“Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” modulini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	217.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” modulini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish

Купить

“Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetik mohiyati, maqsadi va vazifalari” modulini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish” MAVZUSIDAGI BITIRUV LOYIHA ISHI

MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………...…………………….3 I BOB “ADABIYTANQIDFANSIFATIDA, UNINGIJTIMOIY-ESTETIK MOHIYATI, MAQSADIVAVAZIFALARI” МОДУЛИ НИЎҚИТИШНИНГНАЗАРИЙМАСАЛАЛАРИ 1.1. “Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” модули тараққиётинингустуворйўналишлари . ...... ...................... 1.2. “Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” модули ниўқитиш га доир инновацияларваилғорхорижийтажрибалар . ................................................... ............................. ........................ II БОБ . “ADABIY TANQID FAN SIFATIDA, UNING IJTIMOIY-ESTETIC MOHIYATI, MAQSADI VA VAZIFALARI ” MODULINI O‘QITISHDA GRAFIK ORGANAYZERLARDAN FOYDALANISH” МОДУЛИНИНГ ЎҚУВ -УСЛУБИЙТАЪМИНОТИ 2.1.Маъруза матни..

Kirish “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” faniqadimtarixgaega. Tarixdamavjudmumtoztajribalardan, shuningdek, jahonadabiy-nazariytafakkuri, adabiytanqidchiligidagiustivoryo‘nalishlarnuqtainazaridanqargandaushbufannio‘qii shnihoyatdadolzarbekanima’lumbo‘ladi. O‘zbekadabiytanqidchiligio‘ztarixidabirnechabosqichlarnibosibo‘tdi. Tanqidchilikningbugungikundagimasalalarinio‘rganishhamdolzarbdir. Fanningahamiyati “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” fanidamunaqqidlar, adib- munaqqidlarningfaoliyati, adabiytanqidchilikdagijanrlarvauslublarmasalasitadqiqqilishorqalitalabadatanqidiy qarashshakllantiriladi. Badiiyasargatanqidiyvaxolisbahoberaolishjihatidanbufanmuhimsanaladi. O‘quvfaniningmaqsadivavazifalari Adabiytanqidchiliktarixidanchuqurbilmberish, ulardatanqidchiliktarixibo‘yichayaxlittasavvuruyg‘otis

liyotdatatbiqetishmuhimahamiyatgaega. Bujarayonbevositaadabiy-ilmiy, ma’naviy-ma’rifiysohalardaamaliyahamiyatkasbetadi. Fannio‘qitishdazamonaviyaxborotvapedagogiktexnologiyalar “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” faninio‘zlashtirishdao‘qitishningilg‘orvazamonaviyusullaridanfoydalanish, yangiinformatsion-pedagogiktexnologiyalarnitatbiqqilishmuhimahamiyatgaegadir. Dasturdako‘rsatilganmavzularma’ruza, amaliymashg‘ulot, seminarmashg‘ulotlarishaklidaolibboriladi, shuningdek, fanningdolzarbmasalalarimagistrtalabalargamustaqilta’limsifatidao‘zlashtirishuchu nberiladi. Fannio‘zlashtirishdadarslik, o‘quvvauslubiyqo‘llanmalar, ma’ruzamatnlari, tarqatmamateriallar, texnikvositalardanfoydalaniladi. Ma’ruza, amaliyvaseminarmashg‘ulotlarizamonaviypedagogiktexnologiyaningilg‘ormetodla riorqalihamdaslaydlar

I BOB “ADABIY TANQID FAN SIFATIDA, UNING IJTIMOIY-ESTETIC MOHIYATI, MAQSADI VA VAZIFALARI” МОДУЛИНИ ЎҚИТИШНИНГ НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРИ «Adabiy tanqid»tushunchasi, lug‘aviy va istilohiy ma’nolari. Adabiy tanqid ilmda o‘ziga xos hodisa dastlab Platon, Aristotel, Aristarx faoliyatlarida antik zamonda namoyon bo‘ldi. Aslini olganda, tanqidning ilk sifatida hayotning barcha jabhalari, jumladan, kishilarning tabiiy ofatga qarshi kurashdagi jasoratini, muayyan maqsad yo‘lidagi intilishlari, qahramonlik fazilatlari va rang-barang ruhiy holatlarini ifoda etuvchi asarlar maydonga kelishi va xalqning bu asarlarga, ularda tasvirlangan voqea-hodisalarga munosabati, bahosi, ma’qullashi yoki inkori, ulardan zavqlanishi yoki aksincha qoniqmasligi tabiiy edi. Adabiy tanqidning paydo bo‘lishida mana shu tabiiy j

mansub qismini o‘rganadi. Adabiyot tarixi so‘z san’atining vujudga kelishi va rivojlanishi tarixini ham tadqiq etadi, umumlashtiradi, bir xalqning va umuman, kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyotida badiiy adabiyotning roli va ahamiyatini belgilaydi. Adabiyot nazariyasi so‘z san’atining mohiyatini, u yoki bu asar janri, poetikasini, shuningdek, tarkibiy qismlari qonuniyati, ulaming so‘z san’ati takomilidagi rolini tadqiq etadi, badiiy asarlami tahlil qilish tamoyillari va ularga baho berish me’yorlarini belgilaydi. Adabiyot nazariyasi o‘tmish va bugungi kun adabiy- tarixiy jarayonidan nazariy xulosalar chiqaradi, mavjud tajribalar asosida kelajak adabiyotining nazariy xossalari haqida bashorat qiladi. Adabiy tanqid asosan harakatdagi adabiy jarayonni tekshiradi, yangi paydo bo‘layotgan

qid fazilatlari mujassam topadi. Adabiyotshunoslikning uch tarkibiy qismi aro tafovutlarga kelganda shuni aytish zarurki, ayirmalar ko‘proq zamon kategoriyasi hamda obyektga munosabatdagi farqdan kelib chiqadi. Binobarin, adabiy tanqidni adabiyotshunoslikdan farqlashga imkon beradigan estetik xususiyatlar quyidagilar: Adabiyot tarixi, asosan, o'tmish adabiyotini, adabiy tanqid esa ko‘proq shu kunda yaratilayotgan asarlarni, adabiyot nazariyasi esa ham o‘tmish, ham bugunda asarlarning yaratilish qonuniyatlarini, asarni yuzaga keltiruvchi tarkib va qismlarning sababiyatini o‘rganadi. Adabiyotshunos va tanqidchi orasida ham muayyan farqlar bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: 1) adabiyotshunos, asosan, ilmiy tafakkur maydonida, tanqidchi esa ilmiy-publitsistik va badiiy tafakkurning mushta

metodologiya hali maydonga kelganicha yo‘q. Hozircha ko‘pchilikka manzur tushuvchi asosiy yo‘nalishlardan biri tanqid tarixini adabiyot tarixining bosqichlari bilan aloqadorlikda o‘rganishdir. Bu yo‘nalishning ilmiyhgi shundaki, u adabiy- tarixiy jarayonda adabiyot va san’atning tanqid bilan uzluksiz rivojlanishini nazarda tutadi. Lekin ayni vaqtda adabiy tanqid tarixini faqat adabiyot tarixigagina bog‘lab emas, uning o‘z spesifik xususiyatlari asosidagi takomiliga tayanib o‘rganish mumkin va hatto zarur ekanligini ta’kidlash o‘rinlidir. Shuni unutmaslik kerakki, tanqid tarixi adabiyot tarixini e’tirof etishning o'zidangina iborat bo‘lib qolmasligi lozim. Adabiyot va san’at tarixida tanqidga oid material yordamchi manba vazifasini bajargani kabi, tanqid tarixida ham adabiyot tarixiga o

psixologik va intuitiv, ritual-mifologik, formalistik, ontologik, ekzistensialistik: germenevtik va estetik kommunikativ, neomarksistik va falsafiy-struktural. poststruktural maktab va yo'nalishlar bo’lganini aytib, Abdulla Qodiriy XX asr boshlaridayoq «Yozuvchi bo‘ladurg‘on har bir kishi adabiyotdagi oqim va maktablarni yaxshi bilib olishi kerak»ligini ta’kidlaganiga e’tiborni qaratadi. Ammo, afsuski, o‘zbek adabiy tanqidchiligida XX asr boshlaridagina emas, undan keyin ham uzoq yillar sotsiologik tahlil usuli yetakchilik qilib keldi. Mustaqillikdan so‘ng o‘zbek tanqidchiligi jahon miqyosidagi ilg‘or mezonlarni, uslubiy yo‘nalishlarni o'zlashtira boshladi. Iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy, madaniy-ma’rifiy sohalardagi islohotlar jamiyat hayotidagi o‘zgarishlarni belgilovchi yetakchi

80-yillar so‘nggida yuzaga kela boshlagan yangicha tafakkur tarzi adabiy tanqidning asosiy tadqiq obyektlarini, mavzu yo'nalishlari, tadqiq va tahlil mezonlari, tamoyillarini belgilab berdi. O'zbekiston o‘z mustaqilligiga erishgandan so‘ng bu harakat izchil tus ola boshladi. Adabiy tanqidning ilmiy-metodologik asoslari yangilanishi deganda, eng avvalo, falsafiy, ilmiy-nazariy, badiiy-estetik, moddiy-ma’naviy, psixologik, ijtimoiy- tarixiy va mafkuraviy asoslar nazarda tutiladi. Mazkur asoslarning sho‘ro davridagidan mohiyat jihatdan yangilanishi - adabiy tanqid metodologiyasining yangilanish prinsiplaridan biri sifatida xarakterlidir. Istiqlol davri adabiy tanqidchiligini yangilanish tamoyillari asosida tushunish, bilish va anglashga intilish ustuvor konsepsiyaga aylana bordi. «Ada

kurash maydonidagi olishuvlarga sarflashga majbur bo‘ldilar. Natijada yillar davomida nafaqat g'oyaviy, ayni chog‘da, hukmron mafkura prinsiplariga bo‘ysungan, uni o‘zida ifodalagan va targ‘ib qilgan adabiy tanqidchilik zamonga mos shakllandi. Tabiiyki, bu tanqid o'zining metodologik asoslarini ishlab chiqdi va adabiy jarayonga tatbiq etdi. Istiqlol davri o‘zbek tanqidchiligiga xos yangilanish, dunyo ada- biyotshunosligiga murojaat etish — bu hol muhim tamoyillardan biriga aylanib bormoqda. Xo‘sh, bu jarayon qanday amalga oshmoqda? Adabiy tanqiddagi yangilanish nimalarda va qanday namoyon bo'lmoqda? Badiiy asar talqinida va yondashuvlarda qanday sifat о ’zgarishlari yuz ko'rsatmoqda? Masalan shu nuqtai nazardan qaralsa, ko‘plab yangilanishlar ko‘zga tashlanadi. Chunonchi, b

G‘.G‘ulom, Oybek, A.Qahhor, Mirtemir, M. Shayxzodadek atoqli ijodkorlar hayoti va ijodini, umuman, ular mansub bo’lgan davr adabiyotini qayta xolis baholash hamda ular qoldirgan boy adabiy merosga qadriyatlar silsilasi sifatida yondashuv adabiy tanqid metodologiyasining muhim tamoyillaridan biriga aylanib bormoqda. Umuman olganda esa, keyingi yillar adabiyotshunosligi va tanqid- chiligida, ayniqsa, XX asr о ‘zbek adabiyotini bugungi yangilanayotgan tafakkur, yangicha ilmiy konsepsiya va metodologik tamoyillar asosida qayta baholash, undan bugungi kun uchun zarur xulosalar chiqarish asosiy tamoyillardan biri bo’lib qolmoqda. Adabiy tanqiddagi yana bir muhim muammo adabiy jarayon bilan uzviy bog’liq bo‘lib, bu yaratilayotgan badiiy adabiyot namunalariga munosabat masalasidir. Badiiy asarni y

adabiyotshunoslari germenevtikaning qaysidir prinsiplarini o‘z ilmiy faoliyatlarida qo‘llasalar ham, o‘sha fikrlash tarzi, gipotezalari, taqqoslari, hukm va xulosa chiqarish usullarining qaysidir jihati germe nevtik tafakkurga daxldorligini xayollariga ham keltirmaydilar. Chunki biz yaqingacha dialektik materializm falsafasidagi gnoseologiya — bilish nazariyasini chuqur o‘rganganimiz holda germenevtika-matn talqini ta’limotining jahon ilm-fanidagi atamasidan ham aksar holatlarda behabar qoldik» 3 . Germenevtika atamasi «tushuntirish», «talqin qilish» degan ma’nolarni bildiradi. Uning ayrim yo‘nalishlari qadimgi Gretsiyada yuzaga kelgan. Sharq adabiy- tanqidiy tafakkurida bu atama qo‘llanmagan bo‘lsa-da, uning mohiyatiga munosib yo‘sinda fikrlash tarzi Mahmud Qoshg‘ariy davrlaridayoq mavjud

qo‘llanishini o‘rgandliar. Germenevtikaning hozirgacha yaratilgan tarixi qiziqarlidir. XVII asrda «germenevtika» termini Fridrix Shleyermaxer tomonidan germenevtika nazariy muammo sifatida ilm olamiga olib kirildi. F. Shleyermaxer germenevtika tarixiy talqin metodi sifatida, xususan, tarjima san’ati prinsipi holatida qo‘llaydi. Talqinchi bilan talqin qilinayotgan asar muallifi aro individual yaqinlik, moslik bo‘lsagina, haqiqiy talqin paydo bo‘ladi, degan prinsip F Shleyermaxer tomonidan olg‘a surildi. Olim asarni bo‘lak, qismlarga ajratib, ularni alohida-alohida talqin qilish yo'lidan bordi. 0‘rganish, asarni butun holda qamrash jarayonida qismlardan olingan taassurotlar inkor etilib borilaveradi. XIX asrda yashagan V. Diltey (1833—1911) F. Shleyer maxer nazariyasini davom ettirdi.Tal

asosida yoritish usuli haqida yozib, badiiy asar yashovchanligini belgilovchi, ichki ziddiyatlar kurashiga asoslangan xususiyatlarning yetti qatlamini sanaydi 1 . Bizning davrimizda adabiy asarni tushunishning bu tarzi filologik tadqiqotlar va tanqidchilik sohasiga ham kirib, uning mohiyatini adabiy asarning asl matnini tiklash va uning adabiyot tarixidagi ahamiyatini aniqlashga qaratilgan tadqiqot usullaridan birini tashkil etadi. Germe- nevtikaning asosini tashkil etuvchi nazariy prinsiplar sifatida: 1) umumiy, kontekstual prinsipni: 2) shu soha doirasiga kiruvchi talqin usullarini: 3) muallif maqsadi va mulohazalarini hisobga olgan holda matnning tarixiy va turli ijtimoiy sharoitdagi olami, vazifasi, unda yuz berishi kutilgan o'zgarishlar va ularning talqinini qayd etish mumkin. Ko‘

anglab yetish» _____________________________________________________________________________ Bugungi adabiy-tanqidiy maqolalarda, tadqiqotlarda matn bilan ishlashda ko‘proq so‘zga e’tibor berish, talqin qilish, sharhlash yetakchilik qila boshladiki, bu hol germenevtika o‘zbek tanqidchiligi metodologiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylanib borayotganligidan dalolat bermoqda. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Zamaxshariy asarlarida «А1- ibora» (germenevtika) so‘zlar ma’nosi, matn mohiyati haqidagi fan sifatida talqin qilinadi. Germenevtikaning nazariy-metodologik imkoniyatlarini, ilmiy xulosalar chiqarishdagi asosiy tamoyillarini o‘zbek adabiyotshunoshgi va tanqidchiligi XX asr oxirlaridan o‘zlashtira boshladi. Bu usulning nazariy muammolari yoritilgan A.Rasulovning, qodiriy

mezonlar asosida yondashishning kuchayishi, tahlilning turli usullaridan unumli foydalanishga intilish ilmiy bilishda meto dologik plyuralizmga o'tilayotganligidan nishonadir. Shuni alohida ta’kidlash zarurki, yuqorida tilga olingan yondashuv va metodlaming barchasi falsafiy mazmunga egadir. Binobarin, adabiy tanqid metodologiyasining muhim jihatlaridan biri uning amaliyotda falsafaning umumiy qonun va kategoriyalarga, ilmiy bilish usullariga asoslanishida namoyon bo‘ladi. Biroq, shuni unutmaslik zarurki, falsafa garchi ko‘plab fanlar uchun umumiy metodologik asos hisoblansa- da, ularning har birida, jumladan, adabiy tanqidda ham falsafa xususiylashgan, tanqid spetsifikasiga moslashgan holda zuhur bo‘ladi. Aytaylik, tarixga oid matn bilan badiiy matn orasida juda katta farq bor va ular

o ’ zining ayrim vazifalariga, o ’ ziga xos xususiyatlari va vositalariga ko‘ra u adabiyotdir, boshqa jihatlariga binoan — fandir. Tanqidni adabiyot sifatida ta’riflab, uning ilmiy («ratsionalistik») asosini inkor etish oqibatida ko‘plab javobsiz savollar paydo bo’ladi» 1 . Yu.Borevning o ’ z qarashiga dalil sifatida keltirgan A.S.Pushkinning «tanqid — fan», V.G. Belinskiyning «tanqid — harakatdagi estetika», degan tavsiflari yana bir bor tanqid tafakkur vositasi sifatida badiiy emas, balki ilmiy metoddan foydalanishini tasdiqlaydi. Adabiy tanqid tahlil jarayonida badiiy asar vositasida odam va olam, ijtimoiy borliq va insoniy munosabatlar haqida ham mulohazalar yuritadi, ularning muayyan qonuniyatlarini ochishga harakat qiladi. Bu imkoniyatadabiytanqiduslubiningme’yoriyilmiyqoidalarigabo‘

ko‘rsatadi. Ma’lumki, predmetnazariyasisizuningtarixibo‘lmaganikabitarixsiznazariyaninghambo‘lishimu mkinemas. Shuma’nodatanqidtarixinio‘rganish, napfaqatadabiyjarayonhaqida, balkibadiiyadabiyotta’siridao‘zgarishlarro‘yberganjamiyattarixini, undagima’naviy-axloqiyiqlimlarni, adabiy- estetikdunyosidagizamonmohiyatinihamo‘rganishdemakdir. Adabiytanqidtarixiningvazifasiuningtarixiysharoitdao'ynaganroli, tutgano‘rni, izlanishlarivatopilmalarini, jamiyat, shaxsvaadibgako‘rsatganta’sirinianiqbaholabberishdaniborat. Shundaginaadabiyjarayon, uningasosiytamoyillari, yo‘nalishvaqonuniyatlari, aniqadibninganiqasarivabadiiymahoratiadabiytanqidningtahlilvatadqiqpredmetigaa ylanganbo‘ladi. Adabiytanqidningvazifasiyozuvchiijodini, badiiyasarlarnitahliletish, shuasosdaadabiyotrivojigaturtkibo‘ladiganm

KarimovI. 0‘zbekistonXXasrbo‘sag‘asida; xavfsizlikkatahdid, barqarorlikshartlarivataraqqiyotkafolatlari. — Т.: 0‘zbekiston. 1997, 87- bet. 1.1. “Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” модули тараққиётинингустуворйўналишлари Adabiy tanqidning adabiy-tarixiy jarayondagi o’rni. Adabiy tanqid hayotning badiiy o‘zlashtirilish jarayonini o‘rganuvchi va shu jarayonga faol ishtirok etuvchi, undagi oqimlarga ta’sir ko‘rsatuvchi ilm, o ’ ziga xos ijod turidir. Bu esa uning o'ziga xos talablari, xususiyatlari qonu- niyatlari hamda ma’naviyatga, badiiyatga, hayotga ta’sir etuvchi kuchi borligidan dalolat beradi. Adabiy tanqid mohiyatidagi ana shu xoslik- lami aniqlamay turib, badiiy asar haqida chuqur ilmiy-estetik fikr yuritish mumkin emas. Adabiy jara

«Ijtimoiy hayot va adabiy jarayonning shakllanishida adabiy tanqidning tutadigan mavqeyi — uning insoniylik pozitsiyasi barqaror xususiyatlaridan hisoblanadi. Tanqid muhokamalaii, xulosalari, ijtimoiy ongga, adabiy taraqqiyotga muayyan shaklda, muayyan yo ’ nalishda hamisha ta’sir o‘tkazadi. Bunga eng qadimgi va eng yangi tarixdan, o'tmishdan va bugundan istagancha misollar keltirish mumkin. Basharti tarixda bir qator badiiy yodgorliklar tanqid tufayli abadiy yashab qoldi, desak, mubolaga bo'lmaydi» 1 . Aytaylik, Alisher Navoiyning «Majolisun nafois» asarida zamonasining shoirlari, o‘z ustozlari va izdoshlari to‘g‘risida ma’lumot berar ekan, ulaming ijodiy o ’ ziga xosliklariga alohida to‘xtaladi, ayrim asarlardagi muayyan badiiy nuqsonlar xususida tanqidiy mulohazalarini aytadi, a

ijobiy roli adabiyot tarixining har bir bosqichiga oid talay misollar bilan qayta- qayta tasdiq etilishi mumkin. Adabiy tanqid san’atkor mahoratining takomillashuviga, kitobxon estetik didining kamol topisliiga ko‘maklashadi. U estetika an’analarini rivojlantirish bilan birga g‘oyaviy-badiiy jihatdan beriladigan baho va mezonlarning ham teranlashuviga o‘z ta’sirini o‘tkarmog ’ i joiz. Adabiy tanqid ilmiy-estetik tafakkur taraqqiyotida alohida ahamiyatga ega. Shu sababli tanqid tarixini o‘rganish faqat tarixiy-ma’rifiy jihatdan emas, balki ijtimoiy-estetik jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi: adabiy-badiiy tanqid tarixi saboqlari san’at va adabiyotning bugungi hamda ertangi taraqqiyoti, yo‘llari va vazifalarini tayinlashga yordam beradi. Adabiy-badiiy tanqidchilik oldida estetika an’an

tboshlanishiga asos solishi mumkin. Ammo bu hodisa, Belinskiyning ta’biri bilan aytganda, «buyuk va nodir hodisadir». Tanqid «o‘z zamonasining go‘zallik haqidagi hukmdor tushunchalarini aniqlash va ommalashtirish»ni ham o‘z oldiga vazifa qilib oladi. «Nazariya go‘zallik qonunlarining tizimli va uyg‘un birligidir: ammo uning bir kemtik tomoni bor: u ma’lum vaqt doirasida qolib ketadi,tanqid esa beto‘xtov davom etadi, olg ’ a boradi, fan uchun, yangi materiallar, yangi ma’lumotlar yig‘adi. Bu harakatdagi estetikadir...» 5 . Tanqidning yana bir xususiyati — uning publitsistika bilan chambarchas aloqadorligi. Adabiy jarayon hodisalarini va adiblaming ayrim asarlarini tahlil etib, ulaming qimmatini keng ommaga tushuntirib berishga va ommaning estetik didini tarbiyalashga mo'ljallangan tanqi

Shu ma’noda o ’ tmish davrga oid asarlar tahlil etilgani hamda ular haqida mulohazalar yuritilgani bilan, bu mulohaza va chiqarilgan ayrim xulosalar bugungi adabiyot ravnaqi nuqtayi nazaridan hozirgi adabiy jarayon muammolari yo ’ nalishidagi maqolalar ham mansubligiga ko ’ ra adabiyotshunoslik yoxud adabiyot tarixi emas, adabiy tanqid namunalari hisoblana oladi. Tanqiddagi badiiylik va obrazlilik uning xos xususiyatlaridan biri bo ’ lib, ilmiy- tahliliy mazmunga singgan holda namoyon bo ’ ladi. Yozuvchi o ’ z qarashlarini, orzu-istaklarini obrazlar vositasida qalbining «dardi», his-hayajoni bilan o ’ quvchilar ommasiga yetkazsa, asosiy maqsad qilib o'quvchilar ruhiy olamiga, ruhiyatiga ta’sir qilishni nazarda tutsa, adabiy tanqidchi o‘z fikr-mulohaza va qarashlarini faqat izchil manti

Tanqidchi, albatta, obrazli fikrlashi mumkin, obrazli fikrlashi shart ham, biroq obrazli tafakkur ilmiy tafakkurga bo‘ysunishi va tabiiy bo‘lmog‘i lozim. Afsuski, o‘zbek adabiy tanqidchiligida ba’zan ilmiylik «o‘ta» kuchh bo‘lgani holda badiiylik zalvori deyarli sezilmaydigan maqolalar oz emas. Bunday tanqidchilar ilmiy «fikrlash», mantiqiy fikrlash»dan boshqasini tan olmaydilar. Oqibatda ulaming asarlari «akademizm» illatiga mubtalo bo‘lib, uni keng kitobxonlar ham, so‘z san’atkoriari ham o'qishga qiynaladilar. Bunday asarlarda ehtirossiz, quruq hukm va xulosalar asosiy o‘rinni egallaydi. Bu hukm va xulosalarga keltiruvchi rang-barang dunyo shu hukm va xulosalami yaratuvchi jonli tahlil, tanqidchining o‘z qalbi ko‘rinmay qoladi. Holbuki, adabiy tanqidga xos obrazli tafakkurgina tanqid

kitobxonlarning hurmat-ehtiromiga sazovor boiadilar. V.G. Belinskiy tajribasiga nazar solaylik. U qaysi janrdagi asarni tahlil qilmasin, shu janrda so‘z san’atkori yaratgan obrazlami, badiiyatni qaytadan yana bir marta yaratadi, ularni boyi tadi, takomiOashtiradi, tarashlaydi, kamchiJiklarini aniqlaydi. 0‘z qalbi va estetik hissiyoti orqali shoir yaratgan badiiy asarga bamisoli qaytadan jon kiritadi. Uning «qo‘li tegishi» bilan badiiy asar bamisoli hayotdan yangi kuch-quwat oladi: undagi obrazlar ravshanlanadi, teranroq ifodasini topadi, ta’sir kuchi oshadi. Jarayondagi adabiy oqimning, tamoyilning to‘g‘ri yo nalishidan borishga yoki uni to^ri yo‘lga solib yuborishga kuchli ta’sir etadi. Asr boshlarida Fitrat va cholpon kabi munaqqidlar ijodida obraz tanqidiy taffakkurning turli ko‘rinishl

qimmatini to‘g‘ri belgilay oldi va ular ijodining ommalashuvida muhim rol o‘ynadi. Mafkura botqog‘iga botgan tanqidchilik Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Usmon Nosir asarlarini yer bilan yakson qilib turgan bir paytda ilg ’ or millatparvar tanqidchilar (V.Mahmud, Oybek, H.Yoqubov va boshq.) ular asarlaridagi qadriyatni to‘g‘ri baholadi va bu tamoyil vaqt o'tishi bilan o‘zbek tanqidchiligida ustuvor bo‘lib qoldi. Adabiy tanqidchilik ilmiy-estetik hodisa sifatida. O'zbek adabiy tanqidchiligi rang-barang, barakah, lekin murakkab, og‘ir yo‘lni bosib o‘tdi, undagi ijobiy va salbiy hodisalarni tarixiylik talablari asosida haqqoniy tahlildan o‘tkazish zarur. Endi har bir ishimizda milliy mafkura asos bo’lishi kerak. chunki«milliy mafkura, awalambor o ’ zligimizni, muqaddas an’analarimizni angl

hodisasi xususidagi mulohazalar va xulosalar ilmiy-estetik tahlilda namoyon bo ’ ladi, Ular tahlil orqaii isbotlanmasa, o ’ z qadr-qimmatini topishi qiyin kechadi. San’atga muhabbat bo ’ lmagan joyda tanqid ham bo ’ lmaydi. Shu o‘rinda nemis faylasufi Vinkelmanning quyidagi so ’ zlari yodga tushadi: «Badiiyat donishmandi bo ’ lishni istaysizmi? San’atkorni seving, uning asarlaridan go ’ zallik axtaring». Har bir maqola, taqriz, tadqiqot salmog‘i, qimmati tahlil mazmuni bilangina emas, tanqidchining asardan go‘zallik izlay bilishi, uni aniqlash va dalillash hamda shularni kitobxonga ham o ’ tkaza bilish qobiliyati bilan belgilanadi. Tahlil ilmiy- estetik haqiqatni yuzaga chiqaradigan asosiy vosita bo‘lib, asardan real voqelik tomon intiladi, ijtimoiy hodisalar va hayotdagi inson, uning mohi

tanqidchilikning jamiyatdagi о 'rni, hurmatini saqlagan bo ’ ladi. Aks holda buning teskarisi ro : y berishi tabiiydir. Xullas, adabiy jarayonda, yozuvchilar faoliyatida qanday ijobiv yoki salbiy, murakkab voxud ziddiyatli hodisa ro ’ y bermasin — barchasini, asosan, so‘z san’ati, badiivlik talablarining ichki qonuniyatlariga binoan yoritilishi zarur. Shundagina tanqidchi adabiy tanqid mohiyatini to'g'ri anglagan bo‘ladi, to‘g‘ri umumlashma va xulosalar chiqaradi, o'zining va yozuvchilar bilan munosib saviyada bahslasha olish qiyofasini namoyon etadi. Bunday iste’dod sohibi o ’ z uslubi, salmoqli fikr-o ’ yi mulohazasi, hatto ohang va shakl-shamoyili bilan alohida ajralib turadigan maqolalar, taqrizlar, tadqiqotlar yaratib, faqat adabiy jarayongina emas, hayotni ham turfa z

Adabiyot, zamon-makon — inson muammolari va badiiy ehtiyojlarini qahramonlarini tarixiylik tamoyili asosida qay darajada aks ettirayotgam tanqidning diqqat markazida turishi va u badiiy asarning g‘oyaviy-estetik tahliliga shu nuqtayi nazardan yondashuv muhim ahamiyatga egadir. Tanqidiy fikr qanchalik haqqoniy va talabchan bo‘lsa, hozirgi adabiyotimizning muhim masalalarini qanchalik dadillik bilan ko'tarsa uning mavqeyi shunchalik kuchli, natijasi esa shunchalik samarali kechadi. 50-yillarda A.Muxtoming «Daryolar tutashgan joyda» qissasi, 60- yillarda A,Oripovning «Tilla baliqcha» she’ri 70- yillarda E.Vohidovning «0‘zbegim» asari, 80-yillarda R.Parfining asarlari tufayli sodir bo'lgan tanqidiy chiqishlar ular kelgusi ijodida qanchalik katta rol o ’ ynagani ma’lum. Tirnoq ostidan k

adabiy tanqid ilmiy-estetik hodisa, adabiy tanqidda milliylik va umuminsoniylik dialektikasi, akademizm. adabiy tanqidda birlamchi va ikkinchi til. 1.2. “Adabiy tanqid fan sifatida, uning ijtimoiy-estetic mohiyati, maqsadi va vazifalari” модули ниўқитиш га доир инновацияларваилғорхорижийтажрибалар O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixini davrlashtirish masalasi. Boshlanayotgan yangi davr adabiy-badiiy talablari va estetik ehtiyojlarini ifoda etib, zamonning yangi tipdagi 'badiiy adabiyoti, yangi inson va kitobxonni tarbiyalashni maqsad qilib qo'ygan adabiy tanqid 0‘zbekistonda XX asr boshlarida matbuot bilan birga tug‘ildi. Uning yuzaga kelishida, avvalambor mumtoz adabiyot va adabiv-tanqidiy tafakkur an’anaiari, qolaversa, yangi matbuot sahifalarida bosilgan maqolalar hamda an’anaviy

«Biz bugun yangi asrga qadam qo‘ydik. Xo‘sh, yangi asrga o‘zbek adabiyotshunosligi qanday yo‘llanma bilan kiradi? U o‘zining qaysi jihatiaridan voz kechadi va hatto qaysi gunohlaridan tavba qilib, qaysi faziiatiari bilan yangi davrga yuz tutadi? Kamchiliklar oz emas. ...Lekin shunga qaramay, bugun umidsizlikni yig‘ishtirmoq kerak va ahiliik bilan ishga kirishib, yangi adabiyotning rivojiga faol ko‘maklashmoq kerak. Bu fikmi adabiy tanqidga nisbatan ham qo’llash mumkin, chunk badiiy adabiyot bilan adabiy tanqid doimo birga harakat qiiadi. Har qanday ijtimoiy-iqtisodiy hodisalar muayyan davrlarga ajratib o‘rganilmasa, maqsadga olib boradigan to'g'ri yo‘ini topish qiyin kechadi. Shunga ko‘ra, adabiyot tarixi badiiy ijod va ijtimoiy hayotda ro’y bergan katta voqealar, tub burilishlarga

o'rganadilar:0‘zbek sovet adabiy tanqidining vujudga kelishi va ilk qa- damlari (1917—1932). O‘zbek sovet adabiy tanqidi sotsialistilk realizm estetikasi bilan qurollanish yo'lida (1932—1941). Ulug‘ Vatan urushi davri o‘zbek adabiy tanqidi (1941 — 1945). Ulug‘ Vatan urashidan kevingi davr o'zbek adabiy tanqidchiiigi (1945-1956). Adabiy tanqid tarixida y angi bosqichning boshlanishi (1956— 1961). Adabiy tanqidning tez va keng rivojlanish yo‘liga kirishi (1962— 1972). O'zbek adabiy tanqidi yangi bosqichda (1972—1980) 1 . Ko'rinadiki, bunday davrlashtirishga sohadagi o'ziga xosliklar emas, mamlakat tarixi, yoxud shu tarixdagi o‘ziga xosliklar asos qilib olingan. U esa o‘zbek adabiy tanqidining chinakam ilmiy tarixini — rivojlanish yolidagi haqiqiy manzarasini aks ettir

esa aslida, o‘zbek adabiy tanqidchiligining shiddat biian izlariishi adabiy-tanqidiy tafakkurda o'zgarishlar ro‘v berishi, yangi-yangi shakharning o‘zlashtirilishi va realizm uchun kurash yillari bo'ldi. Albatta, bu jarayon ham sho‘ro va parliyaviy mafkuraga to'ymgan holda kechgan esa-da, shaxsga sig‘inish oqibatlarining tugatila boshlashi tufayli, har qalay adabiy tanqidda ham hur fikrning uyg‘onayotganidan ayrim mujdalar berdi. Adabiy tanqid stalincha qatag'on qurboniari ijodini qayta baholashga kirishdi, lirika, badiiy mahoratni o‘rganishda esletik tahlilda ayrim yangi qadamiar tashlandi. Ayniqsa, tarixiy asarlarda o‘zlikni anglash va erk tuyg‘ulaririing jamiyatni uyg'otuvchi mohiyatini idrok etishga urinish kuchaydi. Qolaversa, adabiy jarayonda yuz berayotgan xilma-

tanqidchiligining taraqqiyotini uchga, ya’ni «jadidchilik davri», «sho'- ro davri» va undan keyingi villar singari katta bosqichlarga bo‘ladi 2 .XX asr o‘zbek tanqidchiligi tarixining bundav davrlashtirish sabablari quyidagilardan iborat: Asr boshidan tanqidiy tafakkurda badiiy adabivot va u orqali jadidchilik maqsadlarini ilgari suruvchi qarashlar paydo bo ’ ladi. Sho‘ro to'ntaruvi bo‘lgani bilan uning g'oyalari boshda tanqidchilikka faol ta’sir ko'rsatganicha yo‘q. Taxminan 1927-yilgacha tanqidchilikda jadid maqsadlari ham, sho‘roviy maqsadlar ham aralash-quralash ilgari surilib keldi. XX asming birinchi choragi tugash arafalarida 0‘zbekiston tanqidchiligida sho‘ro siyosati kuchli hujumga o‘tdi va tanqidchilikda yildan yilga o‘z manfaatiga mos o‘zgarishlar yasay boshladi.

«Zamon. Qalb. Poeziya» nomli maqolalar to‘plami hamda M.Qo‘shjonovning «Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati» nomli tadqiqotlarida yorqin namoyon bo‘ldi. Ushbu manbalarda o'zbek tanqidchiligi badiiylik va mahorat muammolarini jiddiy va maxsus o‘rganishga kirishilganini ko‘rsatgani bois, ular yaratilgan davrni o'zbek tanqidchiligining burilish nuqtalaridan biri — tanqidchilikda yangi bosqich boshlangani sifatida e’tirof etish to‘g‘ri bormadi. Bu borada turli yo‘nalishdagi izlanishlar istiqlol arafasigacha davom etdi. Va nihoyat 1990-yil avvali — Mustaqiilik davridan boshlab o'zbek tanqidchiligi barcha yo‘nalishlarda o'zining yangi va istiqbolli taraqqiyot bosqichiga kirdi. Adabiy jarayon va uning xususiyatlarini ochib berish tanqidchilik zimmasida turadi. Badiiy ijod haqid

Abdulhamid Cholpon, Otajon Hoshim, Vadud Mahmud, Abdurahmen Sa’diy, Sotti Husayn va boshqalar f'aoliyati, merosini, o‘rganish, shuningdek, alohida ilmiy tarixiy masalalarni qayta ko‘rib chiqish va baholash borasida qator ishlar amalga oshirildi. Bu xususda «Milliy uvg‘onish davri o‘zbek adabiyoti» (B.Qosimov, Sh.Yusupov, U.Dolimov, Sh.Rizayev, S.Ahmedov) kabi darsliklar, dissertatsiyalar yozildi, ilmiy risolalar va to‘plamlar, adabiy-tanqidiy maqolalar e’lon qilindi, Bular-ku muhim. Va o'rinli ishlar, davr adabiyotini butunicha olib tekshirish, shu vo'l bilan uning tarixiy taraqqiyot jarayonida tutgan o‘rnini belgilashga xizmat qiladigan izlanishlar, biroq bular balri o‘sha davr adabiy hayotini va adabiy- tanqidiy fikrini o'rganish sohasida amalga oshirilishi kerak bo‘lgan

milliy adabiyotida yo‘l taassurotlaridan iborat ocherk, feleton, hikoya, qissa, roman kabi janrlarning ilk namunalari paydo bo‘la boshladi. M. Shermu hammedov, Hamza, S.Ayniy, A.Qodiriy, Cho‘lpon kabi ijodkorlar bu janrlardagi ilk milliy asarlaming mualliflari edilar. Bu yo‘naJishdagi yangiliklar, o‘z navbatida, tanqidchilikning ham jonlanishiga faol ta’sir ko‘rsatdi. Ma’rifatparvarlik jadid adabiyotining yetakchi tamoyiliga aylanar ekan, bu xususiyat shakllana boshlagan o‘zbek milliy tanqidchiligining ham yetakchi xususiyatlaridan biri sifatida bo’y ko‘rsatdi. Tanqidda paydo bo‘lgan ayrim demokratik talablar asta-sekin o‘zbek milliy adabiyotidagi demokratik yo’nalish shakilanishining faollashuviga ta’sir eta bordi. Tanqidda davrning mavjud ijtimoiy tartibini tanqid qilish davr adabiyoti,

adabiyotini, tanqidchihgini barcha murakkabliklari bilan yoritish, barcha ijodkorlaming badiiylik mezonlariga javob beradigan asarlarini chop etish, o‘zbek mumtoz adabiyotiga tutashtiruvchi ko‘prikni tiklash zarur edi. Xuddi shu boradagi xayrh islilami E.Karimov va B.Qosimov kabi adabiyotshunoslar boshlab berdilar. O‘zbek adabiy tanqidining shakllanishida matbuotning roli. Tanqidning muhim xususiyatlaridan biri uning publitsistik ruhi yoki publitsistika bilan chambarchas aloqasidir. Adabiy jarayon hodisalari va shu ’Running ayrim asarlarini tahlil etib, qimmatli fazilatlarini keng ommaga tushuntirib berish asosida uning estetik didini tarbiyalashga mo‘ijallangan tanqid o‘z o'quvchisiga, asosan, matbuot — gazeta va jurnallar orqali murojaat etadi. V. Belinskiy o‘z davridayoq: «Tatiqid a

asosida ish ko'rsa-da ; muhanir N.P Ost- roumov o‘zbek adabiyoti namunalari va ular haqidagi maqolalarga muayyan sahifalar ajratdi. Chunonchi, «Padarkush» drammasi sahnalashtirilishi munosabati bilan 1914-yilla 0 ‘zbck teatriga, sahna asarlariga bag‘ishlangan qator taqrizlar e’lon qilindi. Bu jihatdan Hoji Muinning «Yangi asar» nomli maqolasi diqqatni tortadi. Unda «Padarkush» fojeasi kitob holida bosmadan chiqqanligi ajib, asar mazmuni bayon qilinadi. Taqrizda Behbudiy asari o‘zbek dramaturgiyasinigina qaldirg‘och namunasi sifatida baholanar ekan , uning xaiq madaniy, ma’rifiy tafakkuri rivojiga ahamiyati ta’kidlanadi. M. Shermubammedov ham maqolalarining birida bu fojia haqida ijobiy fikrlar bildiradi, xalqni «Padarkush»ni o'qishga chorlaydi. «TVG»ning 1914-yi! 71-sonida Mirmuhsi

Mahmndxo‘ja Behbudiv 1875-yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishiog‘ida ruhoniy oiiasida dunyoga keladi. Otasi Behbudxc'ja SoIihxo‘ja o‘g‘li turkistonlik, Ahmad Yassaviyning avlodlaridan, ona tomondan bobosi Niyozxo'ja urganchlik bo'lib, amir Shohmurod zamonida Samarqandga kelib qolgan. 1894-yilda otasi vafotidan kevin tog'asi qozi Muhammad Siddiqning tarbiyasida o'sib voyaga yetadi. Arab tilini o‘rganadi. maktab, madrasada o‘qiydi. 18 yoshidan qozixonada mirzolik qila boshlaydi. Samarqand. Buxoro madrasalarida yaxshigina tahsil ko‘rgan yosh Mahmudxo‘ja dunyoqa- rashining shakllanisliida jadidcliilik harakatining asoschisi Ismoilbek G'aspiralining xizmati katta bo‘lgan. 1899— 1900-yillarda Behbudiy buxorolik do‘sti Hoji Baqo bilan haj safariga chi

«Oyina» jurnali ma’rifat va madaniyat tarqatishda juda katta xizmat qildi. Unda miliat va uning haq- huquqi, tarixi, til-adabiyot masalalari, dunyo ahvoliga doir qiziqarli maqolalar, bahslar berib borilgan. Ayniqsa, til masalalari muharriming hamisha diqqat markazida boigan. Masalan, jurnalning birinchi sonidayoq u «i kk i emas, to‘rt til lozirn» degan maqola bilan chiqqan edi. Behbudiy adabiy tanqidga katta e’tibor berdi. Bir necha asrlik sukunatdan keyin bu sohaning o ziga xos xususiyatlarini tayin etib, adabiyotda uning teng huquqligi masalasini o'rtaga qo‘ydi. «Tanqid saralamoqdur» (1914) deb nomlangan jiddiy maqolalaridan biri shu mavzuga bag'ishlangan edi. «Oyina» jurnalining 32-sonida chiqqan bu maqola tanqidning o‘sha davrdagi ahvoli to‘g‘risida ma’lumot beradi: «0‘qilgan k

Vaqtli matbuot milliy adabiyot bilan birga o‘zbek tanqidchiligi rivoji uchun ham o Ј ziga xos minbarga aylana bordi. Nashr etilgan badiiy va taijima asarlarga vaqtli matbuot o‘z sahifalarida taqrizlar bera boshladi; bu taqrizlar adabiy tanqidning rivojiga yo‘l ochdi. Bundan shunday xulosaga kelish mumkin: hozirgi adabiy tanqidning eng ommaviy, eng ko‘p tarqalgan janrlaridan biri taqrizning tug‘iiishi, rivojlanishi bevosita milliy uyg‘onish davri bilan bog'liq. Taqrizlarning gazetada alohida «Tanqid» rukni ostida chop etila boshlagani ham e’tiborlidir. Vaqtli matbuot o‘z sa hif alarida adabiy tanqid,uning ahamiyati, yozilajak asarlarga ijobiy ta’siri, umuman, adabiyotning taraqqiyotidagi roli haqida qimmatli ilmiy maqolalar chop eta bordi. Chunonchi, «Sadoi Turkiston» tanqid istilohi va

tadqiqotchilik mahorati», «0‘zbek adabiy tanqidi tarixidan» deb nomlangan nomzodlik dissertatsiyalarida qimmatli kuzatish va xulosalar mavjudligini ta’kidlash o‘rinlidir. Adabiy tanqid XX asr boshlarida muhim yutuqlarga erishgan esa- da, jiddiy nuqsonlarga ham yo‘l qo‘ydi. Bu haqda fikr yuritishdan oldin asr boshlarida paydo bo‘lgan turli tashkilotlar va ularning adabiyot hamda adabiy tanqidga munosabatini ko‘rsatib o ! tish joiz. Zero, XX asr 20-yillar adabiy jarayoni uchun mushtarak xususiyat- lardan bir-biriga o'xshamagan turli adabiy tashkilotlaming mavjudhgi edi. Buning natijasida ijodkorlanii proletar va dehqon yozuvchisi, inqilobiy yozuvchi va «poputchik» (yo‘lovchi) kabi toifalarga ajratish odatga aylangan edi. Jumladan, o‘sha davrdagi adabiy-tanqidiy maqolalarda G‘ayratiy, U.

Yozuvchi va tanqidchilarning ko‘pi yangi o‘zbek adabiyotining dolzarb masalalari haqida o‘z mulohazalarini bildirdilar. Fitrat, A.Qodiriy, Cho‘lpon, A.Sa’diy, Elbek, yoshlardan H.Olimjon, G‘.G‘ulom, Mirtemir, Olim Sharofiddinov, Botu, Sh.Sulaymon, Sotti Husayn, A.Qahhor. Oltoy. O.Hoshimlar tanqidiy, ilmiy-ma’rifiy ishlari bilan matbuot sahifalarida tez-tez ko'rinib turdilar. Ular o‘zbek adabiyotining shakllanishi haqida, o'zbek adabiyotidgi yangi fazilatlar haqida , ba’zan ayrim adabiy muammolar ustida bahs yuritdilar. Shu tariqa, adabiy tanqidning shakllanish jarayonida quyidagi ikki xususiyat ko‘rinib turdi: XX asr boshlaridagi o‘zbek matbuotida «tanqid» rukni ostida, asosan, turii ijtimoiy-siyosiy, adabiy, axloqiy va diniy mavzudagi ilmiy, publitsistik maqolalar, fel’eton, oche

kelishi va shakllanishi jarayonida bir-biridan tubdan farq qiluvchi ikki tamoyil ko‘zga tashlanadi: Badiiy adabiyot mohiyatini to‘g‘ri anglash yo‘lidagi xolis izlanishlar. Bu silsilaga Fitrat, Cho‘lpon, S.Ayniy, V.Mahmud, L.Oli- miy, Olim Sharafiddinov, O.Hoshim kabi tanqidchi va adabiyotshunoslar hamda ular qatorida endigina tanqidchilik faoliyatini boshlagan Oybek, H.Yoqubov, Sh.Sulaymon izlanishlari kiradi. Vulgar sotsiologizm asosidagi ochishlar: Bu guruhga mansub tanqidchi va adabiyotshunoslar madaniy merosga nigilistik muno- sabatda bo'lib, talqin uchun faqat ijtimoiyotni asos qilib oldilar. Zmonaviy adabiy jarayon va asarlar haqida fikr yuritganda, hukmron mafkuraga tayanib, sinfiylik va dunyoqarash masalasini badiiy ijodning bosh mezonlari sifatida noto‘g‘ri tushundilar. Masala

XX asr boshi adabiy tanqidchiligida: a) tanqidchining yozuvchi ijodi haqidagi kuzatishlari; b) yozuvchining badiiy asarlarga bahosi yoki yozuvchi tanqidi; d)tanqidchining tanqidchilar maqolalariga munosabati singari uch yo'nalish ko'zga tashlanadi. Haruchalayo‘nalishdagitanqidiyishlarorasidailmiy, xolismuiohazalarqatoridaba’zanur-kaltakchilikdalillarnoprofessional, noxolis, ba’zidamafkuradomigabatamoinsho‘ng‘ibketganmuiohazalarhamuchraydiki, bundayhoiadabiytanqidningtug‘ilishi, shakllanishivaqarortopishibirtekisemas, og‘ir 3 murakkab, izlanishli, topishvayo'qotishlimashaqqatliyo'ldanborganliginiko'rsatadi. Lekin, engasosiysi, xolisvaadabiyotningmohiyatidankelibchiqibaytilganfikrlar, mulohazalar, shuyo'nalishdagimaqolalartanqidchlariningkelajagiuchunasosboldi. O‘tgan

qo‘yish, badiiy ijod mohiyatini ijtimoiyot qonu- niyatidangina kelib chiqib tushuntirish, talqin etish vulgar sotsiologizmga olib keladi, adabiy-badiiy, ilmiy- estetik tafakkur ravnaqiga putur yetkazadi. O‘zbek adabiy tanqidida janriy izlanishlarga munosabat. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyoti, adabiy jarayonga yangi janriy izlanishlar bilan birga kirib keldi. Turli adabiy tashkilotlar bir-biriga o‘xshamagan estetik dasturlarni yarata boshladi. Partiyaning, sovet davlatining adabiyotga farmoyishlari hali urfga kirmagan edi. Poetik ijod hali ustuvor an’analar oqimida kechar, shoirlar an'anaviy aruzga ko‘proq murojaat etar, biroq bulaming barchasidan qat’i nazar «inqilobiy» ruhni berish yangi vazn, yangi shakl, yangi san’atlami izlashni ehtiyojga aylantirayotgani tobora chuqurroq sezilib

Mirtemir sochma she’rlar yozishga jazm etdi. Hatto «Sochma shoirning tuyg‘u va flkrlari toiqinlanib, toshib ketgan vaqtda yoziladi», deya unga muhabbatini izhor ham etdi. Qolaversa, o‘sha davrda sochma minbar adabiyoti deb ham ataldi. Lekin sochma faqat sho‘roni ulugiovchi yoxud minbar she’riyatigina boiib qolmadi. Bu shaklda pinhona erk va ozodlik g‘oyalari kuylangan (Mirtemir) asarlar ham yaratildi. Lekin tanqidchilik bu maqsadni yetarlicKa ilg‘ay bilmadi. Bu davrda adabiy tanqid nasr rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. XX asr boshlarida A.Qodiriy, A.Fitrat, S.Ayniy, 20-30-yillarda esa H.Shams, Zarif Bashir, Ziyo Said, G‘.G‘ulom, Sh.Sulavmon, G‘ay- ratiy, H.Olimjon, S. Abdulla, Choipon hikoyalar yozdi. A. Sa’diy hikoyachilikda Abdulla Qodiriy ijodi sermahsulligini ta’kidlaydi. U tah

dashishgaintilishningadabiytanqiddaginamunalariedi. BujihatdanL. Olimiyning «Nodira», A.Majidiyning «ShoirMiriy» kabimaqolalariayrichae’tiborgaloyiq. Shunialohidata’kidlashjoizki, V.I. Leninningharbirmillatdaikkixiladabiyot: progressivvareaksionadabiyotbo‘ladi, deganxatonazariyasi, nainki, o‘tganasrning 20-30- yillari, balki, umuman, XXasmingdeyarli 90- yillarigachaadabiyotshunoslikvatanqidilmi, umu man, madaniyatimiztarixidajiddiyravishdasalbiyrolo‘ynadi. Shunga qaramay, bu adib va olimlarimiz milliy merosimizni o‘tganish ishida har qanday sharoitlarda ham millatga sadoqat namunalarini ko‘rsatdilar. Kuzatishlar shundan dalolat beradiki, bu masaladagi zamonning juda kuchli tazyiqlariga qaramay, 20-yillardayoq ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy ijodiy merosini to'plash, o‘rganish, nashr et

Xulosa shuki, XX asr boshlaridagi yosh adabiy tanqid adabi; tarixiy jarayonda faol roi o‘ynadi. Yillar o‘tgani sari saflarii mustahkamlab, o‘z ilmiy-estetik qarashlarini chiniqtirib bordi. Ad; biyot rivojiga oid ko‘pgina masalalami ko‘tardi. adabiy hodisals badiiy asarlar haqida ba’zan noto‘g‘ri xulosalar chiqarsa-da, lei; asosiy hollarda doimo to'g'ri baho berishga intildi. Sho‘roviy tanqi chilik doirasida ham o‘zbek tanqidchiligi umumbashariy mezonlar mos keluvchi ilmiy-estetik fikrlarni izlab, imkoni doirasida uni yuza chiqardi. Va bu intilishlar besamara ketgani yo‘q. Istiqlol davri arafaL va Mustaqillik davriga kelib yaratilgan erkin sharoitda ular o‘zlarini yangi-yangi natijalarini bera boshladi. Tanqidchilik va adabiyotshunoslikning mustaqil namoyon bo‘lis yoki badiiy ijod t

oxlrigacha Toshkent, Samarqand, Buxoro oliy o‘quv yurtlarida dars berdi, o‘zbek adabiyoti bo'yicha ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Samarali ilmiy va pedagogik faoliyati uchun unga 30-yillar so‘nggida dissertatsiya yoqlamay, filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasi va professorlik unvoni beriJgan. Abdurahmon Sa’diy, ayniqsa, Alisher Navoiy ijodini o‘rganishda alohida g'ayrat ko'rsatdi. 1949-yilda Ye. Bertels rahbarligida «Alisher Navoiy ijodi — o‘zbek klassik adabiyotining oliy bosqichi» mavzuida doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. Olim ilmiy qiziqishlari doirasi g‘oyat kengdir. U tatar va o‘zbek adabiyotlari, pedagogika, tilshunoslik, adabiyot o‘qitish metodikasi, tasavvuf, adabiy aloqalar va boshqa muammolarga oid 130 ga yaqin asar yozdi. A.Sa’diy 20-yillar adabiy jarayonida f

faoliyatiga urg‘u berdi. Lekin Hamza haqidagi ayrim fikrlari hamon eskirmagani bilan e’tiborni tortadi: «0‘zida yurak shoiri bolish, muzikachilik va turli kuylar ixtiro etish, dramaturglik ham artistlik yig Ј ilgan bir shaxsni ham biz hali yolg‘tz Hakimzoda o‘rtoqda ko‘ramiz». A.Sa’diyning A.Qodiriy haqidagi mulohazalari e’tiborga loyiq. U Abdulla Qodiriyni hikoyalar, ayniqsa, hajviy hikoyalar ustasi bo‘lganyosh va kuchli adib sifatida xarakterlaydi. 0 ! zbek adabiyotining yuksalishida katta xizmat qilgan, bu «talant «Inqilob» jurnalida bosilgan «0‘tkan kunlar» romani bilan o‘zbek adabiyotida» roman janriga asos soldi, — deb yozdi. Shu maqolada — Botu «She’riy adabiyotda hamon ochilib, gullab turgan, o‘ziga ko‘p umid bog‘Iatgan kuchli talant», — deb ta’riflasa, Elbek ishchi-dehqon turmushi

«Go‘zal san’at dunyosida» maqolasining e’tiborga loyiq jihati shundaki, muallif unda go‘zallik haqidagi tasawur qotib qolgan narsa emasligini, san’at kishilikning tarixiy taraqqiyot jarayonini aks ettirajagini to‘g‘ri tushunadi va tushuntiradi. San’at ijtimoiy- iqtisodiy hayotdan sirtda, mustaqil yashamaydi, uning tarixiy taraqqiyoti tashqi o'zgarishlar bilan bog‘liq; jamiyatning iqtisodiy tizimidagi evolutsiyadan tortib uning moddiy ishlab chiqarishi va ijtimoiy ongda ro‘y beradigan evolutsiyagacha — barchasi san’atda o‘z aksini topadi. U san’atning aniq tarixiy davr bilan bogiiqligini aytish bilan birga uning estetik-ruhiy mohiyatini ham unutmaydi. Lekin mafkura masalasini ulug‘lash bilan biryoqlamalik va cheklanishga yo‘l qo‘yadi. A.Sa’diy badiiy adabiyot va san’atning ijtimoiy mohi

esdaligi» va nihoyat, Fitratning «Qiyo- mat»ini tahlilga tortadi. A.Sa’diy fikricha, bu hikoyalar janming yetakchi xususiyatlarini o‘zida aks ettiradi. A. Sa’diy tushunchasida, «povest roman darajasida kattalik ololmagan uzun hikoya»dir. U Elbekning «Qo‘shchi Turg‘un» asarini shu janrga kiritadi. Fitrat ham uni «uzun hikoya» deb atagan edi. Biroq «uzun hikoya» ta’biri janr tabiatini aniq ifodalay olmagani bois muomalada mustahkam saqlanib qola bilmadi. Keyinroq «Roman nima?», u qanday bolishi kerak, degan masala atrofida matbuotda fikr qo‘zg‘alganda A. Sa’diy bu janr xususiyatlarini o‘z davriga nisbatan anchagina aniq va to‘g‘ri ko‘rsatadi. U, avvalo, roman hajmiga e’tibor berdi. Uni uzoq va davomli hikoya qilishga mo‘ljallangan, ko'lami keng, voqealar tizimi tasviri ko‘p planlik asosi

holda: «Garchi rub va ohang e’tibori bilan usmonlilar ta’siri ostida bo‘lsa ham, uning (ya’ni Cho‘lponning) o‘ziga xos maxsus til uslubi bor», — deb to‘g‘ri izohlagan edi. U Vadud Mahmudning «Turkiston» gazetasidagi tanqidiy maqolalariga munosabat bildirarkan: «0‘zbek yoshlari o‘rtasidan adabiy tanqid qalamlari chiqa boshlag‘oniiii» ko‘rsatadi. Bu ham adabiyot bobida 6 yilning ijobiy hollari tomoniga yozila oladir», degan fikrni aytadi. Uningcha, adabiy tanqid faqat kundalik adabiy jarayon bilan chegaralanmay, adabiyotning muhim nazariy masalalarini ham o'rtaga qo‘yib, ularni yechishga harakat qilmog‘i lozim. «Tanqid xususida, umuman adabiyot nazariyasi haqida so‘z borganda, birinchi navbatda, bizning ko‘z oldimizga A.Sa’diy keladi»', - deb yozadi urushgacha bo‘lgan davr haqida R.M

xosliklarga baho berish borasida Abdurauf Fitrat, Vadud Mahmud, Otajon Hoshim, Sotti Husayn, Olim Sharafiddinovlar qatorida Abdurahmon Sa’diy ham samarali ishi ami amalga oshirdi. Lekin hozirgi milliy istiqlol mafkurasi nuqtayi nazaridan qaralsa. A.Sa’diy ayrim ishlarida qator xato va kamchiliklarga ham yo’l qo‘yi1ganini ta’kidlash lozim. Chunonchi, «Adabiyot masalalari va ulug‘ oktabrdan keyingi o‘zbek adabiyoti» kitobi va boshqa qator maqolalarida proletariat adabiyoti va uning metodiga oid masalalarni tushunishda vulgar sotsiologlar izidan bordi, partiviy prinsipni bosh mezon deb tushundi. Sotsializm ideyalarini tashuvchi adabiyot («proletar adabiyoti») proletariat diktaturasi samarasidix degan fikrlami olg‘a suradiki, bunday qarashlar davr sinovlariga dosh bera olmadi, tarixning muayya

A.Sa’diy H.Olimjon she’rlarini tahlil qiiishda Oybek aytganidek, «qismni ko‘rib kullni unutgan», ammo Oybek maqolasini o‘qib chiq- qandanso'ng, istiqlol mafkurasi nuqtayi nazaridan qaralsa, Oybekning o‘zi ham ayrim xatolarga yo‘l qo'ygani seziladi: Oybek H.Olimjon ijodini har xil xurujlardan himoya qilishda haq boisa-da, ko‘proq uning sinfiylik, partiyaviylik ruhi ufurib turgan she’rlariga urg‘u beradi. Oybek bir o‘rinda A.Sa’diyni «voronskiy»chilikda ayblaydi. Voronskiy va A.Sa’diy fikrida yaqinlik ko‘radi: «Voronskiycha badiiy to‘g‘rilik, samiiriiylik va katta san’at asari yaratish sinfiy kurash, siyosat kundalik masalalar bilan birlasha olmaydi. Voronskiy nazariyasicha, «haqiqiy san’at g‘ayri sinfiy mohiyatdadir, o‘z- o‘ziga go‘zal dunyoni ochish- dadir»'. 30-yillarda bu nuq

kechinmalari aniq va xolisona ifodalanadi, Maktub mohiyatini ma’lumotning o‘zi emas, eng avvalo, obyektga munosabat, shu tufayli tug'ilgan shaxsiy fikr- o‘ylar, kechinmalar, his-tuyg‘ular tashkil etadi. Shu ma’noda maktublar inson hayotida ham, adabiyot tarixida ham ma’lum ahamiyatga ega. Maktubning janr sifatida tanqidchilikda qachon paydo bo‘lganini aniqlash adabiy-tanqidiy tafakkurdagi izlanish, o'sish bosqichlarini aniqlash uchun alohida izlanishni talab etadi. Shu ma’noda maktubning adabiy-tanqidiy janr sifatida shakllanishi va rivojlanishi ilmiy hodisa sifatida ayricha ahamiyatga ega. Tarixga nazar tashlansa, adabiy xususiyatga ega maktub (noma, xat)ning ildizi «Avesto» va O‘rxun-Enasoy obidalariga borib taqalishini kuzatish mumkin. Alisher Navoiyning Hirot, Samarqand, Astrob

mumkin. Munaqqid I.Haqqulga mahorat idagi go'zal va nozik. nuqtalami e’tirof etish bahonasida so'nggi bosqich o'zbek tanqidchiligida sodir bo'layotgan yangi tamoyillrani ochib beradi, munaqqidlar oldida turgan yangi-yangi vazifalarga e’tibor qaratadi. Adabiy-tanqidiy maktubning ichki shakllari . Shunisi e’tiborliki, XX asr boshlaridayoq bu janrga murojaat etishda jonlanish seziladi. XX asr mobaynida adabiy-tanqidiy maktubga e’tibor turli bosqichda turli darajada kechdi. O'zbek tanqidchiligida uning O.Sharafiddinov (Salmon Rushdiyga ochiq xat), U.Normatov (Zulfiya Qurolboy qiziga xat), Sh.Xol mirzayev tomonidan yozilgan namunalari misolida yangi ko f rinishlari paydo bo'ldi. O'zbek adabiy tanqidchiligida uning quyidagi xillari uchraydi.: - Tanqidchining yozuvchig

befarq qaray olmaslik yotadi. Yuksak san’at asarlari yaratish bunday asarlarning bosh maqsadidir. Tanqidchi yuksak san’at mezonlari nuqtayi nazaridan yozuvchiga asari sayoz ekanini xolis isbot qilib berishga intiladi. Bu bilan xalqning kitobxonlik darajasini ko‘tarishga ham ko‘maklashadi, Shunday ochiq xatlaidan biri yozuvchi Ibrohim Rahimning «Odam qanday toblandi?» (1976) asari nashr etilishi munosabati bilan M.Qo'shjonov tomonidan yozildi. Tanqidchi unda asarning o‘ta jo‘n yozilganini, ayniqsa, N.Ostrovskiyning «Po ’ lat qanday toblandi» asariga taassub o'zbek adibi asariga muvaffaqiyat o‘rniga katta zarar keltirganini ro‘y-rost aytadi. Munaqqidni, ayniqsa, asarda badiiylik, go‘zallik yo'qligi tashvishlantirdi. Uning fikricha, yozuvchi asarda hayot haqiqatini badiiy haqiqatg

dunyoqarashini chiniqtirishga, hayot haqidagi, badiiy asar haqidagi tasavvurlarini kengaytirishiga yordam beradi. Adabiy-tanqidiy ruhdagi maktub kitobxon bilan adabiy jarayon o‘rtasidagi robitani mustahkam]avdi, kitobxonni mustaqil fikrlashga о ’ rgatadi. badiiy asarga ijobiy munosabatda bolish malakasini tarbiyalaydi. Tanqidchining adabiy qahramonlarga maktubi o‘zbek tanqididagi munaqqid izlanishlari, talanti va iqtidoridan darak beruvchi maktub- ning yangi turlaridan biridir. Uning yorqin namunasi I.G‘afurov ijodida uchraydi. O’.Umarbekov qissalari qahramonlariga yozilgan xatlar shunday namunalardir. Maktubda munaqqid qahramonlarning tutgan yoliga, xatti- harakatlariga baho beradi, ulami oqlamaydi. Ijodkoming tanqidchiga ochiq xati о‘zbek tanqidchiligida kam bo’lsada, uchrab turadi. Bung

bunga misoldir. Ammo bunday asarlarning janriy chegarasi hali aniqlangan emas, ulami ba’zida maqola, ba’zida maxtub deb atash hamon davom etmoqda. Xarakteri. ruhi, yozilish sababJaridan kelib ehiqib, adabiy-tanqidiy maktub sifatida qarash maqbuldir. 2. Yuqorida e’tirof etilgan U.Azimning maktubi ham shu ruhda bitilgan. U tanqidchi maqolasini o'qib, 20-yillar an’anasida maktub yozishga jazm qilganini aytadi. Uning ochiq xatiga javoban yozilgan tanqidchi maktubida shoir bilan ochiq munozaraga kirishiladi. Tanqidchi shoir da’volariga qarshi o‘zining dalillarini keltiradi. Bu maktublarda har ikkala tomon zo ’ r berib, asosan, o ’ z fikrini ma’qullash yo’lini tutadiki, bunday tortishuv adabiy jarayonga ko £ p ham naf keltirmaydi, chunki ularda xolislikdan ko‘ra, tarafkashlikka sezilmagan ho

maktublar kimga atab yozilganidan, qanday xarakterda ekanidan qat’i nazar, o'zbek adibi va adabiyoti, umuman, adabiy tanqidning badiiy saviyasi o‘sishiga, uning rang-barang jilolanishiga xizmat qiladi. Adabiy-tanqidiy suhbatnmg o‘ziga xos xususiyatlari. Suhbat ikki va undan ortiq shaxsning o‘zaro muloqotidir. Muloqot turli xarakter va yo ’ nalishda bo ’ lishi mumkin. Adabiyot haqida, san’at haqida ikki kishi (olim va adib, tanqidchi va shoir) aro kechuvchi suhbat tanqidchilikning go'zal va qiziqarli shakllaridan biridir. Suhbatda bir-birini tushunish yoxud prinsipial ravishda bir-biri bilan kelisha olmaslikdan qat’iy nazar, unda mavzuni chuqur idrok va his eta olguvchi mutaxassislar ishtirok etadi. Yozuvchi bilan tanqidchi, munaqqid bilan shoir, dramaturg bilan olim o'rtasidagi

Tarixiy ildizlari Suqrot, Aflotun suhbatlari rivojlangan qadimgi yunon adabiyotiga borib taqaladi. Matbuot paydo bo‘lguncha, bizda bu janr og‘zaki tarzda — bedilxonlik, navoiyxonlik, mashrabxonlik kabi og'zaki shakliarda hukm surib, turli mushoiialarda bo'у ko'rsatgan,. V.G.Belinskiy ham bu janrga tez-tez murojaat qilgani ma’lum. Uning ko‘p maqolalari suhbat shaklida yozilgan. Masalan, «Rus adabiyotiI 814~yilda» yillik obzorini yozishda suhbatdan foydalangan. Tanqidchi va shoir Kolsov esa Belinskiymng suhbat shaklidan foyda- langaniga qarshi chiqadi. «Tanqid to‘g‘ridan to‘g‘ri bir shaxs tomo- mdan aytilishi kerak va buyruq kabi ta’sir qilishi lozim», - deb hisoblaydi, Shuning ta’siridami, keyinchalik Belinskiy ijodida suhbatga e’tibor susaya borgan. Ulug‘ rus shoiri A.S.Pushkin

Fushkinning bu suhbati tugallanmay qolgan. Rus mumtoz adabiyotida B.Sumarokov bu ianrda faol XIX asr rus tanqidchiligida suhbat V.Jukovskiv ijodida ham uchraydi. Uning«Tanqid to‘g‘risida» maqolasi to'liq dialog-suhbat shaklida yozilgan. Ko‘rinayotirki, tanqidchiligida yozuvchi va tanqidchilar suhbatiga ko'proq mustaqil fikrlarni ifodalash vositasi sifatida qaralgan. Ingliz yozuvchisi va tanqidchisi Robert Pen Uorrenning «Какrabotayet poet?» («Shoir qanday ishlaydi?») kitobi maqolalar, inter- vyular va suhbatlardan tashkil topgan. Bular «Xarvi Brayt bilan suhbat», «Avtointervyu», «Qochoqlar bilan uchrashuv. Vander Bilt universiteiidagi suhbat», «Badiiy nasr san’ati haqida suhbat». «Nyu- York shtatidagi Yunion kolleji talabalari biian suhbat» va h.k. Bu suhbatlarning o‘ziga xosligi s

Yozuvchi bilan munaqqid suhbati. Suhbatning bu turi, asosan, 70-yillarda rivojlandi. U ko‘proq adabiy jarayondagi muammolami, ham yozuvclii ijodidagi ayrim masalalami qamrab olishga harakat qiladi, faolligi bilan ajralib turadi. Bunda yozuvchi ijodiy labarato- riyasiga oid ma’lumotlar, adibning o‘z amaliy faoJiyatidan chiqargan nazariy xulosalari aks etadi. Adabiy-tanqidiy suhbatning bu xilini rivojlantirishga S. Mamajo nov, U.Normatov. O.Sharafiddinov, LHaqqulov, N. Xudoyberganov, M. Sa’diy kabi munaqqidlar o‘z hissalarhii qo‘shd.ilar, Bu borada, ayniqsa, U.Normatov suhbatlarini alohida ta’kidlash lozim. Tanqidchi bilan adabiyotshunos suhbati . Suhbatning bu turi o‘zbek tanqidida keng taraqqiy etmagan bo‘lsa-da, so'nggi bosqichda jonlanish seziladi. Adabiyotshunos O.Abdullayevning mun

qiziqish yildan yilga kuchayib bormoqda. Ijodkor (yozuvchi, shoir) bilan ijodkor suhbati. E.Vohidov, O’.Hoshimov, A.Oripov kabi mashhur yozuvchi va shoirlarning yosh ijodkorlar bilan suhbati jamoatchilik tomonidan doimo katta qiziqish bilan kutib olinadi. Masalan, yosh ijodkor Safar Olloyorning Shukur Xolmirzayev bilan suhbati («O ’ zAS», 2002-yil, 22- noyabr)da sarlavhasiga yozuvchi so'zlari chiqarilgan: «jahonbop asar yoza olaman, lekin...», - deb nomlangan. Bu sarlavhaning o'ziyoq o‘quvchini jalb etish xususiyatiga ega, aniqrog ’ i, unda struktural jihatdan qiziqtiruvchi kod mavjud. Suhbatda adabiyotning dunyoga chiqishida tarjimaning roh haqida fikr yuritiladi. Samimiy, dildan o‘rtoqlashish ruhida tashkil etilgan suhbatdan Sh.Xolmirzayevning haqiqatgo‘y, adolatparvar va katta o

deb ataydi va ular «tahlil - mushohada shaklida» yozilganini ta’kidlaydi. Ibrohim Haqqul suhbatlari o'zining nihoyatda erkinligi bilan diqqatni jalb etadi. Munaqqid ba’zi suhbatlarda bolgani kabi savollar berib o ‘tirmaydi. Masalan, «G'oyaviylik va mahorat cho'qqisi» deb sarlavhalanib, professor A.Hayitmetov bilan olib borilgan suhbat Alisher Navoiy g‘azallari, ulardagi adabiy an’ana va yangilikning o ’ rni kabi masalalarga bag ’ ishlangan. Suhbatda Navoiy g‘azallaridagi an ’ ana va yangiliklar xususida fikr yuritiladi. Suhbatlarning о'ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, suhbatdoshlar qaysi shoir hayoti, ijodi haqida fikr yuritmasinlar, masalaga ko'pincha jahon adabiyoti, yuksak san’at mezonlari asosida yondashishga harakat qiladilar. Davra suhbati. Nomidan ko

avvalo, qalb bilan, shundan so‘ng esa ong bilan... Dastlab o'zida yengil va yoqimli shabbodadek Hofiz she ’ riyatining nash’asini tashuvchi epkinning siypalanishini o'zingda his qilishing kerak, faqat ana shundagina uning muattar bo'yidan qoniqib nafas olasan». Bu fikrlami tanqidchilikning barcha jamlariga nisbatan qo'llash mumkin. Tanqidchi yuqoridagi xususiyatlarga amal qilsa, yozgani san’at darajasiga yaqinlashadi. Umuman, adabiy tanqidning hamma janrlari adabiyotga, adib va badiiy asarga muhabbat samarasining o‘ziga xos shakllaridir. San’atga muhabbat bo‘lmagan joyda tanqid bo ’ lmaydi. A.S.Pushkin ta'biri bilan aytganda: «Tanqid san’at va adabiyot asarining go'zalligi va nuqsonini ochib beruvchi fandir».

II БОБ . “ADABIY TANQID FAN SIFATIDA, UNING IJTIMOIY-ESTETIC MOHIYATI, MAQSADI VA VAZIFALARI ” MODULINI O‘QITISHDA GRAFIK ORGANAYZERLARDAN FOYDALANISH” МОДУЛИНИНГ ЎҚУВ -УСЛУБИЙТАЪМИНОТИ 2.1. Ma`ruza matni Kirish “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” faniqadimtarixgaega. Tarixdamavjudmumtoztajribalardan, shuningdek, jahonadabiy-nazariytafakkuri, adabiytanqidchiligidagiustivoryo‘nalishlarnuqtainazaridanqargandaushbufannio‘qii shnihoyatdadolzarbekanima’lumbo‘ladi. O‘zbekadabiytanqidchiligio‘ztarixidabirnechabosqichlarnibosibo‘tdi. Tanqidchilikningbugungikundagimasalalarinio‘rganishhamdolzarbdir. Fanningahamiyati “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” fanidamunaqqidlar, adib- munaqqidlarningfaoliyati, adabiytanqidchilikdagijanrlarvauslublarmasalasitadqiqqilishorqalitalabadatanqidiy qarashshakllantirila

Fanningishlabchiqarishdagio‘rni Talabalardao‘zbekadabiytanqidchiligitarixifanibo‘yichabilimlarnishakllantirish, adabiy- badiiyasarnuqtainazaridantahlilqilishgadoirmuayyanbilimgaegabo‘lishvaularniama liyotdatatbiqetishmuhimahamiyatgaega. Bujarayonbevositaadabiy-ilmiy, ma’naviy-ma’rifiysohalardaamaliyahamiyatkasbetadi. Fannio‘qitishdazamonaviyaxborotvapedagogiktexnologiyalar “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” faninio‘zlashtirishdao‘qitishningilg‘orvazamonaviyusullaridanfoydalanish, yangiinformatsion-pedagogiktexnologiyalarnitatbiqqilishmuhimahamiyatgaegadir. Dasturdako‘rsatilganmavzularma’ruza, amaliymashg‘ulot, seminarmashg‘ulotlarishaklidaolibboriladi, shuningdek, fanningdolzarbmasalalarimagistrtalabalargamustaqilta’limsifatidao‘zlashtirishuchu nberiladi. Fannio‘zlashtirishdadarslik, o‘quvv

Mustaqillikdavritanqidchiligidailmiylik, mantiqiylikningkuchayganligi. Adabiytanqidiyasarlardapoetika, semiotika, matnmasalasigae’tiborqaratilayotganligi. O‘zbekadabiytanqidchiligidatazkira Bayoz, namuna, xotiralar, o‘zbekadabiytanqidchiligidabiografikmetod: hasbihol, manoqib, tanqidiyocherk, adabiyportret, badiiylavhalar. Adabiytanqid, nasr, nazmsingario‘zmustaqiljanrlarigaegaekanligi. Tanqidningmaqola, portret, ocherksingarijanrlaridako‘plabasarlaryaratilganligidaXX1 asro‘zbektanqidchiligidabadia, xotirasingarijanrlarningavjolayotganligi. Taqrizpoetikasidagio‘zgarishlar. Taqriz-o‘y, taqriz-bahs, taqriz-dialogsingarilar. Yangi o‘zbek tanqidchiligi O‘zbekjadidtanqidchiliginingtaraqqiyotibosqichlari: xususiyati, vazifasi, mafkuratazyiqidagitanqid: komfirqaningadabiyot, tanqidhaqidagiqarorla

IbrohimDavron.Jadidtanqidchiliginingetakchixususiyatlari. Teatrtanqidi. YAngijanrlar; taqrizsharh. (Ma’ruzadarsidaaqliyhujum, charxpalakmetodlaridanfoydalaniladi) 5 VadudMahmudvaAbdurahmonSa’diy, QodiriyvaSottiHusayn, FitratvaJamolBoybo‘latov. MiyonBuzruk 2 6 O‘zbek sho‘ro tanqidchiligi 3 0-yillardagiadabiy-tanqidiyqarashlar . Sotsrealizmmohiyati. 2 7 GumanizmvaestetikqarashlarhaqidagibahslarMustaqillikkachabo‘lga ntanqidchilik. 2 8 Ayn, Oybek, H.Olimjon, A.Sa’diy , I.Sulton, H.YOqubovijodi 2 9 M.Qo‘shjonovvaOzodSHarafiddinovijodi. (S.Azimov, H. Abdusamatov, S.Mamajonov, N.Xudoyberganov, S.Mirvaliev) 2 10 Mustaqillikdavrio‘zbektanqidchiliginingxususiyatlari, estetikprinsiplari. Jahontanqidchiligibilanhamohanglik. 2 11 B.Qosimov, U.Normatov, N.Karimovijodi.A.Rasulovning “Tanqid, talqin , ba

“Tanqid, talqin , baholash” , Q.Yo‘ldoshevning “YOniq so‘z”, A.Ulug‘ovning “Qalb qandili”, asarlari (Amaliymashg‘ulotdacharxpalakmetodidanfoydalaniladi) 7 BahodirKarim. “VadudMahmud”, “Adabiyotshunoslik metodologiyasi”. 2 8 Mustaqillikdavrio‘zbektanqidchiliginingxususiyatlari, estetikprinsiplari. Jahontanqidchiligibilanhamohanglik. B.Qosimov, U.Normatov, N.Karimovijodi 2 Jami 16 Seminar mashg‘ulotlarini tashkil etish bo‘yicha ko‘rsatmavatavsiyalar Seminarmashg‘ulotlaritalabalarni “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi” oidma’lumotlarbilanmustaqiltanishishga, ularnitanqidiynuqtainazaridantahlilvatalqinetishgayo‘naltiradi. Talabalaregallaganbilimlarinidarschog‘idamunozarayokima’ruzashaklidahimoyaqil adi. Seminarmashg‘ulotlaridatalabalar “O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi”ningilmiymuammolarito‘g‘risi

Talabamustaqilishnitayyorlashdafanningxususiyatlarinihisobgaolganholda, quyidagishakllardanfoydalanishtavsiyaetiladi:  darslikvao‘quvqo‘llanmalarbo‘yichafanboblarivamavzularinio‘rganish;  tarqatmamateriallarbo‘yichama’ruzaqisminio‘zlashtirish;  maxsusadabiyotlarbo‘yichafanbo‘limlariyokimavzulariustidaishlash;  talabaningo‘quv, ilmiy- tadqiqotishlarinibajarishbilanbog‘liqbo‘lganfanbo‘limlarivamavzularnichuquro‘rga nish;  faolvamuammolio‘qitishuslubidanfoydalaniladigano‘quvmashg‘ulotlari ;  masofaviyta’lim. Talabalar musta q il ta’limining mazmuni va h ajmi Ishchi o‘q uv dasturining musta q il ta’limga oid b o‘ lim va mavzulari Musta q il ta’limga oid topshiri q va tavsiyalar H ajmi (soatda ) 1 2 3 Amaliymashg‘ulotlargatayyorgarli k. Kutubxonadashug‘ullanish 1 5 Seminarmashg‘ulotlariga

$1. KarimovI. YUksakma’naviyat – engilmaskuch.-Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. KarimovI. Adabiyotgae’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. T.: O‘zbekiston, 2009. 3. Arastu. Poetika. Axloqi kabir. T.: «YAngi asr avlodi», 2004 4. Valixo‘jaev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi (X-X1X asrlar). T.: «O‘zbekiston», 1993. 5. RasulovA. Tanqid, tahlil, baholash. T.: “Fan”-2006 Qo‘shimchaadabiyotlar 1. BehbudiyM. Tanqidsaralamoqdur. \\\\ Mahmudho‘jaBehbudiy. Tanlanganasarlar. T.: «O‘zbekiston», 1997. 2. Yo‘ldoshev Q. YOniq so‘z. “YAngi asr avlodi”, 2006. 3. Karimov B. XX asr o‘zbek adabiyotshunosligida talqin muammosi (Qodiriyshunoslik misolida) filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya. T.: 2002 4. Karimov B. Jadid munaqqidi Vadud Mahmud, T.: 2000 5. Komilov N.$