“Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	4.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish

Купить

“Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish mavzusidagi 1

BITIRUV LOYIHA ISHINING MUNDARIJASI KIRISH……………………………………………………………… 3-6 I BOB. “ADABIY TURLAR VA JANRLAR” MODULINI O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI ...................................................................... 7-12 1.1. “Adabiy turlar va janrlar” moduli taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari........................... ......................................................................7-12 1.2. “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar.........................................................................................13-33 II BOB. “ADABIY TURLAR VA JANRLAR” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. Ma’ruza matni..................................................................................... 34-59 2.2. Modul yuzasidan ke

Kirish Mavzuning dolzarbligi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ta’lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalardan etib belgilangan. Ta’lim jarayoniga yangi o‘qitish texnologiyalari va faol metodlarini qo‘llash orqali bo‘lajak kadrlarning ijodiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, yangi bilimlarni mustaqil egallash qobiliyatini rivojlantirishga erishish mumkin. Chunki, bozor iqtisodiyoti sharoitida faqat mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxsgina o‘z muammolarini o‘zi mustaqil hal qila oladi va jamiyatda o‘z mavqeiga ega bo‘ladi. Bunday qobiliyat esa ta’lim muassasalarida shakllantiriladi. Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: «Demokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar e

«Insonni, uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo‘lsa so‘z san’ati-badiiy adabiyotdir. Adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari deb ta’riflashi bejiz emas, albatta» 1 . Inson ma’naviyatini shakllantirishda, e’tiqodini qaror toptirishda adabiyotning o‘rni beqiyosdir va bu jarayon, asosan, adabiyot darslarida amalga oshiriladi. Adabiyot san’atning bir turi sifatida o‘zining badiiy jozibasi bilan insonlar qalbiga oson yo‘l topa olish, estetik hissiyotlariga kuchli ta’sir qilish, hayotiy voqea-hodisalar haqida chuqur mulohaza yuritishga da’vat etish kabi xususiyatlarga ega. Biroq buning uchun muallimning o‘zi muayyan adabiy- nazariy ko‘nikmaga ega bo‘lishi lozim. Shundagina u dars davomida o‘quvchilarga asa

Bitiruv loyiha ishining maqsadi: Modul bo‘yicha chuqur va atroflicha bilim berish, ularda adabiy turlar va janrlar bo‘yicha yaxlit tasavvur uyg‘otish, modulning barcha tushunchalari va mazmunini tizimli asosda, innovatsion texnologiyalardan foydalanib, didaktika talablarga amal qilgan holda o‘qitish jarayonini loyihalashtirish va o‘quv-uslubiy ta’minotini yaratish. Bitiruv loyiha ishiing vazifalari:  “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishning ustuvor yo‘nalishlarini aniqlashtirish;  “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishga doir innovatsion texnologiyalarni tasniflash;  “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitish jarayonini loyihalashtirish va rejalashtirish.  “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishga doir elektron modulli didaktik ta’minotni ishlab chiqish( ma’ruza ma

dasturi», tadqiqot mavzusiga oid O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Davlat ta’lim standartlari, O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining Nizomlari va buyruqlari; innovatsion ta’lim va pedagogik texnologiyalari nazariyasi va metodikasi, shuningdek, adabiyotshunoslikning nazariy masalalariga oid fundamental tadqiqotlar, bitiruv loyiha ishining metodologik asoslarini tashkil etadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati: Mazkur bitiruv loyiha ishida ishlab chiqilgan innovatsion ta’lim texnologiyalari hamda didaktik materiallardan “Adabiyotshunoslikka kirish”, “Adabiyot nazariyasi” fanlaridan ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarini o‘tkazish jarayonida samarali foydalanish mumkin. Ishning tuzilishi. Bitiru

I. BOB. “ADABIY TURLAR VA JANRLAR” MODULINI O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI 1.1. “Adabiy turlar va janrlar” moduli taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari Mustaqilllikdan keyingi yillarda ijtimoiy hayotning barcha sohalarida bo‘lgani singari milliy adabiyotda ham ijobiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. Prezidentimiz I. A. Karimov o‘rinli ta’kidlaganlaridek, “... ma’naviyatni tushunish, anglash uchun, avvalo, insonni tushunish, anglash kerak” 2 . Millat ma’naviyatini yuksaltiradigan vositalardan biri - badiiy adabiyotdir. Badiiy adabiyotning mohiyatini anglash, uning san’atdagi o‘rnini belgilash, adabiy jarayonni tahlil va talkin qilib borish uchun filolog talabalarda ilmiy-nazariy tushunchalar shakllangan bo‘lishi zarur. Adabiyotshunoslik nazariyasi oid ilmiy-nazariy qarashlar umumta’lim maktablarin

Badiiy adabiyotni turlarga ajratish, ya’ni asar tiplarini belgilash Aflotun davridan boshlangani an’anaviy tarzda epos, lirika va dramadan iborat ekani e’tirof etiladi. Aflotun “Davlat” asarida adabiy turlar farqini shunday tushuntirgan: birinchidan, (muallif) o‘z nomidan to‘g‘ri gapirishi, ikkinchidan o‘z asari qahramonlarining “nutq almashinish” ko‘rinishiga qurishi va bunda shoir so‘zlari aralashmasligi, uchinchidan, o‘z so‘zlari asarda ishtirok etuvchi begonalar so‘zlari orqali aytishi mumkin. Suqrot asarlariga munosabat masalasida aytilgan bu talqin keyinchalik adabiyotni turlarga ajratishda metodologiya vazifasini bajardi. Aflotunning shogirdi Arastu bu fikrlarni yanada izchilroq qilib davom ettirgan: “Bu sohada asarlar yana aks ettirish usullari jihatidan ham bir-bi ridan farq qilad

Biroq eposga xos xususiyatlar ma’lum darajada lirik asarda yoki komediya, drama, tragediyada ham mavjud bo‘ladi. Yoki lirikaga xos xu susiyatlar roman, qissa, hikoya yoki drama asarlarida namoyon bo‘ladi. Dramaning xos belgilari esa epos, lirikada ham ko‘rinadi. Chunki adabiy turlar bir-biri bilan mustaxkam aloqador, mushtarak hodisa sanaladi. Ularning tasvir obyekti ham, mavzusi ham yagona - insondir. Adabiy turlarga mansub janrlar ana shu obyektni har xil ko‘rinishda gavdalantiradi, xolos. Epos (roman, qissa, hikoya) voqeani, lirika insonning ruhiy holat, kechinmasini, drama kishining xarakterini gavdalantiradi, degan qarash keng yoyilgan. Biroq roman, qissa, hikoyada ham insonning ruhiy holat, kechinmalari ko‘rsatiladi. She’riy asarlarda ma’lum voqealar bayon etiladi. Drama asarlarida h

o‘zgarib, boyib borgan. Qadimgi epik asarlarda voqealar o‘tgan zamon shaklida ifodalangan bo‘lsa, hozirgi roman, qissa, hikoyalarda hozirgi yoki o‘tgan zamonda boshlanib, ayni paytda ham davom etayotganday yoki yana boshqacha tarzda naql qilinadi. Epik asarlar voqealarni aks ettirish jihatidangina emas, balki inson ruhiy olamini chuqur tahlil qilishi bilan ham yangi imkoniyatlarni namoyon etmoqda. Epos tor ma’noda xalq ijodiyotiga mansub yirik hajmli asarlardir. O‘zbek xalq dostonlari ham epik asardir. Xalq eposi mavzusi, voqealarni talqin qilishiga ko‘ra bir necha xillarga bo‘linadi. Masalan: qahramonlik eposi, tarixiy epos, romantik epos, jangnoma va boshqalar. Bu asarlar keng syujetli, dramatik voqealarga boy bo‘ladi. Xalq eposida real voqelik badiiy to‘qima, xayoliy tasavvur, mifologik

amalga oshirish, dunyoni anglash va anglatish imkoniyatlarining kengligi va buning XX asr boshlarida dolzarblik kasb etgani) bilan izohlanadi. O‘tgan asrning 60-70-yillari ijtimoiy-siyosiy sharoiti yana she’riyatni yetakchi mavqega olib chiqdiki, bu ijod erkinligi bo‘g‘ilgan sharoitda badiiy proza o‘zining eng muhim funksiyasi – badiiy-konseptual funksiyasini to‘laqonli bajara olmay qolgani bilan izohlanishi mumkin. 80-yillarga kelib esa epos yo‘qotgan mavqeini yana tiklay boshladi: M.M.Do‘st, E.A’zam, A.A’zam, X.Sulton kabi ijodkorlar asarlarida jamiyatni, zamona kishilari ruhiyatini va buning vositasida jamiyatning mavjud holatini chuqur badiiy idrok etishga intilish kuchaydi. Biroq, ta’kidlash zarurki, adabiy turlarning birini ikkinchisidan ustun qo‘yishga intilish nomaqbuldir. Zero, ha

Adabiy turlar va janrlarning tabiatini, o‘ziga xos xususiyatlarini o‘zlashtirmasdan turib badiiy asarlarni tahlil qilib bo‘lmaydi. Xususan, O‘zbek filologiyasida tahsil olayotgan talabalar uchun bu kabi adabiy-nazariy tushunchalarni o‘rganish suv va havo kabi zarurdir. Shu nuqtai nazardan “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishning ustuvor yo‘nalishlari quyidagicha belgilandi: 1. Adabiy turlar va janrlar bo‘yicha Sharq va G‘arb mutafakkirlarining qarashlarini o‘rganish; 2. Adabiy turlar va janrlar bo‘yicha rus adabiyotshunoslarining ilmiy- nazariy qarashlarini o‘rganish; 3. Adabiy turlar va janrlar bo‘yicha o‘zbek olimlarining tadqiqotlarini o‘rganish; 4. Epik tur va uning janrlarini o‘zbek adabiyoti namunalari asosida o‘rganish; 5. Lirik tur va uning janrlarini milliy adabiyotimiz mi

1.2. “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar Hozirgi vaqtda ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik innovatsiyalarni keng ko‘lamda qo‘llash jahon taraqqiyotining global tendensiyasi hisoblanadi. Pedagogik innovatsiyalar ko‘lamining ortib borishi, mamlakatda modernizatsiya jarayoni tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan ayni davrda ta’lim sohasiga yangiliklarni tizimli ravishda kiritishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ammo ko‘plab pedagogik innovatsiyalarning yaratilayotganiga qaramay, ta’lim jarayonlariga o‘qitishning yangi mazmun, shakl, metod va vositalarini tatbiq etish bo‘yicha pedagogik tadqiqotlarni joriy etish darajasini hozircha yetarli deb bo‘lmaydi. Darhaqiqat, yangilangan ta’lim tizimini joriy etishda har bir o‘qituvchining o‘z fa

texnologiyalar innovatsion ta’lim texnologiyalari yoki ta’lim innovatsiyalari deb nomlanadi. Ta’lim innovatsiyalari “innovatsion ta’lim” deb ham nomlanadi. “Innovatsion ta’lim” tushunchasi birinchi bor 1979 yilda “Rim klubi”da qo‘llanilgan. Barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’limda ham “novatsiya”, “innovatsiya” hamda ularning mohiyatini ifodalovchi faoliyat to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Agar faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo‘lib, faqatgina тизимдаги ayrim elementlarni o‘zgartirishga xizmat qilsa u novatsiya (yangilanish) deb yuritiladi Bordi-yu, faoliyat ma’lum konseptual yondashuv asosida amalga oshirilib, uning natijasi muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan o‘zgartirishga xizmat qilsa, u innovatsiya (yangilik kiritish) deb ataladi. Ta’lim jarayonini o‘zga

Godnin, V.I.Zagvyazinskiy, V.A.Kan-Kalik, N.V.Kuzmina hamda V.A.Slastenin kabi tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ishlarda innovatsion faoliyat, pedagogik faoliyatga innovatsion yondashish, innovatsion g‘oyalarni asoslash va ularni amaliyotga samarali tadbiq etish, xorijiy mamlakatlar hamda respublikada yaratilgan pedagogik innovatsiyalardan xabaror bo‘lish orqali pedagog faoliyatida ulardan faol foydalanish borasidagi amaliy harakatlar mazmuni yoritilgan 4 . Ta’lim jarayonidagi innovatsion o‘zgarishlar avvalo o‘qituvchining innovatsion faoliyatiga bog‘liq. Innovatsion faoliyat – yangi ijtimoiy talablarning an’anaviy meyorlarga mos kelmasligi yoki yangi shakllanayotgan g‘oyalarning mavjud g‘oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni yechishga qaratilgan fao

asosiy maqsadi ta’lim oluvchilarda kelajakkka mas’uliyat hissini va o‘z-o‘ziga ishonchni shakllantirishdir. Aslida har bir o‘qituvchi ijodkor, har bir o‘tilgan dars uning betaktor ijodining mahsuli bo‘lishi kerak. Buning pedagog pedagogik texnologiyalarni samarali usullarini qo‘llay bilish mahoratiga ega bo‘lishlik taqozo etiladi. Ma’lumki, “texnologiya”yunoncha co‘z bo‘lib, “techne”–mahopat, can’at va “logos”– tyshyncha, ta’limot, fan ma’nocini anglatadi.“Ta’lim texnologiyaci” ibopacining ma’noci –(inglizcha “An educational technology”) ta’lim japayonini yukcak mahopat bilan can’at dapajacida tashkil etish to‘g‘picida ma’lymot bepyvchi fan, ta’limot demakdip. “Pedagogik texnologiya bu o‘qityvchi (tarbiyachi) tomonidan o‘qitish (tarbiya) vositalari yordamida o‘qyvchilapga ta’sir ko‘pcatish

tushunchalarning mohiyatini to‘g‘ri anglay olmaslik ularni qo‘llashda ko‘plab metodik qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Oliy ta’limda asosiy e’tibor o‘qitish jarayonini loyihalash (texnologik model) va rejalashtirish (texnologik xarita)ga, ya’ni texnologizatsiyaga qaratilishi kerak. Har bir darsni, hoh u ma’ruza, hoh seminar mashg‘ulotlari bo‘lsin loyihalashtirish va rejalashtirish kutilayotgan natijaga olib keladi. Buning uchun innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir. Adabiy ta’limga joriy etilishi lozim bo‘lgan innovatsion texnologiyalar xilma- xil. Shulardan eng muhimi – “Tanqidiy fikrlash” texnologiyasi 5 . Buni adabiyotshunoslikdagi tanqid bilan bir xil degan xulosaga kelmaslik kerak. Tanqidiy fikrlash bu – XXI asr talablarini muvaffaqiyatli ro‘yobga ch

muammo haqida o‘z fikrini bildirishi, o‘zgalar fikrini hurmat qilishi kabi ko‘nikmalari shakllanadi. Tanqidiy fikrlash texnologiyasini ta’lim jarayoniga quyidagicha qo‘llash mumkin. O‘zbek filologiyasi 1-kurs talabalariga “Adabiyotshunoslik nazariyasi” fanidan “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘tishda amaliy, seminar mashg‘ulotlarida induvidual, juftlikda, kichik guruhlarda ishlash uchun topshiriqlar beriladi. Deylik, guruh tanlov asosida to‘rt kichik guruhlarga bo‘linadi. Ularga quyidagicha topshiriq beriladi. 1-guruhga. Adabiy turlarni tasnif qilishda G‘arb va Sharq olimlarning ilmiy- nazariy qarashlarini bayon qiling? 2-guruhga. Adabiy janr tushunchasining paydo bo‘lish omillarini izohlang? 3-guruhga. Romanning janr xususiyatlari, tarixiy taraqqiyotini belgilang? 4-guruhga. Birinchi

Uchinchi bosqich – fikrlash bosqichi kulminatsiya bo‘lib hisoblanadi, uning davomida talabalardan o‘z bilimlarini umumlashtirish, bilib olgan narsalarni bungacha bilgan narsalari bilan taqqoslash, ularning savollariga javoblarni qay darajada olganiga qarab baholash (va zaruratga qarab yangi savollarni shakllantirish), bilgan narsalarini yanada katta muammolarga qo‘llash, bilib olgan narsalarini munozara qilish va himoya qilish lozim bo‘ladi. Tanqidiy fikrlash uchun berilgan vaqt tugagandan so‘ng har bir guruh o‘z taqdimotlarini o‘tkazishadi. Bir-birlariga savol-javoblar bilan murojaat qilishadi. O‘z nuqtai nazarlarini qattiq turib himoya qilishadi. Hatto guruhdagi past o‘zlashtiruvchi talabada ham qandaydir fikr aytish istagi paydo bo‘ladi. O‘zaro muloqot, fikrlar xilma-xilligi darsning s

- o‘quvchilarga turli xil fikrlarni tinglashga imkoniyat beradi; - talabalarga o‘z savollarini berishda yordam beradi; - talabaga o‘z-o‘zini ro‘yobga chiqarishga imkon beradi; - talabalar tomonidan axborotlar qayta ishlanishini ta’minlaydi; - talabalarda tanqidiy fikrlashga imkoniyat yaratadi. Bundan tashqari “Adabiy turlar va janrlar” modulini o‘tishda quyidagi innovatsion texnologiyalardan foydalanish mumkin. “Mantiqiy chalkash zanjir” metodi. Metod tushunchalar, bildirilgan fikrlar o‘rtasida bog‘liqlikni yuzaga keltirish, ularni mantiqiy jihatdan ketma-ketlikda to‘g‘ri ifodalashga yordam beradi. Uning mohiyatiga o‘qituvchi mavzuni yorituvchi ma’lumotlarni to‘g‘ri va noto‘g‘ri tartibda bayon etadi. Talabalarning vazifasi mantiqiy jihatdan noto‘g‘ri ifodalangan ma’lumotlarni to‘g‘ri dalil

hamda raqib ishtirok etishini aytib, bu yerda obrazlar ishtiroki bilan bog‘liq andazalar borligiga o‘quvchilar diqqati tortiladi. Boshqa obrazlar esa asosan shu uchlikni to‘ldiradi, ularning xarakteri, ruhiy holatini ochishga xizmat qiladi. Mana shu uch asosiy obrazlarga xos bo‘lgan doimiy xarakter belgilari, ta’rif-tavsiflarni bilish va anglash mumtoz she’riyatni to‘g‘ri o‘qish, tushunish va tahlil qilish garovidir. Shuning uchun har biriga alohida to‘xtalib, ularning xususiyatlaridan o‘quvchilarni xabardor qilish lozim. Buning uchun “T-chizmasi” strategiyasi eng ma’qul texnologiya sanaladi. G‘azal janridagi an’anaviy oshiq va ma’shuqa obrazlarini “T-chizmasi” metodi bo‘yicha tushuntirish qulay. Avval bu ikki obrazning uzviy bog‘liq ikki jihati – portreti va xarakter xususiyati qiyoslanad

“T -chizmasi metodi Ma’shuqa Portret : Go'zal Labi g'uncha Sochi sunbul Beli xipcha Nigohi o‘t Sarv qomat Xarakterxususiyati : Sho‘x Iltifotsiz Zulmkor Sitamgar Bevafo Mag‘rur v.b. Oshiq Portreti : Holi zabun Zorlanuvchi Qaddi dol Ko‘z yoshiqon Rangi sariq Jismi zaif v.b. Xarakter xususiyat : Sabrli Yozg‘iamaydi Xokisor Vafodor Ishqa barqaror Vaslgaumidvor v.b. Har bir ta'rif yoki tavsifga g'azallardagi baytlardan misol keltirilishi hamda fikrni mantiqli dalillar bilan isbotlash yuqori baho (ball) uchun asos bo'lishi kerak . «Т -сhizmasi ” metodi Har qand ay metod qaysi fand a , qaysi dars materialiga tatbiq qilinayotganiga ko‘ra o‘zgacha qo‘llanishi tabiyy . O‘qituvchi metod ni ijodiy d avom ettirga holda ikki chizmad agi o‘zaro bog‘lanishi mumkin bo‘lgan jihat larni a

Venn diagrammasi. Ushbu grafik organayzer talabalarda mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv, ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o‘zlashtirish (sintezlash) ko‘nikmalarini hosil qilishga yo‘naltiriladi. U kichik guruhlarni shakllantirish asosida aniq sxema bo‘yicha amalga oshiriladi. “Venn diagrammasi” grafik organayzeri adabiy ta’limda adabiy asarlar, adabiy turlar va janrlarni tahlil qilish mumkin. Masalan; uchta doira chizib, roman, qissa, hikoyaning o‘xshash va farqli tomonlarini tahlil qilish mumkin. Ma’lumki, roman qissa va hikoyaga nisbatan, qissa hikoyaga nisbatan hajm jihatidan yirikroq janr, ammo o‘xshash jihati bir turga mansubligi. Venn diagrammasi talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam

Shuningdek, roman janriga mansub asarlarni, masalan, A. Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani qahramonlaridagi o‘xshash va farqli jihatlarni kichik guruhlarga bo‘lingan holda tahlil qilish mumkin. “Tushunchalar tahlili asosida matn tuzish”. Tushunchalar asosida matn tuzish metodi bilish - izlanish turidagi mustaqil ishlar sirasiga kirib, bu ish turli xil mantiqiy amallarni talab etadi: tahlil qilish va umumlashtirish, dalil va hodisalarni qiyoslash, ulardagi mushtaraklik va farqli tomonlarni aniqlash, asosiy va ikkinchi darajali belgilarni ajratish, sabab-oqibat aloqalarini ochib berish va hokazo. Odatda talabalar noma’lum hodisalar, yangi materiallarga duch keladilar, yangi bilimlarni egallash va o‘quv muammosini hal qilish yo‘llarini izlab topishni talab etadigan muammoli vaziyat paydo bo‘l

Tushunchalar tahlili asosida matn tuzish ayniqsa, adabiyot darslarining amaliy va seminar darslarida katta samara beradi. Masalan, “Lirik tur va uning janr xususiyatlari” mavzusini o‘tishda quyidagicha ta’lim texnologiyasini tuzish mumkin. 1. Lirika, shoir, kechinma, lirik qahramon, ko‘ngil, obraz, ijtimoiy-siyosiy, intim, pezaj, grajdanlik. 2. G‘azal, maqta’, matla, qofiya, vazn, band, radif, bayt, begona bayt, musajja’, qofiyaband, yor, oshiq, raqib, obraz. 3. Ruboiy, to‘rtlik, taronai ruboiy, dubaytiy, qofiya, band, vazn, hajaz, ramal, Navoiy, Bobur. 4. Tuyuq, fard, janr, omonimlik, qofiya, vazn, so‘z o‘yini, Sharq, she’riyat, an’ana, yangilik. 5. Qasida, janr, qofiya, vazn, qit’a, parcha, turk, she’riyat, Sakkokiy, Navoiy, “Hiloliya”. Tushunchalar tahlili asosida matn tuzish individua

hikoyalarda ... kabi takrorlanmas xarakterlar yaratildi” kabi jumlalardan foydalaning? 3. O‘zingiz havas qilgan, siz uchun ideal bo‘lgan adiblardan birining timsolini gavdalantiring? O‘n minutlik esse talabaning ijodiy qibiliyatini, yozma savodxonligini oshirishda muhim ahamiyatga ega texnologiyalardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida innovatsion metodlardan foydalanish talabalarning mantiqiy, tanqidiy, mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishda yaxshi samara beradi. Mazkur metodlar tarbiyaviy xarakterdagi bir qator vaziyatlarni amalga oshirish imkonini beradi: - o‘zining faoliyatiga mas’ullik va qiziqish uyg‘otadi; - o‘zgalarni tinglash va fikriga hurmat; - muammoga ijodiy yondoshish; - imkoniyatlarni ko‘rsata olish; - jamoa bilan ishlash mahorati. Ta’lim sifatini yaxshilash, tala

Talaba matnni yoki matn qismini o‘qish jarayonida asarning qaysi janrga mansubligini aniqlaydi. Shu tariqa kuyeyingi matnlar ham beriladi. Talaba topshiriqni bajarish jarayonida daftariga quyidagi belgilarni qo‘yadilar.“V” - bilaman, “-” - notanish, “+”- yangilik, “?” -tushunmadim, ya’ni qo‘shimcha ma’lumot kerak. Insert jadvali quyidagtcha tuziladi. Belgilar 1-matn 2-matn 3-matn “V”–tanish ma’lumot “?” – mazkur ma’lumotni tushunmadim, izoh kerak. “+” bu ma’lumot men uchun yangilik. “– ” bu fikr yoki mazkur ma’lumotga qarshiman? “To‘rtburchak metodi”. Yangi mavzuni mustahkamlashda yaxshi samara beradi. Magnitafon yoki disk orqali hikoya janriga masub O‘. Hoshimovning “Urushning so‘nngi qurboni” hikoyasidagi qahramonlar tavsifi o‘qib eshittiriladi. Qaysi qahramon ta’riflanganligini guruhlar

3-guruhga. U yosh yigit. Kasalmand. Nochor.Uylanmagan. Qo‘li kaltaligidan borgan sari ahvoli og‘irlashib bormoqda. Uni urushga olishmagan. 4-guruhga. U ona. Mehribon. O‘g‘illarining har ikkovining ko‘ngliga qaraydi. Bolasining ko‘z o‘ngida so‘nib borayotganiga qarab turolmaydi. Uni urushga olishmagan. Hikoyaning bugungi kundagi ahamiyati esa tinch, osuda hayotimizni asrab- avaylash, uning qadriga yanada ko‘proq yetish, tinchlikni himoya qilishdir. Hikoya talabalarni ota-ona, aka-uka, qon-qarindosh, qo‘ni-qo‘shnilariga mehribon, g‘amxo‘r bo‘lishga chorlaydi. Rezyume texnologiyasi. Texnologiya talabalar tomonidan murakkab, ko‘p tarmoqli va muammoli mavzularning samarali o‘zlashtirilishi uchun xizmat qiladi. Unga ko‘ra o‘rganilayotgan mavzuning band yoki bo‘limlari bo‘yicha axborot berilib, h

“Kecha va kunduz” romanining qahramonlari Zebi Razzoq so‘fi Miryoqub Fazilati kamchiligi fazilati kamchiligi fazilati Kamchiligi “Domino o‘yini” metodi. Domina o‘yini metodi ham adabiyot darsliklarida o‘tilgan mavzularni mustahkamlashda yaxshi samara beradi. Ushbu metod saolnomalar asosida tuziladi. Har bir talabaga savolnomalar tarqatiladi. Savolnomalarda avval boshqa bir savolning javobidan keyin yangi savol beriladi va savolni o‘qituvchi o‘qiydi. O‘qituvchi bergan savolga qaysi talaba qo‘lidagi javob to‘g‘ri kelsa, o‘sha talaba savolga javob beradi hamda u savolni o‘qiydi. U savolning javobi kimning qo‘lida bo‘lsa, turib javob beradi va u ham o‘z savolini beradi. O‘yin shu tariqa davom etadi. Talabalardan tez va aniq javob berish talab etiladi. Domino o‘yinidan, asosan, amaliy va semina

«FSMU» metodi 6 . Texnologiyaning maqsadi : Mazkur texnologiya ishtirokchilardagi umumiy fikrlardan xususiy xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni o‘zlashtirish, xulosalash, shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur texnologiyadan ma’ruza mashg‘ulotlarida, mustahkamlashda, o‘tilgan mavzuni so‘rashda, uyga vazifa berishda hamda amaliy mashg‘ulot natijalarini tahlil etishda foydalanish tavsiya etiladi. Texnologiyani amalga oshirish tartibi: - qatnashchilarga mavzuga oid bo‘lgan yakuniy xulosa yoki g‘oya taklif etiladi; - har bir ishtirokchiga FSMU texnologiyasining bosqichlari yozilgan qog‘ozlar tarqatiladi: - ishtirokchilarning munosabatlari individual yoki guruhiy tartibda taqdimot qilinadi. FSMU tahlili qatnashchilarda

Fikr: “Hikoya va uning janr xususiyatlarini aniqlash”. Topshiriq: Mazkur fikrga nisbatan munosabatingizni FSMU orqali tahlil qiling. F – hikoyada birgina voqea qalamga olinadi. S – hikoyaning janr talabidan voqelikni ixcham berishni talab etadi. M – A. Qahhorning “Bemor”, “O‘g‘ri”, “Adabiyot muallimi” hikoyalari. U – hikoya epik turning kichik janrlaridan biri. “Sinkveyn” metodi. J.Still, K.Meredis, Ch.Temil tomonidan ishlab chiqilgan “O‘qish va yozish asosida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish dasturi”da har bir talaba yoki talabalar guruhlarining fikrlash faolligini oshirish, ularda tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish uchun “Sinkveyn” metodini qo‘llash samarali ekanligi aytiladi. Bu o‘rinda metodning mohiyati bilan tanishib o‘tish maqsadga muvofiqdir. Sinkveyn tuzish murakkab j

Sinkveynlar quyidagi holatlarda samarali sanaladi: Namuna. “Sinkveyn” metodi asosida drama janrining muhim xususiyatdarini ochib bering? 1. Drama 2. Sahnaviy asar 3. Dramani rejissor sahnalashtiradi 4. Sahnada aktyorning mahorati namoyon bo‘ladi 5. Drama teatr san’atini rivojlantiruvchi janr “Klaster” metodi. “Klaster” (g‘uncha, to‘plam, bog‘lam) metodi puxta o‘ylangan strategiya bo‘lib, uni o‘quvchi (talaba)lar bilan yakka tartibda, guruh asosida tashkil etiladigan mashg‘ulotlarda qo‘llash mumkin. Klasterlar ilgari 32Мураккаб ахборотни синтезлашда Ўқувчи талаба)ларнинг билимларини баҳолашда Ўқувчи (талаба) томонидан ижодий ишланмаларнинг тақдим этилишида Синквейнлар самаралидир1-босқич 2-босқич 3-босқич 4-босқич Мавзу бир сўз билан ифодаланади (одатда от танланади) Мавзу иккита сифат била

surilgan g‘oyalarni umumlashtirish, ular o‘rtasidagi aloqalarni topish imkoniyatini yaratadi. Innovatsion ta’lim texnologiyalarini adabiy-nazariy tushunchalarga o‘rinli qo‘llash darsning samaradorligini oshirib, talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini mustahkamlaydi. Ammo, innovatsion texnologiyalarni mavzuning xususiyatlaridan kelib chiqib tatbiq etish o‘qituvchining mahoratiga, idmiy-nazariy va pedagogik tayyorgarligiga bog‘liq. 33роман очер к масал қисса ҳикоя эссе фелеътонЭпик жанр жттурту р рубоий туюқ достон қасид a ғазал Лирик жанр комеди я Драма трагеди я трагико медия баллада фард

II BOB. “ADABIY TURLAR VA JANRLAR” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 1.1. Ma’ruza matni Mavzu. Adabiy turlar va janrlar Reja 1. Adabiy tur va janrlar haqida. 2. Epik tur va uning janrlari. 3. Lirik tur va uning janrlari. 4. Dramatik tur va uning janrlari. Kalit so‘zlar: tur, janr, epos, roman, qissa, hikoya, lirika, g‘azal, ruboiy, tuyuq, qasida, qit’a, drama, tragediya, komediya. Adabiy turlar va janrlar haqida tushuncha – adabiy asarlarning nutqiy tashkillanishi, tasvir predmeti, obyekt va subyekt munosabati kabi jihatlari bilan umumiylik kasb etuvchi yirik guruhi. An’anaviy ravishda badiiy asarlarni uchta katta guruhga – epik, lirik va dramatik turlarga ajratib kelinadi. Adabiy asarlarni turlarga ajratish masalasi qadimdan ishlanib keladi. Antik yunon faylasufi Platon o‘zining “Davlat

V.G.Belinskiy obyekt (voqelik) va subyekt (ijodkor) munosabatiga ko‘proq urg‘u berdi: eposda obyektivlik, lirikada subyektivlik, dramada ikkisining qorishiqligi kuzatilishini ta’kidladi. Eposni “obyektiv poeziya” derkan, Belinskiy epik asar muallifi o‘zining ixtiyoridan tashqari “o‘z-o‘zicha amalga oshgan narsaning oddiy hikoyachisi” maqomida turishini, lirikani “subyektiv poeziya” deganida esa “unda ijodkor shaxsiyatining birinchi planda turishi va barcha narsa uning shaxsiyati orqali qabul qilinishi va anglanishi”ni nazarda tutadi. Albatta, obyektivlik va subyektivlik tushunchalarini mutlaqlashtirmaslik zarur. Zero, epos “obyektiv poeziya” deyilsa ham, uning “obyektivligi” o‘quvchi nazdidagi illyuziya xolos, aslida epik asarda ham subyektiv ibtido mavjuddir. Gegel tasnif asoslaridan biri

Mazkur belgilovchi xususiyatlar bilan birga har bir adabiy turga mansub adabiy asarlarga ko‘proq xos (ya’ni, belgilovchi bo‘lmagan) xususiyatlar ham kuzatiladi. Jumladan, ular o‘zlarining nutqiy shakllanishi jihatidan farqlanadi: lirik asarlar asosan she’riy nutq shaklida mavjud, ayni paytda, nasriy nutq shaklida yozilgan lirik asarlar (masalan; Fitrat, Cho‘lpon, Mirtemir, I.G‘afurovlarning nasriy she’rlari; Cho‘lponning “Oktabr qizi”, A.A’zamning “O‘zim bilan o‘zim” lirik dostonlari) ham bor. Epik asarlar asosan nasrda yaratiladi, lekin she’riy yo‘lda yozilganlari ham keng tarqalgan (masalan; B.Boyqobilovning “Kun va tun” she’riy qissasi, H.Sharipovning “Bir savol”, M.Alining “Boqiy dunyo” she’riy romanlari va b.). Turli adabiy turga mansub asarlar o‘zaro badiiy vaqt hissi nuqtai nazarida

navi mavjud bo‘laveradi (faqat aks etishi turlicha, ba’zilari aniq tasvirlansa, boshqalari his etiladi); ular o‘zaro aloqada bo‘lib, biri ikkinchisini keltirib chiqaradi, biri orqali ikkinchisi ifodalanadi. Adabiy turlar orasida qat’iy chegara, “xitoy devori” yo‘q. YA’ni, turlarga ajratishda ma’lum shartlilik saqlanib qolaveradi, zero, muayyan asarda barcha adabiy turlarga xos xususiyatlar ham zuhur qilaveradi. Ikkinchi tomondan, badiiy adabiyot rivoji davomida adabiy turlar bir-birini boyitadi, ular orasida sintezlashuv jarayonlari kechadi. Masalan, zamonaviy epos o‘ziga dramaga xos elementlarni singdirgani uning tasvir va ifoda imkoniyatlarini kengaytirdi. Hozirgi epik asarlarni ulardagi dialoglar, boshqacha aytsak, “sahna-epizod”larsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Yana, hozirgi eposda dram

badiiy ijodda individ rolining muttasil ortib borishi barobari an’anaviy janr kanonlari ham yemirilib bordi, endilikda muayyan ijodkorning u yoki bu janrda yaratgan asari ham qator o‘ziga xosliklarni, ya’ni konkret asarga xos janr xususiyatlarini namoyon etaveradi. Yana bir jihati, har bir davr adabiyotidagi janrlar tizimi adabiy an’analarning davomi va adabiy aloqalar natijasi o‘laroq yanada rang-barang tus oladi: faol janrlar bilan bir qatorda an’anaviy va xorijiy adabiyotlardan o‘zlashgan janrlar ham iste’molda bo‘ladi. Demak, har bir davr adabiyotining janrlar tizimini sinxroniya / diaxroniya aspektlarida o‘rganish taqozo etiladi. Aytilganlarning bari, albatta, janr nazariyasini ishlab chiqishda qiyinchilik tug‘diradi, hali bu borada umume’tirof etilgan, tugallangan ta’limot yoxud tizi

tarzida emas, voqeaning epizodidan epizodga tarzidagi rivojlanish) yotishi talab etiladi. Bundan ko‘rinadiki, janrlar tizimi muttasil o‘zgarishda bo‘lsa yoki konkret asar o‘ziga xos janr xususiyatlarini namoyon etsa-da, har bir adabiy janrda yuqoridagi kabi muayyan darajada turg‘un xususiyatlar ham mavjud ekan. Bu esa janrni poetik matritsa deb hisoblash imkonini beradi. Poetik matritsa badiiy voqelikni tashkillash prinsiplari bo‘lib, asarlarda badiiy voqeliklarning turfaligiga qaramay, o‘zida ularning bari uchun umumiy jihatlarni jamlaydi. Poetik matritsani badiiy yoki kundalik muloqot nutqidagi klishe(qolip, sintaktik konstruksiya)larga qiyosan tushunish qulay. Nutqiy muloqotga kirishayotgan inson til vositalaridan foydalangan holda informatsiya yetkazish, unga munosabatini ifodalash va

qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular plastik unsurlardan farqli o‘laroq, asarni o‘qish davomida o‘quvchi tasavvurida jonlanmaydi. eposda obyektiv va subyektiv ibtidolarning uyg‘un birikishi kuzatiladi: asardagi badiiy voqelik obyektiv ibtidoni, asarning har bir nuqtasiga singdirib yuborilgan muallif shaxsi subyektiv ibtidoni tashkil etadi. Badiiy voqelikni “obyektiv ibtido” deyilishida shartlilik bor, chunki u reallikdan olingan oddiygina nusxa emas, balki voqelikning ijodkor ko‘zi bilan ko‘rilgan, ideal asosida idrok etilgan, baholangan va ijodiy qayta ishlangan aksidir. Shunday ekan, hatto “obyektiv tasvir” yo‘lidan borilib, muallif imkon qadar o‘zini chetga olgan asarlarda ham muallif obrazi mavjud bo‘ladi. Demak, epik asarlarda badiiy voqelik bilan bir qatorda noplastik muallif obr

Eposda nasriy (sochma) nutq shakli yetakchilik qiladi. Shu bilan birga, she’riy yo‘lda yozilgan epik asarlar ham ancha keng tarqalgan. Masalan, B.Boyqobilovning “Kun va tun” she’riy qissasi, H.Sharipovning “Bir savol”, Muhammad Alining “Boqiy dunyo” she’riy romanlari she’riy yo‘lda bitilgan epik asarlardir. Demak, nasriy yo‘lda yozilganining o‘zi asarni eposga mansub etmaydi, “nasriy asar” va “epik asar” tushunchalari bitta ma’noni anglatmaydi. Eposda “o‘tmishda bo‘lib o‘tgan” voqealar qalamga olinadi, zero zamonda kechib bo‘lgan voqealargina hikoya qilinishi mumkin. Hatto olis kelajak qalamga olingan fantastik asarlarda ham muallif bo‘lib o‘tgan voqealarni hikoya qiladi, o‘quvchi go‘yo bo‘lib o‘tgan voqealar bilan tanishadi. Demak, epik asarda yozuvchi bilan u tasvirlayotgan badiiy voqeli

hikoya janrlariga mansub asar qahramonlari asarda tutgan mavqei, ahamiyati, vazifasi jihatidan farqlanadi. Roman muallifi uchun qahramon – vosita, dunyoni anglash (bunisi maqsad) vositasi, qissanavis uchun qahramonning o‘zi maqsad (voqea-hodisalar vosita), hikoyanavis uchun voqeaning o‘zi maqsad bo‘lib qoladi. Eposni janrlarga ajratishda hajm ham mezon bo‘lolmaydi. Zero, ayrim hikoya yoki romanlar hajman qissalarga yaqin bo‘lishi va aksincha holatlar kuzatilishi mumkin. Biroq odatan hikoya, qissa va romanlar hajmi sanoqdagi tartibga mos tarzda kattarib borishi ham inkor qilib bo‘lmaydigan haqiqatdir. Epos janrlari badiiy shakl xususiyatlari bilan ham farqlanadi. Masalan, syujet nuqtai nazaridan olinsa, roman ko‘p planli murakkab syujetga egaligi, qissa syujeti asosan bosh qahramon tevaragi

janri lirikaga ham, eposga ham taalluqli bo‘la oladi, shu sabab “lirik doston”, “epik doston”, “liro-epik doston” singari janr atamalari qo‘llaniladi, bunda konkret dostonni u yoki bu turga mansub etish uchun undagi epik va lirik unsurlar salmog‘i asosga olinadi. 2) tor ma’nosida xalq og‘zaki ijodidagi she’riy yoki nasriy yo‘lda yaratilgan voqeaband asar; xalq eposi, qahramonlik eposi terminlari bilan yuritiladi. Garchi qahramonlik eposi va xalq eposi terminlari sinonim sifatida ishlatilsa ham, nazarda tutilayotgan ma’noga xalq eposi termini muvofiqroq. Chunki bu holda xalq eposi termini qahramonlik eposi, romanik epos, tarixiy epos, jangnoma kabi janr ko‘rinishlarini ham qamrab oladi. Xalq eposi tarkibidagi mazkur janr ko‘rinishlarining har biri o‘ziga xos spetsifik belgilarga ega. Xalq e

xususiyatlar aksariyat romanlarga xos, lekin janr xususiyatlarini shularning o‘zi bilangina belgilash kamlik qiladi: amalda hajman qissadan farq qilmaydigan yoki qisqagina davr mobaynida kechgan voqealar tasviri bilan cheklangan romanlar ham, markazida birgina shaxs taqdiri (boshqa personajlar uning xarakterini ochishga xizmat qiladi) turgan yoki birgina syujet chizig‘iga ega romanlar ham uchraydi. Shuning uchun mutaxassislar romanning janr sifatida belgilovchi muhim xususiyatlari deb yana romaniy problema, romaniy qahramon va romaniy tafakkurni ko‘rsatishadi. Tabiiyki, bu uchala tushuncha bir-biriga uzviy bog‘liq, biri-ikkinchisini taqozo etadi. Romaniy problemaning mohiyati shundaki, u inson taqdiri, uning jamiyat (kengroq qaralsa – olam) bilan o‘zaro munosabati badiiy tadqiqi orqali ola

dramasi) o‘sha butunlikni tiklash vositasi ekanligi e’tiborga olinsa, romanni o‘z hayot yo‘lida chigal muammolarga duch kelgan ijodkorning “ziddiyatli holatni adabiy yo‘l bilan yechishga urinishi”(A.Priyeto) deyish mumkin bo‘ladi. Qo‘yilgan problemani shunga mos qahramon vositasida idrok etish jarayonida jamiyatning joriy holati, olamu odam haqidagi yaxlit bir konsepsiya, roman badiiy falsafasi shakllanadiki, bu romaniy tafakkur mahsulidir. Albatta, roman janrining bir necha asrlik taraqqiyoti davomida uning turli xil va ko‘rinishlari yaratilgani, janrning hozirda ham takomillashib borayotgani e’tiborga olinsa, yuqorida sanalgan xususiyatlarni barcha romanlardan izlash, ularni qat’iy qoida deb tushunish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bu o‘rinda har bir davrning badiiy-estetik talab ehtiyojlari romanga

markazida qahramon vositasida idrok etilayotgan olam (jamiyatning joriy holati) tursa, qissaning markazida hamisha qahramon turadi. YA’ni, roman uchun qahramon vosita, qissa uchun esa maqsaddir. Shunga ko‘ra qissadagi barcha voqealar qahramon atrofida uyushtiriladi, uning syujeti romanniki kabi ko‘p tarmoqli bo‘lmaydi. Adbiyotshunoslikda qissa bilan povest terminlarining qo‘llanishi turlicha: ular sinonim sifatida ham, boshqa–boshqa janr nomlari sifatida ham ishlatiladi. Qissa bilan povestni boshqa-boshqa janrlar deb tushunish yetarli asosga ega emas, shuning uchun ularni sinonim sifatida tushunish kengroq ommalashgan. Hozirgi o‘zbek adabiyotida qissa faol epik janrlardan sanalib, XX asr davomida o‘zbek qissachiligi jiddiy muvaffaqiyatlarga erishdi. Bunda, jumladan, janrning yaxshi namunal

hikoya deb ham, novella deb ham hisoblash mumkin. Hikoyada qahramon hayotining ma’lum bir epizodi gavdalantirilgan bo‘ladi. Uning avvalgi yoki keyingi taqdiri xususida ma’lumot berib o‘tirilmaydi. Chunki hikoya qisqalikka asoslanadi. Abdulla Qahhorning «Bemor», «Anor» hikoyalaridagi jumla qurilishi lo‘ndaligi ham janrning ana shu tabiatini ayon etib turadi. Romanda ko‘plab, qissada bir necha, hikoyada esa bir-ikki kishi asosiy qahramon sifatida ko‘rinadi. Uning fe’l-atvori muayyan bir voqea sahnasida gavdalantirib beriladi. «O‘g‘ri», «Bemor», «Anor» nochor, ojiz kishilar ahvolini aniq va ta’sirchan ko‘rsatuvchi asar sanaladi. Bu uch hikoya qahramonlarini kambag‘allik, qashshoqaik birlashtirib turadi. Kambag‘allik Qobil boboni ham, Sotiboldini ham ezib, ojiz, majruh ahvolga solib qo‘ygan. K

ishtirokchisi bo‘ladigan hodisalar ma’lum qilinadi. Abdulla Qahhor, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, G‘afur G‘ulom kabi adiblar ning hikoyalarida ham, Said Ahmad, Shukur Xolmirzayev, O‘tkir Hoshimov, O‘lmas Umarbekov, Uchqun Nazarov, Murod Muhamma Do‘st, Erkin A’zamov, Xayriddin Sultonov kabi adiblarning kichik nasrdagi asarlarida ham real turmush voqealari qaziqarli naql qilinadi. Jahon adabiyotining e’tiborli namunalarida, masalan, yapon yozuvchilarining hikoyalarida esa o‘quvchining xayoli, tasavvuriga kelmagan, uning uchun yangilik bo‘la oladigan hodisalar tasvirlanadi. Jonkuyar adabiyotshunos B. Karim “XX asr o‘zbek hikoyasi antalogiyasi”ni tuzib juda xayrli ishni amalga oshirdi. Antalogiyada A. Qodiriydan boshlab hozirgi adabiy jarayonda faol ishtirok etayotgan ijodkorlarning saralangan hi

yaqqol ko‘zga ko‘rinmay, unda biron-bir obyektiv narsa tavsiflangan yoki tasvirlangan hollar(manzara she’rlar, voqeaband she’rlar)da ham u asosiy emas, asosiysi – shu tavsif yoki tasvir zamiridagi lirik subyekt, uning kechinmalari. Lirikada subyektning voqelik ta’sirida yuzaga kelgan oniy kechinmalari manguga muhrlab qo‘yiladi. Bu kechinmalar alohida shaxsga tegishli bo‘lgani holda, umumbashariy mazmun va qimmatga ega bo‘laveradi, she’rxon undan o‘z dardini, o‘z kechinmalarini topadi, zero, o‘zgaruvchan dunyoda tug‘iluvchi insonga xos tuyg‘u-kechinmalarning nisbiy barqaror asosi, javhari mavjuddir. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda lirikaning adabiy tur sifatidagi ayrim o‘ziga xos xususiyatlarini sanab o‘tish mumkin. Avvalo, oniy kechinmani tasvirlovchi lirik asarlar, odatda hajman kich

janrlar ham she’riyatda an’anaviy tarzda qo‘llanaveradi. Masalan, hozirgi o‘zbek she’riyatida xalq og‘zaki ijodidagi janrlar (lapar, yor-yor) ham, mumtoz she’riyat janrlari (g‘azal, muxammas) ham, xorijiy adabiyotlardan o‘zlashgan janrlar (sonet, xokku, tanka) ham, hozirda faollashgan janr ko‘rinishlari ham mavjud. Shu sababli lirik janrlar masalasiga sinxroniya/diaxroniya aspektlarida yondashish talab qilinadi. G‘azalning janr xususiyatlari. G‘azal – arabcha – ayollarga xushomad qilish, ayollarni madh etish) – Sharq mumtoz she’riyatida eng ko‘p tarqalgan lirik janr, 3–4 baytdan 19 baytgacha bo‘lgan hajmda yozilib, a-a, b-a, v-a, g-a... tarzida qofiyalanuvchi she’r. Garchi manbalarda g‘azal hajmi 19 baytgacha deb ko‘rsatilsa ham, adabiyot tarixida 23 baytgacha bo‘lgan g‘azallar ham uchrayd

yozilib, ko‘proq a-a-b-a tarzida qofiyalanuvchi to‘rt misrali mustaqil lirik asar. Arabcha nomlanishiga qaramay, ruboiy dastlab forsiy adabiyotda paydo bo‘lib, keyin arab va turkiy adabiyotlarga o‘tgan. Ruboiyning kelib chiqishi masalasida ixtiloflar mavjud: ayrim mutaxassislar janr genezisini turkiy xalqlar og‘zaki ijodidagi to‘rtliklar bilan bog‘lasa, boshqalari uni fors she’riyatiga xos va janr asoschisi Abu Abdullo Rudakiy deb hisoblashadi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida, shuningdek, yozma adabiyotimizning Navoiygacha bo‘lgan davrida dubaytiy (dubaytiy – ikki bayt yoki to‘rt misradan iborat she’r, yani to‘rtlik) vazniga (hazaji musaddasi mahzuf yoki maqsur) tushadigan to‘rtliklar ko‘plab yaratilgan bo‘lsa- da, ruboiy vazniga tushadigan to‘rtliklar uchramaydi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u

Tuyuqning janr xususiyatlari. Tuyuq (tuymoq, his qilmoq) – turkiy xalqlar she’riyatidagi to‘rt misralik, tajnisli qofiyaga asoslangan, ramali musaddasi maqsur (kamdan-kam hollarda ramali musaddasi mahzuf) vaznida yoziluvchi lirik janr. Tuyuqlar ko‘proq a-a-b-a tarzida qofiyalanadi, shuningdek, a-a-a-a yoki a-b- v-b tarzida qofiyalangan ko‘rinishlari ham mavjud. Dastlab xalq og‘zaki ijodida paydo bo‘lgan tuyuq janri keyincha ko‘plab mumtoz shoirlar e’tiborini tortgan: Lutfiy, Navoiy, Bobur, Yusuf Amiriy, Ubaydiy, Ogahiy so‘z san’atkorlari janr takomiliga katta hissa qo‘shganlar. Fardning janr xususiyatlari. Fard - (arab – yakka, yolg‘iz) – o‘zaro qofiyalangan ikki misra – yolg‘iz baytdan iborat, tugal mazmunga ega she’r, mumtoz adabiyotdagi eng kichik mustaqil lirik janr. Fard bir baytdangi

shoirlar ijodida qasida janrida yozilgan asarlar uchraydi. Xususan, Erkin Vohidovning mashhur “O‘zbegim”, “Inson”, “Qo‘llar” kabi qasidalari katta shuhrat topgan. Dramatik tur va uning janrlari. Drama (yun. drama – harakat) – 1) badiiy adabiyotning uchta asosiy turidan biri. Dramaning tasvir predmeti – harakat, u, Aristotel ta’rificha, “barcha tasvirlanayotgan shaxslarni harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etadi” 7 . Drama obyektning plastik obrazini yaratadi, unda subekt – ijodkor shaxsi ham obyektga singdirib yuboriladi. Drama adabiyotga ham, teatr san’atiga ham birdek taalluqli: uni o‘qib ham qabul qilish mumkin, ayni choqda, u teatr asari – spektaklning asosi. Boshdanoq sahnaga mo‘ljallab yozilishi dramatik asarning qurilishi, poetik o‘ziga xosligini belgilovchi e

joy bilan bog‘liq rivojlanishi e’tiborga olinsa, dramaning syujet qurilishiga ijro imkoniyatlari kuchli ta’sir qilishi ayon bo‘ladi. Dramaturg asarda jonlantirmoqchi bo‘lgan hayot materialining ayrim unsurlarini sahnada qayta yaratish imkoni yo‘qligidan dramaning “shartlilik” darajasi juda yuqori bo‘ladi. Chunki muallif ishoralar yordamida ularni ham tomoshabin (o‘quvchi) tasavvurida uyg‘otishi, sahnada bevosita jonlantirilishi mumkin bo‘lgan voqealarni to‘ldirishi zarur bo‘ladi. Masalan, avtor remarkalarida “sahna ortida otlar dupuri, qilichlar jarangi”, “sahna ortidan keskin to‘xtagan mashina ovozi eshitiladi” qabilidagi ishoralar beriladi, ularning yordamida sahnada jonlanmagan narsa shartli (ya’ni, o‘quvchi tasavvuridagina) jonlantiriladi. Dramada syujetga kiritish imkoni bo‘lmagan voq

rolini o‘ynashi ham kerak. Dramada obyektiv ibtidoning ustuvorligi uning turli o‘quvchilar tasavvurida turlicha “sahnalashtirilishi”ga asos bo‘ladi. Sahnalashtirilgan dramatik asarda badiiy muloqot zanjiri uzayadi: tomoshabin va dramaturg orasida rejissor (aktyorlar, rassom, bastakor va h.) o‘rinlashadi. Boshqacha aytsak, sahnalashtirilgan dramatik asar so‘z san’ati doirasidan chiqib sintetiklik kasb etadi, sababki, endi unda teatr, rassomlik, musiqa san’atlari uyg‘unlashib ketadi. Ayon bo‘ladiki, drama boshqa san’at turlari bilan o‘zaro aloqada yashaydi va rivojlanadi. Zero, dramaning tabiati, ya’ni ijro uchun mo‘ljallangani, uning shu san’at turlari bilan uzviy aloqada bo‘lishini taqozo etadi. Dramaning asosiy janrlari sifatida tragediya, komediya va drama (janr ma’nosida) ko‘rsatiladi.

nuqsonlardan kulishni emas, balki jamiyat bilan murakkab munosabatlardagi shaxsni tasvirlashni maqsad qiladi. Tragediyadagi kabi o‘tkir ziddiyat va to‘qnashuvlar qalamga olingani holda, dramadagi konflikt muayyan yechimga ega, u yoki bu darajada ijobiy hal qilinishi mumkin bo‘lgan konfliktdir. Tragediya qahramonlari favqulodda kuchli shaxslar (bunga zid ravishda komediyada tuban tabaqa kishilari) bo‘lishi talab etilsa, drama qahramoniga bu xil talablar qo‘yilmaydi – uning qahramoni hayotiyroq. Realizm bosqichiga yaqinlashgan sari dramaturgiyada tragediya o‘rnini, yetakchilik mavqeini drama egallay boshlaydi. Chunki drama reallikdan olinuvchi turli mavzularni, xarakter va ziddiyatlarni badiiy talqin qilishga keng imkoniyatlar ochishi, xuddi hayotning o‘zidagi kabi tragizm va komizm elemantl

ayrimlarini namoyon etuvchi personajlar nazarda tutiladi. Bu o‘rinda asosiy shartlardan biri shuki, komik personaj o‘zining mavjud holatini idrok etmaydi, o‘ziga real baho berishga ojiz. Aksincha, u o‘zini bor holiga nisbatan tamoman teskari baholashga moyil: g‘irt tentak bo‘lgani holda o‘zini aqlli sanaydi, ma’nan tuban bo‘lgani holda o‘zini pokdomon biladi - o‘zini o‘zgalarga shunday sifatlarda taqdim etishga chiranadi. Masalan, Uyg‘unning “Parvona”sidagi O‘tkuriy ma’nan tuban, axloqan buzuq, oddiy mahmadanayu firibgar bo‘lgani holda o‘zini aqlli, so‘zamol, uddaburon, yashashni biladigan va hokazo fazilatlar egasi deb biladi, shunday ko‘rinishga urinadi. Xuddi shu narsa – xarakterning mohiyati bilan mavjudligi orasidagi nomutanosiblik komiklikni, xarakter komikligini yuzaga chiqaradi. Ko

Tragediya va uning janr xususiyatlari. Tragediya (yun. tragoidia – echki qo‘shig‘i) – dramatik turning uchta asosiy janridan biri, janr sifatida antik davrda shakllangan bo‘lib, uning asosiy estetik belgisi tragiklikdir. Tragediya genetik jihatdan ma’bud Dionisning o‘limi va qayta tirilishi munosabati bilan ijro etilgan marosim qo‘shiqlariga borib taqaladi. Tragediyaning janr xususiyatlari tragik konflikt, tragik holat va tragik qahramon tushunchalari bilan belgilanadi. Tragik konflikt deganda mohiyatan yechimi yo‘q, mavjud sharoitda hal qilib bo‘lmaydigan ziddiyat tushuniladiki, u har vaqt qahramon ongida kechadi. Qadimgi tragediyalarda konflikt shaxs va taqdiri azal o‘rtasida (mas., “Shoh Edip”) kechgan bo‘lsa, keyinroq bu konfliktning ikkinchi tomoni o‘zgardi: taqdiri azal o‘rnini endi

Shu sababli ham adabiyotimizda XX asr o‘rtalarida yaratilgan tragediyaning janr talablariga to‘la javob berishga yaroqli “Mirzo Ulug‘bek”, “Jaloliddin Manguberdi” asarlaridan birining markaziga shoh, ikkinchisining markaziga sarkarda chiqarilgan. Tragediyalar janr problematikasi nuqtai nazaridan turlicha: ularda ma’naviy-axloqiy (“Shoh Edip”, “Qirol Lir”), millatning tarixiy taqdiri (“Jaloliddin Munguberdi”) yoki romaniy problematika (“Mirzo Ulug‘bek”) badiiy talqin qilinishi mumkin. Tragediya janri faolligini yo‘qotgan, zamonaviy dramaturgiyada bu janr deyarli ishlanmaydi, biroq tragiklik badiiy adabiyotda estetik belgi sifatida saqlanib qolgan. 59

2.2 . Modul yuzasidan keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar. Keys - stadi inglizcha sase – aniq vaziyat, stadi – ta’lim co‘zlarining birikuvidan hosil qilingan bo‘lib, aniq vaziyatlarni o‘rganish, tahlil etish va ijtimoiy ahamiyatga ega natijalarga erishishga asoslangan ta’lim metodidir. Keyslar metodi o‘qituvchining tafakkur turi sifatida, alohida paradigma ko‘rinishida gavdalanib, ijodiy salohiyatni rivojlantirish, noan’anaviy tarzda fikrlash imkoniyatini beradi. Keys-stadi ta’lim texnologiyasining asosiy tushunchalari qatoriga “vaziyat” va “tahlil”, ushbu ikki tushunchaning uyg‘unlashuvidan kelib chiqqan “vaziyat tahlili” kiradi. Keys-stadi metodining yana bir bazaviy kategoriyasi bu “tahlil (analiz)”dir. Tahlil etish kategoriyasi obyektni xayolan bo‘laklarga bo‘lish yoki i

hayotiy vaziyatlarni tavsiflaydi; bundan tashqari ta’limiy keyslar guruhini ham ajratish mumkin, ularning asosiy vazifasi ta’lim berishdir; ilmiy- tadqiqotchilik keyslari , tadqiqotchilik faoliyatini yuzaga keltirish maqsadini ko‘zlovchi keyslar sarasiga kiradi. Keys-stadi metodidan foydalanishda har bir keysning strukturasi (tuzilishi) alohida ahamiyaga ega bo‘ladi. Har qanday keys quyidagi strukturaga ega bo‘ladi:  vaziyat– muammo, hayotdan misol;  vaziyatning konteksti – xronologik, tarixiy, joy konteksti, harakat ishtirokchilari o‘ziga xosliklari;  muallif tomonidan keltirilgan izoh;  keys-stadi metodi bilan ishlashda topshiriqlar va savollar to‘plami;  ilova. Jahon tajribasi ko‘rsatishicha, agar tinglovchilarning keysni hal etish texnologiyasi ikki bosqichdan iborat bo‘lsa, ta’li

Tinglovchilar kichik guruhlarga bo‘linib, birgalikda keys ustida ishlashadi: 1) guruh a’zolarining vaziyat, asosiy muammolar va ularni hal etish yo‘llari haqidagi turli tasavvurlarini muvofiqlashtirishadi; 2) yechimning taklif etilgan variantlarini muhokama qiladilar va baholaydilar, qo‘yilgan muammo nuqtai nazaridan ushbu vaziyat uchun eng maqbul variantni tanlashadi; 3) muammoli vaziyat yechimiga olib keladigan tanlangan harakatlar yo‘lini amalga oshirishning aniq qadamba-qadam dasturini batafsil ishlab chiqadilar; 4) taqdimotga tayyorlanadilar va namoyish etiladigan materialni rasmiylashtirishadi. Keysni yechish natijalarini kichik guruhlar tomonidan taqdimotini o‘tkazish: 1) real vaziyat yechimiga doir o‘z variantlarini taqdim etadilar; 2) tanlangan harakatlar yo‘lini izohlaydilar va y

olib keladi. Chunki talaba adabiy-nazariy tushunchalar mohiyatini bilmasdan, badiiy asarni tahlil qila olmaydi. Xususan adabiy turlar va janrlar genezisi, tarixiy taraqqiyotini talqin etishda muammoli vaziyatlar yaratib, ularning yechimini topishga intilish talabalarning bilim, malaka va ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Keyslar individual shaklda yoki kichik guruhlarda, auditoriyada yoki auditoriyadan tashqari bajarilishi mumkin. Keyslar talabalarni ijodiy ko‘nikmalarini rivojlantirib, ilmiy-tadqiqotchilik malakalarini shakllantirib boradi. Quyida “Adabiy turlar va janrlar moduli” yuzasidan ta’limiy xarakterdagi keys topshiriqlarini tavsiya etamiz. Keys-1. Milliy adabiyotimizda roman janrining paydo bo‘lish omillarini izohlang? O‘zbek mumtoz adabiyotida nasrning ba’zi ko‘rinishlari uchrab tu

Qissa Sharq adabiyotida qadim zamonlardan buyon faol yashab kelayotgan janr bo‘lib, u turli davrlarda turlicha talqin qilinib keldi. O‘rta asrlar musulmon dunyosida ayrim nomdor pahlavonlar, din yo‘lida qurbon bo‘lgan anbiyo va avliyolar hakidagi epik asarlar bevosita qissa deb atalgan. Xalq og‘zaki ijodiga mansub epik asarlarni nasriy yo‘l bilan hikoya qiluvchi yozma kitoblar ham shu nom bilan bilan yuritilgan. Hozirgi adabiyotda esa biror shaxs hayotining ma’lum bir davriga oid voqealarni bayon etuvchi asarlarga nisbatan qissa termini qo‘llanilgan. Adabiyotshunosligimizda qissa janrining o‘ziga xos xususiyatlari, uning povest janriga munosabati kabi nazariy masalalar xususida turlicha qarashlar mavjud. Ayrim adabiyotshunoslar qissani rus va Yev ropa adabiyotidagi povest janridan farqlanu

shakllanishidan tortib, uning zohiriy va botiniy evolyutsiyasidagi o‘ziga xosliklar hamisha bahs-munozaralarga to‘lib-toshib yotadi. Hikoya janri hajman ixchamligi , shakl va mazmun kompozitsiyasi, qurilishi, til, uslub va boshqa poetik unsurlar originalligi bilan g‘oyaviy-emotsional qiymat kasb etadi. Unda qahramonlar tayyor holda sahnaga chiqishi ham, voqelik tasviri jarayonida yaxlit obraz-xarakterga aylanishi ham mumkin. Bu jihat hikoyanavisning tasvir uslubiga, badiiy niyatini, aniqrog‘i estetik idealiga bog‘liq. Bu kichik epik janrning poetik imkoniyatlari kattadir. Hikoya uchun voqeani quruqdan quruq so‘zlab berish emas, balki obrazlar, ramzlar, badiiy usullar vositasida xarakter yaratish muhimdir. Hikoya - inson tafakkuriga bir zarb bilan tezda muhrlanadigan, go‘zal poetik shakl qu

tomonidan muvafaqqiyatli davom ettirildiki , g‘azalni hozirgi sheriyatda ham nisbatan faol bo‘lgan janrlardan sanash uchun yetarli asoslar bor. Ana shu asoslar nimalardan iborat? Muammoning yechimini toping va yozma ravishda taqdimot tayyorlang? Keys-5. Adabiyotshunoslikda janr tushunchasi bilan birgalikda o‘zlashgan janr birikmasi ishlatiladi. O‘zlashgan janrlarning milliy adabiyotimizda o‘zlashganligini aniqlang? Janr (fr. Genre – jins, tur, xil) – adabiy asarlarining tarixan shakllanuvchi tili, muayyan davr milliy yoki jahon adabiyotidagi umumiy xususiyatlari bilan turli ko‘lamdagi guruhlarni tashkil qiluvchi asarlarni anglatuvchi tushuncha. Janr terminining qo‘llanishida turlichalik kuzatiladi, ayrim manbalarda janr termini adabiy tur ma’nosida ham qo‘llaniladi. Shunga qaramay, janr te

Ushbu muammoga aniqlik kiriting? Fikringizni yozma va og‘zaki ravishda bayon qilib, taqdimot o‘tkazing? Keys-6. Dramaturgik janrning eng muhim xususiyatlaridan biri – shartlilik. Dramadagi shartlilik, monologik va dialogik nutq tushunchalarini asarlar tahlili misolida izohlang? Dramaturg asarda jonlantirmoqchi bo‘lgan hayot materialining barcha unsurlarini ham sahnada qayta yaratish imkoniyati mavjud emas. Shunga ko‘ra, dramatik asar avvalboshdanoq "shartlilik" kasb etadi. YA’ni, muallif mavjud ijro imkoniyatlaridan foydalanib, ayrim ishoralar orqali tomoshabin (o‘quvchi) tasavvurida ko‘p narsalarni uyg‘otishi, bevosita sahnada jonlantirilishi mumkin bo‘lmagan voqealarni shartli ravishda to‘ldirishi zarur bo‘ladi. Masalan, avtor remarkalarida "sahna ortida otlar dupuri, qilichl

Kampir tong qorong‘isida xamir qilgani turib ho‘kizidan xabar oldi. O!.. Ho‘kiz yo‘q, og‘il ko‘cha tomondan teshilgan... Dehqonning uyi kuysa kuysin, ho‘kizi yo‘qolmasin. Bir qop somon, o‘n-o‘n beshta xoda, bir arava qamish—uy, ho‘kiz topish uchun necha zamonlar qozonni suvga tashlab qo‘yish kerak bo‘ladi. Odamlar dod ovoziga o‘rganib qolgan: birovni eri uradi, birovning uyi xatga tushadi... Ammo kampirning dodiga odam tez to‘plandi. Qobil bobo yalang bosh, yalang oyoq, yaktakchan og‘il eshigi yonida turib dag‘-dag‘ titraydi, tizzalari bukilib-bukilib ketadi; ko‘zlari javdiraydi, hammaga qaraydi, ammo hech kimni ko‘rmaydi. Xotinlar o‘g‘rini qarg‘aydi, it huradi, tovuqlar qaqag‘laydi. Kimdir shunday kichkina teshikdan ho‘kiz sig‘ishiga aql ishonmasligi to‘g‘risida kishilarga gap ma’qullaydi

Muammo (asosiy va kichik muammolar) Yechim Natija Amaliy topshiriqlar va dars ishlanmalari Mavzu Adabiy turlar va janrlar Ta’lim berish texnologiyasi Mashg‘ulot vaqti - 2 soat Talabalar soni – 70 ta Mashg‘ulot shakli Informatsion bahs-munozarali dars Ma’ruza rejasi: 1. Adabiy tur va janrlar tushunchasi. Tur va janrlar tasnifi. 2. Epi tur va uning janrlari. 3. Lirik tur va uning janrlari. 4.Dramatik tur va uning janrlari. 5. O‘zlashgan janrlar. Ma’ruza mashg‘ulotining maqsadi: Talabalarga adabiy janrlar va turlar haqida tushuncha berish.Adabiy tur va janrlarining kelib chiqish va rivojlanish tarixi, tur va janrlar tasnifi, o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot berish. Pedagogik vazifalar: – Adabiy tur va janrlari haqida tushuncha berish.; O‘quv faoliyati natijalari: – Talabalar adabiy tu

– Adabiy tur va janrlarining kelib chiqish, rivojlanish tarixi, shakllanishi va taraqqiyotidagi muhim omillar bilan tanishtirish; – epik, lirik, dramatik janrlarning o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot berish. –Tur va janrlarining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi, shakllanishi va taraqqiyotidagi muhim omillar bilan tanishadilar. – epik, lirik, dramatik janrlarning o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar. Mavzuni o‘zlashtirish uchun zaruriy adabiyotlar ro‘yxati: 1. Aristotel, Poetika. – T.: «Fan», 1980. 2. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. T. O‘zbekiston. 2000. 3. Ulug‘ov A. Adabiyotshunoslikka kirish. T. Universitet. 2005. 4. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. T. Xalq merosi.2004. Ta’lim berish usullari Ma’ruza, “Venn” diagrammasi, “Tanqidiy fikrlash”, “

Adabiy turlar va janrlar” mavzusidagi ma’ruza mashg‘ulotining texnologik xaritasi. Ish jarayonlari vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi Talaba 1- bosqich. Kirish (10 daqiqa) 1.1. Ma’ruzaning mavzusi, rejasini e’lon qiladi, o‘quv mashg‘ulotining maqsadi va o‘quv faoliyat natijalarini tushuntiradi Tinglaydi, mavzu nomini yozib oladi 1.2. Adabiyotlar ro‘yxati bilan tanishadilar. 1.3. Mashg‘ulotni o‘tkazish shakli va baholash mezonlarini e’lon qiladi. Yozib oladi. Yozib oladi 2- bosqich. Asosiy jarayon (60 daqiqa) 2.1. Mavzu rejasining birinchi punkti rejasi bo‘yicha ma’ruza qiladi. 2.2. Mavzu rejasining ikkinchi punkti bo‘yicha ma’ruza qiladi. Talabalarning adabiy tur va janrlari, janrlar tasnifi, taraqqiyoti, lirik va dramatik janrning o‘ziga xos xususiyatlari haqidagi tasavvurlarini boyitish m

Yakuniy bosqich (10 daqiqa) Mavzu bo’yicha umumiy xulosa qilinadi 3.2.Talabalarning baholash mezonlari e’ lon qilinadi. Yozib oladi. 3.3. O’z-o’zini nazorat qilish uchun savollar beriladi. Javob yozadi. 3.4. Nfvbatdagi mashg’ulotda ko’riladigan mfvzuni e’lon qiladi va Insert usulida jadvalga mustaqil ta’limga ta’limga tayorgarlik ko’rishlarini so’raydi. “Insert” usulida jadvalni to‘ldiradi . MAVZU EPOSNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI AMALIY MASHG‘ULOTDA TA’LIM TEXNOLOGIYASII Mashg‘ulot o‘tkazish vaqti – 2 soat Talabalar soni – 25 nafar Mashg‘ulot shakli Bilimlarni kengaytirish va mustahkamlash Amaliy mashg‘ulot rejasi 1. Epos haqida tushuncha. 2.Eposning spetsifik xususiyatlarii. 3. Eposni janrlarga 72

ajratish. 4. Epik turning o‘ziga xos xususiyatlari. 5. Epik tur janrlari. O‘quv mashg‘ulot maqsadi “Epik tur va uning janrlari”mavzusi yuzasidan olingan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish. Pedagogik vazifalar: - Adabiyotshunoslik nazariyasi haqidagi tasavvurlarni kengaytirish, ularning xususiyati haqida kengroq tushunchaga ega bo‘lish. - Adabiyotshunoslik nazariyasi haqida olingan nazariy ma’lumotlarni amalda qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirish.  O‘quv faoliyati natijalari:  Adabiyotshunoslik nazariyasi haqida avvaldan mavjud bilimlarini, ko‘rsatilgan adabiyotlardan olgan bilimlarini aytib beradi.  fanining maqsadi va vazifasi, manbai va tadqiqot usullari bo‘yicha talaba fikrlarini bildiradi.  davrlashtirish haqida munozara qiladi. Ta’lim berish us

bosqichi (5 daqiqa) belgilaydi va kutilayotgan natijalarni shakllantiradi.  Mavzu bo‘yicha tayanch konspekt ishlab chiqadi.  Belgilangan ta’limiy maqsadlarga erishishni ta’minlovchi o‘quv topshiriqlarni ishlab chiqadi.  Kichik guruhlarda samarali faoliyatni ta’minlash uchun yozma yo‘riqnomalarni tayyorlaydi.  Natijalarni baholash mezonlarini ishlab chiqadi. oladi. Munosabat bildiradi. 1.O‘quv mashg‘ulotlariga kirish bosqichi (15 daqiqa) 1.1. Mashg‘ulot mavzusi, uning maqsadi va kutilayotgan natijalarni e’lon qiladi, ularning ahamiyatliligi va dolzarbligini asoslaydi. 1.2. Mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalarga ta’rif berishni taklif qiladi va shu asosda tezkor-so‘rov o‘tkazib talabalar bilimlarini faollashtiradi. 1.3. Qo‘shimcha ma’lumotlar aks etgan tayanch konspektni tarqatadi. Tinglay

2.2. Adabiyotshunoslik nazariyasi borasida yangi adabiyotlardan o‘qib kelganlarini aytib berishni va munozara qilishni so‘raydi. фикрларини билдирадилар , мунозарага киришадилар. Саволларга жавоб берадилар. 3. Yakuniy bosqich (15 daqiqa) 3.1. Mavzu yuzasidan umumiy xulosalar qiladilar. 3.2. O‘quv mashg‘ulotlarining natijalarini sharhlaydi, faol talabalar bahosini e’lon qiladi. 3.3. Mustaqil ishlash uchun vazifalar beradi: amaliy mashg‘ulotga tayyorlanib kelish, nazorat savollariga javob berish. Tinglaydilar. 75

SEMINAR MASHG‘ULOT MAVZU Arastuning “Poetika”, V.G. Belinskiyning “Poeziyaning xil va turlarga bo‘linishi” asarlari SEMINAR MASHG‘ULOTDA TA’LIM TEXNOLOGIYASI Mashg‘ulot o‘tkazish vaqti – 2 soat Talabalar soni – 25 nafar Mashg‘ulot shakli Bilimlarni kengaytirish va mustahkamlash Seminar mashg‘ulot rejasi 1. G‘arbda adabiy-nazariy tafakkur tarixi. 2. Arastuning “Poetika” asarida turlar va janrlar masalasi. 3.V.G. Belinskiyning “Poeziyaning xil va turlarga bo‘linishi” asarida tur va janrlar tasnifi. O‘quv mashg‘ulot maqsadi “Adabiy turlar va janrlar” mavzusi yuzasidan olingan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish. Pedagogik vazifalar: Adabiyotshunoslik nazariyasi haqidagi tasavvurlarni kengaytirish, ularning xususiyati haqida kengroq tushunchaga ega bo‘lish.

Ta’lim berish usullari Suhbat, savol-javob, munozara, Venn diagrammasi, FSMU texnologiyasi, Insert Ta’lim berish shakllari Ommaviy, yakka tartibda, kichik guruhlarda ishlash. Ta’lim berish vositalari Darslik, turli ko‘rsatilgan adabiyotlar, doska, daftar, kompyuter, proyektor, Ta’lim berish sharoiti Seminar mashg‘ulotlarga mo‘ljallangan auditoriya Monitoring va baholash Og‘zaki nazorat: savol-javob SEMINAR MASHG‘ULOTNING TEXNOLOGIK XARITASI Ish bosqqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchi Tayyorlov bosqichi (5 daqiqa)  Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadini belgilaydi va kutilayatgan natijalarni shakllantiradi.  Mavzu bo‘yicha tayanch konspekt ishlab chiqadi.  Belgilangan ta’limiy maqsadlarga erishishni ta’minlovchi o‘quv topshiriqlarni ishlab chiqadi.  Kichik g

mashg‘ulotlariga kirish bosqichi (15 daqiqa) va kutilayotgan natijalarni e’lon qiladi, ularning ahamiyatliligi va dolzarbligini asoslaydi. 1.2. Mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalarga ta’rif berishni taklif qiladi va shu asosda tezkor-so‘rov o‘tkazib talabalar bilimlarini faollashtiradi. 1.3. Qo‘shimcha ma’lumotlar aks etgan tayanch konspektni tarqatadi. Savollarga javob beradi. 2. Asosiy bosqich (45 daqiqa) 2.1. Adabiyotshunoslik nazariyasi haqidagi fikrlarni va talabalarning bu mavzuga qanchalik tayyor ekanliklarini bilish maqsadida mavzuni gapirib berishni so‘raydi. 2.2. Adabiyotshunoslik nazariyasi borasida yangi adabiyotlardan o‘qib kelganlarini aytib berishni va munozara qilishni so‘raydi. Fikrlarini bildiradilar. Mavzu yuzasidan chiqish qiladilar. Talabalar fikrlarini bildiradilar, mun

daqiqa) qiladilar. 3.2. O‘quv mashg‘ulotlarining natijalarini sharhlaydi, faol talabalar bahosini e’lon qiladi. 3.3. Mustaqil ishlash uchun vazifalar beradi: amaliy mashg‘ulotga tayyorlanib kelish. Nazorat savollariga javob berish. 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar Nazorat savollari 1. Adabiy turlar haqida Aflotun fikrlari. 79

2. Adabiy turlar haqida Arastu qarashlari. 3. Badiiy adabiyotni turlarga ajratishda Gegel tasnifi. 4. Adabiyotni turlarga ajratishda V. G. Belinskiy tasnifi. 5. Adabiy turlar va janrlar o‘zbek adabiyotshunoslari talqinida. 6. Eposning o‘ziga xos xususiyatlari. 7. Epik turning o‘ziga xos xususiyatlari. 8. Roman va uning janr xususiyatlari. 9. Romanda makon va zamon tushunchasi. 10. Milliy romanchilimizning shakllanishi. 11. Tarixiy romanlarda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima. 12. Zamonaviy o‘zbek romanlarida absurd tushunchasi. 13. Qissaning janr xususiyatlari. Povest va qissa tushunchalari. 14. O‘zbek qissachiligining shakllanishi. 15. O‘zbek qissalarining bugungi qiyofasi. 16. Hozirgi o‘zbek qissalarida milliy qadriyatlar talqini. 17. Hozirgi o‘zbek qissachiligida noan’anaviy tamoyillar.

32. Tuyuq va uning janr xususiyatlari. 33. Qit’a va uning janr xususiyatlari. 34. Fard va uning janr xususiyatlari. 35. Dramatik turning o‘ziga xos xususiyatlari. 36. Dramatik asarlarda “shartlilik” tushunchasi. 37. Tragediya va uning janr xususiyatlari. 38. Komediya va uning janr xususiyatlari. 39. O‘zbek adabiyotida doston janri taraqqiyoti. 40. Dramatik dostonlarning janr xususiyatlari. 41. O‘zlashgan janrlar haqida tushuncha. 42. Sonet va uning janr xususiyatlari. 43. Ballada va uning janr xususiyatlari. 44. Janrlarning transfarmatsion o‘zgarishi masalasi. 45. Folklorshunoslikda janrlar tasnifi. Mustaqil ta’limni tashkil etish yuzasidan ko‘rsatmalar 1. O‘zbek adabiyotida roman janrining paydo bo‘lishi va tarixiy taraqqiyotini “FSMU” texnologiyasi bo‘yicha izohlang? 2. Hozirgi o‘zbek ro

8. “Mumtoz adabiyotda kichik lirik janrlar” mavzusini “Klaster” metodi asosida o‘rganing? 9. I. Sultonning “Boqiy darbadar” romanida absurd inson timsoli” mavzusini “Muammoli vaziyat” texnologiyasi asosida o‘rganing? 10. Hozirgi adabiyotshunoslikda janrlar talqini masalasini “Munosabat” texnologiyasi asosida o‘rganish. 11. Mumtoz adabiyotshunoslikda janrlar talqini muammosini “Muzyorar” metodi asosida tahlil qilish. 12. Hozirgi she’riyatda kichik lirik janrlarning nofaol janrlarga aylanib qolganligini “Nima uchun” metodi asosida talqin etish. 13. G‘azal janriga mansub Yor obrazi talqinlarini “Nilufar guli “ texnologiyasi asosida o‘rganish. 14. Ocherk janriga xos xususiyatlarni “Rezyume” texnologiyasi asosida o‘rganish. 15. Dramaning janr xususiyatlarini “Ssenariy” texnologiyasi asosida o‘r

С. Epopeya, hikoya, doston, masal. D. Drama, tragediya, roman, qissa. 3. G‘arbda lirik sathni tashkillantiruvchi janrlar qaysilar? А. Oda, elegiya, romans, sonet. B . Roman, novella, hikoya, doston. C . G‘azal, sonet, she’r, xayku. D. Doston, masal, ballada. 4. Musulmon sharqida lirik sathni tashkillantiruvchi qaysi janrlarni bilasiz? А. Qasida, g‘azal, masnaviy, mustahzod. B . Doston, she’r, masal, ballada. C . Lirika, ruboiy, sonet, musammat. D. Sonet, qasida, g‘azal, ruboiy . 5. Lirik sathni tashkillantiruvchi kichik janrlar? А. Ruboiy, tuyuq, qit’a, fard. B . Musammat, murabba’, mustahzod, ruboiy. C . Doston, masal, ballada. D. Qasida, g‘azal, masnaviy, mustahzod. 6 . Struktural tahlilda ishtirok etuvchi musammat turlari qaysilar? А. Murabba’, muxammas, musaddas, musamman. B . Lirika,

В. Ruboiy, tuyuq, qit’a, fard. C . G‘azal, masnaviy, ballada. D. Ruboiy, tuyuq, fard, masnaviy. 8 . Struktural tahlilda ishtirok etuvchi dramaturgik janrlar? A. Fojia, drama, komediya. В. Melodrama, oktava, romans. C . Sonet, tragediya, ballada. D. Drama, komediya, elegiya. 9. Tasavvuf adabiyotida dastlab qaysi janrlar vujudga kelgan? A. Hamd, na’t, munojot. В. G‘azal, qit’a, ruboiy. C . Doston, manqaba, manoqib. D. Tazkira, risola, maqomot. 10. Tasavvufning nazariy manbalari aks etgan janrlarni aniqlang. A. Risola, tazkira, maqomot, manqaba. В. Risola, doston, ruboiy, munojot. С. Manoqib, ruboiy, fard va qissa. D. Payg‘ambarlik qissalari (siyra), hadislar va hikmatlar 11. Hikmat janrining asoschisi kim? A. Jaloliddin Rumiy. В. Abduxoliq G‘ijduvoniy. S. Ahmad Yassaviy. D. Najmiddin Kubro.

bandning oxirgi misrasi tarje’ sifatida takrorlanadigan, o‘quvchiga murojaat qilingan yarim band (to‘rt misralik - bcbc) bilan yakunlanuvchi she’r turiga nima deb aytiladi? A. Poema. B. Ballada . C . Doston. D. She’riy roman 13. Asarning biron bir shaxsga bag‘ishlanganini ifoda etuvchi qismi, debocha; metsenatlikning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq holda antik Rimda urfga kirgan, keyincha Yevropa adabiyotlarida an’anaga aylangan she’riy janr. A. Qasida. B . Oda. C. Elegiya. D. Bag‘ishlov 14. Aristotel ta’rificha, “barcha tasvirlanayotgan shaxslarni harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etadi”gan janr A. Roman. B . Qissa. C . Hikoya. D. Drama. 15. Lirikaning subyektiv shakllantirilishiga ko‘ra farqlanuvchi ko‘rinishlaridan biri, lirik kechinma o‘zga shaxs tilidan ifoda etil

18. (fr. pame feuillet – uchar varaqa) – publitsistika janri, aniq bir shaxs yoki ijtimoiy tuzilma (tuzum, partiya, harakat, guruh va b.) ni keskin fosh etish maqsadiga qaratilgan kichik hajmli asar. A. Ocherk. B . Hikoya. C . Pamflet. D. Feleton. 19. Sharq mumtoz she’riyatida keng tarqalgan lirik janr, hazaj bahrining axrab va ahram shajaralarida yozilib, ko‘proq a-a-b-a tarzida qofiyalanuvchi to‘rt misrali mustaqil lirik asar. A. Ruboiy . B. Qasida. C. G‘azal. D. Qit’a. 20. Sharq mumtoz adabiyotida keng tarqalgan adabiy-tanqidiy janr. A.Soqiynoma. B . Qasida. C . Tazkira . D. Tarkibband. 21. Turkiy xalqlar she’riyatidagi to‘rt misralik, tajnisli qofiyaga asoslangan, ramali musaddasi maqsur (kamdan-kam hollarda ramali musaddasi mahzuf) vaznida yoziluvchi lirik janr. A. Qit’a. B. Fard. C .

25. Muallifning u yoki bu masala (muayyan voqea-hodisa, hayotiy holat va sh.k.) bo‘yicha shaxsiy mulohazalari bayon qilinuvchi nasriy asar; adabiy janr A. Hikoya. B. Qissa. C. Esse. D. Taqriz. Хулоса 1. Innovatsion ta’lim texnologiyalari o‘z maqsadi va mohiyatiga ko‘ra an’anaviy ta’limdan farq qilib, ta’lim oluvchi shaxsining ichki imkoniyatlarini namoyon qilish, rivojlantirish uchun qulay sharoitni yaratishga xizmat qiladi. 87

Bunda ta’lim oluvchilarning o‘zlarini o‘quv faoliyatining subyekti sifatida his qilishlari, o‘z ustida ishlashlari, o‘z- o‘zini rivojlantirishlari muhim ahamiyat kasb etadi. 2. Innovatsion ta’lim texnologiyalarini adabiy ta’limga joriy etish dars samaradorligini oshirib, talabalarning ishtellektual qobiliyatlarini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. 3. Oliy ta’lim muassalarining O‘zbek filologiyasi ta’lim yo‘nalishida dars beradigan filolog o‘qituvchilar talabalarda ijodiy izlanuvchanlik, mustaqil tadqiqotchilik ko‘nikmalarini shakllantirish uchun innovatsion ta’limning asosiy maqsadi, vazifalarini ongli ravishda his qilishlari lozim. Innovatsion ta’limning asosiy maqsadi ta’lim oluvchilarda kelajakkka mas’uliyat hissini va o‘z-o‘ziga ishonchni shakllantirishdir. Aslida har bir o‘qitu

qo‘llash bevositaning o‘tilayotgan mavzuning xarakteridan kelib chiqadi. Ta’lim jarayoniga rejalashtirilmagan, loyihalashtirilmagan metod va usullarni o‘rinsiz qo‘llash ijobiy natijalarga olib kelmasligi mumkin. 7. O‘zbek filologiyasi ta’lim yo‘nalishada tahsil olayotgan talabalarning aksariyati ijodkor, izlanuvchan talabalar bo‘lib, pirovard natijada ilmiy-tadqiqot ishlariga yo‘naltiriladi. Shu jihatdan, adabiy ta’lim jarayonida muammoli ta’lim, ilmiy-tadqiqotchilik metodlari, keyslarini tadbiq etish, mustaqil ta’limga e’tibor berib, mustaqil tadqiqotchilikka imkoniyat yaratish kelgusida iqtidorli mutaxassislarni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Каримов И.А Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори // Ўзбекистон Республикаси Президе

Республикаси Олий Мажлисининг IX сессиясида сўзланган нутқ. Т. Шарқ НМК. 1997. 2. Каримов И. А. Юксак маънавият-енгилмас куч Т. Маънавият. 2008. 3. Каримов И. А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. Т. Ўзбекистон. 2009. 4. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси. 1997. 9-сон. 5. Ўзбекистон Республикасида кадрларни тайёрлаш миллий дастури. Т. 1997. 6. Арасту. Поэтика. Ахлоқи кабир. Т. Янги аср авлоди. 2004. 7. Адабий турлар ва жанрлар (тарихи ва назариясига оид). 1-2 томлар. Т. Фан. 1991-1992. 8. Альджанова И.Р. Бўлажак ўқитувчиларни тайёрлашда педагогик инновациялардан фойдаланиш. – Т. Fan vatexnoligiyalar. 2011. 9. Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Т. Ўқитувчи. 2002. 10. Бахтин М. Романда замон ва хро

15. Инновацион таълим технологиялари ва педагогик к омпетентлик. ЎММ. Тузувчилар: проф. Н. А. Муслимов, п.ф.н. М. Усмонбоева, п.ф.н. М. Мирсолиева. Т. 2016. 16. Инновацион таълим технологияларидан маъруза матнлари. Т. 2015. Тузувчи: Ходжаев Б. Х. 17. Йўлдошев Ж., Усмонов С. Педагогик технология асослари. Т. Ўқитувчи. 2004. 18. Yo’ldashev Q. Adabiyot o’qitishning ilmiy-nazariy asoslari. T. O’qituvchi, 1996 . 19. Каримов Б. Руҳият алифбоси. Т. Ғафур Ғулом номидаги НМИУ. 2016. 20. Cuddon J. A. The Penguin Dicktionary of Literary Terms end Literary Teory. London. Penguin Books. 1991. 21. Cohen J. Structure du langage poetique. Paris : Flammarion , 206 6. 22. Орзибеков Р. Лирикада кичик жанрлар. Т. Ўқитувчи. 1978. 23. Омонов Н. Т. Ва бошқ. Педагогик технология ва педагогик маҳорат. Т. Иқтисод –

31. Улуғов А. Адабиётшуносликка кириш. Т. Университет. 2005. 32. Ходжаев Б. Х., Зуфаров Ш. М. Педагогик инноватика. Т. Фан ва технология. 2010. 33. Холмуродов А. Қиссада бадиий образ яратиш маҳорати. Т. Фан. 2006. 34. Холмуродов А. Қисса поэтикаси. Т. Фан. 2006. 35. Хализев В. Е. Теория литературы. М. «Высшая школа». 1999. 36. Қуронов Д. ва бошқ. Адабиётшунослик луғати. Т. Akademnashr. 2010. 37. Қуронов Д. Адабиётшуносликка кириш. Т. Халқ мероси. 2004. Сайтлар 1. ru.wikipedia.org 1. books.google.co.uz 2. pedagog.uz 3. Ziyonet . uz 4. edu . uz 5. www. kitob .uz 6. www. e-adabiyot.uz 7. www. sharh.uz 8. www. ziouz.uz 92

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar