning ideallarga intilishini tushunishni istamaydigan jamiyat o'rtasida ziddiyat mavjud. 13 II BOB. ADABIY PAFOSNING BADIIY ASARDS NAMOYON BO‘LISHI 2.1. Abdulla Qodiriy ijodining pafosi Har bir adabiy asar yozuvchining ayni mahalda qanday g‘oyalarning maftuni ekanidan, hayotda nimalarni tasdiqlab, nimalarni rad etayotganidan dalolat sifatida maydonga keladi. Shu bilan birga, har bir asarning ana shunday ruhi hamda yozuchining butun ijodiy mahsuloti va hatto hayoti, ijtimoiy faoliyati orasida umumiylik bor. Yozuvchi o ‘z asarini beehtiros, befarq yozolmaydi. Har bir asarga harorat bergan ehtiros esa yozuvchining butun ijodini va ma’naviy hayotini ichidan toid irib turgan intilishning, fidokorlikning, qisqasi, zo‘r ehtirosning uchqunidir, xolos. Bu ehtiros har bir yirik yozuvchida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Bir yozuvchidagi ehtiros ikkinchi yozuvchi ijodida bo‘lgan ehtirosdan mazmunan farq qiladi. Badiiy adabiyot va, umuman, san’atda mavjud bu estetik hodisani ko'pincha, “pafos” atamasi bilan ifoda etadilar. Oddiy hayotda biror kishi o ‘z fikrini chuqur e’tiqod bilan ,“yonib- kuyib” ifodalasa, uni “pafos bilan so‘zlayotir” deydilar. Adabiyotshunoslik va san’atshunoslikda ham “pafos” so‘zi ana shunga yaqin, ammo undan ancha keng va chuqur ma’noda ishlatiladi. “Pafos” so‘zini ma’lum estetik hodisani ifoda etuvchi atama sifatida ilmga dastavval Gegel kiritdi. Shundan beri yozuvchi ijodining pafosini belgilash adabiyotshunosning va tanqidchining eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib qoldi. Har bir san'at asarining kuchi uning mazmunidagi ehtirosni, “dard”ni o‘quvchi, eshituvchi yoki tomoshabinga “yuqtira bilish”da ko‘rinadi 6 . Ammo “ehtiros” yoki “dard” iboralari adabiy asarga xos ana shunday “yuqtiruvchanlik” xususiyatini to ‘Ia ifoda etolmaydi. Ehtiros, umuman, his-hayajon demakdir. Pafos esa g‘oya bilan bog'liq bo‘lgan hisni, biror g‘oyaga maftunlik natijasida ijodkorda paydo bo‘lgan qattiq hayajonni, ko‘tarinki ruhni bildiradi. Pafos nima? Bu savolga fanda shunday javob topamiz: ijod ermak yoki havas emas, u san’atkorning zahmat chekishi 6 Boltaboyev H. Adabiyotshunoslikka Kirish Ma’ruza Matni. Toshkent, 2020. 14 samarasi. Xuddi ona chaqalog‘ini o ‘z qomida olib yurganidek va o‘stirganidek, san’atkor ham o‘z ichida poetik fikrning urug‘ini olib yuradi va undiradi; ijod jarayoni bolani dunyoga keltirish jarayoniga o‘xshaydi va bu jism oniy hodisaga xos azoblar unga ham yot emas, bu ma’naviy azoblar, albatta, xuddi shu sababli, agar yozuvchi ijodiy mehnat va qahramonlikka bel bog‘lar ekan, demak, qandaydir qudratli kuch, qandaydir yengilmas ehtiros uni shunga tortadi, shunga intilishga majbur etadi. Bu kuch, bu ehtiros — pafosdir. Pafosda shoir xuddi jonli, go‘zal mavjudotga ko‘ngil bergandek, g‘oyaga maftun bo‘lgan zot sifatida namoyon bo'ladi. Bu mavjudotning o‘zi ana shu g‘oya bilan ehtirosli ravishda to'lib toshgan bo'ladi va san’atkor bu g'oyani ongi, idroki bilan emas, faqat bir his va o'z ruhining birorta qobiliyati bilan emas, balki o'z ma’naviy hayotining butun to'laligi va yaxlitligi bilan mushohada etadi. “Pafos” deganda ham ehtiros ko'zda tutiladi, shu bilan birga boshqa har qanday ehtiros kabi insonning to'lqinlanishi, butun asab tizimining larzaga kelishi bilan bog'liq bo'lgan ehtiros ko'zda tutiladi; ammo pafos doimo inson qalbida g'oya kuchi bilan alanga oldirilayotgan va doimo g'oyaga intiluvchi “ehtiros”dir. Pafos yozuvchi shaxsini va asarlarini tushunishning kalitidir. Pafossiz yozuvchini qo'lga qalam olishga nima majbur etganini va unga ba'zan ancha katta asarni boshlash va oxiriga yetkazish uchun kuch va imkoniyat bergan narsa nima ekanini tushunish mahol. Pafos yozuvchining ilhom manbayidir. U yozuvchini ulug' niyatlar bilan ishga o'tirishga va buyuk asarlar yaratishga ilhomlantiradi. Buyuk yozuvchining mahsuldorligini va tezkorligini pafossiz, uni fidokorona ishlashga majbur etgan g'ayratsiz tushunish mumkin emas. Onore de Balzak, Lev Tolstoy, Rabindranat Tagor kabi buyuk yozuvchilarning merosi shunchalik ulug'ki, u merosni bir kishi yarata olganiga ba’zan ishonging kelmaydi. Navoiy haqli ravishda faxrlanar edi: Nazm-u nasrim kotibi taxmiyashunos— Yozsa, yuz ming bayt agar erdi qiyos 7 . 7 Navoiy Alisher. Hayratul-Abror. Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1989. 15 “Xamsa”dek ellik yetti ming misradan iborat asarni Navoiy ikki-uch yilda yozib tamomladi. (Buyuk adibning so‘zlariga qaraganda, agar ishlangan vaqt jam etilsa, “Xamsa” olti oyda yozilgan.) Oybekning “Navoiy” romani to‘rt yarim oyda yozib bitirilgan va qo‘lyozmaning ilk variantiga keyin tuzatish va o‘zgarishlar kirgizishga hojat qolmagan. Talantli yozuvchining bunday tezkorligi misollarini adabiyot tarixida ko‘plab uchratish mumkin. Pafos tushunchasi eng kamida uch ma'noni qamrab oladi: pafos ijodda fikr va hisning birligidir; pafos — badiiy asarning asosiy g‘oyasidir; pafos — yozuvchi ijodining umumiy yo‘nalishidir. Yozuvchi ijodining pafosini qaysi yo‘l bilan aniqlash kerak? Jahon adabiyotshunosligi tajribasining ko'rsatishicha, bunday choqda, dastavval yozuvchining ayrim asarlariga emas, balki uning butun ijodiga taalluqli nuqtayi nazarni aniqlab olish, uning ijodini bir butun holda va o ‘ziga xos bir dunyo tariqasida tavsiflash yo‘lidan borish lozim. A.Qodiriy ijodining pafosini “zamonaviylik va badiiylik” , deb ta ’riflash mumkin. Ayni chog‘da, bir narsani doimo e’tiborga olish kerak: zamonaviylik va badiiylik A. Qodiriy ijodida butun boshli tarixiy o‘tmishni tasvirlash orqali nam oyon bo ‘ladi. “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon”dek yirik romanlarini yaratishda tarixiy o‘tmish materialiga murojaat etish A. Qodiriy ijodi uchun tabiiy hodisadir. A. Qodiriy muvaffiqiyatli ijodiy ishning talablaridan biriga — yozuvchi nimaniki yaxshi bilsa, shu haqda yozadi degan qoidaga rioya qiladi. U o'zbek xalqining o‘tmishini yaxshi biladi va ko‘pincha ana shu haqda yozadi. Yozuvchi sovet davri hayoti materialiga murojaat etganda ham o‘tmishdan meros qolgan va yangi hayot qurishga xalaqit berayotgan narsalarga ko ‘proq diqqat qiladi: Kalvak Maxzum va Toshpo‘lat tajang haqidagi qissalari yozuvchi iste’dodi ana shu o ‘tmishning bugungi sarqitlari — fikriy qoloqlik va xaromxo‘rlikni fosh etishga qaratilgan. Yozuvchi ijodining pafosi uning asarlari qaysi tarixiy sharoitda, qanday niyat bilan yozilganiga va ijtimoiy hayotda qanday tarbiyaviy-estetik rol o‘ynayotganiga qarab belgilanadi. Opining tarixiy 16 asarlarida A. Qodiriy o‘zbek xalqining XIX asrdagi hayotini mehnatkash xalq boshiga tushgan “qora kunlar” tariqasida tasvirlaydi. A. Qodiriy asarlari uzoq o‘tmishning “qora kunlar”inigina emas, balki uning bugungi sarqitlarini ham fosh etar, buning bilan xalqni shu sarqitlardan tezroq qutulishga undar edi. (M asalan, “0‘tgan kunlar" romanida bolalarni ota-ona orzusi bilan zo‘rlab uylantirishning fojiaviy oqibatlarini tasvirlash 20-yillarda dolzarb ahamiyatga ega edi.) Shunday qilib, A. Qodiriy tarixiy asarlarining dolzarbligi ularning ma’rifiy-estetik ahamiyati bilangina emas, balki bevosita tarbiyaviy ahamiyatiga ko‘ra ham belgilanar edi. Xullas, A. Qodiriy ijodining pafosi ko‘pincha o‘tmishni badiiy tasvirlash orqali namoyon bo'ladigan zamonaviylikdir. A. Qodiriy asarlarining mazmunidagi ana shu pafos, ya’ni zamonaviylik haqiqiy realist san’atkorga xos badiiy shaklda namoyon bo‘ladi. O‘tmishda yaratilgan “Bahrom go'r”, “Chor darvesh” yoki „Tohir va Zuhra “ kabi afsonaviy qahramonlarni tasvirlagan dostonlardan farqli o‘laroq, A. Qodiriy asarlari o ‘zbek adabiyotini yangi, yetuk realizm darajasiga ko‘tardi, chunki A. Qodiriy Yevropada uzil-kesil shakllangan yetuk realizm talablariga muvofiq hammaga ozmi-ko‘pmi tushunarli, hammaning ozmi-ko ‘pmi boshidan o‘tgan insoniy hislar haqida bizga gapira boshladi 8 . A. Qodiriy asarlarida real hayotning haqqoniy, yorqin manzaralari yaratildi. Uning adabiyotning badiiyligi uchun kurashi tayyor ifoda vositalaridan foydalanish asosida emas, balki novatorlarcha (yangilik yaratuvchilarcha) yo‘I bilan ro‘yobga chiqadi: A. Qodiriy yangi, yetuk realistik adabiyotni yaratish, uning vositalarini boyitish va mukammallashtirish uchun kurashda qatnashadi. Faqat g‘oyaviy yo‘nalish jihatidangina emas, o'zining badiiy vositalari jihatidan ham yangi, zamonaviy adabiyot yaratishga intilish Qodiriy ijodi pafosining muhim tomonini tashkil etadi. Shunday qilib. badiiylik uchun kurash, to‘g‘rirog‘i, yetuk realizm asarlariga xos badiiylik uchun kurash — A. Qodiriy ijodidagi pafosning ikkinchi xususiyatidir. A. 8 Sulton Izzat. Adabiyot Nazariyasi. O‘qituvchi, 1980. 17 Qodiriy ijodidagi ana shu pafos uning eng yirik asarlaridan biri — “O‘tgan kunlar” romanida ham o‘z ifodasini topgan. 2.2. Yozuvchi ijodi pafosining adabiy asarda namoyon bo‘lishi . “O‘tgan kunlar” romani XX asrning 20- yillarida yaratildi. (Romandan ilk parchalar „Inqilob" jurnalida 1922- yilda bosilgan )Bu, Rossiya imperiyasi tarixida katta ijtimoiy o‘zgarishlar ro‘y bergan davr edi: 1917- yil Fevral inqilobi Rossiyada uch yuz yil hukm surgan chorizmga barham berdi. Buning oqibatida Rossiya imperiyasi buzilib, barbod bo‘la boshladi. Rossiya davlatidan Finlyandiya, Polsha, Boltiq bo‘yi mamlakatlari ajralib chiqib ketdilar. Ozarbayjon, arman va gruzin xalqlari mustaqillik uchun kurash boshladilar. Turkistonda ham milliy mustaqillik uchun kurash boshlandi. O‘zbek, tojik, qozoq, turkman, qirg'iz xalqlari mustaqil milliy davlat tuzishga kirishdilar. 1917- yilda tarixga “Turkiston m uxtoriyati” nomi bilan kirgan hukumat ish boshladi. Ammo 1917- yil 25- oktabr (7- noyabr)da bolsheviklar rahbarligi ostida sodir bo'lgan sotsialistik inqilob Rossiyadagi xalqlarning tarixiy taqdirini tamom o‘zgartirib yubordi. Mamlakatda sotsializm va kommunizm g‘oyalarini amalga oshirishga mo'ljallangan bu inqilob Turkiston xalqlarining milliy mustaqillik harakatlariga zarba berib, mamlakatda zo‘rlik bilan proletar diktaturasini o'rnatdi. Turkiston muxtoriyati qurol kuchi bilan barbod etildi. Turkiston xalqlari bu zo'ravonlikka bo'ysunmadilar. Mamlakatda fuqarolar urushi boshlandi. Ammo proletar diktaturasi Turkistonni Sovet Rossiyasi ixtiyorida tutib qoldi. Milliy mustaqillik g‘oyalari esa o‘lmagan edi. “O‘tgan kunlar'' romani ana shu ijtimoiy sharoitda yaratildi. Rom an ana shu davrdagi Turkiston xalqlarining ma’naviy ehtiyojlariga javoban bunyodga keldi.Turkiston xalqlarining ijtimoiy hayotidagi bir holatdan ikkinchi holatga ko'chish davrida yaratilgan bu romanning g'oyaviy mazmunida ikki ijtimoiy hodisaga munosabat markaziy o'rin tutadi va romanning sujeti ikki chiziq (yo'nalish)ni maydonga keltiradi. “O‘tgan kunlar“ yozila boshlagan davrda 18 Turkistonda milliy mustaqillik uchun kurash hali fuqarolar urushi tarzida davom etmoqda edi. Mustaqillik uchun kurashda mahalliy xalqlarga eng ko'p zarari yetayotgan ijtimoiy hodisa — bu xalqlarning yetarli jips emasligi, ularning noittifoqligi, turli tabaqalarga bo'linib, o'zaro kurashga ko‘p kuch sarf etayotganligi edi. XIX asr hayoti manzarasini tasvirlash yozuvchining o'z maqsadi bo'lmadi. Oktabr inqilobidan keyingi davrda mahalliy xalqlarga ozodlik yo'lida g'alaba qozonishga xalaqit berayotgan eng katta to'siq ham noittifoqlik, avniqsa, ozodlik uchun kurashning boshida turgan rahbarlar orasidagi shaxsiyatparastlik edi. A. Qodiriy XIX asr hayotida ham ana shu illatni topadi, uni tanlab oladi va o'tmish bilan o'z zamonasi o'rtasidagi ana shu o'xshashlikdan foydalanib, o'z zamonasiningijtimoiy masalalariga javob axtaradi. Xonlik davrini yozuvchi “tariximizning eng qora kunlari” tarzida tasvir etar ekan, o ‘z zamonida ham fuqarolar urushi tarzida xuddi shu “qora kunlar” ro‘y berayotganiga aniq ishora qiladi. Romanning boshidayoq Otabek Rossiya haqida so‘z ochadi va roman oxirida ana shu Rossiyaning mustamlakachiligiga qarshi urushda halok bo‘ladi; romanning o‘rtalarida esa muallif (ayniqsa, Yusufbek hoji obrazi orqali) mustamlakachilikka salbiy munosabat masalasini keng yoritadi va Otabekning ana shu jangdagi halokatini tayyorlaydi.Rom anning boshida paydo bo‘lib, keyin uning mazmunida go ‘yo ikkinchi darajaga tushib qolayotgandek ko‘ringan bu suyujet chizig‘i aslida asarning asosiy g‘oyasini ifoda etuvchi birinchi va bosh sujet chizig‘idir. Adabiyotshunoslikda va adabiy tanqidda haqiqiy badiiy asarlarda ayricha qadrlanadigan bir xususiyat qayd etiladi. Bu — muallif niyatining, ya'ni asar g‘oyasining mumkin qadar yashirin bo‘lishidir. Qodiriy ham ana shu yo‘ldan boradi va oliy darajadagi badiiy quvvatga ega mumtoz asar yaratadi. Romandagi ikkinchi sujet chizig‘i bosh qahramonlarning shaxsiy taqdiri bilan bog‘liq. “O‘tgan kunlar” romanida feodal davrda xalq hayotida katta o ‘rin tutgan “ota-ona orzusi” odatining fojiali oqibatlari Otabek, Kumush va Zaynab taqdiri orqali tasvir etiladi. “O‘tgan kunlar” romanidagi bu ikkinchi sujet 19 chizig‘i pirovardida bizni birinchi sujet chizig‘iga qaytaradi. Bu, Otabekning Kumush halokatidan so‘nggi hayoti tasviridir. Romanning ikkinchi sujet chizig'i ham Otabek qiyofasida XIX asrning eng ilg‘or kishisining jozibador obrazini yaratishga xizmat etadi. Shunday qilib, muallif hamma odamlar uchun namuna bo‘larli kishi, xalq manfaatlari bilan yashovchi va muhabbatda sadoqat timsoli bo‘ladigan inson siymosini tasvirlaydi 9 . Endi bu siymo o ‘z hayotini vatanning mustaqilligi uchun kurashga bag‘ishlaydi va m ustamlakachilar bilan jangda halok bo‘ladi. Bu sujet chizig‘i asarning asosiy g‘oyasi ekani yana ham aniqroq bo‘lsin uchun muallif tasvirni (qisqa so‘z bilan) to sovet davrigacha yetkazadi: yozuvchining bayonicha, Otabekning Yodgorbekdan qolgan ikki nabirasi, sovet davrida hokimiyat uchun kurashning ikki tomonida turadilar: biri mustaqillik uchun kurashni davom ettirayotganlar tom onida bo‘lsa, ikkinchisi sovet idorasida xizmat etadi. “O‘tgan kunlar” romanida yozuvchining asosiy niyati aslida hurriyat uchun olib borilgan va hamon xalq qalbida yashayotgan shu haqdagi orzularni o‘zbeklarning XIX asrdagi hayotini tasvirlash, ayniqsa, Otabek obrazini yaratish orqali nurlantirishdir. Adabiy asar yaratilishida yozuvchi pafosi muhim o‘rin tutadi. Pafos — bu yozuvchining ijodiy kayfiyati, ichki hissiyotlari va maqsadlarining asar mazmuni va shakliga singdirilishidir. U adabiy asar orqali o‘quvchiga muayyan g‘oya, his-tuyg‘u yoki ijtimoiy-hayotiy qarashlarni yetkazadi. Pafos yozuvchining dunyoqarashi va ijodiy uslubini aks ettirib, asar ruhini belgilaydi 10 . Quyida yozuvchi pafosining adabiy asardagi namoyon bo‘lishi turli jihatlarda keng tahlil qilinadi. Pafos asarning butun ruhiy va emotsional asosini tashkil qiladi. Yozuvchi pafosi asarda quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi: Badiiy obrazlar orqali: Obrazlarning hissiy-tuyg‘uli tasviri orqali yozuvchining pafosi ko‘rinadi. Masalan, Abdulla Qodiriy ijodida Otabekning 9 Sulton Izzat. Adabiyot Nazariyasi. O‘qituvchi, 1980. 10 Sultonova I. Yozuvchi Uslubiga Doir. Fan, 1973. 20 vatanparvarlik va muhabbat tuyg‘ulari orqali yozuvchi pafosining milliy uyg‘onish g‘oyasiga yo‘naltirilgani yaqqol seziladi. Asar mazmunida: Asar voqealarining rivoji, ularning dramatik yoki satirik mazmuni ham pafosning ifodasi hisoblanadi. Chingiz Aytmatovning “Jamila” asarida sevgi va insoniy erkinlik pafosi kuchli ko‘rinadi. Adabiyotda pafosning bir nechta asosiy turlari mavjud: epik, dramatik, lirik va satirik pafos. Har bir tur o‘ziga xos yo‘nalishda yozuvchi maqsadini amalga oshirishga xizmat qiladi: Epik pafos: Keng qamrovli voqealar orqali katta miqyosdagi g‘oyalarni ochib beradi. Bunga misol tariqasida Abdulla Qahhorning “Sarob” romani keltiriladi. Unda yozuvchi jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni ko‘rsatishda epik pafosdan foydalanadi. Dramatik pafos: Konfliktli holatlar orqali yozuvchining dunyoqarashi va hissiy ta’siri namoyon bo‘ladi. Bu turdagi pafos Oybekning “Qutlug‘ qon” romanida o‘z aksini topgan bo‘lib, unda milliy qadriyatlar va ijtimoiy o‘zgarishlar to‘qnashuvi tasvirlangan. Lirik pafos: Shaxsiy kechinmalar, ichki iztiroblar va quvonchlar asosida namoyon bo‘ladi. Abdulla Oripov she’riyatida bu turdagi pafos ko‘proq kuzatiladi. Satirik pafos: Ijtimoiy illatlarni tanqidiy tasvirlash orqali namoyon bo‘ladi. Masalan, Hojiboy Tojiboyev asarlarida jamiyatdagi kamchiliklarga satirik pafos orqali murojaat qilingan. Pafos asarning badiiyligini ta’minlovchi asosiy omillardandir. U yozuvchi tomonidan quyidagi usullar orqali hayotga tatbiq etiladi: Til va uslub: Yozuvchining hissiy kayfiyati so‘z tanlashda, jumlalarning ritmida seziladi. Masalan, Mirzo Ulug‘bek haqidagi tarixiy romanlarda patetika (balandparvoz hissiy kayfiyat) orqali pafosning ijobiy ta’siri kuzatiladi. 21 Tasvir va detallar: Asar voqealari yozuvchi pafosining intensivligiga mos ravishda dramatik yoki romantik tasvirlanadi. Chingiz Aytmatov “Asrga tatigulik kun” romanida pafosni tabiat va inson ruhiyati uyg‘unligida ko‘rsatadi. Syujet va konflikt: Pafosning eng kuchli ko‘rinishi syujet va konflikt orqali aks etadi. Yozuvchi o‘quvchining diqqatini o‘tkir voqealar va dramatik holatlar bilan jalb qiladi. Pafos nafaqat hissiy, balki ijtimoiy va g‘oyaviy ahamiyatga ham ega. Adabiy asarlar orqali yozuvchilar jamiyatdagi muammolarni yoritadi yoki kelajak uchun motivatsiya beradi: Milliy ruh va tarixiy pafos: Mahmudxo‘ja Behbudiy ijodida milliy uyg‘onish pafosi ustuvor bo‘lib, u yoshlarni bilim olishga, milliy qadriyatlarni qadrlashga undaydi. Erkinlik va adolat pafosi: Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida inson ma’naviy kamolotini erkinlik va ezgulik orqali tasvirlaydi. 22 Xulosa Adabiy pafos — bu asarning hissiy-asosiy yo‘nalishini belgilovchi omil bo‘lib, u yozuvchi dunyoqarashi, asarning maqsadi va o‘quvchi bilan o‘rnatiladigan hissiy aloqani mujassam etadi. Adabiy asarda pafosning mavjudligi uning estetik va g‘oyaviy qimmatini oshiradi. Pafos yozuvchining ichki ruhiy olami va uning jamiyatga bo‘lgan munosabatini aks ettiruvchi qudratli vositadir. Ushbu kurs ishida adabiy pafosning mohiyati, uning turli ko‘rinishlari va badiiy asarda namoyon bo‘lish usullari har tomonlama yoritib berildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, adabiy pafos yozuvchining ijodiy uslubini shakllantiruvchi asosiy unsurlardan biridir. Har bir yozuvchi asar orqali jamiyatga, insoniyatga yoki muayyan hayotiy hodisalarga bo‘lgan munosabatini bildirib, o‘ziga xos hissiy ta’sirni yaratishga harakat qiladi. Shu sababdan, adabiy asarlarning chuqur tahlili doimo ularning pafosini aniqlash va anglashni talab etadi. Adabiy pafosning epik, dramatik, lirik va satirik kabi asosiy turlari borligi aniqlandi. Ushbu turlarning har biri yozuvchi niyatini ifodalashda va o‘quvchi ongiga ta’sir ko‘rsatishda o‘ziga xos ahamiyatga ega: 1. Epik pafos keng ko‘lamli voqealar va ijtimoiy jarayonlarni aks ettiradi. Bu turdagi pafos Oybek, Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilar ijodida yaqqol kuzatiladi. 2. Dramatik pafos qahramonlarning ichki iztiroblari va voqealar rivoji orqali konfliktlarni ochib beradi. Bu tur, ayniqsa, tragediyalar va murakkab syujetli romanlar uchun xosdir. 3. Lirik pafos esa shaxsiy his-tuyg‘ular va ichki kechinmalarga asoslanib, ko‘proq she’riyatda o‘z aksini topadi. Alisher Navoiy va Abdulla Oripov ijodi bunga yorqin misol bo‘la oladi. 4. Satirik pafos ijtimoiy illatlarni keskin tanqid qilish orqali jamiyatni tarbiyalashni maqsad qilgan asarlarda qo‘llaniladi. Hojiboy Tojiboyev va G‘afur G‘ulom ijodida bu yo‘nalish aniq kuzatiladi. Pafos adabiy asarda quyidagi yo‘llar orqali namoyon bo‘ladi: 23 Obrazlar tizimi orqali: Qahramonlar xarakteri va ularning ruhiy holatlari yozuvchi pafosini o‘quvchiga yetkazadi. Syujet va konflikt orqali: Voqealar rivoji, dramatik to‘qnashuvlar pafosning kuchini oshiradi. Til va uslub orqali: Yozuvchining so‘z tanlashi, nutqning emotsionalligi va tasviriy vositalardan foydalanishi pafosni yanada ta’sirchan qiladi. Adabiy asarlar orqali yozuvchilar jamiyatning ijtimoiy, madaniy va axloqiy muammolarini yoritadi. Pafos esa bu jarayonning hissiy-asosiy qirrasini ta’minlaydi. Chingiz Aytmatov ijodida insoniyat va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikni targ‘ib qiluvchi pafosning global ahamiyati ko‘rinadi. Adabiy pafosni o‘rganish asarlarning g‘oyaviy mazmunini chuqurroq tushunishga, yozuvchilar ijodini har tomonlama baholashga va adabiyotning inson ongi va jamiyat rivojidagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi. Pafosning turli ko‘rinishlarini tadqiq qilish nafaqat adabiyotshunoslik sohasida, balki san’at va madaniyatni chuqur anglashda ham katta ahamiyatga ega. Adabiy pafos yozuvchining qalbini, his-tuyg‘ularini va ichki dunyosini badiiy shaklda o‘quvchiga yetkazuvchi eng kuchli vositadir. Ushbu kurs ishida pafosning mohiyati, turlari va ularning badiiy adabiyotdagi o‘rni keng yoritilgan bo‘lib, bu mavzu bo‘yicha yanada chuqur tadqiqotlar olib borish uchun poydevor yaratildi. Adabiy pafosni anglash adabiyotdagi badiiy-estetik go‘zallikni tushunishda yangi ufqlarni ochadi. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI SHAVKAT MIRZIYOYEVNING O‘ZBEKISTON IJODKOR ZIYOLILARI VAKILLARI BILAN UCHRASHUVDAGI MA’RUZASIDAN. 4- AVGUST 2017 . 2. ARISTOTEL. POETIKA. Y ANGI ASR AVLODI. T. 2005. 3. NORMATOV.U. JANR IMKONIYATLARI. G‘AFUR G‘ULOM NOMIDAGI ADABIYOT VA SAN'AT NASHRIYOTI. T. 1970. 4. SARIMSOQOV.B.I. BADTYLIK ASOSLARI VA MEZONLARI. -T. UNIVERSITET. 2004. 5. SULTON I. ADABIYOT NAZARIYASI. T. O'QITUVCHI. 1980. 6. SULTONOVA.I. YOZUVCHI USLUBIGA DOIR. T. FAN. 1973. 7. NAZAROV.B. Y OZUVCHI VA TANGIDCHI NAZARI. Y OSHLIK. 1986. 8. YO'LDOSHEV.Q. NASRIMIZ UFQLARI. TOSHKENT. YOZUVCHI. 1999. 9. ULUG‘OV A. ADABIYOTSHUNOSLIK NAZARIYASI. T. G‘AFUR G‘ULOM NOMIDAGI NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI, 2018.- 308 B. 10. КУРОНОВ Д. АПАБИЁТШУНОСЛИК ЛУГАТИ / Д.КУРОНОВ, З.МАМАЖОНОВ, М.ШЕРАЛИЕВА. ТОШКЕНТ: AKADEMNASHR, 2013.—408 Б. 11. SULTON IZZAT. ADABIYOT NAZARIYASI:-T. O‘QITUVCHI NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI, 2005. - 272 B. 12. QURONOV, D. 13. ADABIYOT NAZARIYASI ASOSLARI / D. QURONOV. TOSHKENT : <NOSHIR> NASHRIYOTI, 2019.- 336 B. 14. UMUROV H. ADABIYOTSHUNOSLIK NAZARIYASI. -T. A. QODIRIY NOMIDAGI XALQ MEROSI NASHRIYOTI, 2004. -264 B. 25 15. BOLTABOYEV H. ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH MA'RUZA MATNI. TOSHKENT. 2020. 16. BOLTABOYEV H. ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI FANIDAN O‘QUV-USLUBIY MAJMUA. TOSHKENT. 2020. 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Adabiy pafosning nazariy asoslari

1.1. "Pafos" tushunchasining paydo bo‘lish tarixi

1.2. Adabiy pafosning turlari

II bob. Adabiy pafosning badiiy asarda namoyon bo‘lishi

2.1. Abdulla Qodiriy ijodining pafosi

2.2. Yozuvchi ijodi pafosining adabiy asarda namoyon bo‘lishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить