Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 91.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiy pafos va uning turlari

Купить
“ Adabiyotshunoslikka kirish va adabiyot nazariyasi ” fanidan Kurs ishi Mavzu: Adabiy pafos va uning turlari Bajardi: __________________ Tekshirdi: ________________ Toshkent – 202 4 Mundarija Kirish… …………………………………………………………………...……3 I bob. Pafos kategoriyasining nazariy muommolari…………………….…...7 1.1 Badiiy adabiyotda pafos va uning nazariy talqinlari …………….………… 7 1.2 Badiiy publitsistikada pafos ………….……………………..……...……... 13 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….16 II bob. Pafosning umuminsoniy asoslari……………..………………………17 2.1. Pafos va lirik ifoda (Halima Ahmedova ijodi misolida) ..….…..……………17 2.2. Inson ichki “men”i pafosning o‘zagi.............................................................24 Bob bo‘yicha xulosa..............................................................................................35 Xulosa ……………………………………………………………………….... 36 Foydalanilga n adabiyotlar:…………………………………………….…..….37 Kirish 2 Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bugungi globallashuv zamonida hayot haqiqatini to‘g‘ri va to‘laqonli aks ettirish davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, hal qiliuvchi talabga aylanib bormoqda. 1 Badiiy publitsistika esa hayot haqiqatini, davrning chinakam qiyofasini haqqoniy dalillar bilan dalillash, muallifning atrof voqeligiga baho berishi xususiyatidan adabiyotning eng ta’sirchan vositasidir. Ma’lumki, pafos badiiy asar g‘oyasi bilan bog‘liq holda, mazkur g‘oyaga maftunlik natijasida ijodkorda paydo bo‘lgan ko‘tarinki ruh va hayajondir. Pafos ong kami uch ma’noni bildiradi. Birinchidan, Jodda fikr va hisning birligi; Ikkinchidan, pafos badiiy asarningg asosiy g‘oyasi; Uchinchidan, pafos yozuvchhi jodining umumiy yo‘nalishi ya’ni konseptsiyasi. Ijodkorning konsepsiyasi pafos bilan birikib kitobxonni insonly his hayajonini oshiradi. Avvalo , shuni alohida ta’kidlash kerakki, inson o‘n sakkiz ming olamda yaratilgan eng betakror va benazir mo‘jiza. Hayratli jihati yana shundaki, insonning o‘zi ham bunyodkor. Buning uchun uning yuragida betimsol g‘ayrat- shijoat, kurashchanlik salohiyati mujassamlashgan. Inson baxt uchun, dunyo ne'matlaridan bahramand bo‘lish uchun tug‘ilgandir ” . Mustaqillik davri kishisi ana shu benazir toleni barqaror etarkan, tarixiy madaniy va ma'naviy merosga bashariy qadriyatlar sifatida yandashish va baholash madaniyatini shakllantirdi. O‘tgan asrning 70-yillarida akademik V.Zohidov ―Informatsion xususiyatga ega bo‘lgan publitsistika emas, balki emotsional, obrazli, badiiy estetik tuyg‘u hosil qiladigan publitsistika birinchi o‘rinda turishi kerak degan, qarashni olg‘a surgan edi. Bu fikr biroz bahsli bo‘lsa-da, axborot olamida xaos vujudga kelgan bugungi kunimiz uchun ham ahamiyatlidir. Auditoriyani manipulyatsiya qilishga yo`naltirilgan, tobora insonni fikriy sayozlikka boshlayotgan ulkan axborot oqimi davrida chindan ham badiiy estetik tuyg‘u hosil qiladigan, hayotni hissiy tushuntiruvchi va mushohada qilishga undaydigan badiiy publitsistik 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг “Ўзбек мумтоз ва замонавий адабиётини халқаро миқёсда ўрганиш ва тарғиб қилишнинг долзарб масалалари” мавзусидаги Xалқаро конференция иштирокчиларига табриги // Халқ сўзи, 201 8 йил, 8 август. 3 materiallarga juda katta ehtiyoj bor. Badiiy publitsistika muallif shaxsiyati ifodasi bilan bugungi zamon odamining o‘y-fikrlarini ifodalasa, ikkinchi jihatdan mana shu hayotga, hayotning turfa manzaralariga nazar solishga, xulosa chiqarishga yordam beradi. Publitsistikaning boshqa turlaridan farqli ravishda badiiy- publitsistika obrazlilik yordamida o‘quvchi ongiga, tuyg‘ulariga juda katta hissiy emotsional ta‘sir o‘tkazadi, materialda ifodalanayotgan ijtimoiy fikrga inkor etib bo‘lmas hayotiy manzaralar yordamida o‘quvchini qattiq ishontiradi. Badiiy publitsistikadagi bu obrazlilikning salmog‘i ortib borishi bilan ijtimoiy fikr, g‘oya — poetik g‘oya, pafosga aylanadi. Demak, badiiy publitsistikadagi pafos uning ta’sirchanligiga xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. O`zbek adabiyotida pafosga oid qilingan jiddiy tadqiqotlardan biri Mirzaahmad Olimov tomonidan olib borilgan bo‘lib, unda pafosning nazariy ta’rifi va amaliy misollari, jahon estetika tarixida tutgan o‘rni, o‘rganish darajasi, pafosning asosiy estetik kategoriyalar bilan munosabati, pafosning umuminsoniy asoslari, ma’no kategoriyasi XX asr o‘zbek adabiyoti asarlari misolida tahlil qilinadi. Badiiy publitsistikadagi pafos o‘ziga xosliklari ilk bor Ochil Tog‘ayevning―O‘zbek badiiy publitsistikasi kitobida turli‖ publitsist nazariyotchilar fikrlarini muqoyasa qilish orqali o‘rganilgan bo‘lib, badiiy publitsistika pafosi obraz vositasida haqiqatni izlovchi, uni talqin etib, izohlovchi haqiqatni bilish pafosidir degan xulosaga kelinadi. Saida Qurbonova―Yozuvchi publitsistikasining rivojlanish xususiyatlari nomli dissertatsiyasida O‘tkir Hoshimov va Xurshid Do‘stmuhammad qalamiga mansub badiiy publitsistik materiallardagi ijtimoiy voqelik va muallif pozitsiyasini o‘rganar ekan, bu ikki ijodkor asarlaridagi pafosni ham tahlil qiladi. Va yakunida O‘tkir Hoshimov o‘z maqolalarida satirik, komik va qahramonona pafosga yo‘g‘rilgan ifoda uslubiga tayanishi, Xurshid Do‘stmuhammad maqolalarida esa dramatik pafos yetakchilik qilishi haqidagi ilmiy xulosaga kelinadi 2 . Halima Ahmedovaning lirik ijodi va faoliyati ayrim malakaviy bitiruv ishlari doirasida o‘rganilgan bo‘lsa-da, lekin badiiy publitsistikasi va bu maqolalarning pafosi hali 2 Olimov M. Hozirgi o'zbek adabiyotida pafos muammosi . – T., 1994. 4 tadqiq qilinmagan edi. Ilmiy ishning yangiligi shu bilan izohlanadi. Qolaversa, mazkur ishda ijodkorning lirik va nasriy asarlariga xos pafosning o‘ziga xos xususiyatlari she’r va hikoyalar tahlili misolida bayon qilingan. Bunda esa biz Belinskiyning ma’lum ijodkor asarlari pafosini o‘rganish uchun uning butun asarlari pafosini o‘rganish, butun asarlari pafosini tadqiq etmoq, belgilab olmoq kerak degan fikriga tayandik. Ochil Tog‘ayev ham Belinskiyning A.Gertsen povestlari pafosi haqidagi fikrida Gertsen publitsistik talantining ham mohiyati ochib berilgan degan fikrni bayon qiladi . Pafos asarning boshidan oxirigacha g‘oya va ijodkor konseptsiyasi bilan birga harakat qiladi hamda ijodkorlaming estetik idealiga aylanadi. Shu bois badiiy asarda pafos va ijodkor konseptsiyasimasalalari murakkab jarayon. Bu muammo o‘zbek adabiyotshunosligida yetarlicha o‘rganilmagan bo‘lsada, hikoya janri va undagi milliylik masalalari bir qator tadqiqotlarga o‘z aksini topgan. Bunga M.Qo‘shjonov, O.Sharafiddinov, N.Vladimirova, U.Normatov, N.Xudoyberganov, B.Nazarov, 1.G‘afurov, S.Sodiq, Q. Yo‘ldoshev, A.Otoboyev, U.Sodiq, R.Quchqar, Sh.Xolmirzayev, X.Do‘stmuhammadov. N.Dovurboyeva, Sh.Normatov, U.Uljaboyeva, Sh.Doniyorova, G.Sattorovalarning tadqiqot va malakaları misol bo‘la oladi. 3 Kurs ishining maqsadi: o‘zbek adabiyotshunosligida pafos, o‘ziga xos xususiyatlari, kelib chiqish tarixi, taraqqiyot bosqichlari haqida umumiy xulosalarga ega bo‘lish. Pafos, uning kategoriyalari badiiy asardagi o‘rniga alohida to‘xtalib, ularning umumiy jihatlarini ochib berish ushbu kurs ishining asosiy maqsad va vazifalaridan biri sanaladi. Kurs ishining vazifasi: adabiyotshunoslikda badiy asar pafosi, uning qanchalik muhimligi bilan tanishtirish. Shunga ko‘ra: 1.Kurs ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik, falsafiy-ma’naviy, ilmiy-metodik hamda o‘quv adabiyotlarini o‘rganib chiqish va umumlashtirish. 3 N.Vladimirova. Ildizlarga nazar solayzlik. Shang yulduzi, 1991, 8-son, 19-b N.Vladimirova. Milliy turmushning go'zal lavhalari. O'zbekiston adabiyoti va san'ati. 1992. 31-yanvar 5 2.Badiiy asar pafosi, xususan, uning mohiyati, o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish va tahlil qilish. Kurs ishining obyekti: sifatida badiiy asar pafosi haqida darslik va qo‘llanmalarda, turli dissertatsiya va avtoreferatlarda berilgan umumnazariy ma’lumotlar, adabiyotshunos olimlar tomonidan pafosga oid tadqiqotlar asos qilib olindi. Kurs ishining predmeti: badiiy asar pafosi, ularning turlari, tarixiy taraqqiyot shakllari haqida umumiy ma’lumot berib o‘tish.Ushbu kurs ishida asosiy e’tibor pafos va uning badiiy adabiyotdagi ahamiyatiga qaratilgan. Kurs ishida qo‘llanilgan metodlar: biografik metod, qiyosiy metod, analitik metod, kuzatish metodi, deduktiv metodlardan foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi: ushbu kurs ishi kirish, ikki asosiy bob va ichki qismlardan, shuningdek, har bir bob bo‘yicha alohida xulosalar va umumiy xulosadan shu bilan birga foydalanilgan adabiyotlardan tarkib topgan. I bob. Pafos kategoriyasining nazariy muammolari 1.1 Badiiy adabiyotda pafos va uning nazariy talqinlari 6 Pafos atamalariga adabiyotshunoslik lug‘atlari va nazariyasiga oid kitoblarga turlicha ta’rif beriladi. Pafos so‘zi ilmiy istiloh sifatida dastlab ritorika fanida ishlatila boshlangan. 4 Pafos yunoncha so‘zdan kelib chiqib, his, ehtiros ma’nosini anglatadi. Ijodkorning o‘zi tasvirlayotgan voqelikka g‘oyaviy-hissiy munosabati, aftor emotsionnaligi. Gegelga ko‘ra u san’atning o‘zagi, san’at saltanatining asosi sifatida talqin qilinadi. 5 Lug‘atlar ta’rifi: Pafos atamasiga adabiyotshunoslik oid darslik va lug‘tlarida turlicha ta’rif berilgan. Jumladan, Izzat Sultonning “Adabiyot nazariyasi” darsligida “pafos” lotincha so‘z bo‘lib, bir hisga qattiq berilish zo‘r hayajon, ehtiros demakdir degan fikr keltirilgan. O‘zbek adabiyotshunosligida pafos haqidagi dastlabki jiddiy tadqiqotlardan biri Mirzaahmad Olimovning “Hozirgi o‘zbek adabiyotida pafos muammosi” dissertatsiyasida pafosning kelib chiqishi yunon mifalogiyasiga borib taqalishi aytilib, uning yunoncha so‘z ekanini ta’riflaydi. Adabiyotshunoslik terminlari lug‘atida pafosga “jo‘shqinlik” degan ta’rif beriladi. Asar pafosi yozuvchini maftun etgan va butun asarga singib ketgan g‘oya, his va hayajondir 6 . Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘atida pafos grekcha “pathos” “ehtiros” so‘zidan olingani yozilib, u badiiy asarni jonlantirgan emotsional asos tarzida ifodalanadi. Va pafosda ijodkorning fikri va hissiyoti birikib ketishiga urg‘u beriladi. Pafos haqidagi dastlabki qarashlar Aristotelning “Poetika” asarida uchrab, u ehtirosdir degan to‘xtamga keladi. XVIII asrga kelib Gegel o‘zining “Estetika”sida pafosni chuqur tadqiq etadi va uni san’at saltanatining mohiyatini ochib beruvchi kuch sifatida baholaydi. Dilmurod Quronov tuzgan adabiyotshunoslik lug‘atida ham “pafos” ijodkorning voqelikka g‘oyaviy-emotsional munosabati deb talqin qilinadi. Yuqorida tilga olingan 4 Olimov M. Hozirgi o`zbek adabiyotida pafos muammosi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.- T. 1996, -23-b. 5 Quronov D. Mamajonov Z. Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug`ati. –T.:Akademnashr, 2013. -220-b 6 Adabiyotshunoslik terminlari lug`ati. –T.: O`qituvchi. 1967. -162-b. 7 asarlarning barchasida pafos adabiyotshunoslikka “notiqlik”(ritorika)dan o‘tgan termin ekani qayd etiladi. (Arastuga ko`ra, ham pafos notiqlik usullaridan bo‘lib, uning yordamida notiq tinglovchilarga o‘zi istagan hislarini uyg‘otadi.) Pafos dastlab Aristotelning “Poetika”sida muayyan estetik hodisani ifoda etuvchi istiloh sifatida qaror topgan: Tragediyaning uchinchi qismini pafos - ehtiros tashkil etadi. Ehtiros esa halokat yoki iztirob keltiruvchi harakatdir. 7 Aristotel pafosning tragediyada qahramonlar ruhiy iztirobi orqali yuzaga chiqishi va tomoshabinga ham shunga mos his uyg‘otishiga asosiy e’tiborni qaratadi. O‘zbek mumtoz adabiyotida ham mohiyatiga ko‘ra pafosni ifodalagan fikrlar uchragan. Klassik adabiyotimiz vakillari ma’nosi jihatidan “pafos” so‘ziga yaqin “dard” so‘zini ishlatar hamda shoir bedard bo‘lishi mumkin emasligini tasdiq qilar edilar. 8 Masalan, Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida, she’riyatning dunyoda mavjud bo‘lishidan maqsad so‘z (yonish) va dardlarni ifodalashdan boshqa narsa emas, degan fikrni aytadi: Bu gulshanki, rashki naqshi Chindur, Nasimi ham, guli ham otashindur. Bo‘lurdin dahr bo‘stonida mavjud, Emasdur g‘ayru so‘z-u dard maqsud. 9 Adabiy istiloh sifatida pafos muammosini Aristoteldan keyin XVIII asrga kelib Gegel chuqur tadqiq etadi va uni “san’at saltanatining mohiyati” sifatida ko‘radi. Gegelning “Ruh fenomenalogiyasi” asarida nafaqat san’atdagi, balki har qanday insonning real hayotidagi pafos to‘g‘risida qimmatli fikrlarni uchratish mumkin. Shulardan bir parcha: Insoniy va ilohiy qonunning harakati o‘z zaruriyatining ifodasini individlarda topadi, ularda umumiylik pafos sifatida namoyon bo‘ladi. 7 Aristotel.Poetika. -T.: G`.G`ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.1980, - 25-b. 8 Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. -T.:O`qituvchi. 1980, -163-b. 9 Olimov M. Hozirgi o`zbek adabiyotida pafos muammosi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya. -T. 1996,-24-b 8 M.Olimov yuqorida tilga olingan ilmiy ishida mazkur ta’rifning pafosga berilgan eng quyma ta’rifligini e’tirof etadi va pafos ma’no kategoriyasi jihatidan badiiy asar yaratish jarayonidagi, shuningdek, hayotdagi pafosning ham xususiyatlarini qamrab olishi kerak degan qarashni quvvatlaydi. Jumladan, olim pafosning ma’no kategoriyasini rus va o‘zbek adabiyotshunoslari qarashiga ko‘ra quydagicha tasniflagan: “Pafos” yozuvchining o`z qahramonlariga g‘oyaviy-emotsional munosabati va ularga bergan bahosi ( G.N. Pospelov); asar mazmuning g‘oyaviy-emotsional yo‘nalishi ( Y.G. Rudneyeva); asarning umumiy konsepsiyasi ( M.B. Xrapchenko); harakatdagi estetik ideal (S.M. Petrov); asar g‘oyaviy-emotsional mazmunining o‘ziga xos konsentratsiyasi(N.K.Gey); fikr va hisning birligi, ijod jarayonida yozuvchining ilhom manbai, badiiy asarning g‘oyaviy asosi, yozuvchi ijodining umumiy yo‘nalishi (U.O.Sultonov); ijodkorning butun asariga singib ketgan ehtirosi (B.U. Sarimsoqov) va tadqiqotchining bu tasnif haqidagi xulosasi faqat S.M. Petrov va I.O.Sultonovning badiiy asar yaratish jarayonidagi, shuningdek, hayotdagi pafos xususiyatlarini ham qamrab olishga harakat qilganlar tarzida ‖ yakunlangan. Kuzatishimizcha, Mirzaahmad Olimov pafosni muammo sifatida o‘rganar ekan, eng avvalo, uning hayotdagi ko‘rinishini asosiy obyekt sifatida biladi va badiiy asardagi pafosni ham hayotdagi pafos inikosi sifatida biladi. Pafos yunoncha “pathos” so‘zidan olingan bo‘lib, ehtiros, hissiyot degan ma’nolarni bildiradi.Adabiy atama sifatida esa asarga singishib ketgan, undagi badiiy tasvirning yo‘nalishini belgilab beradigan jo‘shqin tuyg‘u va ko‘tarinki ruhni anglatadi.Bu tuyg‘u va ruh ijobiy xarakterda bo‘lganda xayrixohlikni, salbiy tabiatga ega bo‘lganda inkorni bildirishi mumkin. Pafos bilan yozilgan asarda adib o‘z nuqtayi nazari va qarashlarini berkitmaydi. Aksincha, o‘zi ilgari surgan va o‘tkazmoqchi bo‘lgan hayotiy-estetik fikrni kuchli hayajon hamda jo‘shqin ehtiros bilan yoqlaydi. Shu tariqa, pafos bilan yozilgan asarning o‘quvchisi ko‘pincha yozuvchi qarashlarining tarafdoriga aylanadi. Chunki asarning pafosi uni xolis kuzatuvchi emas,balki astoydil tarafdor bo‘lishga undaydi. Pafos badiiy asarning ifoda tarzinigina emas, balki uning ma’no-mohiyatini ham belgilab beradi. 9 Chunonchi, “Asrga tatigulik kun” romanida oddiy temiryo‘lchi Edigey va Nayman onaning o‘ylari, so‘zlari, qilgan ishlari kuchli pafos bilan tasvirlangani uchun ham kitobxonni o‘ziga rom etadi. Ayni paytda, jungjanglar, Jo‘lomon va Sobitjonning xatti-harakatlari, gaplari, tutumlari adib tomonidan jo‘shqinlik bilan inkor etilgani sababli o‘quvchi bu timsollari qabul qilolmay qoladi. Shu tariqa asarning pafosi uning o‘quvchisiga o‘z nuqtayi nazarini aniq belgilab olishda yordam beradi. Asar pafosi, ayniqsa, Nayman ona timsoli tasvirida tasvirida yaqqol bo‘y ko‘rsatgan. Manqurt haqidagi afsonada insonning asosiy belgisi bo‘lmish o‘zlikdan ayirish, xotirasidan mahrum qilish cheksiz nafrat bilan tasvirlanganki, o‘quvchi beixtiyor Ch.Aytmatovning qizg‘in tarafdoriga aylanganini bilmay qoladi. Gegeldan keyin pafos o‘zi nima degan savolga Belinskiy ham javob qidiradi va quyidagi xulosaga keladi: “ Ijod - ermak emas, badiiy asar ham bekorchilikning yoki tantiq xayolning mahsuli emas: u san’atkordan mehnat talab qiladi, ya’ni asarning homilasi qanday kelib yuragiga tushib qolganini o‘zi bilmaydi, ona bolasini to‘qqiz oy qornida ko‘targanidek, san’atkor ham poetik fikr javharini o‘z yuragida olib yuradi, ijod jarayoni onalarning ko‘z yorishiga o‘xshab ketadi va o‘z-o‘zidan ayonki, shu jismoniy aktning ruhiy azoblari, to‘lg‘oqlari san’atkorga ham begona emas. Shuning uchun ham, modomiki shoir ijodi mehnati va jasoratiga bel bog‘lagan ekan, demak qandaydir ehtiros uni shunga undaydi, yo‘naltiradi. Bu kuch, bu ehtiros—pafosdir. Bu jonli ehtiros esa san’at mohiyatini tashkil etuvchi poetik g‘oyadir. Adabiyotshunoslik lug‘atlarida Belinskiygacha pafos faqat obyektga yo‘naltirilgan bo‘lsa, Belinskiydan boshlab u subyektni ham qamrab ola boshlagani aytiladi. 10 Zamonaviy adabiyotshunoslikka oid kitoblarda pafos ma’no kategoriyasiga ko‘ra subyekt – obyekt - adresat uchligini qamrab olmagani sababli bu termin o‘rnida “badiiylik moduslari” istilohini qo‘llash taklif etilmoqda. Lekin, fikrimizcha, Aristotel ham ruhiy iztirobning tomoshabinda ham his uyg‘otishi va pafos uni qabul qilish jarayonida ham ahamiyatga molik ekanligi e’tirof etadi. 10 Quronov D. Mamajonov Z. Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug`ati. –T.:Akademnashr, 2013. -221-b. 10 Gegel qarashi bo‘yicha ham pafosning tajassum toptirilishi san’at asarida ham, uning tomashabin (ya’ni san’at muxlisi—M.O.) tomonidan qabul qilinishida ham bosh masala hisoblangan. Belinskiy esa pafos nazariyasiga ijodkor (subyekt) ijodini asosiy birlik sifatida kiritdi. Bulardan kelib chiqib aytish mumkinki, pafos ma’no kategoriyasi muallif ehtirosi qahramon emotsionaligi san’at muxlisi munosabatini ham qamray oladi. Belinskiy shoirning butun asarlarini kuzatish, baholash orqali ijodkor pafosini aniqlash mumkin degan qarashni olg‘a suradi. Tanqidchilikning dastlabki vazifasini ham muayyan ijodkor pafosini tayin etishda ko‘radi. Munaqqid yuqoridagi fikrlari tasdig‘i o‘laroq Pushkin yaratgan butun she’riyat pafosini poetik, badiiy artistic pafos deb, Batyushkov she’riyatining pafosini esa doimo she’riyat hamda lazzat nazokatining butun ardog‘i, karashmasi bilan yo‘g‘rilgan ehtirosli hissiyot, bir so‘z bilan aytganda lazzatlanish deb belgilaydi. O‘zbek tanqidchiligida ham muayyan ijodkor asarlari pafosini tadqiq etishda Belinskiy qarashlari nuqtayi nazaridan yondashilgan. Jumladan, Izzat Sulton Qodiriy ijodining umum ma’nosi pafosni zamonaviylik va badiiylik deb ta’riflaydi. Biroq Mirzaahmad Olimov bu fikrlarga e’tiroz bildiradi. Sababi ular yetarlicha konkretlashgan emas. Chunonchi, poetiklik, badiiylik va artistizm, deylik, Lermontov ijodiga xos emasmi?! Zamonaviylik va badiiylik, masalan, Qahhor ijodining bosh pafosini tashkil etmaydimi?! Alohida yozuvchi ijodining pafosini o‘rganish uchun ham avval pafos nazaryasini kengroq ishlab chiqish kerak. Xo‘sh, olimning o‘zi keng tadqiq etgan pafos muammosiga oid fikrlari qanday edi? Avvalo, tadqiqotchi ilk qat’iy xulosa sifatida pafos kategoriyasining ma’no doirasi badiiy ijod hayotning uch jabhasi (subyekt-obyekt-adresat) bilan cheklanib qolmasligini qayd etadi: “Pafos” tushunchasi o‘zi paydo bo‘lgan ilk davrlarda ham badiiy faoliyatdagi pafosni anglatgan emas. Uni istifoda etgan ko‘pdan-ko‘p faylasuflar, estetiklar, adabiyotshunoslar va boshqa soha vakillari uni faqat badiiy ijodga taalluqli hodisa yoki xususiyat sifatida tushunmaganlar. Biz pafos tushunchasining 11 o‘sha ilk ma’nosini tiriltirish yoki saqlab qolish tarafdorimiz va shunga harakat qilgan mualliflarning qarashlariga ergashishni ma’qul deb bilamiz. 11 Bu ilk ma’noni saqlab qolish maqsadida olim Aristotelning “Ishtiyoq, g‘azab, qo‘rquv, jasorat, adovat, quvonch, nafrat, qayg‘u, hasad va rahm- shavfqatni, umuman, huzur halovat va azob-uqubat yo‘ldosh bo‘ladigan hamma narsani men ehtiros deb aytaman”, degan fikrlarini keltirib, real hayotdagi mana shu ehtiroslar ham estetik mohiyat kasb eta boshlasa, estetik ma’nodagi pafosga aylanib boradi, deydi. Yana ilmiy ishning so‘nggi bobida shunday xulosa chiqariladi: “Estetik mohiyatga ega bo‘lsa, shaxs mulohazasi pafos hisoblanadi.” Shuningdek, Estetik mohiyatga ega bo‘lgan va yuksak estetik ideallarni o‘zida aks ettirgan har qanday konkret hissiy hodisa, har qanday konkret hissiy mazmun bu pafosdir. Shundan kelib chiqqan holda, pafos faqat tayyor badiiy asarni yoki badiiy ijod mahsulinigina emas, balki yaratish va qabul qilish jarayonlarini ham, umuman estetik idrok olamini ham qamrab oladi. 1.2 Badiiy publitsistikada pafos Badiiy publisistikada pafosning ifodalanishiga doir o‘zbek jurnalistika nazariyasi tarixidagi asosiy manbalardan biri Ochil Tog‘ayevning “O‘zbek badiiy publisistikasi” kitobidir. Mazkur asarning “Yozuvchi publisistikasi” deb nomlangan I bobida “Tushuncha va obraz” deb atalgan qism mavjud. Shu bo‘limda yozuvchi publisistikasidagi pafos haqida to‘xtalinadi. 12 Badiiy publisistika haqidagi bir necha olimlar fikri muqoyasa qilinadi va avvalo, badiiy-publisistika nima degan savolga javob izlanadi. “Inson tafakkurining o‘ziga xos ifodalanish usullaridan biri publisistikadir. Publisistikaning bosh xususiyati—fikr tushunchani mantiqiy muhokamalar tarzida ifodalashdan iborat”. Tushunchaga, mantiqiy muhokamaga tayanish jurnalist-pulisistning voqelikni bilish jarayonidagi asosiy vositasidir. Biroq badiiy puiblisistika eng 11 Olimov M. Hozirgi o`zbek adabiyotida pafos muammosi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.- T.1996, -32-33-b. 12 Quronov. D, Mamajnova. Z, Sheraliyeva.M. Adabiyotshunoslik lug`ati. T.: ―Akademnashr . 2013. -‖ 220-bet 12 avvalo muallifning ichki “meni”dan kelib chiqib, voqelikka, ijtimoiy hayotga subyektiv munosabati asosida shakllangan fikr - mulohazalari ekan, yozuvchi- publisist o‘zini hayajonlantirgan ijtimoiy voqea va hodisalarni loqaydlik bilan quruq ifodalay olmaydi, albatta. Shu sabab publisistika tushuncha va emotsionallikning dialektik birligidan hosil bo‘ladi. Va publisistikada haqiqiy emotsionallikni vujudga keltiruvchi asosiy vosita obrazlilikdir. Bu obrazlilik badiiy publisistikada so‘z obrazi va badiiy obrazlilik tarzida namoyon bo‘ladi. Bu xil asarlarni “yozuvchi publisistikasi”, deb atash mumkin. Ba’zi tadqiqotchilar “badiiy publitsistika”, “prozadagi siyosiy lirika” deb ham yuritadilar.” 13 O.Tog‘ayev yozuvchi publitsistikasi deb atasa-da, badiiy- publitsistikaga faqat adiblar emas, so‘z san’atkorlari tomonidan yaratilgan asarlar ham mansubligini e’tirof etadi. Jahon jurnalistikasi tarixida ham Proxov, Elsberg singari tadqiqotchilar obrazlilik publisistikaning tarkibiy qismidir, bunday xususiyat publisistik asarlarning ichki strukturasini tashkil etadi degan qarashni olg‘a suradi. 14 Elsberga ko‘ra esa, badiiy-publisisitikadagi obrazlilik ikki turlidir: “so‘z obrazliligi” va “manzarali obrazlilik”. “So‘z obrazi” publisistikaning deyarli barcha turlariga xos bo‘lib, u “majoziy iboralar, mubolag‘a istiora, o‘xshatish, sifatlash, kinoya, qochiriq” kabilardan iborat. “Badiiy obrazlilik” esa biror “g‘oyaviy muddaoni, publitsist fikrini yorqin ochib berishga xizmat qiluvchi hayotning ibratli tipik manzaralaridir”. Bunday manzaralar esa asosiy g‘oyani harakatga keltirishni g‘oya emotsionnallik kasb etib, o‘quvchiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazishni maqsad qiladi. Publisist bu obraz yordamida haqiqatni izlaydi, chunki uning asosini badiiy asarlardagi singari voqelikning individual manzarasi, individual shaxs obrazi emas, mantiqiy muhokama tashkil etadi. Shu ma’noda publisistikaning pafosi haqiqatni bilish pafosidir. (Lev Kassil) Ochil Tog‘ayev yozuvchi publisistikasida tushunchaning asosiy o‘rin tutishini izohlab, bu tushuncha publisistik pafosga aylantirilgan obrazli 13 Ahmedova H. Umid soyasi. -T.: Nihol. 2008, -141-b 14 Quronov. D, Mamajonova. Z, Sheraliyeva.M. Adabiyotshunoslik lug`ati. -T.: “Akademnashr”. 2013, -276-b. 13 tushuncha ekanini qayd etadi. Sababi bu tushuncha avtor qalb prizmasidan o‘tib, obrazga aylanadi. Ya’ni bu tushunchaga nisbatan avtorning o‘z munosabati, subyektiv qarashi vujudga keladi. (Bu munosabat mazmuni esa tushkun (sentimental) ham, ko‘tarinki yoki kulguli bo‘lishi ham mumkin. Aynan mana shu mazmun ifodasiga ko‘ra publisistik asardagi, umuman, badiiy asardagi pafosning u yoki bu turi namoyon bo‘ladi.) Belinskiy ta’biri bilan aytganda, muallif bu tushunchani butun ma’naviy borlig‘i bilan idrok etadi. Ochil Tog‘ayev badiiy-publisistikaning asosiy janrlari sifatida ocherk, feleton, yozuvchi publisistikasini ko‘rsatib, kishi obrazi portert-obraz, ayrim psixologik kechinmalar ruhiy holatlar tarzida ham ifodalanishini qayd etadi. Publisist obrazi avtor monologi tarzida ifodalangan asarlar yozuvchi publisistikasida keng o‘rin tutadi. U poetikadagi shior obrazi singari markaziydir”. Tadqiqotimiz obyekti bo‘lmish Halima Ahmedova ijodida muallif monologi tarzida ifodalangan badiiy-publisistik asarlar, shuningdek, suhbat-intervular ham bisyor. (“Xudbinlikka qurbim yetmaydi”. “Yoshlik” jurnali. 2012, N9,3, “Mukofot”, “Karvon qong‘irog‘i” gazetasi.) Bu asarlarda ijodkorning boy ichki dunyosi, ruhiy olami namoyon bo‘lishi bilan birga biror hayotiy manzarani qisqa tarzda bo‘lsa ham akslantirish orqali umuman hayotga, qolaversa, ijtimoiy voqelikka bo‘lgan munosabati ham ifodalanadi. (Bu haqida kelgusi boblarda to‘xtalamiz.) Fikrlash olami keng, aqidasi mustahkam, hassosligi teran, yuqori madaniyatli, hayotini yaxshilik va go‘zallik qonunlari bilan qura oladigan ma’naviyatlı insonlar o‘zlarining ijodi bilan e’tiborga molik tushuncha va hislarni tarbiyalab jamiyat rivojlanishida hissa qo‘shayotganligi so‘zsiz. T. Jumamuratovning badiiy asarlarini o‘rganar ekanmiz, u yerda odil, insonparvar jamiyat haqidagi orzularga to‘la ekanligining guvohi bolamiz. Hayotiy tajriba uning poeziyasiga publisistik pafos singdira olganligi so‘z qudratini qanchalik o‘zida jamlaganligini ko‘rsak bo‘ladi. 14 Bob bo‘yicha xulosa Pafos so‘z san’atida faqat ta’sir etishdan tashqari fikr va his birligi, badiiy asar g‘oyasi, yozuvchi ijodining umumiy yo‘nalishi va butun asariga singib ketgan ehtirosi kabi ma’no kategoriyalariga ham ega va bu so`z san’atidagi pafosda to`liq ro‘yobga chiqadi . Shuningdek, badiiy-publitsistikada ham u tushunchaga bo‘ysundirgan obrazlilik vositasida fikr va his birligini ifoda etsa, tushunchani obrazlilik vositasida poetik g‘oya—badiiy asar g‘oyasi darajasiga ko‘taradi., uning hissiy-emotsional ta’sirini oshiradi. Jo‘shqinlik, tushkunlik, fojeaviylik kabi ifoda yo‘sinida yozuvchining voqelikka g‘oyaviy-hissiy munosabatini ham yuzaga chiqaradi. “Pafos” tushunchasi o‘zi paydo bo‘lgan ilk davrlarda ham badiiy faoliyatdagi pafosni anglatgan emas. Uni istifoda etgan ko‘pdan-ko‘p faylasuflar, estetiklar, adabiyotshunoslar va boshqa soha vakillari uni faqat badiiy ijodga taalluqli hodisa yoki xususiyat sifatida tushunmaganlar. Biz pafos tushunchasining o‘sha ilk ma’nosini tiriltirish yoki saqlab qolish tarafdorimiz va shunga harakat qilgan mualliflarning qarashlariga ergashishni ma’qul deb bilamiz. 15 II bob. Pafosning umuminsoniy asoslari 2.1. Pafos va lirik ifoda (Halima Ahmedova ijodi misolida) 15 Olimov M. Hozirgi o`zbek adabiyotida pafos muammosi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.- T.1996, -32-33-b. 15 Adabiyot ilmida pafosning bir necha turlari qayd etilgan. Jumladan Mirzaahmad Olimov pafos quyidagi turlarini ajratadi: tragizm, komizm, dramatizm, lirizm, geroika, romantika, sentimentallik … Dilmurod Quronov tomonidan tuzilgan “Adabiyotshunoslik lug‘ati” da G.Pospelov pafosni qahramonlik, tragizm, sentimentallik, romantik, dramatizm, satira va yumor kabi turlarga ajratganini ko‘rsatadi. 10 Qolaversa, mazkur lug‘atda badiiylik modusi sifatida ellegiyaviylik, iddeliyaviylik, sentementallik, komiklik, dramatizm, tragizm kabilar alohida izohlab o‘tilgan. Pafos dunyoga estetik munosabatimiz ifodasi ekan, mana shu subyektiv munosabatimiz mazmuni pafosning qay turga mansubligini aniqlashda asos bo‘ladi. Arastu tragediyaning ichki bo‘linishida uch vaziyatni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi: mushkul ahvolning yuz berishi, to‘satdan bilib qolish va ehtiros, ya’ni pafos. Arastu fikrlarini nisbatan to‘ldirib, Gegel vaziyat (situatsiya), kolliziya (ziddiyat) va ular natijasida xarakterning namoyon bo‘lishi pafosdir degan qarashda bo‘lgan. Mana shu xarakterning qay shaklda, qay kayfiyatda namoyon bo‘lishi pafos turlarini farqlashga imkon beradi. Demak, bizning olamga subyektiv estetik munosabatimiz biz tushib qolgan vaziyat, real voqelik va ichki kechinmalarimiz o‘rtasidagi kolliziyaga ham bevosita bog‘liqdir. Masalan; Kuz hayol faslidir, garchi, u mayin Xazon shamshirida yengar bog‘larni, Qo‘llarini bog‘lab olib ketadi Sirli zindoniga yoshlik chog‘larni. 11 Mazkur satrlarda ijodkorning kuzga, umuman, yoshlik chog‘larini olib ketadigan vaqtga nisbatan isyoni mayus his-tuyg‘ularda, g‘am-anduhlarda namoyon bo`luvchi ruhiy holat atsviriga duch kelamiz. 3 Va she’rning Shuncha yashab, esiz shuncha yil yashab, bir o‘jar yurakni mahv etolmadimi tarzida tugallanishi bizda muallifga nisbatan achinish hissini paydo qiladi. Muallif tuyg‘usining qalbimizdagi hissiy olam bilan kolliziyaga kirishi natijasida hosil bo‘lgan bunday kechinma sentimental pafosga misol bo‘la oladi. 16 Pafos turlari estetikaning markaziy tushunchasi bo‘luvchi estetik kategoriyalar bilan chambarchas bog‘liq. Pafos turlari voqelikka estetik munosabatimizni abstarkt mohiyat sifatida to‘liq tasavvur qilishimizga yordam beradi. Masalan, gulni ko‘rib, uning go‘zalligiga maftun bo‘lsak, bu—lirik pafos. Gul o‘z-o‘zicha bizning munosabatimizsiz ham go‘zal edi. Gulning go‘zalligi estetik kategoriya sifatida o‘z mohiyatiga ega edi. Bizning subyektiv munosabatimiz qo‘shilishi bilan pafos vujudga keldi. Estetik kategoriyalarni hodisalarning mohiyati qiziqtirsa, pafos mana shu estetik kategoriyaning turli hayotiy bosqichlarini o‘rganadi. Estetikaning markaziy kategoriyasi bo‘lmish nafosat, ya’ni go‘zallik kategoriyasining hodisa sifatidagi hayoti voqelikning dramatik, komik, tragik, sentimental ko‘rinish kasb etishida muhim ahamiyatga ega. Real voqelikda go‘zallikni vujudga keltiruvchi uyg‘unlik va mutanosiblik buzilar ekan, pafosning yuqorida sanalgan turlari vujudga kelishiga asos bo‘ladi. Pafosning turlari haqida gapirar ekanmiz, bevosita ular nimasiga ko‘ra bir- biridan farqlanadi va qanday vujudga keladi degan savol paydo bo‘ladi. Biz bu savolga javob qidirish orqali Halima Ahmedova she’riyatida namoyon bo‘luvchi pafos turlarini ham tahlil qilib ketishni maqsad qildik. Avvalo, lirik pafos haqida. Aytib o‘tganimizdek, pafos muammosini ilk bor jiddiy tadqiq qilgan Mirzaahmad Olimov tadqiqotining turli o‘rinlarda lirik pafosga qisqacha ta’riflar berib ketgan: masalan, ― yashnab turgan gulni ko‘rib dilimiz yayrasa—bu lirik pafosi. A.S. Pushkinning ― “Ya pomnyu chudnoye mgnovene” deb boshlanuvchi she’ridagi ayol go‘zalligi va u qoldirgan taassurot go‘zaligiga shaydolikni ham olim lirik pafos deb baholaydi. Mana shu ta’riflarga asosan Halima Ahmedova she’riyatidagi go‘zallikni tahlil qilar ekanmiz, lirik pafos tabiat manzarasiga, ishqqa, insonning nurday toza, botiniy bir pokligiga oshuftalik tarzida aks etganiga amin bo‘lib bordik: Boshingni yurakning qiblasiga qo‘y, Rayhon nafasiga chayib vujuding. Pok bo‘lsin, pok bo‘lsin, nurlar kabi pok, 17 Payg‘ambar tushidek yashil sujuding. Buloqlarning shaffof xayolini ol, Qayg‘uni kuldirgin, baxtni yig‘latmay. Ko‘zingni kenglikka sadaqa qilgin, Do‘st-u dushmaningga… Hech kimga aytmay. Oshiq bo‘l musaffo borliq qo‘ynida Ko‘ksinga nurlarning shavqi botganda. Ayniqsa, muazzin—tongning qushlari Xudoning ―ko‘nglini o‘qiyotganda… 12 Yoxud: Atir sepib chiqqan tannoz bog‘larning Dimog‘im to‘ldirar muattar bo‘yi. Yomg‘irlar childirma chalar go‘yoki Boshlanar zamin-u, osmonning to‘yi. Yalpizning mastona xayoli bilan Qulog‘imni o‘par suv taronasi. Va sochim taraydi tong tarog‘ida Shabboda—gullarning dilkash onasi. Shoiraning she’rlaridagi bunday oshuftalik, jo‘shqinlik bilan yo‘g‘rilgan lirik pafos ko‘pincha ma’yus kayfiyat tusini ham oladi. Masalan, yuqoridagi she’r shunday band bilan tugaydi: Ufqlar ortida, Semurg‘ patida meni ko‘rib yotar tush. Barcha yo‘lim ravon, hamma narsam bor, Faqat ko‘nglim bo‘m-bo‘sh, o, ko‘nglim bo‘m-bo‘sh. Halima Ahmedova she’riyatida ham Pushkinning yuqoridagi she’ri singari o‘tgan kunlarning go‘zal taassurotini ifodalovchi, sentimentallikka yo‘g‘rilgan bo‘lsa-da, lirik pafosli she’rlar uchraydi. Shulardan biri “Ro‘mol” she’ridir: Qancha yillar o‘tdi, fasllar o‘tdi, Goh sezdim, sezmadim tarovatini. 18 G‘amning ayozidan junjikkan paytim Qo‘msayman shu ro‘mol haroratini. “Umid soyasi” to‘plamiga kirgan “Boshdan oyog‘im nur…” deb boshlanuvchi she’rni ham lirik pafos ifoda etilgan she’r namunasi deyish mumkin. Lirik pafos ijdkorning nasrdagi asarlari va badiiy-publisistik ijodida ham tabiatiga, umuman, atrofdagi olamga oshuftalik, maftunlik sifatida yuzaga chiqadi. Yana bir e’tiborli jihati shuki, nasriy asarlarda ifodalangan sentimentallik, tragiklik, dramatizm ortida ham mana shu qahramonlar qayg‘usiga, ishq iztorobiga shaydolik mavjudligini ilg‘ash mumkin. (“Ishq gulining hidi”, “Anjir daraxtining xudoga to‘rt maktubi”, “Kutishning sarg‘aygan fasli”, “Yosuman gulining soyasi”, “Yovvoyi tanovar” hikoyalarida buni ilg‘ash mumkin.) Halima Ahmedova ijodida, ayniqsa, she’riyatida keng o‘rin tutuvchi, namoyon bo‘luvchi pafos turi, bu—setimentallikdir. Asosiy estetik kategoriyalar ichiga isyoni faqat ma’yus his-tuyg‘ularda, g‘am-anduhlardagina namoyon bo‘ladigan go‘zallikni maxsus ifodalaydigan tushuncha yo‘q. U faqat pafos nazariyasida ishlab chiqilgan. Bu—sentimentallik. Pafosning mazkur turiga Mirzaahmad Olimov xuddi shunday ta’rif bergan va fikrini bir necha misollar vositasida quvvatlaydi: Masalan,gulni ko‘rib, “Essiz, shunday go‘zal narsa-yu, kuzda ochilibdi-da, erta indin xazon bo‘ladi”, deb o‘ylasak , bu—sentimental pafos yoxud tole yulduzi shunchalar porloq bo‘lib ko‘ringan uchqur xayolli norasida go‘dak Mo‘min Mirzoning zarra gunohi bo‘lmay turib toj-taxt kurashlari girdobiga g‘arq bo‘lganiga g‘oyibona guvoh bo‘lsak, ko‘zlarimizga yosh qalqsa—bu sentimental pafos. Misollardan ko‘rinadiki, birinchi ta’rif asosan badiiy asardagi subyekt, ya’ni ijodkorning sentimental pafosi haqidadir va bu pafos hayotdagi achinish hissini anglatuvchi sentimentallikdan biroz farq qiladi. Sababi u faqatgina achinish tuyg‘usi emas, balki isyonning g‘amgin ko‘rinishi sifatida ifoda topadi. Bu isyon hayotdagi go‘zallik o‘z garmoniyasini yo‘qotib, yangi garmoniya uchun kurasha olmay, qattiq mung-anduhlarga chulg‘anish tajassumidir. 19 Lug‘atda sentimentallik ko‘proq subyekt, ijodkor bilan bog‘liqligi, shu sabab u barcha o‘quvchiga birday ta’sir qilmasdan, bu narsa ularning xarakter xususiyatlari, badiiy didi, dunyoqarashi bilan bog‘liqligi ko‘rsatiladi. Asardagi sentimental qahramon esa―qurbon maqomidagi obraz sifatida baholanadi. Sentimentallikda qahramonning mavjudligini idrok etgan holda uni namoyon qilolmasligi kuzatiladi 16 . Halima Ahmedova she’riyatidagi sentimentallikka nisbatan ham M.Olimovning ijodkor sentimental pafosi haqidagi ta’rifini qo‘llash o‘rinli. Shoiraning “Armon” nomli she’ri shunday boshlanadi: Umr ko‘chalarin kezdim sargardon, Charchagan yo‘lchiday bugun karaxtman. Ayovsiz, beshafqat kuzning qo‘lida Qurib borayotgan holsiz daraxtman. 14 Ko‘rinadiki umr ko‘chalarin sargardon kezayotgan lirik qahramon “kuzda qurib borayotgan holsiz daraxt—beshavqat hayot g‘am anduhga chulg‘agan” uni. Ukasiga bag‘ishlangan bu she’rning “Sening ham tushinga kirarmi, aytgin, Onamning qabrida yig‘lagan yulg‘un” tarzida tugallanishi she’rdagi sentimental kayfiyatni, pafosni yanada bo‘rtiradi. Mana yana bir she’r: Baxt nima u degan bitta savolga Yarim asrdirki, izlayman javob. Yuragim o‘rniga aksiga olib Xudo solib qo‘ymish bir hovuch azob. Kelganimda edi odam bo‘libmas, Qushmi yo maysami, yomg‘ir bo‘lib gar Yarim asrlik bu ko‘hna savolga Javob topa olgum edi muqarrar. Balki nodonligim pand berdi menga Ko‘ksimdagi azob hech tinch qo‘ymaydi. Meni aldayotgan yillarga boqib, 16 Quronov. D, Mamajonova. Z, Sheraliyeva.M. Adabiyotshunoslik lug`ati. -T.: “Akademnashr”. 2013, -276-b . 20 Negadir baxt so‘zin jinim suymaydi. Azobi tinch qo‘ymayotgan, yuragi ham bir hovuch azob bo‘lgan shoirga nisbatan o‘quvchi bir hamdardlik iztirobini chekadi. Bu sentimentallik o‘quvchiga ham ko‘chadi. Halimа Ahmedova she’riyatida dramatik pafos mazmunini o‘zligini boshqa bir ―men bilan munosabatda namoyon etuvchi, o‘zgalar nuqtayi nazariga, ba’zan muhit va unda shakllangan ayrim qadriyatlarga qarshi turgan, boshqa bir ―men bilan ziddiyat natijasida tug‘ilgan kechinmalar tashkil qiladi: Juda go‘lman, juda befahm Ishonaman, kim nima desa. Hatto daraxt bo‘lishni aytib Aldab qo‘yar kichkina maysa. G‘animlardan shikoyatim yo‘q, Do‘stlar meni aldadi yomon. Garchi umid, orzularimni Mehr bilan etganman ehson… Men ham endi anoyi emas Hayot meni aldama sen ham: O‘sha kunga yetub borguncha O‘lmaysan, deb, Avval ich qasam. Yoxud “Tanazzul”deb atalgan she’rning quyidagi satrlarida: Odamlar hayiqib etar tomosha Ko‘ngilning o‘limin, qalbning o‘lishin. Anglashmaydi ofat xanjarin tutgan Rahmonning qo‘limi, shayton qo‘limi? Ularga baribir kun ko‘rsa bo‘ldi Jodugar asrning cho‘ng soyasida 15 deya zorlanib, ijodkor kechinmalari atrofidagi muhit qadryatlari bilan ziddiyatga kirishadi va u dramatik pafos tarzida aks topadi. Qolaversa, bu she’riyatda o‘lim 21 bilan kurashib, qalbda dramatizm yuzaga keltiruvchi hislar ham mavjud. Ular g‘olib yoki mag‘lubligidan qat’i nazar isyonida, kurashida bardavom: Ehtirosi so‘ngan borliq nigohi atrofga tikilar osuda va tinch. Ammo isyon qilar o‘limga qarshi tomirdagi qonda yam-yashil sog‘inch. Mana shu anglangan haqiqat ijodkor ko‘nglidagi olam bilan mangu ziddiyatda. Lekin uni ham eshitishning, hatto sababini bilishning ham ilojisi yo‘q. Chunki ularga bu dunyoda topgan javobimiz to‘liq, asosli bo‘lmaydi. Shunday holatda qalbimizda nega shunday degan isyoniy savol tug‘iladi, ruhimizni ―dunyoning noto‘kisliklariga qarshi g‘alayon qamrab oladi. Shoirda paydo bo‘lib, so‘z orqali bizning ham qalbimizni to‘lqinlantirgan bu hissiyot tragik pafosga misol bo‘ladi. Halima Ahmedovaning “Quyoshli xotiralar” nomli badiasini mutola qilish jarayonida Omon Muxtor, Normurod Narzullayev, Shuhrat domla kabi inson siymosidagi, botinidagi mavjud, kamtarinlik, insoniylik, ulug‘vor ruhni ko‘rib, beixtiyor bu yolg‘onga to‘la dunyoda ham shunday yaxshi bo‘lmoq mumkin ekanda degan hayrat idrokimizni band etadi. Bu tuyg‘u pafos ilmida qahramonlik pafosi deb ataladi. Qahramonlik pafosi odatda biror buyuk jasorat namoyon qilgan obrazlarga (masalan, Alpomish, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi) nisbatan mehr-muhabbatimiz ta’sirida vujudga keladi. Biroq eng katta jasorat, eng katta pahlavonlik insonning o‘zini yengishi ekanini inobatga olsak, yuqoridagi insonlar shaxsiyatidagi fazilatlar tufayli bizda paydo bo‘lgan hisning, olqishning bejiz emasligini anglaymiz. Umuman, she’r bu inson ichki olamining rango-rang tasviri ekan va bir soniyaning o‘zida goh qayg‘uli, goh sevinchga yo‘g‘rilgan hislarni boshdan kechirar ekanmiz, bu narsani she’rda ham o‘z aksini topishi tabiiy: boshlanishida bizga lirik kayfiyat bag‘ishlab turgan she’r yakuniga borib sentimentallik uygotishi yoxud sentimental kayfiyat dramatik pafosga ham aylanib ketishi mumkin. Chunki qalbi o‘zgaruvchan ekan, har lahzada turli tuyg‘uni his qilish a s l o ajablanarlimas. Biz Halima Ahmedova she’riyatidagi pafos turlarini tahlil etish jarayonida ko‘plab misollarga duch keldik. (Masalan, lirik pafos namunasi sifatida ko‘rib o‘tganimiz “Ro‘mol” she’ridagi tuyg‘ular yakunda sentimentalikka o‘tib, bizda qandaydir 22 anduh paydo qiladi.) Shunday ekan, faqat bitta she’rda aynan bitta pafos turi ham, bir necha pafos turi ham mavjud bo‘lishi degan o‘yga boramiz. 2.2 Inson ichki “men”i pafosning o‘zagi Adabiy asar ta’sirchanligini ta’minlashda estetik ideal, hayot haqiqatining asarda badiiy haqiqatga aylanishi, milliylik, psixologizm va pafos muhim ahamiyatga ega. Pafos grekcha ruhiy azob, ruhiy qiynalish, og‘ir kechinish, ehtiros, histuyg‘u demakdir, u ta’sirchanlik omillaridan biridir. Belinskiyning fikricha, “tanqidning birinchi vazifasi shoir pafosini tadqiq etishdir”. Qahramonlik, ko‘tarinkilik, dramatizm, ulug‘vorlik, tragizm, komizm (satira va yumor), sentimentallik, romantika pafos turlaridir. “Navoiy” romanida ko‘tarinkilik, ulug‘vorlik va komizm hamda tragizm qo‘shilib ketgan. Navoiy va Majididdin o‘rtasidagi kurash kuchli his-hayajon bilan bastalangan. Pafos xarakter harakatini tasdiqlovchidir, u qalbga kiigan, muhim va aqlli mazmundir. Pafos, Aristotel “Ritorika”sida aytishicha, patetik, ya’ni butun sezgiga ta’sir etuvchi yaxshi nutqdir. Forobiy, Ibn Sino ham asardagi his-tuyg‘u masalasiga alohida ahamiyat berdi. Bunday hol Navoiy ijodida ham ko‘p uchraydi. Ibn Sino masalaning to‘rt jihatini ajratib ko‘rsatgan: a) “ma’noda bo‘lgan odatdan tashqari hayratlanish o‘sha taqlid va obrazli fikr qilishdan, undan yuzaga keladigan taajjublanish esa ma’noda qo‘l kelgan hiyla-usuldan kelib chiqadi” b) ta’sir ta’sirchan so‘zlardan, so‘z ishlanishidan paydo bo‘ladi v) “obrazli gaplar taajjubga sazovor bo‘ladi va undan kishi ruhi lazzatlanib, yengil tortadi”; g) “tahsinga faqat badiiylik va ijodiylik sazovor bo‘ladi xolos”. Pafos his-tuyg‘u bilan aloqador bo‘lganligi sababli ta’sirchanlikning ajralmas bir qismidir. Akademik Izzat Sultonning badiiylik haqidagi qarashlari hozirgi zamon badiiylik nazariyasiga asos bo‘lgan. Shu sababli, u buni ma’qullagan. Izzat Sultonning aytishicha: 23 1) asar pafosga ega bo‘lishi lozim, ya’ni unda umuminsoniy dard bo‘ladi, u his va fikrga ta’sir etish orqali odamni hayajonga soladi, yozuvchi o‘z hissi, dardini kitobxonga yuqtira olishi kerak; 2) kitobxon o‘zini asar qahramoniday his qiladi; 3) shoir qanday ahvolda bo‘lsa, kitobxon yo tomoshabin ham o‘sha holga tushadi; 4) ta’sir etish ilhomlantirish, zavqlantirish, nafratlantirish, g‘azablantirish orqali ro‘y beradi; 5) ta’sirchanlik mazmunning ilg‘orligi, salmoqdorligi, universalligi, shakl esa bunga muvofiqligi orqali ro‘yobga chiqadi; 6) asar san’at asari bo‘ladimi, yo‘qmi, bu uning ta’siriga qaraydi; 7) ta’sirchan asar yo obrazni bir umr sevib qolamiz. Xullas, iste’dod, xosiyat, an’ana va yangilik, mahorat, ta’sirchanlik badiiylikning besh mezonidir va ular Oybekning “Navoiy” romanida yuksak darajada namoyon bo‘lgan. Bu asaming olamshumul bo‘lishining siri ham ana shundadir. “Tasvirlangan xarakterlami, ulami obyektiv milliy ahamiyati jihatidan yuzaga kelgan chuqur va tarixan haqqoniy, g‘oyaviy-hissiy baholash yozuvchining ijodiy fikri va uning asari pafosidir”. Estetik ta’sir pafossiz paydo bo‘lmaydi, pafos grekcha, ehtiros demakdir. U badiiy asaming boshidanoxirigacha ipak ipday o‘tadi. Aristotel aytishicha, pafos, ya’ni “Ehtiros... falokat va iztirob keltiruvchi harakatdir”. Jahon adabiyoti nazariyotchilaridan biri bo‘lgan Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida she’riyatning “otashin” bo‘limi haqida so‘zlagan, “Layli va Majnun” dostonida esa, she’rda “dard” bo‘lishi lozimligini aytadi. Gegel shunday degan edi: “Pafos asarning chinakam markazi, chinakam saltanatini tashkil etadi... bosh masala hisoblanadi”. V.G. Belinskiy: Pafos adabiyotning mazmunidir. “Shoir pafosni tadqiq etish tanqidchilikning birinchi vazifasidir” degan. Pafos asarning umumiy ruhi, “yadro”si. “Estetik mohiyatga ega bo‘lgan his-tuyg‘ulargina pafos bo‘lishi mumkin” 17 . Pafos faqat ehtiros, hissiyot, to‘lqinlanishgina emas. Pafos yozuvchining qahramon obraziga munosabati (G.N. Pospelov), asar yo‘nalishi 17 V.Belinskiy. Adabiy orzular. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 1977, 37-b 24 (Ye.G. Rudneva), umumiy konsepsiyasi (M.B. Xrapchenko), harakatdagi estetik ideal (S.M. Petrov), mazmunning markazlashuvi (N.K. Gey), fikr va his birligi (I.Sultonov)dir. Qahramonlik (geroizm), dramatiklik (dramatizm), sentimentallik (hissiyotlilik), fojiaviylik (tragizm), romantiklik (romantika, fantastika ham shu siraga kiradi), liriklik (lirizm), komiklik (komizm — satira va yumor) pafos turiaridir. Bu tasnif G.N. Pospelov tomonidan amalga oshirilgan. Pafosga oid fikrlar I.Kant, N.G. Chemishevskiy, N.A. Dobrolyubov, A.Shopengauer, F.Nitsshe, Z.Frend asarlarida ham uchraydi. U asami yozishdan avval paydo bo‘ladi. Ehtiros estetik ahamiyatga ega bo‘lsagina pafos bo‘la oladi. U asarni jonlantiradi, yozuvchining asarga ehtirosi singdirilgan g‘oyasidir. U asar g‘oyasini ochuvchi kalitdir. Pafos eposni qiziqarli, lirikani ta’sirchan, dramaturgiyani tomoshabinbop qiladi. Asardagi yagona pafos asar muallifi pafosi va qahramon pafosiga bo‘linadi. Qahramonlik (geroizm) pafosi “Alpomish” dostonida, dramatiklik (dramatizm) pafosi Hamzaning “Boy ila xizmatchi” dramasida, fojiaviylik (tragizm) pafosi M.Shayxzodaning “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida romantiklik (romantika) pafosi Navoiyning “Layli va Majnun” dostonida, komiklik (komizm) pafosi Abdulla Qahhorning “Tobutdan tovush” komediyasida, liriklik (lirizm) pafosi Oybekning “Na’matak” she’rida, sentimentallik (hissiyotlilik) pafosi rus yozuvchisi N.M. Karamzinning “Bechora Liza” povestida yaqqolroq namoyon bo‘lgan. Ongsiz ehtiros kishini aldaydi. “Layli va Majnun” dostonidagi dunyoviy-ilohiy ishq ehtiroslari bu asaming pafosidir. U asar mazmuni bilan bog‘langan, Majnun ham Layli obrazi orqali namoyon bo‘ladi. Erkin Vohidovning “O‘zbegim” qasidasidagi his-tuyg‘u va hayajonlar vatanparvarlik ham millatparvarlik g‘oyalari bilan tutash, bu ikki holat lirik qahramon obrazida ifoda qilingan. Shekspirning “Otello” tragediyasidagi rashk iztiroblari va laqmalik sevgi va vafo haqidagi mazmun bilan aloqador, u Otello xarakteri va uning sevgilisi fojiasi tusini oladi. Tarixan qaraganda “pafos” atamasi qadimgi yunonlarda ritorika (notiqlik) dan kelib chiqqan, uni fanga Gegel olib kiigan. U yozuvchining dunyoqarashi va g‘oyasi bilan bog‘liq holda yuzaga chiqadi. O‘zbekiston qahramoni Abdulla Oripovning “Sohibqiron” poemasida dramatizm va asar 25 tarixiydir. Mavzu Chingizxon avlodlari bo‘lgan mo‘g‘ullar istilosi, Rum davlatining nopisand, qo‘pol munosabatlariga qarshi kurash ham Temur asoslangan markazlashgan Turon saltanatini himoya qilish va mustahkamlash uchun bo‘lgan harakatlardir. Ma’lumki, sarbadorlar hokimiyatni mo‘g‘ullardan tortib oldi, ammo ular uquvsizlik qiladi, hukmronlik mo‘g‘ul hukmdorlardan biri bo‘lgan Amir Husaynga o‘tadi, Temur jangda o‘n ming askaridan ajraladi, Amir Husaynga vazir bo‘lib qoladi, bular poemada bo‘lib o‘tgan voqea sifatida hikoya qilinadi. Poema besh sahnaga bo‘lingan bo‘lib, I sahna Temuming mo‘g‘ul hukmdori Amir Husayn bilan to‘qnashuvi, II sahna o‘z saroy a’yonlari bilan uchrashuviga bag‘ishlangan. III sahna Rumga harbiy yurish, IV sahna Bibixonimning Samarqandda Temurning xorijdan qaytishini kutishi va tantanalar, V sahna Yassaviy maqbarasini ziyorat qilishidir; siyosat, iqtisod va madaniyat masalalari muhokama qilindi. Zamonaviylik tarixiylikka yaxshi singdirilgan. Ya’ni, ba’zi kishilar taxt, boylik va shonshuhratga o‘chdir, Temur nafs deb atalgan bu illatga qarshi kurashadi, ammo tig‘ orqali, Yassaviy esa so‘z orqali kurashadi, unga tig‘ yoqmaydi, xulosa shuki, o‘rnida ikkala kurash ham ish beradi (buni hoziigi zamon ham taqozo etmoqda). Chingiziy Amir Husayn asir olinadi, buni ko‘igan Uljoy Turkon, ya’ni Amir Husaynning singlisi, Temurning xotini o‘zini Amir Husayn Temumi o‘ldirishga atab qo‘ygan paykon o‘qi bilan o‘ldiradi. Bu o‘qni Temuiga keltirishgan, Uljoy Turkon esa uni Temurdan so‘rab olgan edi. “Sohibqiron” doston deyilgan, ammo u sahna va dialoglar, parda ko‘tarilishi va tushirilishi kabilar asasida yozilganligi uchun, dramatikdir, lekin u xalq og‘zaki ijodidagi “Alpomish”ga o‘xshash va Navoiyning “Farhod va Shirin” degan, yozma adabiyot namunasi bo‘lgan aslida she’riy roman deb atalib kelingan, xalqning shu xildagi asarga bo‘lgan ruhiy ehtiyoji va estetik didiga mos keluvchi asarlardan farq qiladi va bunday asarlami XX asr boshidan boshlab, Yevropa va rus adabiyoti ta’sirida shakllangan (hajman kichik) poema deb atash to‘g‘ridir, unda murakkab va katta epik sujet bo‘lmaydi, davr ruhi, tasviri birinchi o‘ringa chiqadi, u lirik- epik bo‘lsa-da, liriklik jonlanadi, “Sohibqiron” ham poemadir, chunki unda ham asarning boshidan oxiigacha rivojlanib boruvchi katta epik va murakkab sujet 26 (voqea) yo‘q. Faranglar turkiylardan cho‘chiydi, shu sababli, Rum sultoni Boyazidni Temurga gijgijlaydi va ulami Yevropadan chalg‘itadi. Poemaning badiiy konflikti Yevropa va Rumo (Boyazid)dan iborat tashqi va Chingiziy (Amir Husayn)dan iborat ichki ziddiyatlaiga suyanadi. G‘oya dunyo va hayotni faqat tinch yo‘l bilan tartibga solishdir. Temur kuchli va ulug‘vor xarakterdir va u poemabopdir. U-barlos urug‘i vakili, bu urug‘ XIII asrning ikkinchi yarmida Ila daryosi bo‘ylaridan Qashqadaryoga kelib qoladi, o‘zbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri, XIV-XV asrlarda muhim mavqega ega bo‘lgan, turkiy tilning qarluq-chigil lahjasida so‘zlashgan; temuriylar va boburiylar davrida qabilaning bir qismi Afg‘oniston va Hindistonga ko‘chgan. Temur hukmdorlik davrida o‘z yaqin kishilarini shu barlos qabilasidan tayinlagan. Uning xarakteridagi ko‘ngli ochiqlik, oshkoralik samimiyat bilan ajralib turadi (U Boyazidga, sen bir ko‘zi ko‘r, men esa-cho‘loq, deb hazillashadi). U birovga tiz cho‘kishni yoqtirmaydi, qon to‘kish bilan maqtanishni istamaydi, u goho onasi Nekuzbegimni entikib eslaydi, insoniylik muhim belgisidir, ezgulik va qabohatni yaxshi tafovutlaydi. Temur faoliyatida, ulug‘ sarkarda sifatida, uning strategiyasi (ijtimoiy-siyosiy kurashni mahorat bilan qo‘shib olib borishi) va taktikasi (ko‘zlagan maqsadga binoan amaliy tayyorgarlik va mashg‘ulotlar olib borishi) muhimdir. Temur Rumni egallaganda, Qur’oni Karimni olib ketaman xolos, deydi, bu mamlakatni Boyazid o‘g‘illariga taqsimlab beradi, tashqi janglarini adolat va ezgulik yo‘lidagi jihod deb ataydi, jihodni davlatni himoya qilish vaziyati belgilaydi, davlat esa Islom dini, ma’rifat va ma’naviyatga tayanadi. Temur deydi: Olam qavmi o‘z qismatin sahrolarida Tashnalikdan labi qahrab tentiragan chog‘, Qultum suvdek kerak bo‘ldim shekilli unga. Cheksiz cho‘lda insoniyat karvoni tarqab Bir-birlarin tepib, Surib g‘ujg‘on bo‘lgan payt, Men ulami ipgatizdimbir sarvon bo‘lib, Ko‘hna tarix oldidagi xizmatim shuldir. Uningcha, harbiy ishda ikki narsa ahamiyatli, biri mardlik, boshqasi mahoratdir; harbiy muammoni awal tinchlik yo‘li bilan hal qilishga urinib ko‘riladi, muammo bu yo‘l bilan yechilmasa, vaziyat taqozo etsa, qilichga murojaat qilinadi, bu holatlar negizida Temur tuzukoti (Qonunlari) turadi. Temur Hofiz Sheroziyga ikki shahar xiroji, saman ot va bir zarbof to‘nni hadya 27 etadi, uning taklifiga ko‘ra yo‘l qaroqchilarini daf qiladi. Uningcha, shoirlar vazifasi Yassaviydek hikmat aytish, yor husn-u jamolini Hofiz Sheroziydek vasf etishdir. Temur harbiy taktika (amaliyot) sohasida “qilichingiz o‘ylab cheking” deydi; Rumo jangida Aloviddin bilan shatranj (shaxmat) o‘ynab o‘tiradi va yutadi, bu o‘yinni jang bilan taqqoslaydi; Xorazm va Xo‘jandda bosh ko‘taigan ichki nizolami oqilona bartaraf qiladi. Uning taktikasida haibiy hiylalarni ishlab chiqish e’tiborli o‘rin egallaydi. Masalan, tuya jangida olovdan foydalanish lozim, chunki tuya bundan behad qo‘rqadi; fil jangida uchta o‘chi bor temir changaklar lozim, fil ulami bosib olishni yomon ko‘radi; “urho-ur” deb, shovqin va to‘s-to‘polon bilan jangga kirilsa, yov bundan talvasaga tushadi; jang oldidan ko‘p joyga o‘t yoqiladi, bundan yov o‘ziga qarshi tomon qo‘shini ko‘p ekan, deb o‘ylaydi. Temur Rum urushida naftandoz degan olov purkagichlardan foydalangan. Temur: Zolimlaming taaruzli qo‘llarini men, Mazlumlaming etagidan yulib tashladim Maslak ila tariqatni himoya aylab, Mane bo‘ldim imojizlik, zo‘ravonlikka. deydi. Temur o‘z suronli hayotidan rozi, buyuk davlat qura olganligi bilan faxrlanadi, Mirzo Pirmuhammad degan nevarasini voris etib tayinlaydi, Bibixonim, Mirzo Ulug‘bek va Pirmuhammadga davlatni himoya qilish va mustahkamlashni vasiyat qiladi, o‘z sog‘lig‘ini yomon sezgan Temur chodirga kirib ketadi, uning ketidan Bibixonim ham chodirga kiradi. Temur bir-birini g‘ajib yotgan elatlami uyushtirib, boshini qovushtirib, bir davlat quradi. Uning asosida uch narsa turadi, ular shoh, qo‘shin va xazinadir. Uningcha, shoirga qalam, shohga qilich kerak, u qilichga “kuch adolatdadir” degan so‘zlami o‘yib yozdiradi. Chingiziylarga qarshi turadi, Balx qurultoyi uni amirlikka saylaydi, Sijistonda o‘q tegib, oyog‘i va qo‘li yaralanadi, Mavlonozoda degan saibadomi oiimdan saqlab qoladi, o‘ziga masjid va dahma qurdiradi; Umarshayx, Mironshoh, Shohrux, Javohir Mirzo degan o‘g‘illari bor. Mironshohni, mast bo‘lib, xotini Xonzodabegimni urgani uchun, 40 kun zindonga soladi, Yevropani Boyazid tahdididan, Rossiyani chingiziy Oltin o‘rda xonidan saqlab qoladi, Boyazidni xotini Mariyamni o‘z xufyasi Buqalamunga tuhfa etadi; Misr, Shomni ham, Hindiston markazini ham zabt etadi, noo‘rin soliq solgan shahar dorug‘asini dorga ostiradi. U darvish tarzida kelgan Xizr bilan, uning 28 yordamida Yassaviy bilan g‘oyibona uchrashadi. Temur Amir Husaynni yenggach, uning xotini Robixonimga uylanadi. (shundan so‘ng mag‘lub hukmdoming xotiniga uylanish, yo uni o‘z yaqin kishisiga in’om qilish temuriyzodalar uchun odatga aylanadi). Bibixonim donoligi bilan Temurning ishonchini qozonadi, u vafodor yor, Temur harbiy yurishlarda bo‘lganida, davlatni boshqaradi. Amir Husayn obrazi hasadchi sifatida ko‘rinadi, o‘zi Temur bilan birga o‘sgan chingiziy uningcha, lashkarboshi firibgar bo‘lishi shart, zafami xudo beradi, u Kayxisravning otasini o‘ldirgan, shuning uchun (Kayxisrav uni tutib, Temurga topshiradi. Amir Husayn kitob ko‘rmay o‘sgan, harakatlari asosan, mantiqsiz bo‘lgan bir shaxsdir). Boyazid-Rum shohi, dovrug‘i Yevropani tashvishlantiradi, ammo o‘zi tabiatan mutakabbur tili uzun, katta ketadigan va maishatparast. U Temurdan qochib kelgan jaloyir, Qorayusufni o‘z panohiga oladi, bu esa Temurning jig‘iga tegadi va ensasini qotiradi, bir turkiy davlat boshlig‘ining boshqa turkiy davlat boshlig‘iga bunday sovuq munosabati ham ikki Islom dini davlatning o‘zaro noahilligi Temumi ko‘p o‘ylantiradi. Boyazid o‘z xatida Temurga shunday degan edi: “Mojaro jang bilan tugaydi, jangga kelmasang, xotining uch taloq bo‘ladi, seni yenga olmasam, mening xotinlarim uch taloq bo‘ladi”. Temurga siyosiy munosabatlarga xotinlami aralashtirish yoqmaydi. Boyazid elchisi sulton Temur bilan urushmoqchiligini alohida ta’kidlagan. Boyazid, uni Yevropa Temurga gijgijlanayotganligini maqsadi turkiylar xavfin; yo‘qotishligini tushunmasdi, shoh bo‘la turib, g‘ayridin ayolga uylangan edi. Urushda yengilgan Boyazid o‘lpon to‘laydi va tavba qilishga majbur bo‘ladi, oxir bandilikdagi Boyazidning o‘lganligi xabari keladi. U bu sharmandalikka chiday olmagandi. Shayxulislom obrazi ulug‘ va ezgu niyatli aziz kishi sifatida e’zozlangan. Uningcha, jahonda uch kishi: Iskandar, payg‘ambarimiz va Temur sohibqirondir. Yosh Ulug‘bek shaxmatda boshqalami yutadi, zukkoligi ayonlashadi, Temur uni “tiyrak” deydi va unga umid bilan qaraydi. Mirsaid Baraka Temurning piri sifatida gavdalangan. Abdulla Oripov “Sohibqiron” dramatik poemasini shoir sifatida mahoratga erishgan davrida yozdi, Temurning sarkarda, shoh va serqirra xarakterini real jonlantirib berdi. Bu hol poemaning dramatizm va qahramonlik nafasida tahsinga loyiq aks etdi. 29 So‘nggi davrlarda adabiyotning epos, lirika, drama singari turlari qatorida satirani ham alohida bir adabiy tur sifatida ko‘rsatiladigan bo‘lib qoldi. Aslida, bunday munosabat noto‘g‘ridir. Satira pafosdir, pafosning komizm turiga kiradi, ilgari Sharqda hajviya deb atalgan va yumomi ham o‘z ichiga olgan. Satira va yumoming ajralishi demokratik adabiyotda ham sodir boidi va shundan boshlab satira ham, yumor ham alohida janrlaiga aylandi, lekin ular bir-biridan naf oladi. Ammo satira yo‘qotishni, yumor tuzatishni nazarda tutadi. Satira boshqa turlardan shunisi bilan farqlanadild, unda hayotdagi mutanosiblik saqlanmaydi, balki mubolag‘alarga, grotesklaiga katta o‘rin beriladi. Oddiy karikaturada ham hayotdagi narsalar bo‘rttirilgan, orttirilgan, kulgili qiyofaga solingan holda ayon boiadi. Satirada kishilarning axloqiy-estetik qarashlariga muvofiq kelmaydigan, yuksak mukammallik haqidagi tasawurlariga, muddaolariga mos boimagan, tuban narsa-hodisalar kulgili tarzda fosh etiladi. “Satira chinakam satira boim ogi uchun, birinchidan, uning ijodkori qanday idealga tayanayotganligini aniq bilish lozim, ikkinchidan, uning tig‘i qaratilgan narsa aniq boiishi kerak”. Bu xususiyatlar obrazli tasviming mazkur ko‘rinishiga muayyan o‘ziga xoslik baxsh etadi. Satira o‘z ichida ikki guruhga boiinadi. Birinchi guruhga, tor ma’nodagi satira kiradi. Bunday satirik asarlarda hayotdagi marazlar ayovsiz tarzda fosh etiladi. Ularning namunasi sifatida Abdulla Qahhorning “Og‘riq tishlar” nomli satirik komediyasini eslash mumkin. Hajviy turdagi asarlarning ikkinchi guruhini yumor tashkil etadi. Yumorda hayotdagi juz’iy kamchiliklar yengil kulgi ostiga olinadi. Ayrim hollarda yumorda kulgi vositasida hayot go‘zalliklari tasdiqlanishi ham mumkin. Bunday yumoming yorqin namunasi sifatida Abdulla Qahhorning “Kampirlar sim qoqdi” nomli hikoyasini eslash o‘rinli bo‘ladi. Satirada muayyan illat va uni yuzaga keltirgan shart-sharoit faqatgina qoralanmaydi, balki keskin fosh etiladi hamda uning barham topishi zarurligi ko‘rsatiladi. Agar yumorda narsa-hodisalaming ayrim juz’iy tomonlari, ikkinchi darajali yetishmovchiliklari kulgi ostiga olinsa, satirada ular butun mohiyati, tagzamini bilan kulgili tarzda inkor etiladi. Shunga ko‘ra, satirada bo‘rttirish, mubolag‘a, oshirib ko‘rsatish, fantaziya nihoyatda kuchli boiadi. Satirada ular yordamida voqea va 30 xarakterlardagi alogizm, ya’ni ularning turmushdagi, tasawurdagi holatga nomuvofiqligi ochib beriladi. Buni Servantes, Bokkachcho, Rable, Svift, Shchedrin, Gogol, Maxmur, Muqimiy satiralarida yaqqol ko‘rish mumkin. Satirik tasvir orqali inkor etilgan narsa-hodisalar kitobxonda zaharxanda bilan bir qatorda kuchli nafrat, jirkanish tuyg‘ularini ham uyg‘otadi. Shunga ko‘ra, satirani voqelikni aks ettirishning o‘ziga xos badiiy shakli ham adabiyotning alohida bir pafos turi deb qarash lozim. Satira hozir jamiyatimizning ravnaqiga xalaqit berayotgan yaramasliklami ochib tashlash va kishilarni yuksak ideallar ruhida tarbiyalash ishiga xizmat qilayotgan badiiy pafos turi sifatida o‘sib kelmoqda. O‘zbekiston qahramoni Erkin Vohidovning “Oltin devor” asarida hajviy (satirik) pafos, komizm pafosi aks etgan, chunki u komediyadir va bu pafos spektaklning boshidan-oxirigacha davom etadi. Abadiy bo‘lgan halollik mavzusi va shaxsiy manfaat bilan davlat ham xalq manfaati o‘rtasida kelib chiqqan ziddiyatni badiiy konfliktga aylantiradi. Xalq va davlat mulkiga ko‘z olaytirish, qonunsiz va tekin molu dunyoga ta’magirlik noto‘g‘riligi g‘oyasini bizga pisanda qiladi. Qo‘shnilar-yamoqchi Abdusalom va do‘kon qorovuli Mo‘min quda bo‘lishmoqchi. Oradagi eski devorni buzib tashlab, bitta to‘y qilishga kelishadilar, biroq devomi buzish vaqtida bir ko‘za oltin chiqib qoladi. Qo‘shnilar oltinlami arra qilishga kelishadi. Mo‘min oltinlar solingan xaltani devorga osilgan o‘z surati orqasiga yashirib qo‘yadi, buni bilgan, sobiq zargar Saidmalik oltin solingan xaltani o‘miga mayda toshlar solingan xaltani qo‘yadi. Aslida militsiya leytenanti, ammo hech kimga bildirmay, Saidmalikning gumashtasi sifatida ish olib borayotgan Qilichev voqeani izchil kuzatadi, u oilali ekanligini aytmay, Abdusalomning qizi Diloromga uylanmoqchi bo‘ladi va ular unashtiriladi. Qilichev oltinlarni olib, davlat xazinasiga topshiradi, o‘zini barchaga Qilichev emas, balki militsiya leytenanti Anvar Maqsudov ekanligini tanishtiradi. Bu haqdagi hujjatini ko‘rsatadi. Abdusalom oltinni yashirish, Saidmalikka sotish, halol qo‘shnisi Mo‘minni jinniga chiqarish, qizi Diloromni Qilichevga majburan xotinlikka berishga urinishda ayblanadi va qamoqqa olinadi; Mo‘min esa voqea haqida militsiyaga o‘z vaqtida xabar bermaslikda ayblanadi, ammo ahvoli uning 31 gunohini kechiradi, qamalishdan saqlanib qoladi. Ikki qo‘shni tabiatan tajang, aymoqi; Mo‘min esa yolg‘onchi hamdir. Oltini bor ko‘zaning topilishi, uning o‘g‘irlanishi, Saidmalikning shogirdi Qilichevning yashirin militsiya xodimi bo‘lib chiqishi, Mo‘min va Abdusalomning gap talashishlari va bahslari ham ularning oxiri ikki tamonga og‘ib ketishlari kutilmagan vaziyatlardir, bular komediyaning tomoshabopligini ta’minlaydi. Bu xususiyat qadimdan dramaturgiyaning muhim tomonidir, bu xususiyat tomoshabinlami zalga “Mixlab” qo‘yadi. Bunday holda, tomoshabin, zalda esnab yo uxlab o‘tirmaydi. Dramada voqealami realizm niqobi ostida jo‘nlantirmaslik to‘g‘ridir, chunki adabiyot hayotning xuddi o‘zi emas. Bosh konflikt shunday yakunlanadi. Lekin unga bog‘langan sevgi mavzusi ham bor. Bu, Mo‘minning o‘g‘li, shoir, muhbir Nodir bilan Abdusalomning qizi, Moskvada o‘qib, vrach bo‘lib kelgan go‘zal Dilorom sevgisidir. U Abdusalomning oltinlarni Qilichev orqali Saidmalikka besh ming so‘m va dur shodalari evaziga sotishi natijasida va Diloromni Qilichevga xotinlikka berishga rozi bo‘lishi oqibatida xavf ostida qoladi. Biroq Saidmalik bilan Abdusalom o‘rtasidagi ahdlashuvning Qilichev (militsiya xodimi Anvar Maqsudov) tomonidan fosh qilinishi mazkur sevgiga solingan xavfni bartaraf qiladi ham bu qo‘shimcha konflikt shunday hal bo‘ladi. Dilorom-zamonaviy qizlar timsoli, u Qilichevga fotiha qilinganligiga qaramasdan Nodir bilan ZAGS dan o‘tadi va u bunda cho‘chimaydi. Hurinisa Mo‘minning xotini, u baquwat, eri esa-kichkina kishi. Xotini unga: “Dast ko‘tarib daraxtning ustiga o‘tkazib qo‘yaman dodingizni xudoga aytasiz” , — deydi. Zuhra- Mo‘minning qizi, ayyor, shum, o‘zini Qilichevga “men-Dilorom” deb tanishtiradi va uning maqsadlarini bilib oladi. Arabistondagi injener Matlab Zuhrani yaxshi ko‘radi, O‘zbekistonni Arab mamlakatidan ustun qo‘yadi. Komik (hajviy) pafos butun drama parda, manzara, xarakter ham unsurlarini yumor bilan hamkorlikda g‘oyaviy maqsad atrofida markazlashtiradi. “Oltin devor” satirik kulgi ifodalangan eng yaxshi asarlardan biridir. Bob bo‘yicha xulosa Umuman, she’r bu inson ichki olamining rango-rang tasviri ekan va bir soniyaning o‘zida goh qayg‘uli, goh sevinchga yo‘g‘rilgan hislarni boshdan 32 kechirar ekanmiz, bu narsani she’rda ham o‘z aksini topishi tabiiy: boshlanishida bizga lirik kayfiyat bag‘ishlab turgan she’r yakuniga borib sentimentallik uygotishi yoxud sentimental kayfiyat dramatik pafosga ham aylanib ketishi mumkin. Chunki qalbi o‘zgaruvchan ekan, har lahzada turli tuyg‘uni his qilish a s l o ajablanarlimas. Biz Halima Ahmedova she’riyatidagi pafos turlarini tahlil etish jarayonida ko‘plab misollarga duch keldik. (Masalan, lirik pafos namunasi sifatida ko‘rib o‘tganimiz “Ro‘mol” she’ridagi tuyg‘ular yakunda sentimentalikka o‘tib, bizda qandaydir anduh paydo qiladi.) Shunday ekan, faqat bitta she’rda aynan bitta pafos turi ham, bir necha pafos turi ham mavjud bo‘lishi degan o‘yga boramiz. Xulosa Har qanday ijodkor borki, uning tuyg‘ulari tashqi olam yoki ruhiyat dunyosidagi evrilishlar ta’siri orqali larzaga keladi. Bu larza alal-oqibat ijodkorda to‘kilish, ijod qilish ishtiyoqini paydo qiladi. Mazkur ruhiy to‘lg‘oqlar oniy yoki bir martalik ta’sirning natijasi bo‘lib qolmasdan, u yillar davomida ham vujudga kelishi mumkin. So‘z san’ati mana shu ta’sirning natijasi, ya’ni pafosni ifodalamoq uchun mavjud. Bu yerda yana Gegelning pafos haqidagi mashhur gapini eslash o‘rinli. Har qanday asar u yoki bu pafos mtivini ifodalash uchun yaratiladi. Ijodkorga ta’sir etuvchi omillar orasida, ya’ni ijodkrning turmushi, hayoti, atrfdagilar ta’siri hamisha birlamchi bo‘lib kelgan. Bu ta’sir ijodkor badiiy asarlarida olar tasviri (she’rda), obrazlar vositasida hayot ustidan chiqarilgan hukm tarzida nasrda va fikriy mushohada sifatida badiiy publitsistikada aks topadi. Publitsistikadagi pafos hayot haqidagi mushohadalarni bayon qilishga xizmat qilib qolmasdan, u ma’lum fikr uyg‘otish va hayotni hissiy tushuntirishdek funksiyani ham amalga oshiradi. Bu yerda pafosga xos uch holat subyekt—obyekt—adresat birligining ro‘yobga chiqishi kuzatiladi. Pafos haqida so‘z borar ekan, uning ta’sir etish xususiyatisiz mavjud bo‘lolmasligini ta’kidlash joiz. Pafos so‘z san’atida faqat ta’sir etishdan tashqari fikr va his birligi, badiiy asar g‘oyasi, yozuvchi ijodining umumiy yo‘nalishi va butun asariga singib ketgan ehtirosi kabi ma’no kategoriyalariga ham ega va bu so`z san’atidagi pafosda to`liq 33 ro‘yobga chiqadi . Shuningdek, badiiy-publitsistikada ham u tushunchaga bo‘ysundirgan obrazlilik vositasida fikr va his birligini ifoda etsa, tushunchani obrazlilik vositasida poetik g‘oya—badiiy asar g‘oyasi darajasiga ko‘taradi., uning hissiy-emotsional ta’sirini oshiradi. Jo‘shqinlik, tushkunlik, fojeaviylik kabi ifoda yo‘sinida yozuvchining voqelikka g‘oyaviy-hissiy munosabatini ham yuzaga chiqaradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati : 1. Aristotel.Poetika. -T.: G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.1980, 2. Adabiyotshunoslik terminlari lug‘ati. –T.: O‘qituvchi, 1967, --162 b. 3. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Quronov D. Mamajonov Z. Sheraliyeva M.. – T.:Akademnashr, 2013. -406 b. 4. Ahmedova H. Xudbinlikka qurbim yetmaydi. -T. // Yoshlik. N9. 5. Ahmedova H. Umid soyasi. -T.: Nihol. 2008, 6. Ahmedova H. Nihol qiblasi. -T.: G‘.G‘ulom nomidagi NMIU. 2011 7. Belinskiy.V.G. Adabiy orzular.T.:G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. 8. Bahodir Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. –T.: Sharq, 2004. – B. 288. 9. Boboyеv T. Adabiyotshunoslikka kirish kursi bo‘yicha o‘quv mеtodik qo‘llanma.- T.: O‘qituvchi, 1979. 146 b. 10. Дўстмуҳаммад Ҳ. Концепцияни янгилаш учун//Ўзбекистон адабиёти ва санъати.-1990.-16 фев. 11. Ibrat.Siddiqiy-Azjiy.So fizoda. Tanlangan asarlar. –T.,1999.-B.255.ʻ 12. Furqat. Tanlangan asarlar. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1975. –295 b. 13. Фитрат. Адабиёт қоидалари. Т., 1995 14. Олимов М. Ҳозирги ўзбек адабиётида пафос муаммоси.- Т.:Фан,1994 34 15. Olimov M. Hozirgi o`zbek adabiyotida pafos muammosi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.- T.1996.-148 b. 16. Ochil Tog‘ayev. O‘zbek badiiy-publitsistikasi. -T.:Fan, 1973. 17. К.Турдиева. Асар сюжети ва композицияси ҳақида // Тил ва адабиёт таълими 2001-№3. Б. 23-27. 18. Қўшжонов М. “Кеча ва кундуз” романида образлар тизмаси// Ўзбек тили ва адабиёти.-1992.-№3-4.-Б.56-59 19. Quronov D. Mamajonov Z. Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – T.:Akademnashr, 2013. 20. Rahmonova Sh. Х X аср иккинчи ярми ўзбек шеъриятида арузнинг поэтик шакл ва мазмун такомилидаги ўрни . Филология фанлари бўйича фалсафа доктори ( PhD ) диссертацияси автореферати. – T .: 2020. – B . 129. 21. Саримсоқов Б.И. Бадиийлик асослари ва мезонлари.- Т.,2004 22. Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. -T.:O‘qituvchi. 1980, 23. Умарова М. Тарихий драмада бадиий вақт// Ўзбек тили ва адабиёти.- 2004.-№4.-Б.56-59 24. Sher Abdulla. Estetika.T.: O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati,2010. 35

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Pafos kategoriyasining nazariy muammolari

1.1. Badiiy adabiyotda pafos va uning nazariy talqinlari

1.2. Badiiy publitsistikada pafos

Bob bo‘yicha xulosa

II bob. Pafosning umuminsoniy asoslari

2.1. Pafos va lirik ifoda (Halima Ahmedova ijodi misolida)

2.2. Inson ichki “men”i pafosning o‘zagi

Bob bo‘yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить