Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 104.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiy tur tushunchasi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH ............................................................................................................. 3 I BOB. ADABIY TUR TUSHUNCHASI ....................................................... 7 1.1. Adabiy tur tushunchasining ta’rifi va tarixiy rivoji ................................. 7 1.2. Adabiy turlarning asosiy xususiyatlari .................................................... 16 II BOB. BADIIY ADABIYOTNI TURLARGA AJRATISH PRINSIPLARI ................................................................................................. 18 2.1. Badiiy adabiyot turlari: epik, lirik va dramatik tur .................................. 18 2.2. Adabiy turlarni aniqlashda qo‘llaniladigan mezonlar ............................. 22 III BOB. O‘ZBEK ADABIYOTIDA BADIIY TURLAR ............................ 24 3.1 O‘zbek adabiyotida epik tur namunalarining tahlili ................................ 24 3.2. Lirik va dramatik tur asarlarining o‘ziga xosligi ..................................... 30 XULOSA .......................................................................................................... 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................................... 40 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va zarurati. Adabiyotshunoslikda adabiy tur tushunchasi va badiiy adabiyot turlarini ajratish prinsiplari bugungi kunda ham dolzarb va zarur masalalardan biridir. Buning bir nechta muhim sabablari mavjud bo‘lib, ular quyidagicha tahlil qilinadi: 1. Adabiy o‘rganishning tizimli yondashuvi: Adabiyotshunoslik fanida badiiy asarlarni tahlil qilishda va ularni ilmiy jihatdan tasniflashda adabiy tur tushunchasi muhim rol o‘ynaydi. Badiiy asarlarning epik, lirik va dramatik turlarga bo‘linishi, ularning mazmuni, shakli va ifoda uslubiga ko‘ra ajratilishi ilmiy tadqiqotlar uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Bunday tasniflash adabiyotshunoslikda nazariy bilimlarning to‘liqroq va tizimli yondashuvini ta’minlaydi. 2. Adabiyotning rivojlanish tarixini o‘rganish: Har bir adabiy turning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish adabiyotning umumiy taraqqiyotini tahlil qilishga yordam beradi. O‘zbekiston adabiyoti tarixida epik, lirik va dramatik turlarni o‘rganish orqali milliy adabiyotimizning qanday o‘sib borishi, qanday janr va turlar shakllanganligini aniqlash mumkin. Bu esa adabiyotimizning boy madaniy merosini saqlash va kelajak avlodlarga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. 3. Adabiy janrlarning o‘ziga xosligini aniqlash: Badiiy adabiyot turlarini o‘rganish asarlarning janr va uslub xususiyatlarini aniqlashda yordam beradi. Har bir tur o‘ziga xos mavzu va uslublarni taqdim etadi, bu esa adabiy asarlarning xilma-xilligini ta’minlaydi. O‘quvchilar va tadqiqotchilar uchun har bir turdagi asarning o‘ziga xos jihatlarini tushunish muhimdir, chunki bu ularga adabiy asarlarning mazmunini chuqurroq anglash imkonini beradi. 4. O‘zbek adabiyoti uchun ahamiyati: O‘zbek adabiyoti o‘zining epik, lirik va dramatik turlari bilan boy bo‘lib, ularning har biri o‘z davrida muhim rol o‘ynagan. Navoiy, Bobur, Fitrat kabi buyuk adiblarning ijodiy merosi adabiy turlar orqali o‘z ifodasini topgan. Shuning uchun badiiy adabiyot turlarini o‘rganish o‘zbek adabiyotining boy madaniy va tarixiy merosini yanada chuqurroq o‘rganish va tahlil qilish imkonini beradi. 3 5. Yangi adabiy turlar va janrlarning shakllanishi: Zamonaviy adabiyotda yangi adabiy turlar va janrlarning shakllanishi davom etmoqda. Bunday sharoitda adabiy tur tushunchasini va uning tasniflanish prinsiplari haqida chuqur bilimga ega bo‘lish yangi badiiy shakllarni to‘g‘ri tasniflash va tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa nafaqat ilmiy tadqiqotlar uchun, balki o‘quvchilarga zamonaviy adabiy asarlarni tushunishda ham yordam beradi. 6. Adabiyot ta’limida ahamiyati: Adabiyot ta’limida badiiy asarlarni tur va janrlarga ajratish o‘quvchilar va talabalar uchun adabiyotning mazmuni va shakli haqida yanada chuqurroq bilim olish imkonini yaratadi. O‘quv jarayonida adabiyot turlarini o‘rganish orqali o‘quvchilar badiiy asarlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, uslubiy va mazmuniy jihatlarini yaxshiroq tushunib oladilar 1 . Kurs ishining obyekti va predmeti. Ushbu kurs ishining ob’ekti badiiy adabiyotda mavjud bo‘lgan tur va janrlar tizimidir. Bu tizim adabiyotshunoslikda o‘rganiladigan va ilmiy jihatdan tahlil qilinadigan badiiy asarlarning epik, lirik va dramatik turlarga bo‘linishini o‘z ichiga oladi. Ushbu bo‘linish adabiyotning turli bosqichlaridagi rivojlanishini va adabiy shakllarning o‘zgarish jarayonlarini yoritishga qaratilgan. Kurs ishining predmeti esa badiiy adabiyot turlarini tasniflash prinsiplari va ushbu turlarni ajratish uchun qo‘llaniladigan nazariy va metodologik yondashuvlardir. Bu yerda asosiy e’tibor adabiy tur tushunchasiga, uning nazariy asoslariga va o‘zbek adabiyotidagi badiiy asarlarning tur va janr jihatidan tahliliga qaratiladi. Predmet sifatida adabiyotshunoslikda badiiy turlarni ajratish va tasniflashning zamonaviy uslublari ham ko‘rib chiqiladi. 3. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi badiiy adabiyot turlarini tasniflash prinsiplari va ularning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilishdir. Bunda adabiy tur tushunchasining adabiyotshunoslikdagi o‘rnini aniqlash va badiiy asarlarni epik, lirik va dramatik turlarga ajratishning metodologik asoslarini o‘rganish nazarda tutiladi. Bu maqsad orqali o‘zbek adabiyotining tur va janrlar jihatidan rivojlanishi va ularning o‘zaro aloqalarini 1 Xolbekov G. Adabiyot nazariyasi. – Nashr.: O‘zbekiston, 2008. 12-45 b. 4 ko‘rsatish hamda zamonaviy adabiyotda yangi shakllanayotgan janrlarni tasniflash uchun ilmiy asoslar yaratish maqsad qilingan. Vazifalar: 1.Adabiy tur tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish: Adabiyotshunoslikda tur tushunchasining shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish. Badiiy turlarni tasniflashda qo‘llaniladigan asosiy nazariy yondashuvlarni o‘rganish. 2. Badiiy asarlarni epik, lirik va dramatik turlarga ajratish prinsiplari: Epik, lirik va dramatik turlarning xususiyatlarini batafsil o‘rganish va ularning bir- biridan farqlanish jihatlarini aniqlash. Har bir adabiy turdagi asarlarning mazmuni va shakli bilan bog‘liq bo‘lgan janr xususiyatlarini tahlil qilish. 3. O‘zbek adabiyotida badiiy turlar: O‘zbek adabiyotida mavjud bo‘lgan epik, lirik va dramatik turlarning tarixiy rivojlanishini o‘rganish. O‘zbek adabiyotidagi muhim badiiy asarlarni tur va janr jihatidan tahlil qilish va ularning o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatish. 4. Zamonaviy adabiyotda yangi badiiy turlar: Zamonaviy adabiyotda yangi shakllangan badiiy turlar va janrlarni tahlil qilish. Yangi adabiy turlarni tasniflashda zamonaviy metodologik yondashuvlarni qo‘llash. 5. Adabiyotshunoslikda badiiy turlarni tasniflashning ahamiyati: Adabiyotshunoslikda badiiy turlarni to‘g‘ri tasniflashning nazariy va amaliy ahamiyatini yoritish. Badiiy turlarni to‘g‘ri tasniflashning ilmiy tadqiqotlar uchun muhimligini ko‘rsatish. 6. Metodologik yondashuvlarni tahlil qilish: Adabiy turlarni ajratishda qo‘llaniladigan turli metodologik yondashuvlarni tahlil qilish. Ushbu yondashuvlarning afzalliklari va kamchiliklarini ko‘rsatish. 7. Adabiyot ta’limida badiiy turlarni o‘rganish: Adabiyot ta’limida badiiy turlarni o‘rgatishning uslubiy jihatlarini tahlil qilish.O‘quvchilarda badiiy asarlarni tur va janr jihatidan to‘g‘ri tushunish ko‘nikmalarini shakllantirishning usullarini ishlab chiqish. 5 Kurs ishining metodologik asosi va metodlari . Kurs ishi adabiyotshunoslikning strukturalizm, formalizm va tarixiy-tahliliy yondashuvlariga asoslanadi. Sistematik va qiyosiy yondashuvlar adabiy turlarni tasniflashda qo‘llanilgan. 5. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, uch asosiy bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6 I BOB. ADABIY TUR TUSHUNCHASI 1.1. Adabiy tur tushunchasining ta’rifi va tarixiy rivoji So‘z san’ati - adabiyotning adabiy asarlar shaklida yashashini avvalroq aytib o‘tdik. Har bir adabiy asar esa, ma’lumki, o‘z holicha original, betakror hodisadir. Shuning uchun ham adabiyot taraqqiyotining qaysi davrini (qay ko‘lamda ekanidan qat’i nazar) olib qaramaylik, unda o‘zining g‘oyaviy va badiiy jihatlari bilan bir-biriga o‘xshamaydigan, turfa xil asarlarni ko‘ramiz. Ayni chog‘da, bir qarashda mutlaqo cheksizdek taassurot qoldiruvchi turfalik bag‘ridagi konkret asarda boshqa ayrim asarlar bilan mushtarak jihatlar ham mavjudki, shu asosda ularni muayyan guruhlarga birlashtirish imkoniyati vujudga keladi 2 . Mazkur imkoniyatning amalga oshirilishi, ya’ni adabiy asarlarni guruhlashtirish adabiyotshunoslik uchun zarurat maqomida, chunki predmetni muayyan tamoyillar asosida tartib (tizim)ga solmay turib uni yetarli darajada teran va atroflicha anglash mumkin emas. Shuning uchun ham an’anaviy ravishda adabiy asarlarning nutqiy tashkillanishi, tasvir predmeti, obyekt va subyekt munosabati kabi jihatlari bilan umumiylik kasb etuvchi yirik guruhlari - epik, lirik va dramatik turlar ajratib kelinadi. Shu bilan birga, o‘tgan asr adabiyotshunosligida adabiy asarlarni turlarga ajratish zarurati yo‘q degan qarash ham ilgari surilgan. Biroq bu fikrga mutlaqo qo‘shilib bo‘lmaydi. Nega deganda bunday qarashning yuzaga kelishi adabiyot ilmidagi yangicha-adabiy asarni ham adabiy-madaniy, ham ijtimoiy-tarixiy zamindan uzib olib o‘rganuvchi, adabiyotshunoslikning predmeti ko‘lamini g‘oyat tor oluvchi yo‘nalishlar bilan bog‘liq. Zero, bitta asar obyekt qilib olinar ekan, turlarga ajratish chindan-da keraksiz. Biroq obyekt qilib mingyilliklar qa’ridan kelayotgan, bashariyat hayotidagi ijtimoiy, siyosiy, madaniy, ruhoniy, ma’rifiy jarayonlar bilan bevosita bog‘liq va ming-minglab turli-tuman asarlar shaklida yashayotgan hodisa olinsa, turlarga ajratish zarurat. Haqiqiy adabiyotshunoslikning obyekti esa ayni shu hodisadir. Shu jihatdan qaralsa, turlarga ajratishning boshlanishi adabiyotshunoslik fan o‘laroq shakllanish yo‘lida tashlagan ilk tetapoya odimlardan deyilsa, aslo 2 Qodiriy A. Adabiyotshunoslik asoslari – T.: “O‘zbekiston”, 2005. - 23-67 b. 7 mubolag‘a emas. Sirasi, ayni masala qadim zamonlardan beri diqqat markazida bo‘lib kelayotganining sababi ham ma’lum darajada shu bilan izohlanishi mumkin. Adabiy asarlarni hozirgi tushunchadagi turlarga ajratish an’anasi, bugunda ma’lum va o‘rganilgan manbalardan kelib chiqilsa, qadimgi yunon faylasuflari tomonidan boshlab berilgan. Garchi bu borada birinchilik ko‘pincha Arastuga nisbat berilsa- da, manbalarda ba’zan turlarga ajratish Suqrotdan, goh esa Aflotundan boshlangani ham qayd etiladi. Aytish kerakki, bu shunchaki xato natijasi emas, buning o‘ziga yarasha sabablari, izohi bor. Avvalo, uchala faylasuf ustoz-shogirdlik rishtalari bilan bog‘langanini eslash joiz: Suqrot -Aflotunning ustozi, Aflotun esa Arastuning. Suqrot o‘zining qarashlarini shogirdlar bilan suhbatlarda bayon qilish bilan kifoyalangan, ularni yozuvda muhrlagan emas - fikrlari boshqa mualliflar asarlari orqali bizgacha yetib kelgan. Jumladan, Aflotunning “Davlat” nomli dialogidagi suhbatdoshlardan biri Suqrot bo‘lib, poeziyani turlarga ajratishga oid fikrlar uning tilidan beriladi 3 . Turlarga ajratish borasidagi Arastu fikrlarining ko‘proq e’tibor topgani va keng ommalashgani esa, bir tomondan, ularning poeziyaga bag‘ishlangan maxsus asar – “Poetika”dan o‘rin olgani bilan, ikkinchi yoqdan, aynan shu asarning XVI - XVII asrlarda, Yevropada zamonaviy adabiyotshunoslikning tamal toshlari qo‘yilayotgan bir vaqtda beshak etalon sifatida qabul qilingani bilan izohlanadi. Xullas, hozirda adabiy turlar masalasini ilk bor antik yunon faylasuflari muhokama qilganlar degan fikrda to‘xtash to‘g‘ri va qanoatlanarli bo‘ladi, birinchilik masalasi esa muhim emas. Aflotunning “Davlat” nomli dialogida poeziya masalalari ham asosiy mavzu bilan bog‘liq holda muhokama qilinadi. Jumladan, unda poeziyaning jamiyatdagi o‘rni va vazifalari, ideal davlatda unga munosabat qanday bo‘lishi kerakligi kabi masalalar ham faylasuf tasavvuridagi ideal davlat nuqtayi nazaridan yoritilgan. Shunga qaramay, suhbatlarning birida adabiy turlar masalasi maxsus ko‘rib chiqiladi. Aflotun o‘z odaticha bu masaladagi qarashlarini savollar qo‘yish-u ularga birgalikda javob izlash tarzida izchil yoritib keladi-da, fikrlarini shunday 3 G‘afurov I. Badiiy adabiyot turlari. – Toshkent.: "Fan", 2000. 44-89 b. 8 xulosalaydi: “...poeziya va mif yaratishning bir turi to‘laligicha taqliddan tarkib topadi, bu - ... tragediya va komediya; boshqa bir turi shoir o‘zi aytgan gaplardan iborat - buni difiramblarda ko‘rish mumkin; epik poeziya va boshqa ko‘p turlarda bu ikki usul qorishiq keladi” Bu o‘rinda, avvalo, Aflotun “taqlid” so‘zini birmuncha tor ma’noda qo‘llayotganini aytmoq kerak. Uning nimani nazarda tutayotgani shogirdlarga sal ilgariroq, “shoir o‘zga shaxs nomidan qandaydir nutq keltirsa, biz u o‘z nutqini o‘sha, hozir gapirishi haqida biz ogohlantirilgan shaxs nutqiga iloji boricha o‘xshatmoqda demaymizmi?” so‘rog‘iga “Ha, shunday deymiz” deya tasdiq javobini berganlarida ma’lum bo‘lgan. Keyingi so‘roq esa bu fikrni yanada aniqlashtiradi: “O‘zingni qiyofa va yo nutqda boshqa odamga o‘xshatish, aslida, o‘sha o‘xshatilayotgan odamga taqlid qilish degani emasmi?” Ya’ni “taqlid” deganida o‘zganing nutqini o‘xshatishni nazarda tutayotgan Aflotunga ko‘ra, “tragediya va komediyalar” o‘zganing gaplaridan, “difiramblar” shoirning o‘z gaplaridan tarkiblanadi, eposda esa bu ikkisi qorishiq holda namoyon bo‘ladi. Ko‘rib turganimizdek, Aflotun adabiy turlarni farqlashda asarning nutqiy tashkillanishini asos qilib oladi. Arastu “Poetika”si antik davrlardan bizgacha yetib kelgan so‘z san’ati haqidagi ilk maxsus tadqiqot sanaladi. Poeziyani tabiatga taqlid deb bilgan Arastu san’atlarni “nima bilan”, “nimaga” va “qanday” taqlid qilishiga ko‘ra farqlaydi. Sirasi, hozirgi estetikada ham ayni shu tasnif tamoyili asos sifatida saqlanib qolgan. Agar birinchi jihat – “nima bilan” taqlid qilish asosida musiqa, raqs, haykaltaroshlik, adabiyot kabi san’at turlari farqlansa, ikkinchi jihat – “nimaga” taqlid qilish asosida etik va estetik belgilari ajratiladi. Uchinchi jihat – “qanday” taqlid qilish asosida esa Arastu adabiy turlarni farqlaydi. Unga ko‘ra, tabiatga taqlid: “... voqeani, Gomerga o‘xshab, o‘zidan tashqaridagi narsadek hikoya qilish orqali; yoki shundayki, taqlid qiluvchi qiyofasini o‘zgartirmagan, o‘z-o‘zicha qolgan holda; yoki barcha tasvirlanayotgan shaxslarni harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etgan holda» amalga oshishi mumkin. Bir qarashda Aflotun bilan Arastuning turlarga ajratish prinsiplari aynandek ko‘rinishi tabiiy. Zero, “o‘z-o‘zicha qolgan holda” (ya’ni o‘z tilidan) taqlid qilish bilan 9 Aflotunning “shoir o‘zi aytgan gaplardan iborat” degani mohiyatan bitta narsa. Shuningdek, tasvirlanayotgan shaxslarni “harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etish” ularni o‘z tilidan gapirtirishni taqozo qiladi, ya’ni bu o‘rinda ham Aflotunning «to‘laligicha taqliddan tarkib topadi” degani bilan umumiylik kuzatiladi. Biroq, shunga qaramay, Aflotundan farqli o‘laroq, Arastu o‘z tasnifida nutq shakli doirasida qolmaydi, haqiqatda uning “qanday taqlid qilish” degani taqlidchi va taqlid qilinayotgan obyekt munosabatidan kelib chiqadi. Adabiy turlarni ajratishda taqlid usulini asosga qo‘yish an’anasi, umuman, Arastu fikrlarini qariyb abadiy barqaror qonun o‘laroq tan olish XVIII asrgacha davom etdi. Sababi, XVI -XVII asrlarda Arastuga ergashib o‘nlab “poetika”lar, asarlariga sharhlar yozildi; poeziya haqida so‘z yuritganki kishining uni tilga olishi, unga tayanishi, uning fikrlarini rivojlantirishi yozilmagan qoidaga aylandi. O‘sha davr olimlaridan biri e’tirof etganidek, Arastu so‘z san’ati “badiiy mahoratga oid barcha haqiqatlarning manbai” sifatida mutlaq tan olingan 4 . Shu bois, masalan, Yuliy Sezar Skaliger, Lodoviko Kastelvetro, Antonio Minturno, La Menarder kabi olimlar adabiy turlar masalasini aynan Arastu ruhida talqin qiladilar va bunga beshak haqiqatdek qaraydilar. Har qanday qoliplar-u qat’iy me’yorlarni qabul qilmaslikka moyil romantizm davriga kelib esa adabiy turlar haqidagi qarashlar ham taftish qilina boshladi. Jumladan, nemis faylasufi A.Shlegel adabiy turlarga ajralish yo‘q deguvchi “eng yangi nazariyachilar” fikriga qo‘shilmagani holda, epos bilan dramani rivoya va dialog tushunchalaridan kelib chiqibgina farqlashni mantiqsizlik deb hisoblaydi. Uning uqtirishicha, adabiy turga mansublikni belgilashda asarning shakliy xususiyatlari emas, uning ma’naviy mohiyati hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Shuningdek, A.Shlegel o‘z ma’ruzalarida poeziyaning turli ko‘rinishlari tashqi olam yo inson ichki olami tasvirining ustuvorlik qilishi jihatidan farqlanishiga ham diqqat qildi, biroq ayni jihatga u turlarni farqlash asosi sifatida qaramaydi. F.Shelling yanada ilgari bosadi: adabiy turlarni farqlashda asarning shakliy xususiyatlariga ko‘z yumadi-da, falsafiy tushunchalarni asos qilib oladi. 4 Navoiy A. Xamsa – T.: “O‘zbekiston”, 1987. - 10-150 b. 10 F.Shellingga ko‘ra, romantizm yuksak qadrlagan lirika cheksizlik va ruh erkinligi bilan, epos sof zaruriyat bilan bog‘liq, drama esa shu ikkisining sintezi - uning asosida erkinlik bilan zarurat kurashi yotadi. Ko‘rinadiki, Shelling talqinidagi adabiy tur o‘zida muayyan mazmunni ifodalash uchun qulay imkonlar saqlovchi badiiy shakl hodisasi emas, balki universal mazmunga ega mavjudlik, mazmun hodisasi sifatida talqin qilinmoqda. Natijada adabiy turlar masalasi adabiyotshunoslik (poetika)dan ko‘ra ko‘proq falsafaning predmetidek taassurot hosil bo‘ladi. Xullas, bu endi adabiy turlarni farqlashda antik an’analardan chekinish, adabiy turni badiiy mazmun tipi o‘laroq tushunish yoki yangicha, kategorial yondashuv an’anasining boshlanishidir. Yuqorida A.Shlegel asarlaridayoq tashqi olam (obyekt) yoki ichki olam (subyekt) tasviri ham poetik asarlarni bir-biridan farqlashiga diqqat qilinganini aytdik. Biroz o‘tib bu narsa, masalan, Shelling asarlarida ham, Jan-Pol (Rixter) qarashlarida ham kuzatiladi. Biroq buni, ya’ni tasvir predmetini turlarga ajratish asosi sifatida tushunish va uni atroflicha asoslash ham boshqa bir nemis faylasufi - Gegel chekiga tushdi. Gegel talqinida epik poeziya “ruhiy olam butunligini tashqi reallik shaklida” taqdim etishi bilan tasviriy san’at prinsiplarini takrorlaydi. Epik asardagi voqea ilohiy kuchlar yoki inson irodasi tufayli harakatga keladi - go‘yo o‘z-o‘zicha, roviy ixtiyoridan tashqarida sodir bo‘ladi, muallif esa ikkinchi planga chekinadi. Ya’ni epik poeziya “obyektivlikni obyektiv holicha namoyon etadi” Gegelga ko‘ra, “epik poeziyaning aksi bo‘lgan tomonni lirika tashkil qiladi. Uning mazmuni - subyektivlik, ichki olam, mushohada va his qiluvchi - qaysiki, tashqi harakatga do‘nmasdan o‘zida ichki hayot tarzida muqim qoladigan, shu bois ham yagona shakli va pirovard maqsadi o‘laroq subyektning so‘z vositasidagi o‘z-o‘zini ifodalashinigina qabul qiluvchi qalbdir” 5 . Nihoyat, uchinchi tur - drama “avvalgi ikkisini yangi butunlikda birlashtiradi”ki, undagi obyektivlik subyektga tegishli, subyektivlik esa real namoyon bo‘ladigan tarzda taqdim etiladi. Rus tanqidchisi V.G.Belinskiy ham “Poeziyaning tur va xillarga bo‘linishi” nomli maxsus maqolasida asosan Gegel 5 Bobur Z. Boburnoma.- Nashr.: O‘zbekistan, 2006. 21-120 b. 11 an’anasini davom ettirdi. Ayni paytda, u asardagi obyekt (voqelik) va subyekt (ijodkor) munosabatiga nisbatan ko‘proq urg‘u berdi, eposda obyektivlik, lirikada subyektivlik, dramada ikkisining qorishiqligi kuzatilishini ta’kidladi. Eposni “obyektiv poeziya” deb atarkan, Belinskiy epik asar muallifi o‘zining ixtiyoridan tashqari “o‘z-o‘zicha amalga oshgan narsaning oddiy hikoyachisi” maqomida turishini, lirikani “subyektiv poeziya” deganida esa “unda ijodkor shaxsiyatining birinchi planda turishi va barcha narsa uning shaxsiyati orqali qabul qilinishi va anglanishi”ni nazarda tutadi. Shuni unutmaslik kerakki, obyektivlik va subyektivlik degan tushunchalarni mutlaqlashtirmaslik zarur. Zero, eposni “obyektiv poeziya” deganimizda uning faqat o‘quvchi nazdidagina “obyektivlik” illyuziyasini hosil qilishi nazarda tutiladi, aslida esa epik asarda ham subyektiv ibtido mavjuddir. Belinskiy ham buni juda yaxshi biladi, uning Gegel qarashlariga tanqidiy yondashgani shundan. Shu bois ham u adabiy turlar ko‘pincha qorishiq namoyon bo‘lishi, “ayrim shakl e’tibori bilan epik asarning dramatik xarakterda yoki aksincha” bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Belinskiy bu fikrni izchil rivojlantirib, “epopeyada drama, dramada esa epopeya bo‘lishi”, shuningdek, “eposda ham, dramada ham lirik unsurlar salmog‘i zalvorliroq bo‘lishi mumkin”ligi ni U.Shekspir tragediyalari, V.Skott romanlari, Gogolning “Taras Bulba” qissasi tahlili asosida ko‘rsatib beradi. Tabiiyki, Belinskiy mufassal to‘xtalgan bunday qorishiqlik boshqa nazariyotchilar e’tiborini tortmay qolmaydi. Shu bois ham an’anaviy tarzda masalaga kategorial yondashuv ustunlik qilgani holda, XIX - XX asr birinchi yarmi davomida adabiy turlarga ajratish masalasida turli-tuman qarashlar ilgari surildi. Jumladan, turlarga ajratish asosi sifatida psixologik tushuncha (xotira, tasavvur va b.), umumfalsafiy zamon (o‘tmish, hozir, kelajak) yoki grammatik shaxs kategoriyalari (I, II, III shaxs), ruhiy kechinma tipi (lirik, epik, dramatik kechinma), nutq funksiyalari (xabar yetkazish, ekspressiya, appelyatsiya) kabilarni olgan holda muayyan ilmiy konsepsiyalarni shakllantirish yo‘lida harakatlar bo‘ldi, biroq bularning hech biri umume’tirof etilmadi. Ayni paytda, adabiy asarlarni turlarga ajratish zarurati yo‘q (B.Kroche), bu masalani 12 adabiyotshunoslik muammolari sirasidan chiqarish lozim (K.Fossler) degan qarashlar ham mavjud. Ko‘rinib turganidek, qadim zamonlardan beri o‘rganib kelinayotganiga qaramay, adabiy turlar masalasida yakdil fikr, barchani qanoatlantiradigan to‘xtamga kelingan emas. Buning sababini eng avval adabiy turning tarixiy kategoriya ekanligi bilan izohlash kerak. Ya’ni adabiy turlar muayyan bir tarixiy davrda shakllanib, muttasil o‘zgarish-rivojlanishda yashab kelgan, tabiiyki, bu jarayon davomlidir. Shu ma’noda, masalan, Esxil-u Sofokllar davri tragediyalari bilan bugungi dramatik asarlar yoki Arastu difiramb deb atagan qadim yunonlarning ilohlariga madhiyalari bilan zamonaviy lirik asarlar orasida juda katta farq borligi tayin. Har bir adabiy turning qator o‘ziga xos jihatlari, o‘ziga xos xususiyatlari bor. Masalan, shulardan biri - lirik asarlarning asosan she’riy yo‘lda, epik asarlarning asosan nasrda yozilishi. Xo‘sh, ayni shu narsa adabiy turning belgilovchi xususiyati sanala oladimi? Yo‘q, chunki she’riy yo‘l bilan yozilgan epik va dramatik asarlar bo‘lganidek, nasriy yo‘l bilan yozilgan lirik asarlar ham mavjud. Yoki konkret adabiy turga mansub asarlarning hajmi, ulardagi yetakchi nutq shakli, konflikt turi, problematikasi kabilarda ham sezilarli farqlar kuzatiladi. Biroq bu xususiyatlarning hech biri belgilovchilik maqomida emas. Masalan, Aflotun, dialogik yo monologik nutq shaklida ekaniga ko‘ra drama bilan lirikani farqlagan bo‘lsa, keyingi davrlarda dialogik nutq shaklida qurilgan lirik asarlar ham ko‘plab uchraydi. Boz ustiga, adabiy turlar orasida qat’iy chegaraning yo‘qligi, bir turga xos xususiyatlar boshqa bir turga mansub asarda ham namoyon bo‘laverishi masalani yanada murakkablashtiradi 6 . Shunga qaramay, yuqorida ham aytdik, turlarga ajratish adabiyotni ilmiy o‘rganish uchun zarurat ekani ham ayni haqiqat, shu bois mavjud, tasnif prinsiplaridan biriga tayanish yo asos sifatida olgan holda muayyan mavqeni egallash kerak bo‘ladi. Mavjud tasnif prinsiplari orasida, bizningcha, Gegel taklif etgan tasvir predmetidan kelib chiqqan holda turlarga ajratish tamoyili hozircha eng maqbuli ko‘rinadi. 6 Mirzo Ulug‘bek. Fazli ilm va adabiyot – T.: “Yangi nashr”, 2003. 13-60 b. 13 Ya’ni biz ham turlarga ajratishda konkret asarda nima tasvirlanganini asosga qo‘yamiz, faqat tasvir predmetini birmuncha farqli tavsiflaymiz: lirik asar predmeti - kechinmalar, epik asar predmeti - voqelik (sodir bo‘lib o‘tgan voqealar), dramatik asar predmeti - harakat (sodir bo‘layotgan voqea). Mazkur tamoyilni quvvatlantirish uchun ikkinchi asos sifatida konkret asarda nimaning obrazi yaratilgani - undagi asosiy obrazni olamiz: lirikada subyektning noplastik obrazi, buning ziddi o‘laroq, dramada obyektning plastik obrazi, eposda esa obyekt va subyektning qorishiq obrazi yaratiladi. Diqqat qilinsa, bu o‘rinda Gegel va Belinskiy qarashlaridan jiddiy farq qiluvchi nuqtani ko‘rish qiyin emas. Agar ular epos va lirikani bir-biriga zid qo‘ygan holda dramani sintez deb hisoblasalar, bunda qorishiqlik eposga xos deb qaraladi. Ya’ni bu jihati mazkur yondashuvni “taqlidchi va taqlid obyekti” munosabatini asos qilib olgan Arastu an’anasiga yaqinlashtiradi. Bundan farqli o‘laroq, Gegel talqinida dramadagi qorishiqlik “xarakter, xuddi lirikadagi kabi, ko‘nglida nimaiki bo‘lsa, barini izhor qilmog‘i” va, ayni chog‘da, “o‘z real tashqi mavjudligi”da namoyon bo‘lmog‘i lozimligi tufayli kelib chiqadi. Belinskiyga ko‘ra esa dramada subyekt - ijodkor “parchalanib ketgan va ko‘plab kishilarning tirik tajassumi” sifatida namoyon bo‘ladi. Bizning tasnifda esa, Gegeldan farq qilib, “subyekt” deganda faqat muallif ko‘zda tutiladi, Belinskiydan farqli o‘laroq esa, subyekt obyektdan mutlaqo tashqarida, ya’ni personajlarga singib ketgan emas deb qaraladi. Nima uchun lirikada “subyektning noplastik obrazi” yaratiladi deb aytamiz? Ma’lumki, lirik asarning yetakchi obrazi - lirik qahramon 7 . Biz lirik asarni o‘qiganimizda lirik qahramon holatini, kayfiyatini, kechinmalarining qanday holatda yuzaga kelganini, uning his-kechinmalariga turtki bo‘lgan voqelik fragmentlarini his qilishimiz, tasavvur qilishimiz murnkin. Biroq lirik qahramonning o‘zini, aytaylik, romandagidek jonli inson (ya’ni obyektivlashtirilgan tasvir) sifatida ko‘z oldimizga keltira olmaymiz. Dramada biz obyektning plastik obrazini ko‘ramiz - qahramonlar real xatti-harakatda bo‘ladilar, ular jonli inson sifatida ko‘rsatiladi. 7 Fitrat M. Shuhrat. – Toshkent.: Sharq, 2007. 45-102 b. 14 Ayni paytda, dramada subyekt obrazi yo‘q. Eposda bu ikkisiga xos xususiyat qorishiq: biz so‘z bilan tasvirlangan badiiy voqelikni xayolimizda jonlantirishimiz mumkin, ayni paytda, unda muallif obrazi ham mavjud. Epik asardagi muallif obrazi ham xuddi lirik asardagi kabi noplastik obraz, zero, biz uning voqea- hodisalarga munosabati, ruh-kayfiyati, o‘y-qarashlarini har vaqt sezib, his qilib turamiz, biroq muallif obrazi boshqa personajlar obrazi singari ko‘z oldimizda jonli inson sifatida gavdalanmaydi (asarda uning obyektivlashtirilgan tasviri yo‘q). 15 1.2. Adabiy turlarning asosiy xususiyatlari Adabiy turlar – badiiy adabiyotning asosiy shakllari bo‘lib, ular mazmun, shakl, uslub va janr jihatlaridan bir-biridan farq qiluvchi yirik guruhlarga ajratiladi. Badiiy adabiyot uch asosiy turga bo‘linadi: epik, lirik, va dramatik. Har bir tur o‘ziga xos badiiy xususiyatlarga ega bo‘lib, ular asarlarning mazmuni, ifoda shakli va ijodiy uslubida o‘z aksini topadi. 1. Epik Tur: Epik tur – bu voqealar izchilligi va bayoniga asoslangan badiiy adabiyot turidir. Epik asarlar voqealarning ketma-ketligini, qahramonlar harakatlari va ularning o‘zaro munosabatlarini bayon qilish orqali voqelikni tasvirlaydi. Asosiy xususiyatlari: Hikoyaviy mazmun: Epik asarlar voqealarning ketma- ketligini izchil bayon etadi. Bu asarlarda voqea rivoji, joy va vaqt doirasida amalga oshadi. Ob’ektiv tasvir: Epik asarlarda voqealar va qahramonlar obyektiv ravishda tasvirlanadi, muallifning shaxsiy hissiyotlari va kechinmalari kamroq aks etadi. Qahramonlarning harakatlari: Asarlar qahramonlarning harakatlari va ularning qarama-qarshiliklari orqali rivojlanadi. Qahramonlar turli xarakterlarga ega bo‘lib, ular o‘z harakatlari orqali voqealarni rivojlantiradi. Vaqt va makonning kengligi: Epik asarlar odatda keng qamrovli vaqt va makon doirasida rivojlanadi, bu esa voqealarning keng tasvirlanishiga imkon beradi. Narrativ uslub: Hikoya yoki bayon uslubi asosiy uslub sifatida ishlatiladi. Muallif yoki hikoyachi voqealarni bayon qiladi, ularni izohlaydi va tasvirlaydi. Epik tur janrlari: Epos (qahramonlik dostonlari): “Alpomish”, “Iliada”. Roman: “Shum bola” (G‘afur G‘ulom), “Ufq” (Abdulla Qahhor). Qissa va hikoya: “O‘tkan kunlar” (Abdulla Qodiriy), “Odamlar orasi” (O‘tkir Hoshimov) 8 . 2. Lirik Tur: Lirik tur – shaxsiy hissiyotlar, kechinmalar, tuyg‘ularni ifodalashga asoslangan badiiy adabiyot turidir. Lirik asarlar shaxsning ichki dunyosini, ruhiy kechinmalarini tasvirlaydi va asosan sub’ektiv xarakterga ega. Asosiy Xususiyatlari: Sub’ektiv ifoda: Lirik asarlar muallifning yoki qahramonning shaxsiy hissiyotlari va kechinmalarini ifodalaydi. Muallif o‘z tuyg‘ularini bevosita ifodalaydi. Tuyg‘ularning o‘rtaga chiqishi: Asosiy diqqat 8 Bobur Z. Shahriyaronnoma. - Toshkent.: “Jahon adabiyoti”, 1995. 30-80 b. 16 tuyg‘ular va kechinmalarga qaratiladi. Bunda hissiyotlar asar mazmunini tashkil etadi. Kichik hajm: Lirik asarlar odatda qisqa bo‘lib, hissiy mazmunni o‘zida jamlaydi. Metaforalar va obrazli til: Lirik asarlar ko‘pincha obrazli, poetik til va metaforalar bilan boyitilgan bo‘ladi. Sub’ektning o‘z dunyosi: Lirik asarlar muallif yoki lirika qahramonining ichki dunyosini aks ettiradi, bu esa lirik “men” orqali amalga oshadi. Lirik tur janrlari: G‘azal: Navoiy, Bobur. She’r: “O‘zbekiston” (Erkin Vohidov). Ruboiy: Umar Xayyom. Sonet: Uyg‘onish davridan boshlab rivojlangan. 3.Dramatik Tur: Dramatik tur – voqealar va qahramonlar o‘rtasidagi dialog va monologlar orqali ifodalashga asoslangan badiiy adabiyot turidir. Dramatik asarlar sahnada namoyish etish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular sahnalashtirish uchun yoziladi. Asosiy Xususiyatlari: Dialog va monologlar: Dramatik asarlar voqealar rivojini qahramonlarning dialog va monologlari orqali ifodalaydi. Qahramonlarning so‘zlari orqali ularning xarakterlari va his-tuyg‘ulari ifodalanadi. Harakatga asoslangan voqealar: Asarlarda voqealar qahramonlarning harakatlari orqali rivojlanadi va bu harakatlar sahnada namoyish etiladi. Ob’ektivlik va sub’ektivlikning uyg‘unligi: Dramatik asarlar ob’ektiv ravishda voqealarni tasvirlaydi, lekin qahramonlarning ichki kechinmalari ham sahnada namoyon bo‘ladi. Vaqt va makonning cheklanganligi: Voqealar odatda cheklangan vaqt va makonda sodir bo‘ladi, bu esa sahnalashtirish uchun qulaylik yaratadi. Ochiq va yopiq konfliktlar: Asarlar ko‘pincha ochiq yoki yashirin konfliktlar asosida quriladi, bu esa dramada harakat va rivojlanishni ta’minlaydi. Dramatik tur janrlari: Tragediya: “Hamlet” (Uilyam Shekspir). Komediya: “Uylanish” (Nikolay Gogol). Drama: “Boy ila xizmatchi” (Hamza Hakimzoda Niyoziy) 9 . Adabiy turlar badiiy asarlarning xilma-xilligi va ularning mazmuni, shakli, uslubi bo‘yicha o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni tasniflash va tahlil qilish adabiyotshunoslikning muhim vazifalaridan biridir. Epik, lirik va dramatik turlar o‘ziga xos xususiyatlari orqali badiiy asarlarning xilma-xilligini ta’minlaydi va badiiy ijodning turli yo‘nalishlarida keng imkoniyatlar yaratadi. 9 G‘azali X. Dramatik adabiyotning rivoji. – T.: “Fan va texnologiya”, 2012. 23-75 b. 17 II BOB. BADIIY ADABIYOTNI TURLARGA AJRATISH PRINSIPLARI 2.1. Badiiy adabiyot turlari: epik, lirik va dramatik tur Epik, lirik va dramatik asarlar o‘zlarining nutqiy shakllanishi jihatidan bir- biridan farqlanadilar. Lirik asarlar, ma’lumki, asosan tizma (she’riy) nutq shaklida mavjud. Ayni paytda, sochma (nasriy) nutq shaklida yozilgan lirik asarlar borligini ham unutmaslik kerak. Masalan, Fitrat, Hamza, Cho‘lpon, Mirtemir, I.G‘afurov singari ijodkorlarning ko‘plab nasriy she’rlari (ular “Mansura”, “sochma” kabi atamalar bilan ham yuritiladi) o‘quvchilarga yaxshi tanish. Shuningdek, adabiyotimizda nasriy yo‘lda yozilgan lirik dostonlar ham mavjud bo‘lib, ularga Cho‘lponning “Oktabr qizi”, A.A’zamning “O‘zim bilan o‘zim” singari asarlarini misol qilib keltirish mumkin. Epik asarlar esa asosan sochma nutq shaklida yaratiladi. Shu bilan birga, adabiyotimizda she’riy yo‘lda yozilgan epik asarlar ham ancha keng tarqalgan 10 . Masalan, B.Boyqobilovning “Kun va tun” she’riy qissasi, H.Sharipovning “Bir savol”, Muhammad Alining “Boqiy dunyo” romanlari she’riy yo‘lda bitilgan epik asarlardir. Turli adabiy turga mansub asarlar o‘zaro badiiy vaqt hissi nuqtayi nazaridan ham farqlidir. Masalan, lirik asarlar “hozir ko‘ngildan kechayotgan” his- tuyg‘ularni tasvirlashi bilan xarakterlanadi. Deylik, Navoiyning «Kelmadi» radifli g‘azali yozilganiga 500 yildan ziyod vaqt bo‘ldi. Shunga qaramay, uni o‘qigan she’rxonda lirik qahramon kechinmalari ayni hozir ko‘nglidan kechayotgandek tuyuladi, g‘azalni qachon o‘qishidan qat’i nazar, o‘quvchi lirik qahramon kechinmalarini u bilan birga “hozir” ko‘nglidan kechiradi. Demak, shoir bilan u tasvirlayotgan kechinma, she’rxon bilan u tanishayotgan va o‘ziga yuqtirayotgan kechinma orasida hamisha “men – hozir” tarzidagi vaqt hissi mavjud bo‘ladi. Buning ziddi o‘laroq, epik asarda “o‘tmishda bo‘lib o‘tgan” voqealar qalamga olinadi, zero, zamonda kechib bo‘lgan voqealarnigina hikoya qilib berish mumkin. Hatto olis kelajak qalamga olingan fantastik asarlarda ham 10 Abdulla Qodiriy O‘zbek adabiyotida janr va tur tushunchalari. – T.: “O‘zbekiston”, 2000. 18-56 b. 18 muallif bo‘lib o‘tib bo‘lgan voqealarni hikoya qiladi, o‘quvchi go‘yo bo‘lib o‘tib bo‘lgan voqealar bilan tanishadi. Demak, epik asarda yozuvchi bilan u tasvirlayotgan badiiy voqelik, o‘quvchi bilan u tasavvurida qayta tiklayotgan badiiy voqelik orasida hamisha “men – o‘tmish» tarzidagi vaqt hissi mavjuddir. Vaqt hissi nuqtayi nazaridan dramatik turga mansub asarlar o‘ziga xos xususiyatga ega. Dramatik asarda tasvirlanayotgan voqea, garchi o‘quvchiga uning qachondir sodir bo‘lib o‘tgani ayon bolsada, go‘yo “hozir sodir bo‘layotgan voqea” kabi taassurot qoldiradi. Masalan, yaratilganiga ikki yarim ming yil bo‘lgan “Shoh Edip”ni o‘qiganimizda, uning voqealari tasavvurimizdagi “sahna”da hozir sodir bo‘layotgan voqeadek jonlanadi, ayni shu asar teatr sahnasida qo‘yilganida ham, tomoshabin nazdida, voqea go‘yo hozir sodir bo‘layotgandek tuyuladi. Demak, dramatik asar o‘quvchisi (yoki tomoshabini) bilan unda tasvirlangan voqea orasida ham “men – hozir” tarzidagi vaqt hissi mavjud bo‘ladi. Muayyan bir adabiy turga mansub asarda badiiy konfliktning muayyan bitta turi yetakchilik qiladi. Deylik, dramatik asarlarda xarakterlararo konflikt, lirik asarlarda ichki konflikt (asardagi aksi jihatidan) yetakchilik qilsa, epik asarlarda konfliktning har uchala turi qorishiq holda namoyon bo‘la oladi. Ayrim adabiyotshunoslar mazkur xususiyatni ham turga ajratishning asosi, turga mansublikni belgilovchi xususiyat sifatida ko‘rsatadilar. Biroq bu fikrga qo‘shilib bo‘lmaydi. Negaki, har qanday adabiy asarda ham, uning turga mansubligidan qat’i nazar, konfliktning har uchala navi mavjud; ular o‘zaro aloqada bo‘lib, biri ikkinchisini yuzaga chiqaradi, biri orqali ikkinchisi ifodalanadi. Takror aytish joizki, adabiy turlar orasida qat’iy chegara, “xitoy devori” mavjud emas. Ya’ni adabiy asarlarni turlarga ajratishda ma’lum shartlilik bor. Zero, bitta adabiy turga xos xususiyatlar boshqa bir adabiy turga mansub asarlarda ham namoyon bo‘laverishi mumkin. Boz ustiga, badiiy adabiyot rivoji davomida adabiy turlar bir-birini boyitadi, ular orasida sintezlashuv jarayonlari kechadi. Masalan, zamonaviy proza (epos) dramaga xos elementlarni o‘ziga singdirish bilan tasvir va ifoda imkoniyatlarini kengaytirdi. Hozirgi epik asarlarni ulardagi dialoglar, boshqacha aytsak, “sahna-epizod”larsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. 19 Epik turning takomili davomida dramaga xos syujet qurilishining ta’siri tobora kuchayib borishi kuzatiladiki, bu epik asarlarda syujet vaqtining qisqarishi, voqealarning dramatik shiddat bilan rivojlanishi va shularning natijasi o‘laroq asarning o‘qishli bo‘lishiga olib keladi. O‘z navbatida, drama yoxud lirikaga epik elementlarning kirib kelishi ham ularning badiiy imkoniyatlarini kengaytiradi. Masalan, zamonaviy she’riyatda ancha keng o‘rin tutuvchi voqeaband she’rlarni eposning lirikaga ta’siri natijasi deb tushunish mumkin. Shunga o‘xshash, hozirgi she’riyatdagi tavsifiy lirika namunalarida epik unsurlarning salmoqli o‘rin tutishi ham turlararo sintezlashuv natijasidir. Adabiy turlarning muayyan davr adabiy jarayonida tutgan o‘rni, mavqeyi har vaqt ham bir xil bo‘lmaydi. Milliy adabiyot taraqqiyotining ma’lum bosqichlarida ularning ayrimlari yetakchilik mavqeyini egallaydiki, bu narsa turli omillar (ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy sharoit, adabiy madaniy an’analar va b.) bilan izohlanishi mumkin. Masalan, o‘zbek adabiyotida uzoq vaqt lirikaning yetakchilik qilgani adabiy-madaniy an’ana bilan bogliq boisa, XX asr boshlariga kelib epik turning yetakchilik mavqeyini egallashi ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy sharoit (epik turda badiiy-konseptual funksiyani bajarish, dunyoni anglash va anglatish imkoniyatlarining kengligi va buning XX asr boshlarida dolzarblik kasb etgani) bilan izohlanadi 11 . Asrimizning 60 - 70-yillaridagi ijtimoiy-siyosiy sharoitning o‘ziga xosligi she’riyatni yana oldingi mavqega olib chiqdi. Buning sababi ijod va so‘z erkinligi bo‘lgan sharoitda badiiy proza o‘zining eng muhim funksiyasi - badiiy-konseptual funksiyasini bajara olmay qolgani bilan izohlanishi mumkin. 80-yillarga kelib badiiy proza ilgari yo‘qotgan mavqeyini yana tiklay boshladi. Bu jarayon yangi avlod nosirlari - M.Muhammad Do‘st, E.A’zam, A.A’zam, X.Sulton kabi ijodkorlar asarlarida jamiyat hayotini, zamona kishilari ruhiyatini va buning vositasida jamiyatning mavjud holatini chuqur badiiy idrok etishga intilish kuchayganida kuzatiladi. Adabiy turlar haqida gap ketganda ulardan birini ikkinchisidan ustun qo‘yishga intilish nomaqbul hodisadir. 11 Turaev K. Adabiyotshunoslikka kirish. – T.: “Jahon adabiyoti”, 2010. 60-90 b. 20 Har bir adabiy tur o‘ziga xos ustun jihatlarga egaki, bu narsa ularning har birida dunyoni anglash va anglatish imkoniyatlari turlicha ekanligi bilan izohlanadi. Ba’zan “falon shoir o‘zining falon ruboiysida katta romanda ham aytish qiyin bo‘lgan gapni ayta olgan” qabilidagi maqtovlar eshitiladiki, bu xil qarash o‘ta jo‘n va ilmiylikdan butkul yiroqdir. Badiiy adabiyot haqida, badiiy asar haqida bu tarzda fikrlash diletantlikdan boshqa narsa emas. Zero, badiiy adabiyotda aytishgina emas, qanday aytish ham muhim. Shuni hamisha yodda tutish kerakki, har bir adabiy turga mansub asarning qabul qilinish mexanizmlari, o‘quvchi ruhiyatiga ta’sir o‘tkazish imkoniyatlari va yo‘llari turlichadir. Shunga ko‘ra, bu o‘rinda xalqimizning “o‘nta bo‘lsa, o‘rni boshqa, qirqta bo‘lsa – qilig‘i” qabilidagi naqliga amal qilgan to‘g‘riroq bo‘ladi. 21 2.1. Adabiy turlarni aniqlashda qo‘llaniladigan mezonlar Adabiy turlar bir-biridan, avvalo, voqelikni gavdalantirish tarziga ko‘ra farqlanadi. Eposga mansub asarlar ko‘pincha bo‘lib o‘tgan voqealarni ko‘rsatayotganday taassurot uyg‘otsa, lirik turga oid asarlar ayni chog‘da bo‘lib o‘tgan voqealarni gavdalantirayotganday tasavvur yaratadi. Drama asarlarida esa voqealar xuddi hozir bo‘lib o‘tayotganday ko‘rinadi. Biroq eposga xos xususiyatlar muayyan darajada lirik asarda yoki komediya, drama, tragediyada ham ko‘rinadi. Lirikaga xos xususiyatlar roman, qissa, hikoya yoki drama asarlarida namoyon bo‘ladi. Dramaning xos belgilari esa epos, lirikada ham seziladi. Chunki adabiy turlar bir-biri bilan mustahkam aloqador hodisadir. Ularning tasvir obyekti ham, mavzusi ham insondir. Adabiy turlarga mansub janrlar ana shu obyektni har xil ko‘rinishda gavdalantirishi bilan bir-biridan farq qiladi. Аrastuning adabiy turlar va janrlar haqidagi fikrlari ham qancha asrlar o‘tsa- da, jiddiy tarzda o‘zgarmasdan, adabiyotning mohiyatini anglashning alifbosi bo‘lib, kishilarning fikrini yorishtirib keladi. Shu bois Mixail Baxtin: “Janrlarning nazariyasi bizning zamonimizgacha ham Аristotel qoldirib ketgan nazariyaga hech qanday muhim yangilik qo‘shilgan emas. Uning “Poetika”si janrlar nazariyasining mustahkam poydevori bo‘lib qolaveradi. Faqat bu poydevor gohida shu qadar chuqurlikka o‘rnashadiki, uni ko‘rishning o‘zi amri mahol bo‘lib qoladi” deydi (Baxtin M.M. Literaturno-kriticheskie stati. – M., Xudoj. lit., 1986. – S.396.). Bu ulug‘ rus adabiyotshunosi “Epos va roman” tadqiqotida roman janrining o‘ziga xos jihatlari to‘g‘risida mulohaza yuritish asnosida adabiyotshunoslikning nazariy muammolariga ham e tibor qaratib: “O‘tmishning yirik va tugal poetikalari –ʼ Аristotel, Goratsiy va Bualo poetikalari adabiyotning yaxlitligini va bu yaxlitlik ichida barcha janrlarning mukammal uyg‘unlik hosil qilishini chuqur his etish ruhi bilan sug‘orilgan. Ular mazkur janrlar uyg‘unligini go‘yo ayon eshitib turadilar. Bu poetikalarning kuchi, betakror yaxlitlik sifatidagi mukammalligi va tugalligi shunda”, deb ta kidlaydi. Fitrat “Аdabiyot qoidalari” darsligining “Аdabiy ʼ asarlarning turlari” qismida tur va janrlarga doir qator masalalar xususida to‘xtaladi. “Аdabiy asarlarda she riy ijodlarni uchga ajratadirlar: ʼ 22 1. Yurakchilik – lirika. 2. Rivoya – epos. 3. Tomosha. Lirika: shoir o‘zining qayg‘u-armonlarini, tilak-orzularini, tuyg‘u sezgilarini tasvir etmak tilagi bilan to‘lqinli, hayajonli shakllarda yaratilg‘an asarlarga lirika deyiladir. “Yurakchilik – lirika” she rlarning rivoya, tomosha asarlaridan ayirmasiʼ kattadir. Rivoya: tomosha asarlari onglatish yo‘li bilan yuradir. “Yurakchilik – lirika” esa sezdirish, tuyg‘ulantirish, to‘lqunlashtirish tilaklari bilan maydonga kiradir. Rivoya, tomosha asarlari voqeadagi xayoldan bir voqeani tasvir qilish yo‘li bilan maqsadlariga qarab borsalar, “yurakchilik–lirika” she rlarida eng katta rolni ʼ ohanglar, xayollar, to‘lqunlar, tuyg‘ular o‘ynaydirlar”. She’riy asarlarda xuddi hikoya, qissadagidek voqealar bayon etiladi. Drama asarlarida ham qahramonning kayfiyati, qalbidagi alg‘ov-dalg‘ovlar jarayoni akslanadi. Ayni chog‘da epos, lirika, drama o‘rtasida jiddiy farq ham mavjud. Epos so‘zlashuv nutqiga yaqin bir tarzda yozilsa, lirika misra, qofiya, turoq singari unsurlarga asoslanadi, drama dialog, monologlardan tarkib topadi. O‘zbek folklorida quyidagi tur va janrlar mavjud 12 . l. Epik tur: mif, afsona, rivoyat, ertak, naql, latifa, lof, terma, doston. 2. Lirik tur: marosim folklarining ko‘rinishlari, bolalar folklorining ko‘pgina turlari, qo‘shiqning hamma turlari, ashula. 3. Dramatik tur: og‘zaki drama, qo‘g‘irchoq o‘yin, askiya, xalq teatrlari. 4. Maxsus tur: maqol, matal, topishmoq. Yozma adabiyotda tur va janrlar quyidagicha: 1. Epik tur: roman, povest, hikoya, doston, novella, masal, ertak. 2. Lirik tur: epigramma, qo‘shiq, romans, g‘azal, ruboiy, fard, tuyuq, qit’a, musallas, murabba, muxammas, musamman, musabba’, qasida, gimn, elegiya. 3. Dramatik tur: komediya, drama, tragediya. 12 Ibn Sino Ilmiy adabiyot va falsafiy fikr. – T.: “Yoshlar”, 2002. 34-80 b . 23 III BOB. O‘ZBEK ADABIYOTIDA BADIIY TURLAR 3.1. O‘zbek adabiyotida epik tur namunalarining tahlili Epik tur va uning janrlari. Hikoya, qissa va roman eposning asosiy janrlari sanaladi. Shu bilan birga, epik turning asosiy bo‘lmagan qator janrlari ham mavjud. Ularni hayotni badiiy qamrash k о ‘lami jihatidan quyidagi tartibda tasniflash mumkin: a) kichik epik shakllar: latifa, masal, hikoyat, rivoyat, ertak, afsona, badia, etyud, ocherk, esse; b) o‘rta epik shakllar: qissa (povest); v) katta epik shakllar: xalq eposi, epik doston, roman, epopeya. Mazkur tasnifga ayrim izohlarni kiritib o‘tish zarur. Masalan, badia, etyud, ocherk kabilar sof badiiy proza namunasi bo‘lmay, badiiy-publitsistik janrlardir. Hozirgi adabiyotda ommalashib borayotgan esse janri, birinchidan, badiiy-publitsistik xarakterga egaligi, ikkinchidan, hajm e’tibori bilan turlicha ko‘rinishlarga (kichik hikoya shaklidan to katta roman shakligacha) egaligi bilan xarakterlanadi. Epik turga mansub janrlar orasida eng salmoqlisi romandir. Roman – (fr. roman – dastlab rumoviy (roman) tillarida yozilgan asar so‘zidan) yangi davr adabiyotidagi katta hajmli epik asar bo‘lib, uning asosiy xususiyatlari inson hayotini butun murakkabligi bilan har tomonlama va to‘liq tasvirlashdan, ishtirok etuvchi shaxslar taqdirini aks ettiruvchi ko‘p qatlamli syujetga ega bo‘lishdan iboratdir. Gyotening talqinicha, roman sub ektiv epopeya bo‘lib, unda muallif dunyoʼ haqida o‘z uslubi bo‘yicha fikr yuritishga ijozat so‘raydi.Roman janr sifatida o‘z- o‘zidan paydo bo‘lgan emas. Unga bir tomondan Uyg‘onish davrining novellachiligi, ikkinchi tomondan, ko‘p asrlik xalq eposi asos bo‘ldi. Chunki katta hayotiy qamrovga ega bo‘lish, shunga mos katta epik tasvir faqat xalq eposiga xos xususiyat edi. Shunga qaramay roman janri xalq eposidan o‘zining juda ko‘p xususiyatlari bilan farqlanadi. Romanlar mavzusi, qamrab olgan voqealar ko‘lamiga ko‘ra tarixiy roman, falsafiy roman, fantastik roman, sarguzasht roman, ijtimoiy-siyosiy roman, avtobiografik roman kabilarga ajratiladi. Biroq tarixiy romanda falsafiy mushohadalar yoki avtobiografik romanda ijtimoiy-siyosiy voqealar tahliliga keng o‘rin berilishi mumkin. Shu boisdan, romanlarni mavzusiga ko‘ra guruhlarga ajratish nisbiy. Jahon adabiyotshunosligida tarbiya romani 24 janrining nazariy-poetik xususiyatlari ko‘plab ilmiy tadqiqotlarning faol yo‘nalishlaridan biri sifatida e tirof etiladi. Janr ijtimoiy, maishiy va oilaviyʼ muammolarni hal qila olgan qahramonning ma naviy-axloqiy va jismoniy ʼ barkamollikka erishuvining tadrijiga asoslanadi. Tarbiya romani janri nazariyasi, kelib chiqishi va rivojlanishi V. Diltey, S. Xou, T. Djeffers, J. Bakli, M. Xirsh, F. Moretti, G. Lukach, M.M. Baxtin, А.V. Dialektova, I.А. Vlodavskaya, V.N. Pashigorev, S.V. Gayjyunas va boshqa ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Tarbiya romani janri yoxud nemischa «Bildungsroman» rasman 1910 yilda Britannika qomusiy nashrida qayd etilgan: “Tarbiya romani – o‘sib-ulg‘ayish jarayoni tasviri bilan bog‘liq holda qahramonning axloqiy va ruhiy rivojlanish omillarini va sabablarini tasvirlaydigan janr sanaladi”. “Bildung” so‘zi “surat”, “rasm”, “shakllanish” va “rivojlanish” ma nolarini anglatadi, bularning ma nosi u ʼ ʼ yoki bu ma noda rivojlanish va tarbiya bilan bog‘liq. Qahramonlar hayoti ikki ʼ kitobda ko‘rsatilsa, dilogiya; uch kitobda ifodalansa, trilogiya; to‘rt kitobda aks ettirilsa, tetralogiya; besh kitobda bayon qilinsa, pentalogiya deyiladi. Roman janri epik proza janrlarining eng yuksak va eng oxirgi rivojlanish nuqtasi bo‘ldi 13 . O‘zbek romani XX asr boshlarida yuzaga keldi. Garchi ko‘p asrlik xalq eposi, mumtoz adabiyotdagi dostonnavislik boy an’analarga ega bo‘lsa-da, biroq ular o‘zbek adabiyotidagi nasriy janrga keng epik tasvir jihatidangina asos bo‘ldi. Tom ma’nodagi roman janri esa rus hamda G‘arb romanchiligi ta’sirida yuzaga keldi. Bunda A.Qodiriy, Cho‘lpon, S.Ayniy kabi san’atkorlarning xizmatlari beqiyos. Keyinchalik ularning an’analari Oybek, A.Qahhor, A.Muxtor, G‘.G‘ulom, S.Ahmad, Mirmuhsin, Shuhrat, P.Qodirov, O.Yoqubov, O‘.Hoshimov, Omon Muxtor, T.Murod singari adiblar tomonidan rivojlantirildi. Hozir o‘zbek romanchiligida U.Hamdam, L.Bo‘rixon kabi iste’dodli qalamkashlar ham barakali ijod qilmoqdalar. Xullas, roman hayotni nisbatan keng va batafsil aks ettiruvchi epik turga mansub katta janr hisoblanadi. Povest – qissa. O‘rta hajmli nasriy epik, rivoyaviy janrning bir xili bo‘lib, u o‘ziga xos belgilarga ega. Bu belgilar adabiyotshunoslikda turlicha talqin etiladi. 13 Jaloliddin Rumiy Shams va Badiiy fikr. – T.: “Adabiyot dunyosi”, 1999. 41-115 b. 25 Povest hayotiy voqea-hodisalar qamrovi jihatidan romanga nisbatan kichik, hikoyaga nisbatan kattaroq va murakkabroq bayon shakliga ega bo‘lgan janrdir. Povestda u yoki bu shaxs hayotining muayyan davri izchil bayon etiladi. Romanda qahramon hayoti nisbatan to‘liqroq, povestda ma’lum bir davri, hikoyada esa uning hayotidan bir yoki bir nechta epizod tanlab olinadi. D.S.Lixachev e’tiroficha, “Povest romandan ko‘ra qisqaroq, personajlar ham kamroq, syujet ixcham, hatto keskinroq”. M.V. Golovkoning ta kidicha, “Bu janr butunlay o‘zgaruvchan, qorishiqʼ (gibrid)dir. Povest bilan hikoya, povest bilan roman o‘rtasidagi chegaralar muttasil o‘zgaruvchan” , V.G.Belinskiy esa “povest inson taqdiri haqidagi tugallanmagan romandan qisqa bir manzara” , – deya izohlaydi. “Adabiyotshunoslikda qissa bilan povest terminlarining qo‘llanishi turlicha: ular sinonim sifatida ham, boshqa- boshqa janr nomlari sifatida ham ishlatiladi. Qissa bilan povestni boshqa-boshqa janrlar deb tushunish yetarli asosga ega emas, shuning uchun ularni sinonim sifatida tushunish kengroq ommalashgan». Hikoya janriga mansub asarlarda inson hayotidagi birgina voqea ma’lum qilinib, shu orqali uning ichki dunyosi, fe’l-atvori ochib beriladi. Hikoyalarda roman, qissalardan farqli tarzda, qahramon xarakteri shakllangan holda taqdim etiladi, syujetda voqealar rivoji voqealar doirasini kengaytirmasdan, epizoddan epizodga o‘sib boradi. Hikoya jahon adabiyotshunosligida novella terminiga muvofiq keladi. Janr sifatida novella quyidagi belgilarga ega bo‘lishi: a) aniq bir shaxs hayotiga oid voqealarni ixcham, badiiy jihatdan mukammal shaklda aks ettirishi; b) asardagi personajlar miqdori o‘ta chegaralangan va shunda ham epik bayonning bir personaj bilan bog‘liq bo‘lishi; v) novelladagi syujetning kutilmagan boshlanma va yechimlarga, keskin dramatik taranglikka ega bo‘lishi; g) kichik hajmda katta davrga xos asosiy xususiyatlarni sig‘dira olishi va shunga mos holda lo‘nda bayon etishi; d) ko‘pincha asarni bir muhim detal asosiga qurish lozimligi. Novellalar ijodkori novellanavis, hikoyanavis atamalari bilan ifodalanadi. 2) Keskin burilish nuqtalariga ega bo‘lgan, qisqa hajmli hikoyalar ham novella deb yuritiladi. Ocherk – (rus. ocherkat – tasvirlash so‘zidan) o‘z hajmi jihatidan hikoyaga yaqin turgan, 26 epik turga mansub badiiy publististik janrlardan biri. Ocherk g‘oyaviy-estetik jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lib, badiiy ijodga xos hamma xususiyat va talablar asosida yaratiladi. Hikoyanavis ko‘pgina hayotiy voqealarni umumlashtiruvchi, aksariyat hollarda o‘zi kuzatgan hayotiy voqealar asosida badiiy to‘qimaga asoslanib, ularni ifodalovchi butunlay yangi voqea yaratsa, ocherknavis aniq tarixiy davrda yuz bergan voqeaning muhim nuqtalarini aynan tanlab olish orqali uni tipiklashtiradi. Xuddi shuning uchun ham ocherknavis bevosita o‘zi ko‘rgan, eshitgan voqealar, kishilar haqida yozadi va badiiy to‘qimaga keng yo‘l bera olmaydi. Shu ma’noda ocherkdan hamma vaqt hujjatlilik talab qilinadi. Epik tur — bu badiiy adabiyotning asosiy turlaridan biri bo‘lib, asosan voqea-hodisalar, ularning rivoji va qahramonlarning harakati orqali tasvirlanadi. Epik asarlarning asosiy xususiyatlari voqealarning kengligi, aniq bir vaqt va makonda ro‘y berayotgan harakatlar va qahramonlarning turli holatlarda tasvirlanishidir. Epik turda insoniyatning hayoti, ijtimoiy va madaniy rivojlanishi, tabiiy va psixologik hodisalar o‘z ifodasini topadi. Epik turga kiruvchi asarlar voqea va holatlar orqali muayyan bir jamiyat yoki shaxsning hayotini aks ettiradi 14 . Bu asarlarda voqealar bir-birini uzviy ravishda davom ettiradi va asosiy qahramonlar voqealar rivojida ishtirok etadilar. Epik asarlarda asosan bir yoki bir nechta asosiy qahramonning hayot yo‘li va uning jamiyat bilan aloqalari, ijtimoiy kurashlar, o‘zaro munosabatlar va boshqa voqealar tasvirlanadi. Epik turning asosiy xususiyatlari 1. Voqea rivojlanishi: Epik asarlarda voqealar, odatda, uzluksiz va qat'iy ravishda rivojlanadi. Har bir voqea keyingi voqea uchun asos bo‘lib xizmat qiladi va ularni bir-biri bilan bog‘laydi. Epik asarda voqea shunchaki tasvirlanib qolmaydi, balki uning tizimli rivojlanishi, boshlanishi, o‘rtasidagi inqiroz va nihoyatdagi yakunlanishi mavjud bo‘ladi. 2. Makon va vaqt: Epik asarlar keng makon va vaqt ichida rivojlanishi mumkin. Ular biror bir hudud, davr yoki xalqning tarixiy yo‘lini aks ettiradi. Misol uchun, epik asar qahramonning turmush tarzini, urushni yoki madaniy rivojlanishni tasvirlashi mumkin. Bu 14 G‘afur G‘ulom Adabiyotning falsafiy tahlili. – T.: “Adabiyot nashriyoti”, 2015.16-68 b. 27 asarlarning ulkan makon va vaqt ichidagi voqealar tizimi, o‘ziga xos xususiyatlardan biridir. 3. Qahramonlar: Epik asarlarda asosiy e'tibor qahramonlar va ularning rivojlanishiga qaratilgan. Qahramonlar ko‘pincha yirik tarixiy yoki ijtimoiy shaxslar bo‘lib, ular biror maqsad yo‘lida kurashadilar, ichki va tashqi qarama-qarshiliklarga duch keladilar. Epik asarda qahramonlar bilan birga, ko‘pincha kichikroq va yordamchi qahramonlar ham tasvirlanadi. 4. G‘oyaviy mazmun: Epik asarlarda ko‘pincha ijtimoiy, tarixiy yoki falsafiy masalalar yoritiladi. Bunday asarlar jamiyatning turli qatlamlarining hayotini, ularning qarama-qarshiliklarini va hayotga bo‘lgan qarashlarini ko‘rsatadi. Epik asarlarning g‘oyaviy mazmuni ijtimoiy, axloqiy yoki falsafiy bir mavzuda bo‘lishi mumkin. 5. Shakl va til: Epik asarlarning shakli va tili juda boy va xilma-xildir. Ular odatda to‘liq va uzluksiz hikoya shaklida bo‘ladi. Epik asarlarda tilda bayon qilish usullari juda kuchli, voqea-hodisalar batafsil, aniq va keng tasvirlanadi. Bunda o‘quvchining tasavvuri kengayib, voqealarga chuqurroq kirish imkoniyati yaratadi. Epik turga kiruvchi asarlar 1. Roman: Epik turga kiruvchi eng mashhur janrlardan biri roman bo‘lib, u uzun shaklga ega va ko‘plab voqealarni qamrab oladi. Romanlarning muayyan janrlari bo‘lishi mumkin, masalan, tarixiy roman, psixologik roman, fantastik roman va boshqalar. Roman o‘zining katta hajmi va ko‘plab qahramonlar va voqealarni o‘z ichiga olishi bilan ajralib turadi. U o‘quvchiga voqeaning barcha qirralarini, qahramonlarning ichki dunyosini va ijtimoiy munosabatlarni chuqur tasvirlash imkonini beradi. 2. Hikoya: Hikoya — bu qisqaroq, lekin epik turga mansub badiiy asar. Hikoyada ham voqealar davomiyligi, lekin qisqaroq va tez rivojlanadigan shaklda beriladi. Hikoya odatda bir yoki bir nechta asosiy voqea va qahramonni o‘z ichiga oladi. Hikoya shakli ko‘pincha tez-tez o‘zgarmaydi, uning diqqatni tortadigan tomoni esa qisqa, lekin mazmunli voqea va qahramonlar bilan yaratiladi. 3. Doston: Doston — bu epik janrdagi qadimiy va an'anaviy asar bo‘lib, ko‘pincha xalq qo‘shiqlari, she'rlar yoki turli hikoyalar shaklida bo‘ladi. Dostonda ko‘pincha tarixiy voqealar, yirik janglar yoki qahramonlik xususiyatlari tasvirlanadi. 28 Dostonlarda xalqning milliy g‘ururi, jangovar ruhiyat va qahramonlarning kuchli xususiyatlari aks etadi. 4. Epos: Epos - bu katta hajmli, tarixiy yoki qahramonlik voqealarini tasvirlovchi epik asar bo‘lib, unda o‘tkir drama, janglar va qahramonlarning kuchli xarakterlari markazda turadi. Eposlarda odatda qahramonlar xalq yoki millat nomidan kurashayotgan shaxslar sifatida tasvirlanadi. Ular katta qiyinchiliklarni yengib o‘tadilar va o‘z xalqining yoki jamiyatining manfaatlarini himoya qiladilar. Epik turdagi asarlarda tasvirlanadigan mavzular Epik asarlarda ko‘plab mavzular tasvirlanishi mumkin. Ular orasida eng ko‘p uchraydiganlari: Tarixiy voqealar: Epik asarlar ko‘pincha tarixiy voqealarni tasvirlaydi. Bu asarlarda biror millatning tarixiy yo‘li, janglari, urushlar, davlatlarning o‘zaro aloqalari va xalqning harakatlari haqida hikoya qilinadi. Masalan, tarixiy romanlar yoki dostonlar. Qahramonlik va kurash: Epik asarlarda, odatda, kuchli va jasur qahramonlar tasvirlanadi. Ular muayyan bir maqsadga erishish yoki qiyinchiliklarga qarshi kurashish uchun katta kuch sarflaydi. Bu kurashlar ko‘pincha ichki yoki tashqi qarama-qarshiliklardan kelib chiqadi. Jamiyat va ijtimoiy munosabatlar: Epik asarlar, ayniqsa, romanlar va hikoyalar, ijtimoiy hayotni va o‘sha davrning jamiyatdagi qarama-qarshiliklarini tasvirlashda katta rol o‘ynaydi. Ular odamlarning turli sinf va qatlamlari o‘rtasidagi aloqalar, adolat, erkinlik, ijtimoiy tenglik kabi masalalarni o‘rtaga qo‘yadi. Psixologik tahlil: Epik asarlarda qahramonlarning ichki kurashlari va ruhiy holatlari ko‘plab tahlillar orqali tasvirlanadi. Romanlarda ko‘pincha qahramonning ichki dunyosi, uning qarorlar qabul qilish jarayoni va o‘zaro munosabatlarining murakkabligi yoritiladi. Epik tur badiiy adabiyotning muhim turlaridan biri bo‘lib, unda voqealar rivoji va qahramonlarning ichki va tashqi kurashlari asosiy o‘rinda turadi. Epik asarlar orqali biz insoniyat tarixining turli qismlarini, millatlarning kurashlari va qahramonlarning jahon va jamiyat bilan o‘zaro aloqalarini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Epik turda keltirilgan asosiy mavzular — tarix, kurash, jamiyat va psixologiya — insoniyatning barcha davrlaridagi qiyinchiliklar va o‘zgarishlarni aks ettiradi 15 . 15 Shuxrat M. O‘zbek dramaturgiyasi tarixi. – T.: “O‘zbek kitob nashriyoti”, 2018. 50-110 b. 29 30 3.2. Lirik va dramatik tur asarlarining o‘ziga xosligi She’r ohang jihatdan muayyan tartibga solingan his-tuyg‘u ifodasi sifatida vujudga kelgan hayajonli, ritmik nutq. Biroq bu she’rning eng mukammal, har jihatdan yetuk ta’rifi emas. Mutribiy Samarqandiy (1556–1630/1650) ning “Tazkirat ush shuaro” (1605) sida: “She’r” so‘zining lug‘aviy ma’nosi “topmoq va bilmoq”dir. Shu jihatdan shoirni “biluvchi va topuvchi” deb ataydilar. Chunki shoir boshqalar topa olmaydigan sara so‘zlarni topadi va ular tizimiga o‘zgalar eplay olmaydigan darajadagi shaklni beradi. Shoirlik shunday san’atki, (shoir) bu san’at orqali hayajonlantiruvchi tushunchalarni hosil qiladi va ta’sirchan qiyoslarni bir- biriga ulaydi. Ilhom san’ati bilan g‘azab hamda hissiy quvvatlarni qo‘zg‘atadi, natijada kishilar tabiatida qayg‘u yoki xurramlik paydo bo‘ladi. Bu esa ulug‘ kishilar faoliyatida olamni tartibga solib turish uchun xizmat qiladi. Shoirlar ruhi toza, fikri keng, tab’i latif, ko‘ngli to‘g‘ri va zehni o‘tkir bo‘lmog‘i lozim 16 . U yana turli fanlardan xabardor bo‘lishi, har xil odatlar bilan tanish bo‘lmog‘i kerak. Chunki she’r har bir ilmda qo‘l kelishi va har xil ilm she’rda ifodalanishi mumkin. Erkin Vohidov ta’biricha, she’r shoir qalbida tug‘ilgan hayotiy tuyg‘ularni ifoda qiladi va shu bilan o‘quvchi yuragini rom qiladi. Shoir o‘zi yonmasa, boshqalarni yondirolmaydi, qalb hislarida otash bo‘lmasa, boshqa qalblarga harorat berolmaydi. Bu sehrli otashsiz har qanday she’riy jimjimalardan, badiiy vositalardan, mahoratdan naf yo‘q. Erling Kristining fikricha, poeziya voqelikka taqlid emas, voqelikning talqini, tafsiri ham emas. Poeziya – o‘z-o‘zicha voqelikdir, hayotiy voqelikdan ko‘ra yuksakroq darajadagi voqelikdir… yaxshi she’r – kitobxon shuurida portlaydigan siqiq voqelikdir. Leo Ferre esa poeziyani ovozga qiyoslaydi. Uni tinglay bilish kerak. Xuddi musiqani tinglagandek. U, kamoncha ishga tushishi bilan g‘ijjakka jon kirgandek, tovush pardalari harakati bilangina jonlanadi. Ko‘z qog‘ozdagi bosma harflar navosini tinglashi lozim. Yaroslav Seyfert poeziyaning ahamiyati to‘g‘risida shunday degan edi: poeziya bizning madaniy hayotimizda muhim o‘ringa ega. She’riyat nafaqat odamlar bilan chin dildan gaplashish imkoniyatini yaratadi, 16 Xolbekov G. Adabiyot nazariyasi. – Nashr.: O‘zbekiston, 2008. 12-45 b. 31 shuningdek, biz poeziya tilidan turli xavf-xatarlardan bekinadigan makon sifatida foydalanamiz. Shoir Aziz Said she’r va shoirlik haqida shunday e’tirof etgan: “Men she riyatni insonning o‘z-o‘zi bilan, odamlar bilan, tabiat bilan, Xudo bilanʼ ruhoniy suhbati deb bilaman. Bu suhbatga ehtiyoj qachon tug‘iladi? Ishonchim komilki, odamzod dunyoga kelganda bu olamning pok tasviri qalbiga muhrlangan bo‘ladi – ota-ona, Vatan, do‘stdan tortib Yaratuvchigacha, mehr, muhabbat, adolat va hurlikdan tortib e tiqodgacha. U ro‘baro‘ kelgan hayot ana shu pok – ideal ʼ tasavvurday go‘zal bo‘lsa, zavqlanadi, unga mos kelmasa, iztirob chekadi. Kim bilandir ruhoniy suhbat ehtiyoji tug‘iladi. Yuragida tug‘ilgan dardlarga malham, savollarga javob olgisi keladi, ruh taskin va hamdard izlaydi”. Istiloh sifatida “she’r” so‘zi ma’no, vazn va qofiyaning hamohang kelishini anglatadi. Chunki yaratuvchisi ularni ana shu bir-biriga bog‘liqlik holatida shakllantiradi” deyiladi. R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o‘zbek she’riyatida 30 ga yaqin lirik janr va shakllar bor. Bular: debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag‘ishlov, hasbi hol; madhiya, qo‘shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-shakar, muvashshah, g‘azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarje’band, tarkibband; to‘rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h. Fard (arabcha so‘z bo‘lib, yakka, yolg‘iz, toq ma’nolarini beradi) “shoir tomonidan ma’lum mavzu va g‘oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil she’riy baytdir. Fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. Ruboiy (ar. - to‘rtlik) – “ikki baytli she’r” bo‘lib, uning yuzaga kelishiga, xalq she’riyatidagi to‘rtliklar asos bo‘lgan». Aruz hukmronlik qilgan davrlarda “hazaj bahrining “ahram” va “ahrab” shajaralaridagi 24 sho‘bada yaratilgan... uning yetakchi janr belgisi – undagi chuqur mazmunni hazaj bahri vaznlarida ifodalash” sanalgan. Ruboiy qofiyalanishga qarab ikki xil bo‘ladi. Agar u a-a-b-a tarzida qofiyalansa xosiy ruboiy, -a-a-a-a tarzida qofiyalansa taronai ruboiy deb yuritiladi. Tuyuq (ar. – tuslash, tuymoq) – lirikaning o‘ynoqi, shoirning so‘z san’atini yaqqol ko‘rsatuvchi janrdir. Uning tadqiqotchilaridan R.Orzibekovning ta’kidlashicha, tuyuq “to‘rt misradan iborat mustaqil va to‘liq 32 ma’noga ega bir butun asar ekanligi; 2) ko‘proq a,a,b,a ba’zan a, a, a, a shaklidagi qofiyalanish; 3) xuddi ruboiydagi singari tezis (1-misra), antitezis (2-misra), moddai tuyuq (3-misra) va sintez (4-misra) kompozitsiyasiga ega bo‘lishi va nihoyat 4) murabba’ she’rlaridan farqli o‘laroq so‘nggi misralarda shoir taxallusining ko‘rsatilmasligi kabi xususiyatlari bilan ruboiylarga o‘xshasa ham, ammo o‘ziga xos yagona vazn – “ramali musaddasi maqsur” (foilotun foilotun foilun)da yozilishi va shu “vazn bilan o‘z badaniga noz libosini kiyishi” (A.Jomiy) aksar qofiyalarining tajnisli so‘zlardan iborat bo‘lishi bilan farq qiladi”. To‘rtlik – ruboiy va tuyuq janri talablari (vazni)ga javob bermaydigan to‘rt misralik barcha she’riy asarlarni to‘rtlik(qorishiq) janri deb yuritish asoslidir. To‘rtliklarning mavzu va mundarijasi – hayotning barcha jihatlarini qamrab oladi; ularda bu jihatlar siqiq tarzda poetiklashadi. G‘azal (arabcha so‘z, ma’nosi “Ayollarga sevgi va munosabat izhor qilish”) asosan ishq-muhabbatni kuylovchi, muhabbat kabi judayam qadimiy, doimo yangi bo‘lgan lirik she’rdir. G‘azal mavlono Fuzuliy ta’biricha, “Shoir qudratini bildiruvchi, hunarning guli-gulistoni”dir, Mavlono Vohid Abdulla nazdida “Qalb qonidan ochilgan lola”dir. G‘azal aruzda ikki misrali bayt usulida yoziladi. Uning birinchi bayti “matla’” (“boshlanma”) deb yuritiladi va undagi ikki misra qofiyadosh (a,a) bo‘ladi. Keyingi baytlarning ikkinchi misralari matla’ga qofiyadosh (ba, va, ga, da ... va h.) bo‘ladilar 17 . G‘azalning oxirgi – xulosaviy bayti “maqta’” (“tugallanma”) deb yuritiladi va unda g‘azal muallifining ismi yoxud taxallusi (“qutulish, xalos bo‘lish”) qo‘llaniladi. G‘azalda, ko‘pincha, qofiyadan so‘ng radif keladi. G‘azal 3 baytdan 19 baytgacha bo‘lishi mumkin. Uning mumtoz shakli 7 baytdir. Jumladan, Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” devonidagi 3244 asardan 2600 tasi g‘azal bo‘lib, ularning 1774 tasi 7 baytlidir. Ushbu ta’kiddan ko‘rinadiki, g‘azal mumtoz adabiyotimizda janrlarning sardori bo‘lib kelgan. Qofiyalanish tartibiga ko‘ra g‘azal:1) oddiy (a-a, b-a, v-a, g-a...), 2) husni matla’ (a-a, a-a, b-a, v-a, g-a...), 3) zulqofiyatayn (a-a, b-b, v-v, g-g...), 4) zebqofiyatayn (aa, a-a, a-a, a-a...), g‘azal- mushoira, g‘azal-chiston, g‘azal-nazira, g‘azal-muvashshah, g‘azal-musajja’, 17 G‘afurov I. Badiiy adabiyot turlari. – Toshkent.: "Fan", 2000. 44-89 b. 33 g‘azal-qit’a ko‘rinishlariga ega bo‘lgan. Dramatik turda hayot va insonlar o‘rtasidagi munosabatlar ifodasi tomoshabin ko‘z o‘ngida, muayyan sahna vaqti ichida harakatda sodir bo‘ladi, shu sabab unda so‘z va sahna san’ati birlashadi, birbutunlik kasb etadi. Dramatik asarda bir voqeaning o‘zi kimlar uchun kulguli, kimlar uchun qayg‘ulidir. Demak, poetik mulohazaning qanday janrga mansubligi shoirning maqsadi, goyasi bilan bogliq. Quyidagi janrlarga bo‘linadi: tragediya, komediya, drama, tragikomediya, melodrama, insenirovka, intermediya, monodrama va sh.k. Drama – (gr. drama – harakat so‘zidan). Bu janr harakatdan va odamlarning o‘zaro suhbatlari – dialogdan tarkib topadi. Dramaning kelib chiqish tarixini qadimgi zamon olimlari va hozirgi davr ilm ahli xalq diniy marosimlari bilan bog‘laydilar. Dramaning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning sahnada ijro etilishidir. Dramatik asar sahnada qo‘yilmas ekan, tomoshabin uning harakat va holatini kuzatib, so‘zlarini tinglamas ekan, u haqiqiy badiiy asar darajasiga ko‘tarila olmaydi. Sahna asari aktyorlarning mahorati, bezaklarning aniqligi, musiqa va yorug‘likning me’yori jihatidan ham o‘ziga xoslik kasb etadi. Sahnada o‘ynalishidan tashqari, dramaning adabiy asosi hisoblanmish asar matnida uning poetik xususiyatlari ham mujassamlashgan bo‘ladi. Bu poetik xususiyatlari bilan drama epos va lirika adabiy turlariga mansub janrlardan ajralib turadi. Chunki dramada har bir obraz o‘z xarakteriga xos xislatlarini o‘z tili, xatti- harakati orqali ochadi. Epos, lirika turlariga mansub janrlardan tubdan farq qilib, dramada muallif bayoni yo‘q. Dramada biror hayotiy voqea boshdan-oyoq batafsil tasvirlanmaydi, unda shaxs hayotining eng muhim nuqtalari aks ettiriladi, ya’ni dramaturg o‘z g‘oyaviy niyatlariga qarab butun voqealarni shunday markazlashtiradiki, tomoshabin katta-katta voqealar mohiyatini ham kichkina shtrixlardan anglab oladi. Tragediya – (gr. tragos – echki va ode – qo‘shiq) fojia. Asosida kelishtirib bo‘lmaydigan ziddiyat yotuvchi, oqibatda fojia bilan tugovchi dramatik turga mansub janr. Tragediya o‘z asosidagi konfliktning xarakteri va xarakterlarning o‘ziga xosligi bilan drama va komediyadan ajralib turadi. Tragediyadagi konflikt juda ham shiddatli, keskin bo‘lishi bilan birga, u hamma 34 vaqt ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot, insoniyatning ilg‘or ma’naviy hayoti bilan bog‘liq holda hal etiladi. Shuning uchun ham tragediyada inson maishiy hayotining, tarixiy taraqqiyotning muhim masalalari falsafiy tarzda keskin hal etiladi. Hayotdagi ikir- chikir voqea-hodisalar, mahalliy yoki shaxsiy to‘qnashuvlar tragediya uchun asos bo‘la olmaydi. Mana shularni nazarda tutgan rus tanqidchisi V.G.Belinskiy tragediyaga “dramatik poeziyaning oliy bosqichi va gultojidir», deb baho bergan edi. Tragediya ko‘p o‘zgarishlarni kechirgach, o‘ziga xos tabiiy xususiyatlarini kashf etgan holda yetilib qoldi. Аktyorlar ishtiroki masalasiga kelganda, Esxil bitta aktyor o‘rniga ikkita kiritdi, xor qismini ozaytirdi va dialogni birinchi o‘ringa qo‘ydi, Sofokl esa aktyorlarni uchtaga yetkazdi va dekoratsiyalar kiritdi. Kamolot masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, kichik afsonalar va kulgili ifoda usulidan boshlanib, satirik tomoshalar yo‘lini bosib o‘tgan tragediya allaqachon o‘zining ulug‘vorlik bosqichiga erishdi; uning vazni ham (troxaik) tetrametrdan yambga aylandi 18 . Tragediya eramizgacha bo‘lgan V asrda juda ham taraqqiy etdi. Uning bunday rivojida Esxil, Sofokl, Evripid kabi qadimgi dramaturglarning roli benihoya katta bo‘ldi. O‘zbek adabiyotida tragediya janri yangi hodisa sifatida rus va boshqa xalqlar adabiyoti ta’sirida paydo bo‘ldi. Tragikomediya – o‘zida tragediya va komediya xususiyatlarini birlashtirgan drama asari. Tragikomediyada fojiaviy holatlar bilan komik personajlar bir paytda sahnaga chiqadi. Voqelik tasvirida fojiaviylik o‘rnini kulgi, kulgili holatlar o‘rnini esa fojia egallaydi. Tragikomediya kuldirib yig‘latish va yig‘latib kuldirish holatlari asosiga quriladi. Tragikomediyaning dastlabki namunalari Evripid ijodida uchraydi. XIX asr oxiri va XX asrning ikkinchi yarmidagi Yevropa adabiyotida, xususan, G.Gauptman, A.P.Chexov, G.Lorka, E.Ionesko, S.Bekket ijodida tragikomediya namunalari mavjud. O‘zbek adabiyotida Sh.Boshbekovning “Temir xotin” asari tragikomediyaga misol bo‘ladi. Komediya – (gr. somos – xushchaqchaq olomon va oide – qo‘shiq so‘zlaridan) dramatik turga mansub janrlardan biri bo‘lib, bunda voqealar, xarakterlar, kolliziya kulgi fonida 18 Navoiy A. Xamsa – T.: “O‘zbekiston”, 1987. - 10-150 b. 35 tasvirlanadi. Kulgi, komizm inson va jamiyat hayotidagi ziddiyatlar ustidan hajv qilish yoki yengil yumor vositalaridan biridir. Komediya dastlab Grestiyada eramizdan oldingi V-IV asrlarda yuzaga kelgan bo‘lib, uning asoschisi Aristofandir. Qadimgi Rimda esa Terenstiy, Plavtlar ko‘plab komediyalar yaratdilar. Keyinchalik Italiya va boshqa G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida komediya keng tarqaldi. Rus dramaturgiyasida komediya XVIII asrning ikkinchi yarmida paydo bo‘ldi. Komediyaning ham ma lum vazni bo‘ladi, unda yomonʼ fe latvor zikr qilinadi, odamlar, ularning axloqlarida qoralanadigan va xush ʼ ko‘rilmagan tabiatlar hajv qilinadi. Ko‘pincha uning bo‘laklariga ohang-nag‘malar qo‘shilib, ularda ham qoralanadigan xulq-atvorlar eslanadi. Bu eslangan xulq- atvorlarda inson, hayvon va ikkoviga aloqador bo‘lgan xunuk shakl – timsollar ishtirok etadi. O‘zbek komediyasi xalq o‘rtasida muqallid, taqlid kabi janrlar sifatida juda uzoq zamonlardan mavjud edi. Biroq haqiqiy komediya janri XX asrning 20-yillaridan yuzaga keldi. Lirik Asarlarning O‘ziga Xosligi: Lirik asarlar – badiiy adabiyotning shaxsiy hissiyotlar, tuyg‘ular va kechinmalarni ifodalashga asoslangan turidir. Bu asarlar muallif yoki lirik qahramonning ichki dunyosini, his- tuyg‘ularini tasvirlaydi. Lirik asarlarning asosiy o‘ziga xosliklari quyidagilarda namoyon bo‘ladi 19 : 1. Sub’ektivlik: Lirik asarlarning asosiy xususiyati sub’ektiv ifodadir. Bu asarlarda muallifning yoki lirik qahramonning shaxsiy hissiyotlari va kechinmalari markaziy o‘rinni egallaydi. Lirik asarlarda voqealar emas, balki muallifning ichki dunyosi va tuyg‘ulari tasvirlanadi. 2. Tuyg‘ularning markaziy o‘rni: Lirik asarlar tuyg‘ularni ifodalashda markaziy o‘rin tutadi. Shaxsiy kechinmalar, muhabbat, qayg‘u, xursandlik, yolg‘izlik kabi hissiyotlar lirik asarlarda keng ifodalanadi. Bunda tuyg‘ular asarning asosiy mazmunini tashkil etadi. 3. Poetik til va obrazlilik: Lirik asarlar poetik til, metaforalar, epitetlar va boshqa badiiy vositalar bilan boyitilgan bo‘ladi. Bu asarlarda obrazlilik va poetik ifoda kuchli bo‘lib, bu lirik she’rlarning badiiy qiymatini oshiradi. 19 G‘azali X. Dramatik adabiyotning rivoji. – T.: “Fan va texnologiya”, 2012. 23-75 b. 36 4. Kichik hajm: Lirik asarlar odatda kichik hajmga ega bo‘lib, qisqa ifodali bo‘ladi. Lirik she’rlar, odatda, bir yoki bir necha betdan iborat bo‘lib, shaxsiy kechinmalarni qisqa va mazmunli ifodalashga qaratilgan. 5. Lirik “men”ning mavjudligi: Lirik asarlarda muallif yoki lirik qahramonning “men”i markaziy o‘rinda bo‘ladi. Asarlar bu “men” orqali ichki kechinmalarni ifodalab, shaxsiy tuyg‘ularni ochib beradi. 6. Ritm va ohangdorlik: Lirik asarlar ritm va ohangdorlikka e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu ularni musiqiylik bilan boyitadi. She’riy asarlarda ritmik tuzilish va tovushlarning uyg‘unligi muhim o‘rin tutadi. Misollar: Lirik she’rlar – Alisher Navoiyning g‘azallari, Erkin Vohidovning she’rlari. Ruboiylar – Umar Xayyomning ruboiylari. O‘lan va chistonlar – xalq og‘zaki ijodi namunalari. Dramatik Asarlarning O‘ziga Xosligi: Dramatik asarlar voqealar va qahramonlar o‘rtasidagi dialog va monologlar orqali ifodalangan asarlardir. Bu asarlar sahnada namoyish etish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular teatr san’ati bilan chambarchas bog‘liq. Dramatik asarlarning o‘ziga xosligi quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi: 1. Dialog va monologlar: Dramatik asarlar dialog va monologlar orqali ifodalanadi. Qahramonlarning so‘zlari orqali ularning xarakterlari, hissiyotlari va voqealarga munosabatlari ochib beriladi. Bu uslub dramada qahramonlarning ichki va tashqi harakatlarini ko‘rsatishga imkon beradi. 2. Harakatga asoslangan voqealar: Dramatik asarlar voqealar harakati orqali rivojlanadi. Qahramonlarning harakatlari, qarama-qarshiliklari va muammolari asarning rivojini ta’minlaydi. Harakat dramada voqelikning asosiy unsuri hisoblanadi. 3. Sahnaviy tasvir: Dramatik asarlar sahnaviy tasvirga asoslangan. Bu asarlar voqealarning sahnada namoyish etilishini ko‘zda tutadi, shuning uchun ham sahna dekoratsiyasi, kostyumlar va qahramonlarning harakatlari muhim o‘rin tutadi. 4. Konflikt va qarama-qarshiliklar: Dramatik asarlar odatda qahramonlar o‘rtasidagi konfliktlar va qarama-qarshiliklarga asoslanadi. Bu konfliktlar dramatik voqealarning harakatini ta’minlaydi va asarning dramatik kuchini oshiradi. 37 5. Vaqt va makonning cheklanganligi: Dramatik asarlarda voqealar odatda cheklangan vaqt va makonda sodir bo‘ladi. Bu sahnalashtirish uchun qulaylik yaratadi va voqealarni yanada dinamik qilishga yordam beradi. 6. Ochiq va yopiq syujet: Dramatik asarlar ochiq yoki yopiq syujetga ega bo‘lishi mumkin. Ochiq syujetlarda voqealar oxiriga yetmaydi va ularning natijasi ochiq qoladi. Yopiq syujetlarda esa voqealar o‘zining mantiqiy yakuniga yetadi. Misollar: Tragediyalar – “Hamlet” (Uilyam Shekspir), “Otello” (Uilyam Shekspir). Komediyalar – “Uylanish” (Nikolay Gogol), “Boy ila xizmatchi” (Hamza Hakimzoda Niyoziy). Dramalar – “Farhod va Shirin” (Alisher Navoiy), “Oltin odam” (Mirzo Tursunzoda). 38 XULOSA Badiiy adabiyot turlari va janrlarini ajratish, adabiyotshunoslikda nafaqat ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri, balki badiiy asarlarning mazmuni, shakli va tuzilishini chuqur tushunishga yordam beruvchi muhim vosita hisoblanadi. Adabiyotda turli janrlar va turlarni ajratish prinsiplari, o‘z navbatida, badiiy asarlarning asosiy xususiyatlarini aniqlash va ular orasidagi farqlarni ko‘rsatishga imkon beradi. Shu orqali, biz adabiyotning qanday shakllar va mazmunlarda rivojlanganini, har bir janrning o‘ziga xos badiiy va ijtimoiy vazifalarini yaxshiroq anglaymiz. Adabiy tur tushunchasining mohiyati Adabiyotning turlarga ajratilishi, uning tarixiy rivojlanishining ajralmas qismi bo‘lib, har bir adabiy tur o‘z davrida yashagan ijtimoiy va madaniy hayotni tasvirlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Adabiy tur tushunchasi – bu badiiy asarning strukturasi va mazmuni nuqtai nazaridan farqlanadigan ma'lum bir sinfga yoki guruhga mansub bo‘lgan asarlarni anglatadi. Bu tushuncha, asosan, adabiy asarning shakli, mazmuni va badiiy ifodalash usullariga asoslanadi. Shuningdek, har bir adabiy turning o‘ziga xos funksiyalari, shakl xususiyatlari va o‘qishdagi ta’siriga qarab, ularning ajratilishi o‘zgarib borgan. Tarixan adabiyotda epik, lirik va dramatik turlar asosiy adabiy turlar sifatida farqlangan. Epik adabiyot voqealar, qahramonlar va hikoya orqali insoniyatning turli hayotiy vaziyatlarini tasvirlashga qaratilgan bo‘lsa, lirik adabiyot shaxsiy hissiyotlarni, ichki kechinmalarni va tuyg‘ularni aks ettiradi. Dramatik adabiyot esa asosan harakat va qahramonlar o‘rtasidagi konfliktlar va qarama-qarshiliklar orqali dunyoni aks ettiradi. Badiiy adabiyot turlarini ajratish prinsiplari Badiiy adabiyot turlarini ajratish prinsiplari har bir turga xos bo‘lgan shakl va mazmunni hisobga oladi. Mazmunni ajratish, o‘z navbatida, asarlarning ijtimoiy mazmuni va individual, shaxsiy yondashuvlarni hisobga olishni talab etadi. Masalan, epik asarlarda voqealar rivoji va qahramonlarning o‘zaro munosabatlari markazda bo‘ladi, lirik asarlarda esa muallifning yoki lirik qahramonning ichki kechinmalari, orzu-umidlari, muhabbati va boshqa hissiy holatlari ifodalanadi. Dramatik asarlarda esa boshqariladigan harakat, vaqt va 39 makonning muhimligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, shakl jihatidan, asarlarni ajratish prinsipi ularning ifodalanish shaklidan kelib chiqadi. Epik asarlar hikoya qilish shaklida bo‘ladi, lirik asarlar esa odatda she'r yoki poetik shaklda, dramatik asarlar esa sahna uchun yaratilgan va dialoglarga asoslangan asarlar bo‘lib, ularning har biri badiiy ifoda vositalarini o‘ziga xos tarzda ishlatadi. Adabiy turlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va ularning rivojlanishi Badiiy adabiyot turlarining rivojlanishi va o‘zaro bog‘liqligi ham adabiyotshunoslikda muhim tadqiqot mavzusi hisoblanadi. Har bir adabiy tur o‘z davrida mavjud ijtimoiy, madaniy va falsafiy muhitga mos ravishda o‘zgarib, rivojlanib borgan. Adabiy turlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, adabiy janrlarning transformatsiyasi va janrlararo shakllanishi orqali adabiyot yangi shakllar va turar-joylar kashf etgan. Misol uchun, epik asarlarda roman, hikoya, yangi roman kabi yangi shakllar rivojlandi, lirik adabiyotda esa g‘azal, she’r va ballada kabi shakllar o‘zgarib bordi. Dramatik janrda esa komediya va tragediya o‘rtasidagi chegara o‘zgarib, dastan, monodrama va dramatik poema kabi yangi janr shakllari paydo bo‘ldi. Shunday qilib, adabiy turlar nafaqat badiiy ifoda vositalarining ko‘pligi, balki ular o‘rtasidagi aloqalar va bir-birini to‘ldiruvchi xususiyatlar orqali rivojlanadi. Turlar o‘rtasidagi bu bog‘liqliklar badiiy adabiyotning har doim yangilanishini ta’minlaydi va uning zamonaviy davrga moslashuvini osonlashtiradi. Xulosa: Adabiyotning turlarga ajratilishi – bu uning yanada chuqurroq tahlilini o‘rganish va turli janrlar orqali insoniyat tajribasini keng qamrovda anglash imkoniyatini yaratadi. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Xolbekov G. Adabiyot nazariyasi. – Nashr.: O‘zbekiston, 2008. 12-45 b. 2. Qodiriy A. Adabiyotshunoslik asoslari – T.: “O‘zbekiston”, 2005. - 23-67 b. 3. G‘afurov I. Badiiy adabiyot turlari. – Toshkent.: "Fan", 2000. 44-89 b. 4. Navoiy A. Xamsa – T.: “O‘zbekiston”, 1987. - 10-150 b. 5. Bobur Z. Boburnoma.- Nashr.: O‘zbekistan, 2006. 21-120 b. 6. Mirzo Ulug‘bek. Fazli ilm va adabiyot – T.: “Yangi nashr”, 2003. 13-60 b. 7. Fitrat M. Shuhrat. – Toshkent.: Sharq, 2007. 45-102 b. 8. Bobur Z. Shahriyaronnoma. - Toshkent.: “Jahon adabiyoti”, 1995. 30-80 b. 9. G‘azali X. Dramatik adabiyotning rivoji. – T.: “Fan va texnologiya”, 2012. 23- 75 b. 10. Abdulla Qodiriy O‘zbek adabiyotida janr va tur tushunchalari. – T.: “O‘zbekiston”, 2000. 18-56 b. 11. Turaev K. Adabiyotshunoslikka kirish. – T.: “Jahon adabiyoti”, 2010. 60-90 b. 12. Ibn Sino Ilmiy adabiyot va falsafiy fikr. – T.: “Yoshlar”, 2002. 34-80 b . 13. Jaloliddin Rumiy Shams va Badiiy fikr. – T.: “Adabiyot dunyosi”, 1999. 41- 115 b. 14. G‘afur G‘ulom Adabiyotning falsafiy tahlili. – T.: “Adabiyot nashriyoti”, 2015.16-68 b. 15. Shuxrat M. O‘zbek dramaturgiyasi tarixi. – T.: “O‘zbek kitob nashriyoti”, 2018. 50-110 b. Elektron adabiyotlar va internet manbalari 1. www.ziyonet.uz 2. www.google.uz 3. www.libruary.com 4. www.google.ru 5. www.vikipediya.ru 41 6. www.scientist.uz 42

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Adabiy tur tushunchasi

1.1. Adabiy tur tushunchasining ta’rifi va tarixiy rivoji

1.2. Adabiy turlarning asosiy xususiyatlari

II bob. Badiiy adabiyotni turlarga ajratish prinsiplari

2.1. Badiiy adabiyot turlari: epik, lirik va dramatik tur

2.2. Adabiy turlarni aniqlashda qo‘llaniladigan mezonlar

III bob. O‘zbek adabiyotida badiiy turlar

3.1. O‘zbek adabiyotida epik tur namunalarining tahlili

3.2. Lirik va dramatik tur asarlarining o‘ziga xosligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить