Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 59.9KB
Покупки 1
Дата загрузки 02 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

Sevinch Raxmatova

Дата регистрации 26 Ноябрь 2025

4 Продаж

Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI SIRTQI TA’LIM YO‘NALISHI MASOFAVIY TA’LIM KAFEDRASI Himoyaga tavsiya etaman Masofaviy ta’lim fakultet dekani f.f.f.d., dots. A.Ruziyev_________ ‘____’ ____________ “O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi” fanidan “ Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati ” mavzusida yozgan KURS ISHI Bajardi: 409 -guruh talabasi Zoirov Baxodir Qabul qildi: Masofaviy ta’lim kafedrasi o qituvchisiʻ _______________________ Himoyaga tavsiya etildi. Masofaviy ta’lim kafedra mudiri J.Xudoyberdiyev TOSHKENT – 2026 1 Talabaning F.I.SH. Zoirov Baxodir Sirtqi ta’lim yo‘nalishi 4- kurs 409 - guruh Fan nomi: O‘zbek adabiyotini o‘qitish metodikasi Kurs ishi mavzusi: “Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati” Kurs ishi bo‘yicha komissiya xulosasi ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ __________________________________________________________ ____ ______________________________________________________________ Himoya qilgan sana: __/__/_____ Komissiya raisi _______ ______________ A’zolar: ________________________ __________ ________________________ __________ ________________________ __________ 2 REJA: KIRISH. Ishning umumiy tavsifi ………………………………………..…….4 I.BOB. ADABIYOT DASRLARIDA BADIIY IJODKORLIKNI RIVOJLANTIRISH 1.1. Adabiyot darslarida ijodkor tarjimai holini o‘rgatish xususida……….…….6 1.2. Adabiyot darslarida badiiy ijodini o‘qitishning samarali uslublari va yaratuvchanlik, ijodkorlik qobiliyatlarni rivojlantirish…………………………..9 II.BOB. BADIIY ADABIYOTNING JAMIYAT HAYOTIDAGI O‘RNI VA VAZIFALARI . 2.1. B adiiy adabiyotning ijtimoiy ong shakllari orasidagi o‘rni va o‘ziga xosligi ………………………………………………………………..15 2. 2. Badiiy adabiyot va uning mazmun-mohiyati……………………………...22 XULOSA………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….30 KIRISH 3 Mavzuning dolzarbligi va ilmiy ahamiyati “Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan mustaqil ish topshiriqlari” uslubiy qo‘llanmasida shu fan o‘quv dasturiga kiritilgan bakalavrlarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim vazirligining 2008 va 2011 yillardagi namunaviy o‘quv dasturlari asosida 60 soatlik (ma`ruza, amaliy mashg‘ulot va seminarlar) mashg‘ulotlari davomida olingan bilimlarni tadrijiy ravishda o‘zlashtirilishiga yordam beradi. Uslubiy qo‘llanmada namunaviy o‘quv dastur asosida mavzular ketma-ketligiga rioya qilingan. Unda 15 ta mavzularning har biri bo‘yicha test topshiriqlari tuzilgan, yakuniy nazoratlarning oddiy, o‘rtacha, murakkab variantlari ishlab chiqilgan. Shu bilan birgalikda ishda adabiyot o‘qitish metodikasi fanining fan sifattida, boshqa fanlar bilan alo‘qasi, metodika fani tarixi, adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillar, umumta`lim, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida adabiyot o‘qitish bosqichlari, adabiyotdan kirish mashg‘ulotlari, ko‘rsatmali vositalardan foydalanish va uning turlari, badiiy asar tahlili, ta’limda an’anaviy va noan’anaviy darslar, zamonaviy pedagogik innovatsion texnologiyalardan foydalanish, o‘quvchi va talabalarning yozma nutqi, muammoli o‘qitish, nazm darslari, adabiyot o‘qituvchisining qirralari, dars metodlari va usullari, yakunlovchi mashg‘ulotlar, takrorlash darslari va uni tashkil etish kabi masalalar mazmun mohiyati bo‘yicha tavsiyalar taqdim etilgan. Ishning maqsadi va vazifalari. Mazkur “Adabiyot o‘qitish metodikasi” ozbek tili va adabiyoti fakultetlari talabalari, ya’ni bolajak adabiyot o‘qituvchilari uchun bir mayo‘q darajasidagi yo‘l ko‘rsatkichdir. Unda majburiy ta’lim tizimida adabiyot darslarini uning maqsadiga muvofiq tarzda, imkon qadar samaraliro‘q tashkil etish uchun zarur bo‘lgan bilimlarni qamrab olishga harakat qilingan. Kurs ishining yutuqlari o‘zi bilan, albatta, lekin kamchiliklarini bartaraf etib, uni yanada takomillashtirishda mutaxassis va amaliyotchilarning xolis fikr- mulohazalari katta yordam beradi. Qo‘llanma takomillashtirilib, o‘quv jarayonidagi barcha nozik jihatlarni imkon qadar hisobga oladigan holatga 4 keltirilishi maqsadga muvofiq, albatta. Chunki u respublika ta’lim muassasalarida ta’lim olayotgan minglab bo‘lajak o‘qituvchilar faoliyatini tashkil etishga asos bo‘ladigan manbadir. Kurs ishining metodologik asosi va metodlari: Adabiyot o‘qitish metodikasi badiiy adabiyot o‘qitilish jarayoniga bog‘liq qonuniyatlarni o‘rganadi. Unda adabiyotshunoslik biIan pedagogikaning ayrim xususiyatlari uyg‘unlashadi. Ya'ni adabiyotshunoslik alohida fan sifatida adabiyot tarixi, nazariyasi va adabiy jarayon muammolari bilan shug‘ullansa, pedagogika bola tarbiyasi qonuniyatlari bilan mashg‘ulligi ma'lum. Ammo bu ikkala fan ham uzluksiz ta’lim jarayonida adabiyotdan nimani va qanday o‘qitilishi kerakligi masalasini hal qilib bera olmaydi. Shu ma’noda adabiyot o‘qitish metodikasi alohida fan sifatida filologik ta'lim uchun zarur hisoblanib, uning o‘z obyekti va predmeti, maqsad va vazifalari, mazmuni va metodlari rnavjud. Kurs ishining tarkibi. Kurs ishi kirish, 2 bob, unga tegishli fasllar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat bo ‘ lib 31 betni tashkil qiladi. 1 1 1. Ўзбекистон Республикасининг « Таълим тўғрисида » ги Қонуни .// Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори . – Т .: Шарқ , 1997. – 64 б 5 I.BOB. ADABIYOT DASRLARIDA BADIIY IJODKORLIKNI RIVOJLANTIRISH 1.1. ADABIYOT DARSLARIDA IJODKOR TARJIMAI HOLINI O‘RGATISH XUSUSIDA Umumta’lim maktabida badiiy asar o ‘ rganilar ekan, uni ilmiy va didaktik tahlil etib xulosalar chiqarishga uruniladi. Badiiy asar tahlilidan ilmiy xulosalar chiqarmo‘q uchun yozuvchining pozitsiyasini tushunish kerak bo ‘ ladi, buning uchun esa ijodkorlarning tarjimai holi bilan tanish bo ‘ lish talab etiladi, shundagina u yoki bu hayotiy hodisaga adib qanday munosabatda bolganligidan xabardor bo ‘ lish mumkin. Maktab adabiy ta’limida yozuvchilar umr bayoni 2 sababga ko ‘ ra o ‘ rganiladi: 1) Adiblar millat ahlining diqqat e’tiborida turgan kishilar, ularning shaxsiy hayoti va tabiatida o ‘ quvchilar uchun namuna bo ‘ ladigan jihatlar ko ‘ p. Binobarin, yozuvchi hayoti o ‘ quvchilarga ma’naviy namuna maktabi sifatida o ‘ rgatiladi. 2) Adiblarning hayot yo‘li, sa’jiyasi asarlarida o‘z nuqsini qoldiradi. Binobarin, ijodkorlarning hayot va ijod yollari va shaxsiyatlari borasidagi ma’lumotlar ularning asarlarini tushunishga kalit hamdir. Yozuvchi biografiyasi haqidagi ma’lumot hamma sinflarda ham beriladi. Ammo o‘smir yoshidagi o‘quvchi bilan o‘spirin yoshidagi o‘quvchining adiblar tarjimai holini o‘rganish o‘ziga xos didaktik jarayonlar tarzida kechadi. O‘smir yoshidagi bolalar yoki 5-6- sinflarning o‘quvchilari hali adabiy asarlar yaratish badiiy zaruriyat ekanini unchalik tushunmaydilar. Buning ustiga ular adib shaxsiyatining badiiy asarda aks etishini ham toliq anglamaydilar. Shu sababdan ham 5-8-sinflarning darsliklarida yozuvchilar haqida o‘quvchilarga eng umumiy ma’lumotlar berish bilan kifoyalanadi. Odatda, 5-8-sinflarda adiblarning biografiyalarini o‘rganishiga alohida soat ajratilmaydi. Binobarin, yozuvchi haqida uzo‘q to‘xtalish zaruriyati yo‘q. Shuning uchun darsliklarda o‘quvchilarning o‘zlari o‘qib olishlari mumkin bo‘lgan ma’lumotlar beriladi. Bu yoshdagi o‘smirlarda hissiy bilish kuchli bo‘ladi, abstrakt tafakkur, bilishning diduksiya usuli yetarlicha rivojlanmagan bo‘ladi. Shu bois ko‘rgan, sezgi o‘rganlari orqali qabul etilgan tushunchalar 6 mustahkam o‘zlashtiriladi. Sabab-o‘qibat bog‘lanishlari haqidagi mulohazalar unchalik anglashilmasligi mumkin. O‘smir yoshidagi bolalar yoki 5–6-sinflarning o‘quvchilari hali adabiy asarlar yaratish badiiy zaruriyat ekanini unchalik tushunmaydilar. Buning ustiga, ular adib shaxsiyatining badiiy asarda aks etishini ham to‘liq anglamaydilar. Shu sababdan ham 5–8-sinflarning darsliklarida yozuvchilar haqida o‘quvchilarga eng umumiy ma’lumotlar berish bilan kifoyalaniladi. Odatda, 5–8-sinflarda adiblarning biografiyalarini o‘rganishga alohida soat ajratilmaydi. Binobarin, yozuvchi haqida uzo‘q to‘xtalish zaruriyati yo‘q. Shuning uchun darsliklarda o‘quvchilarning o‘zlari o‘qib olishlari mumkin bo‘lgan ma’lumotlar beriladi. Bu yoshdagi o‘smirlarda hissiy bilish kuchli bo‘ladi, abstrakt tafakkur, bilishning deduksiya usuli yetarlicha rivojlanmagan bo‘ladi. Shu bois ko‘rgan, sezgi o‘rganlari orqali qabul etilgan tushunchalar mustahkam o‘zlashtiriladi. Sabab–o‘qibat bog‘lanishlari haqidagi mulohazalar unchalik anglashilmasligi mumkin. O‘smir yoshidagi o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari boshqacha rivojlangan bo‘ladi. Ularda inson shaxsining jamiyat tomonidan shakllanishi, bir jamiyatda turib yashab, undan tashqarida turishning imkonsizligi haqida muayyan qarashlar mavjud. Demak, yozuvchi shaxsiyati, ma’naviyati bu sinf o‘quvchilarining axlo‘qiy sifatlariga ta’sir etishi mumkin. Yuqori sinflardagi mashg‘ulotlarda o‘qituvchi adib shaxsiyati qirralarining, u qachondir boshidan kechirgan vo‘qealarning asarlarda qay tarzda namoyon bo‘lishiga alohida e’tibor berishi kerak. Katta maktab yoshidagi o‘quvchilar o‘zlari intensiv ravishda shaxs sifatida shakllanib borayotganliklari uchun yozuvchilar shaxsiyatiga astoydil qiziqadilar. O‘qituvchi adib qarashlarining, kayfiyatlarining tadrijiy yo‘li, bu yo‘lning asarlarda aks etishi kabi muammolarni yuqori sinf o‘quvchilarida aniqlab olgani ma’qul. Bu hol, birinchidan, o‘quvchilarning avval bilganlarini esga solib, ma’ruzani o‘zlashtirishda bolalar faolligini oshirsa, ikkinchidan, berilayotgan bilim mustahkam ilmiy poydevor ustiga qurilib, yaxshiro‘q esda qoladi. 7 O‘quvchilar 2 o‘ylashga majbur bo‘ladilar. O‘ylash jarayoni ularning yangi bilimlarni o‘zlashtirishlarida ham qo‘l keladi. 9-sinfdan e’tiboran adiblarning tarjimai holini o‘rganishga alohida vaqt ajratiladi, ularning hayotidagi muhim hodisalargina emas, balki ijodiy qiyofalarining shakllanish bosqichlari ham tekshiriladi. O‘quvchilar shu sinfda adib shaxsi bilan uning asari o‘rtasidagi bog‘lanishni ilg‘aydigan bo‘ladilar. Adabiyot o‘qituvchisi yuqori sinflarda yozuvchining hayot va ijod yo‘li haqida ma’ruza o‘qishdan oldin o‘quvchilar avvalgi sinflarda adiblarning hayoti va ijod yo‘llari haqida nimalarni o‘rganganliklarini esga solishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yozuvchining hayoti o‘rganilar ekan, uning o‘ziga zamondosh, o‘zidan oldin o‘tgan va keyin paydo bo‘lgan ijodkorlarga ta’siriga ham o‘rni bilan to‘xtalish joiz. Adib hayotini o‘rganishning shakl va usullari xususida fikrlar ortaga tashlanadi. Ij о dk о r umrbayonini o‘rganishda adiblarning o‘zlari yozib qoldirgan tarjimai hollardan, adib haqida aytilgan zamondoshlar, uning tengdoshlari, ustozlari yoki shogirdlari, tanish-bilishlari, muxlislari tomonidan aytilgan fikrlar yoki yozma holda yetib kelgan manbalardan olish mumkin. Bu boradagi eng yaxshi omillardan yana biri shoir va yozuvchilarning asarlarida saqlanib qolgan materiallardir. Masalan, Abdulla Oripov haqida gapirib turib, Erkin Vohidov shunday degan edi: “Barcha isyonkor shoirlar kabi Abdullaga ham oson bo‘lgan emas. Qattol tuzum qamchisidan u ham omon qolmagan. Lekin ruhiy azoblar, siquvlar, ming iztiroblar so‘nggida shoirga nasib bo‘lgan kattakon baxt shuki, u xalqi mehrini qozondi, o‘zi kurashgan ozodlik va mustaqillik g‘oyasining kurtak yozganiga guvoh bo‘ldi... ”. A.Navoiy, Z.M.Bobur, Ogahiy, Furqat singari ko‘plab mumtoz adabiyotimiz vakillarining hayoti va ijodini o‘rganishda ana shu usuldan foydalanish yaxshi samara beradi. Iijodkor tarjimai holini o‘rganishda ularning o‘z asarlarida saqlanib qolgan materiallardan foydalanish usullari ham juda samaralidir. Jumladan, Yusuf Xos Hojibning hayoti va ijodini o‘rganishda uning “Qutadg‘u bilig” asaridagi yoki Xorazmiyning tarjimai holini o‘rganishda 2 Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори . – Т .: Шарқ , 1997. – 64 б 8 uning “Muhabbatnoma” asaridagi, Muqimiy va Furqatlarning “Sayohatnoma” laridagi ma’lumotlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Yozuvchi tarjimai h о li va uning uslubi o‘rtasidagi al о qad о rlik klast е r yordamida о chib b е riladi. O‘qituvchi adib haqida gapirar ekan, uning hayotidagi u yoki bu vo‘qeani shunchaki sodir bo‘lgan fakt sifatida emas, balki bo‘lajak san’atkorning ijodiy qiyofasini belgilaydigan omil sifatida yoki biror asarning bitilishiga turtki sifatida talqin etsa maqsadga muvofiqdir. Bu sinf o‘quvchilari bir yozuvchi uslubining boshqasinikidan farqli ekanligi sabablarini adiblar voyaga yetgan muhitdan, ularning xarakter xususiyatlaridan qidirishni o‘rganishlari kerak. H.Olimjonning dilbar she’riyati, G‘.G‘ulomning tarixiy xulosalarga yog‘rilgan qasirg‘ali falsafiy asarlarining yaratililishini ularning tarjimai hollari, xarakter xususiyatlarining o‘ziga xosligi bilan bog‘lash, ulardan keltirib chiqarish muhimdir. Odatda, o‘quvchilar turli asarlarning qahramonlarini, ularning shaxsiyatidagi birbiridan farqli xususiyatlarini bir muncha yaxshi tadqiq etadilar. Gulnor Kumush bilan adashtirilmaydi. Ammo bu o‘ziga xoslik ildizi osha obrazlarni yaratgan adiblarning shaxsiyatidagi o‘ziga xosliklarga bog‘liq ekanligi o‘quvchilar nazaridan chetda qoladi. A.Qahhor shaxsiyatida mavjud bo‘lgan prinsipiallik, murosasizlik, halollik, uning asarlarida qay tarzda aks etganini o‘quvchilar bilishsa, adabiyot uchun, bolalar ma’naviyati uchun juda foydali bo‘ladi. Cho‘lpon, Hamza, Qodiriy kabi murakkab taqdirli ijodkorlarning hayot yo‘lini o‘rganish, ularning asarlarini tushunish kalitigina emas, balki bolalar ma’naviyatinishakllantirish yo‘li hamdir. 3 3 . Borev Y.B. Estetika –M., 1988. 9 1.2. Adabiyot darslarida badiiy ijodini o ‘ qitishning samarali uslublari va yaratuvchanlik, ijodkorlik qobiliyatlarni rivojlantirish Jahon talablariga mos darslarni tashkil etish va uslublar yaratish, yoshlarimizni yuksak ma’naviyatli, yaratuvchanlik qobiliyatli, o‘tkir bilimli, keng mushohadali, buyuk davlatni barpo etish yolida ijodkor va faol qilib tarbiyalash bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridandir. O‘z fikrini izchil, go‘zal va lo‘nda ifoda eta olmaydigan o‘quvchini zamon talabi darajasidagi o‘quvchi deb bo‘lmaydi. Umumiy o‘rta ta’limda bu vazifani bajarish, asosan, ona tili va adabiyotimiz zimmasiga yuklatiladi. Respublikamizning ilmiy-ijodiy salohiyatini ko‘aradigan intellektual yoshlarni saralab olish, ularga yordam berish, ularni fanning yonalishlari boyicha qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish, noyob iste’dodlarini namoyon qilish uchun zarur imkoniyatlar yaratish muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi, «Ta’lim tog‘risida»gi Qonunlari va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»ga muvofiq bu fanlarni o‘qitish oldiga butunlay yangi maqsad va vazifalar qo‘yilmo‘qda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7- fevraldagi PF-4947-son “Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi tog‘risida”gi, 2018-yil 5-sentabrdagi PF-558-son “Xalq ta’limini boshqarish tizimini takomillashtirish boyicha qo‘shimcha chora- tadbirlar tog‘risida”gi farmonlari asos bolib xizmat qiladi. Adabiyot fanini o‘qitishda o‘quvchilarning aqliy, ma’naviy-axlo‘qiy barkamolligini ta’minlash, ta’lim va tarbiyani, ta’lim mazmuni, o‘qitish uslublari, vositalari va shakllarini uyg‘unlashtirish orqali ularni rivojlantirish, mustaqil, ijodiy, tahliliy va tanqidiy fikr yuritish konikmalarini tarkib toptirishga e’tibor qaratish lozim. Bularga erishish uchun adabiyotdan olib boriladigan ta’lim-tarbiya jarayonining barcha turlariga, dars, darsdan tashqari ishlar, ekskursiyalar, togaraklar, kitobxonlik uchrashuvlarining maqsadga muvofiq tashkil etilishiga bog‘liqdir. Ayniqsa, yoshlarimizning ijodkorlik va yaratuvchanlik qobiliyatlarini oshirish, tafakkur doiralarini boyitish muhim masaladir. Adabiyot fanini o‘qitishning bosh maqsadi yoshlarimizni ijodiy fikrlashga, o‘z fikrini erkin va ta’sirli qilib yozma va og‘zaki shaklda ifodalashga, 10 o‘zbek tili shevalarini ongli farqlashga o‘rgatish, shuningdek, ularning fikr doirasini kengaytirishga, Vatanimizga, milliy an’analarimizga, boy ma’naviyatimizga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalashga qaratilgandir. Ana shu bosh maqsaddan kelib chiqqan holda 5-sinfdan boshlab adabiyot fanini o‘qitish oldiga quyidagi vazifalar qo‘yiladi: - o‘quvchilarni erkin fikrlashga o‘rgatish; - o‘z fikrini og‘zaki va yozma shaklda ravon bayon eta olish, topqirlik va hozirjavoblikka o‘rgatish; o‘z fikrlarini tog‘ri ifodalash; nutqlarida maqol va hikmatli so‘zlardan o‘rinli foydalana olish ko‘nikmasini shakllantirish, so‘zlardan maqsadli foydalana olish; - olamni bilishda adabiyotning ahamiyatini singdirish. Mazkur maqsad va vazifalarni to‘laqonli bajarish uchun o‘qituvchi darslardan tashqari qo‘shimcha mashg‘ulotlar o‘tishi, o‘quvchilarga qo‘shimcha vazifalar berishi, iqtidorlilar bilan alohida ishlashi, o‘quvchilarni baholashda ham turli shakllarga murojaat qilishi kerak. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin: 1. “5 muhim tashabbus” markazlarini ochish; 2. To‘garak shakli. Uning yillik rejasi maktab ma’muriyati tomonidan tasdiqlanib, hozirda haftada ikki marta otkaziladi. Kop maktablarda to‘garak mashg‘ulotlari nazariy mavzularga bag‘ishlanadi. Ijodkorlikni uyg‘otish, og‘zaki va yozma savodxonlik, nutq ostirishga kopro‘q soatlar ajratilishi kerak. 3. «Til bayrami» (21-oktabr), “Navoiyxonlik, Boburxonlik kechalari” «Savodxonlik kechalari» kabi tadbirlarda ona tili va adabiyotimizga hurmat va ehtirom, og‘zaki va yozma adabiyotimizning yoshlarimiz ma’naviyatidagi ahamiyatini anglash kabi fazilatlar, konikmalar shakllantiriladi, rivojlantiriladi. Ularda bir yoki ikki o‘quvchiga ma’ruza tayyorlash, bir nechtalariga sahna korinishi, ayrimlariga she’r va qoshiq, boshqalariga qiziqarli savollar, topshiriqlar, muammoli vaziyatlarni hosil qilishni topshirish mumkin. “5 muhim tashabbus” markazida yosh avlod ushun “Drama” togaraklari, “Yosh kitobxonlar” klublarini tashkil etish bugungi kun yoshlarida katta qiziqish uyg‘otadi. Farzandlarimizning bosh vaqatlaridan unumli foydalanib, ularni yorqin kelajak sari yetaklashning muhim omillaridan biridir. Izlanuvchanlik, ijodkorlik, 11 yaratuvchanlik bugungi kun talabidir. Ayniqsa, osib kelayotgan yosh avlodga xalq og‘zaki ijodimizning boy merosini singdirib borar ekanmiz boshliqlar va past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar kabi muammolarga duch kelmaymiz. Xalq og‘zaki ijodini “5 muhim tashabbus” markazlarida tashkil etilgan “drama” va “kitobxonlik” to‘garaklarida o‘rgatar ekanmiz, ajdodlarimizning ma’naviy yetukligi, vatanparvarligi, qahramonliklari bilan tanishgan har bir yosh avlod ko‘z qorachiqlarida o‘zgacha nur, mehr-o‘qibat porlay boshlaydi. Asar qahramonlarining mard va tantiliklari, ulardagi shijoat, halollik va tog‘rilikka intilishlari hech bir o‘quvchini befarq qoldirmaydi. Xalq og‘zaki ijodi namunalarini o‘qitish orqali, o‘quvchilarda virtual tasavvurni uyg‘otish yanada samaraliro‘q kechadi. Chunki, fantexnika rivojlangan zamonda yashayotgan yoshlarga xalqimiz yaratgan ijod namunalarida bugungi kun yutuqlari bilan bog‘lash yoshlarda katta qiziqish uyg‘otibgina qolmay, ularda ajdodlarimizga nisbatan faxr tuyg‘usini ham kuchaytiradi. Ota-bobolarimiz virtual tasavvurga boy bo‘lganliklarini mazkur misollarda ko‘rsatish mumkin. “O‘zi uchar gilamlar” yoki “qanoti bor otlar” samolyotlar, kosmik kemalar; “sozlaguvchi devorlar” telefon yoki radio, butun dunyo go‘zallarini korsatuvchi “sehrli uzuk” yoki “oyna-i jahonlar” televizor yoki kompyuter, “suvda o‘qqan sandiqlar” kema va qayiqlar timsollarida kora olishgan, orzu qilishgan. Asarlarida tasvirlab bergishgani o‘z zamonasining buyuk ixtirolari bol‘ib, ular o‘quvchida xalq og‘zaki ijodi bilan ko‘pro‘q tanishish ko‘nikmasini shakllantiradi. Boy ma’naviy merosga ega ekanligimizni quyidagi misollarda o‘quvchilarga isbotlab berish mumkin: “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonidagi jarayonlar bugungi tibbiyot yutuqlari buyuk bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino yaratgan kashfiyotlar bilan chambarchas bog‘liq ekanligini yana bir bora isbotlagan. “Alpomish” dostonida Barchinoyning qo‘ygan shartlari sport musobaqalarining aynan o‘zi bo‘lishi bilan birga or-nomus, mardlik musobaqasi ham edi. “Ravshanxon” dostonida Ravshan o‘z vataniga sado‘qatini dor ostida ham isbotlab berishi vatanparvarlik tuyg‘ularini rivojlantirishdagi kuchli namunadir. Butun dunyo jar solayotgan tozalik, gigiyena hattoki atrof-muhitni tozalash, ekologiya masalalari bizning 12 kichikkina ertagimiz “Zumrad va Qimmat”da aks etib berilgan desak hech bir mubolag‘a bolmaydi. Darslarda interfaol usullardan foydalanish o‘quvchining ij о diy q о biliyatini tak о millashtirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ayniqsa, muamm о li, l о yihalashtirilgan va jadallashtirilgan ta’limlarning qo‘llanishi o‘quvchida yaratuvchanlik, bunyodk о rlik q о biliyatlarini o‘sishiga о lib keladi. Predmetni o‘zlashtiruvchi o‘ziga nisbatan yaratuvchanlik bilan yond о shish as о sida o‘zlashtirib о ladi. Har bir faktik materialga ij о diy va tanqidiy qaray о ladi. О linayotgan o‘quv materiali unga yangicha qarash, qo‘shimcha materiallarni о lish, o‘zlashtirishga yo‘l о chadi. Ko‘pincha bunday h о llar o‘zlashtirishga evristik yondashuvni shakllantiradi. Bu esa mutaxassislarni kelajakda о lgan bilim, ko‘nikmasining faqat ijr о chisigina bo‘lib q о lmay, balki ovz kasbiy fa о liyatiga ij о dk о rlik, yaratuvchanlik as о sida qarashga о lib keladi. Adabiyot darslarida foydalaniladigan texnologiyalar guruhiga: 1. Didaktik oyin texnologiyalari; 2. Muammoli ta’lim texnologiyalari; 3. Modulli talim texnologiyalari; 4. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyalari; 5. Loyihalash texnologiyalari; 6. An’anaviy ta’lim texnologiyalari; 7. Bumerang strategiyalari kiradi Didaktik oyin texnologiyalari syujetli-rolli, ijodiy, ishbilarmonlar, konferensiyalar va o‘yin mashqlari kabi turlarga bo‘linadi. Darsning bu turi folklor janrini yanada mazmunli va samarali qilib o‘zlashtirishga yordam beradi. Ertak va dostonlarni sahnalashtirib o‘rganish imkonini beradi. Muammoli ta’lim texnologiyalarida o‘quvchi jadvallar bilan ishlab, fikrlarini isbotlab beradilar. “Aqliy hujum” darslari dasturdagi muayyan bir mavzuni o‘rganishga bag‘ishlanadi. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasida guruhlarda ishlash, “arra” yoki “zigzak”, “birgalikda bajaramiz” metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Xalq maqollarini “Davom ettiring” o‘yini bilan o‘zlashtirish mumkin. Masalan, birinchi guruh bironta maqolning birinchi qismini boshlab, ikkinchi 13 guruh ikkinchi qismini davom ettirib, sharhlab berish mumkin. Loyihalash texnologiyasida “video-topishmo‘q” metodi o‘quvchilarning kelajakda o‘z-o‘zini rivojlantirishga, hayotiy tushunchalarni oshirishga yordam beradi. Yordamchi qo‘shimcha mashg‘ulotlar. Bu mashg‘ulotlar o‘quvchilar ma’lum bir mavzularni o‘zlashtirishga qiynalganda o‘tkaziladi. O‘qituvchi darsdan tashqari paytlar o‘quvchilar bilan shug‘ullanadi. Haftaning ma’lum bir kunini mana shunday mashg‘ulotlar uchun belgilab qo‘yilsa ham bo‘ladi. Adabiyotshunos olimlar bilan uchrashuv yoki tavallud sanalari munosabati bilan tadbirlar o‘tkazish. Bu tadbirlar ham qo‘shimcha mashg‘ulotdir, chunki o‘qituvchi ham, o‘quvchilar ham tayyorlanishlari lozim. Darsda, to‘garakda, boshqa mashg‘ulotlarda topishmo‘qlardan foydalanish ham samarali natijalar beradi. Adabiyot fani bo‘yicha «Zukkolar bellashuvi». Sinf ikki guruhga bo‘linib yoki parallel sinf bilan ma’lum shartlar bo‘yicha bellashiladi. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar uchun yana bulardan boshqa shakllarni tanlash va ijod qilish mumkin. Xalq og‘zaki ijodidan namunalar yig‘ish, “Ertaklar – yaxshilikka yetaklar”; “Ezgulikning yovuzlik ustidan g‘alabasi” kabi tadbirlar otkazish mumkin. O‘quvchilarga beriladigan qoshimcha topshiriq va vazifalar: 1. O‘z sevgan asarlarini yig‘ib shaxsiy kutubxonalar tashkil etish va ularni do‘stlari bilan orto‘qlashish. Darslikdan yo‘qtirgan she’r, maqol va hikmatli so‘zlarni maxsus tutilgan daftarga ko‘chirib yodlash, doimo takrorlab borish. 2. Axborot berish daqiqalariga tayyorlanish. O‘quvchilar ommaviy axborot vositalarini kuzatgan holda mamlakatimiz va dunyoda yuz bergan muhim yangilik tog‘risida axborot berishga tayyo‘rgarlik ko‘rib kelish. Bunda hech qaysi o‘quvchi bu vazifadan chetda qolmasligini ta’minlash kerak. Chunki bu topshiriq nutq ostirishda, bolalarning ijtimoiy-siyosiy ongini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. 3. Shaxsiy test bankini yaratish. O‘quv yili boshidan bu topshiriq barchaga birdek yuklatiladi. Har bir o‘quvchi otilgan mavzuga test tuzadi. O‘qituvchi nazoratidan song o‘quvchilar ularni alohida kartochkalarga yozib boradilar. Zarur vaziyatlarda o‘qituvchi bu testlardan mashg‘ulotlarda foydalanishi mumkin. 14 Ma’ruza matnini tuzish. O‘quvchi o‘quv yilida takrorlash, mustahkamlash darslarida yoki sinf, maktab miqyosidagi tadbirlarda berilgan mavzu boyicha ma’ruza bilan qatnashishi lozim. Ma’ruza matnini tuzishda unga o‘qituvchi hamda iqtidorli, faol sinfdoshlari yordam beradi. Bu ularda yaratuvchanlikni, ijodkorlikni rivojlantiradi. Umuman ins о n fa о liyatida yaratuvchanlik, ij о diy fikrlash har qanday muamm о ni, vazifani, l о yihani yechishda sermahsul jarayon his о blanadi. O‘quv jarayonida o‘quvchi mustaqil ravishda masalaning yechimiga intilsa, o‘qituvchi muamm о li vaziyatni oz vaqtida tashkil etsa, o‘quvchi uchun sekin-asta konikma va malakaga aylana b о radi. Avvalo shuni aytish kerakki , adabiyot san`atning bir turi, u- so‘z san`ati. M. Gorkiy aytganidek, badiiy adabiyot hayotni so‘z orqali badiiy tasvirlaydi. Adabiyotda hayotning muhim vo‘qea=hodisalari, kishilarning tipik xislatlari aks etadi, hayot taraqqiyoti tendensiyalari kursatiladi. Shu, tariqa, adabiyot turmunni o‘rganish quroli bUladi. Yozuvchi turmushni, fakt va Xodisalarni o‘rganadi va ulardan zarur xulosalar chiqaradi. Ana shu xulosalarini obrazlar vositasida o‘z asarida ifodalaydi. Adabiyotning juda katga ijtimoiy- tarbiyaviy axamiyat kasb etishning boisi shunda. Badiiy adabiyot, ayni chogda, o‘zgartirish quroli xamdir. Badiiy adabiyot ustkurma sifatida jamiyat hayotiga, uning bazisinga kuchli ta`sir etadi. Buyuk yozuvchilar, odatda, jamiyatning fikriy jihatdan olga intilishiga katta yordam beradilar. N.G. Chernishevskiyning ta`kidlashicha , adabiyot hayot darsligidir. Badiiy adabiyot ukuvchining ongi-shuuriga kuchli ta`sir etadi. Biz badiiyo asarda san`atkorlik bilan yaratilgan ijobiy kaxramonlardan ko‘p narsa o‘rganamiz, ularga taklid kilamiz. Asardagi salbiy obrazlar esa kitobxon kalbida o‘ziga nibatan nafrat xislarini uyg‘otadi- biz hayotda shunday kishilarniga qarshi ko‘rashga otlanamiz. Badiiy adabiyot ana shunday qilib kishilarni tarbiyalaydi. O‘zbek adabiyoti xam ana shunday sharafli ishga xizmat qilmokda. Badiiy adabiyotda yaratilayotgan talantli asarlarning mohiyatiga to‘g‘gri tushunish va ularga obyektiv baho berish uchun, dastavval, badiiy adabiyot 15 haqidagi fanni, ya`ni adabiyotshunoslikni bilish lozim. Aks holda kishi kulgilik bir axvolga tushib qolishi hech gap emas. 4 II.BOB. BADIIY ADABIYOTNING JAMIYAT HAYOTIDAGI O‘RNI VA VAZIFALARI 2.1.BADIIY ADABIYOTNING IJTIMOIY ONG SHAKLLARI ORASIDAGI O‘RNI VA O‘ZIGA XOSLIGI. Badiiy adabiyotning ikkiyo‘qlama mohiyati, uning bir tarafdan san`at hodisasi, ikkinchi tomondan ijtimoiy ong shakllaridan biri ekanligini aytib o‘tdik. Endi nima uchun badiiy adabiyot ijtimoiy ong sohasiga mansub deyilishi, uning ijtimoiy ong shakli sifatidagi o‘ziga xosligini ko‘rib chiqish darkor. Badiiy adabiyot — insonning ruhiy faoliyati mahsuli. Badiiy adabiyotni ruhiy faoliyat turlaridan biri deb atashga imkon beradigan narsa shuki, ijodkor o‘zining "faoliyati" yo‘naltirilgan predmetni (keng ma`noda borliqni) o‘z ongida o‘zgartiradi va badiiy obrazda aks ettiradi. Demak, "adabiyot dunyoni o‘zgartiradi", degan gapni aynan tushunishimiz xato bo‘ladi. Zero, adabiyot real vo‘qelikni bevosita emas, bilvosita — dunyoni o‘zgartiruvchini, INSONni o‘zgartirish orqali amalga oshiradi. Yuqorida aytilganidek, ruhiy faoliyatning o‘zi "aqliy" va "hissiy" qirralariga ega bo‘lib, bu ikkisi har vaqt bir–birini taqozo etadi. Insonning borliq bilan munosabatini o‘zaro alo‘qa sifatida tushunish to‘g‘riro‘q bo‘ladi. Chunki borliqni bilish jarayonida inson unga muayyan hissiy munosabatda bo‘ladi va, o‘z navbatida, borliq ham uning hislariga ta`sir qiladi. Shuningdek, konkret masalani aqlan idrok etishga ojiz kishi uni hissiy idrok etishi mumkin, zero, inson ongidagi milliardlab hujayralarda asrlardan buyon to‘planib kelayotgan informatsiya, qadim ajdodlarga xos bo‘lgan va hozir go‘yo konservatsiyalangan ruhiy imkoniyatlar yashaydi. Badiiy ijod jarayonida ong faoliyati nechog‘li muhim bo‘lsa, ongning ost qatlamida konservatsiyalangan holda yashovchi ruhiy imkoniyatlarning (podsoznatelnoye) ishtiroki ham ulkandir. Xuddi shu narsaga ulug‘ shoirimiz Cho‘lpon o‘n yetti yoshligidayo‘q e`tibor qilgan edi: "... muhit 4 Rahimjonov N. Bugunning qahramoni kimg‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-2001 №6. B. 8-12 16 bo‘shlig‘inda bo‘lgan qat`iy to‘lqunning bir–biriga birlashmagidan har odamga har xil shodlik va yo ko‘b achchiq ta`sir etmagindan odamning ko‘nglida o‘zi bilmasdan o‘rnashub qolg‘on va har vaqt, umrining oxiriga qadar saqlanaturg‘on qayg‘ulanmak va yo ko‘krak kerib ko‘b dam olurday oh urmaklar — hammasi ko‘ngulda har xil rangda, har xil kayfiyatda to‘lub yotqon adabiyot xosasindan sanalur". Cho‘lpon "ko‘ngul" deb atayotgan narsa aslida ong osti qatlamlari(podsoznatelnoye)dan boshqa narsa emas. Yosh shoirning talqinicha, insonni umr bo‘yi bezovta qiladigan va adabiyotning «xosa»si sanaladigan narsalar uning o‘ziga sezilmagan holda ko‘nglida o‘rinlashib qoladi. Tuyqus xayolimizga kelib qolgan fikr, xulosani biz g‘aybdan deb o‘ylashimiz mumkin. Aslida esa u qachondir nimaningdir ta`sirida tug‘ilgan va ongimizning olis burchaklarida mudro‘q holda yashab kelgan, endilikda, muayyan bir vaziyatda anglangan o‘z fikrimiz, o‘z xulosamizdir. Ijod jarayonini, ijod onlarida san`atkorning o‘zi kutmagan kashfiyotlarga duch kelishini yoki o‘zi qilgan kashfiyotni anglayolmay qolishini tush ko‘rishga mengzash mumkin. Inson tushida o‘zini kutayotgan narsani oldindan ko‘rishi mumkin, ko‘pincha bu narsalar ramzlar tarzida ko‘rinadi, ularning mag‘zini chaqishga urinamiz. Holbuki, o‘sha ramzlarning hosil bo‘lishiga asos bo‘lgan vo‘qealar ishtirokchisi bo‘lganmiz, o‘y–fikrlarni ongdan, his–kechinmalarni qalbdan o‘tkarganmiz. Endi esa, uxlagan chog‘imizda ong ostki qatlami ishlagan, harakatga kelgan. Inson — ijtimoiy mahluq deganlari bejiz emas. Zero, inson sifatida shakllanish uchun odamdan tug‘ilgan bo‘lishning o‘zi kifoya emas. Inson dunyoga keltirgani holda insonlardan ayro yashagan odam inson sifatida shakllana olmaydi. Bunga hayotda ancha-muncha misollar bor. Shunga ko‘ra, bizning ongimizdagi bilim va tasavvurlarning aksari vorisiy xarakterga ega. YA`ni, bugungi kun chaqalog‘ining ongida mavjud imkoniyatlar olis ajdodlar ongida mavjud imkoniyatlardan chandon balanddir, zero, unda asrlar davomida to‘plangan informatsiya kodlangan holda mavjuddir. Bundan ko‘rinadiki, shakllanish jihatidan ong ijtimoiy xarakterga ega, bizda mavjud bilimlar va tasavvurlar o‘z ongimizning, miyamizninggina faoliyati bilan bog‘liq emas. 17 Ijtimoiy ong deganda kishilik jamiyati taraqqiyotining muayyan bosqichida o‘sha jamiyat a`zolarining ongida mavjud bo‘lgan borliq (olam, odam, jamiyat) haqidagi bilimlar, tasavvurlarning jami tushuniladi. Ijtimoiy ong bevosita jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, ma`rifiy taraqqiy darajasi bilan bog‘liq bo‘ladi. Aytaylik, ibtidoiy jamiyat kishisi bilan hozirgi zamon kishilari ongidagi olam va odam haqidagi bilimlar orasidagi farq yer bilan osmoncha. Ijtimoiy ongni, ya`ni, dunyo haqidagi bilim va tasavvurlarni hosil qilish, boyitishga xizmat qiluvchi sohalarning bari ijtimoiy ong shakllari deb yuritiladi. Din, ilm-fan, san`at, badiiy adabiyot, axlo‘q, huquq, siyosat, — bular bari ijtimoiy ong shakllari sanaladi. Kishilik jamiyati taraqqiyotining ma`lum bir bosqichida bu sohalarning qaysidir bittasi yetakchi mavqega ega bo‘lishi, keyin yetakchiik boshqasiga o‘tishi mumkin. Masalan, kishilik jamiyatining tongida insonlarning tabiat hodisalarini anglashga intilishi natijasida yuzaga kelgan miflar yetakchi mavqega ega edi (aniqrog‘i, miflar u davrda ijtimoiy ongning asosiy shakli edi). Dunyoning, inson va boshqa jonzotlarning paydo bo‘lishi, hayot va o‘lim sirlari, tabiat hodisalarining sodir bo‘lishi kabi inson bilishga qiziqqan masalalar miflarda o‘z ifodasini topgan. Albatta, miflar qadim ajdodlarimizning bu masalalar mohiyatiga yetmaganini ko‘rsatadi, biro‘q miflarda ularning olam va odam haqidagi bilimlari — ijtimoiy ongi akslangani ham ayon haqiqatdir. Keyinro‘q, antik jamiyatda falsafaning yetakchiligi kuzatilsa, o‘rta asrlarga kelib ijtimoiy ong shakllari orasida din yetakchi mavqe egalladi. Zero, o‘rta asrlarda olam va odam mohiyati diniy ta`limotlar asosida tushunildi va tushuntirildi. Insonning dunyo haqidagi bilimlarining chuqurlashuvi XYIII asrga kelib fanning yetakchiligini ta`minladi, endi ilmiy bilishning ahamiyati ortdi. Ijtimoiy ong shakllarining keyingi davrlardagi, xususan, hozirgi holatiga nazar solsak, unda turlichalikka duch kelamiz. Zero, hozirda ularning bari parallel holda (umuman insoniyat miqyosida olsak, taraqqiyot darajasining turlichaligi bois mifologik tafakkurdan tortib to yuksak ilmiy bilishgacha) mavjud. Albatta, biz bu o‘rinda insoniyatning ilg‘orini, rivojlangan jamiyatlarni nazarga olishimiz to‘g‘riro‘q bo‘ladi. Bu holda bilish jarayonida ijtimoiy ong shakllaridan bir 18 qanchasi ishtirok etayotganiyu har birining o‘z sohasi (fan, san`at, siyosat, huquq) borligiga amin bo‘lamiz. Ijtimoiy ong shakllari orasida badiiy adabiyot va san`at borliqni badiiy obrazlar vositasida idrok etishi bilan farqlanadi. Xususan, badiiy adabiyot so‘z vositasida ish ko‘radi. So‘z esa universal bilish va ifodalash vositasi sanaladi. So‘z vositasida ish ko‘rgani uchun ham badiiy adabiyotning badiiy bilish imkoniyatlari anchayin keng: u hayotdagi turli muammolarni, uning turli jihatlarini badiiy tadqiq etish imkoniga ega. Badiiy adabiyotning jamiyat hayotidagi o‘rnini tasavvur qilish uchun u bajarayotgan ijtimoiy funksiyalar(vazifalar) nimalardan iborat ekanligini ko‘rib chiqish lozim. Badiiy adabiyotning eng muhim vazifasi shuki, u insonni komillikka yetaklaydi, jamiyatni mukammallashtirishga xizmat qiladi. Yuqorida "badiiy adabiyot dunyoni o‘zgartiradi" degan fikr xususida to‘xtalgan edik. Darhaqiqat, badiiy adabiyot inson(demakki, jamiyatni)ni o‘zgartirish orqali dunyoni o‘zgartiradi. Negaki, badiiy adabiyot real vo‘qelikni aks ettiribgina qo‘ymaydi, u ideal asosida fikrlaydi, vo‘qelikni ideal asosida qayta yaratadi, chinakam san`at asaridagi badiiy hukm idealdan kelib chiqqan holda chiqariladi. Ideal esa, ma`lumki, o‘zida mukammal inson, mukammal jamiyat haqidagi tasavvurlarni, orzu-intilishlarni mujassam etadi. Ijodkor sog‘ingan ideal badiiy asar orqali o‘quvchiga, o‘quvchilarga ko‘chadi va, bilingki, ideal sog‘inchini o‘ziga yuqtirgan o‘quvchi endi o‘zgargan insondir. Inson(insonlar)dagi o‘zgarish esa, tabiiyki, jamiyatdagi o‘zgarishlarning asosidir. Demak, badiiy adabiyotning eng muhim vazifalaridan biri jamiyatni ideal asosida qayta qurishdan iborat ekan. Mutaxassislar san`at, xususan, badiiy adabiyot haqida so‘z bo‘rganda ularning polifunksionalligi, ya`ni, ko‘p vazifalarni bajarishini ta`kidlaydilar. Quyida biz badiiy adabiyotning ijtimoiy hayotda bajaruvchi vazifalari xususida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Bilish (evristik) funksiyasi. Badiiy adabiyot borliqni badiiy bilish orqali bizning olam, odam va jamiyat haqidagi bilim va tasavvurlarimizni boyitadi. «Adabiyot — hayot darsligi», degan gap faqat chiroyli ta`rifgina emas, uning 19 zamirida katta haqiqat yotadi. Zero, badiiy asarlar mutolaasi davomida biz inson qalbining chuqur puchmo‘qlariga kirib boramiz, uning turfa fe`l-atvori bilan tanishamiz, insonlar orasidagi murakkab munosabatlarni kuzatamiz, ularning tublik sabablarini his qilamiz. Badiiy adabiyot orqali o‘quvchi o‘zga insonlar tajribasi bilan o‘rto‘qlashadi, buning natijasi o‘laro‘q u hayotga, insonlarga o‘zgacharo‘q yondasha boshlaydi, chuqurro‘q tafakkur qiladi, fikrlash doirasi kengayadi. Bu esa, agar inson umrining qisqaligi, uning umri davomida bevosita ko‘rish va his qilish imkoniyatining cheklangani e`tibo‘rga olinsa, juda katta ahamiyatga molikdir. Zero, badiiy asarni o‘qish davomida o‘quvchi asar vo‘qeligida yashaydi, asar qahramonlarining o‘ylarini ongdan, hislarini qalbdan kechiradi. Ehtimolki u o‘z hayoti davomida o‘sha tasavvurdagi olamda ko‘rgandek taqdirlarga duch kelmas, unda tasvirlangandek holatlarga tushmas... — lekin boshqa olamda, boshqa odamlar orasida yashagani, ular ko‘rganni ko‘rgani, bilganni bilgani, his qilganni his etgani qolaveradi. YA`ni, badiiy adabiyot bamisoli hayot ichidagi yana bir hayot, inson qisqa umri davomida ko‘pro‘q ko‘rishi, his qilishi, anglashi uchun berilgan qo‘shimcha imkoniyat, aytish mumkinki, qo‘shimcha «umr»dir. Badiiy-konseptual funksiya. Badiiy adabiyot hayotni, jamiyatning joriy holatini badiiy tahlil qilish orqali olam va odam haqida yaxlit badiiy hukm — badiiy konsepsiyani ishlab chiqishga intiladi. Bu jihati bilan badiiy adabiyot falsafaga yaqinlashadi. Falsafadan farq qilaro‘q, olam va odam konsepsiyasini ishlab chiqishda badiiy adabiyot mantiq kategoriyalariga emas, ma`no serqirraligi bilan xarakterlanuvchi badiiy obrazlarga tayanadi. Jahon falsafiy tafakkuri Dante, SHekspir, Gete, L.Tolstoy, F.Dostoyevskiy, T.Mann, A.Kamyu singari o‘nlab ijodkorlar fikrlari bilan boyigani, o‘z vaqtida ulardan turtki olganligi shubhasizdir. Biz o‘zining ko‘lamli falsafiy mushohadaga moyilligi bilan tanilgan va e`tirof etilgan ijodkorlardan ayrimlarinigina sanadik. Haqiqatda esa badiiy konseptuallikka intilish iqtidor bilan yozilgan har qanday badiiy asarga xosdir. Xayyom ruboiylarini yo hazrat Navoiy dostonlarini, A.Qodiriy romanlari yo A.Qahhor hikoyalarini, O.Yo‘qubov nasri yo A.Oripov she`riyatini olasizmi — 20 barida hayot, olam va odam haqidagi chuqur falsafiy mushohadalarga duch kelasiz, mualliflar mavjudlikning o‘tkir masalalari yuzasidan chiqargan badiiy hukm-xulosalar bilan o‘rto‘qlashasiz. Kommunikativ funksiya . Badiiy adabiyot shaxslararo, avlodlararo, millatlararo mulo‘qotning amalga oshishiga xizmat qiladi. Badiiy asarni yaratish davomida ijodkor tasavvurdagi o‘quvchi bilan mulo‘qotga kirishsa, uni o‘qish jarayonida o‘quvchi ijodkor bilan mulo‘qotga kirishadi. Mulo‘qot jarayonida keng kitobxonlar ommasiga badiiy informatsiya yetkaziladi, bu esa o‘quvchining bilim va tasavvurlar doirasini kengaytiradi, informatsiyaga bo‘lgan ehtiyojini qondiradi. Badiiy adabiyot vositasida amalga oshuvchi mulo‘qot qarshisida davriy yoki xududiy chegaralar mavjud emas: uning vositasida o‘quvchi o‘zidan bir necha asrlar ilgari yashagan shaxs bilan ham, o‘zidan minglab chaqirim olisda yashovchi shaxs bilan ham mulo‘qot qila biladi. Masalan, ko‘p mutolaa qilgan hozirgi kitobxon olis ajdodlarining turmushi, fikrlash tarzi, orzu-intilishlari bilan ham, olis dengiz ortidagi xalqning turmushi, fikrlash tarzi, orzu-intilishlari bilan ham yaqindan tanish bo‘la oladi. Tarbiyaviy (didaktik) funksiya . Badiiy adabiyot shaxsni aqlan va ruhan kamolga yetkazadi, jamiyatning ma`nan tozarishi va yuksalishiga xizmat qiladi. E`tibor berilsa, deyarli barcha milliy adabiyotlar taraqqiyotining ilk bosqichlarida didaktik funksiya oldingi planda turgani ko‘riladi. Adabiyotning tarbiyaviy ahamiyatiga juda qadim davrlardan ayricha e`tibor berib kelinishi bejiz emas. Xususan, qadimgi yunon faylasufi Aflotunning «Davlat» asarida adabiyotning tarbiyaviy tomonidan qanday foydalanish kerak, kimga, nimani va qanday o‘qitish kerak degan masala keng qo‘yilgan. Sharq xalqlarida ham yosh avlodni tarbiyalashda badiiy adabiyotdan keng foydalanilgan. Shu bois ham Sharq mumtoz adabiyotida «Guliston», «Bo‘ston», «Qutadg‘u bilik», «Hibatul haqoyiq», «Qobusnoma» singari didaktik asarlar yaratilgan. To‘g‘ri, adabiyot taraqqiyotining keyingi bosqichlarida sof didaktik xarakterdagi asarlar kamayib boradi, hatto oshkor didaktikaga berilgan asarlar badiiy mukammallikdan yiro‘q tushadi, deb hisoblanadi. Shunga qaramay, adabiyotning mazkur funksiyasi 21 hamon juda kuchli va sezilarlidir. Zero, chinakam san`at asarida ijodkor ezgulik, go‘zallik, adolat singari umuminsoniy qadriyatlar tomonida turib fikr yuritadiki, ayni shu narsa badiiy adabiyotdagi tarbiyaviy funksiyaning har vaqt mavjudligini ta`min etadi. Kompensatorlik funksiyasi . Badiiy adabiyotda inson o‘z hayotida ko‘rmaganini ko‘radi, undan o‘ziga yetishmayotgan narsalarni topadi va shu asosda ruhiy qoniqish hosil qiladi. Bu jarayonning asosi shuki, badiiy asar mutolaasi davomida o‘quvchi irreal olamda — badiiy reallikda yashaydi: shu irreal olamda real hayotida ko‘nglidan kechirmagan hislarni kechiradi, umri davomida tushmagan vaziyatlarda «yashaydi». Badiiy bashorat . Badiiy adabiyotning bashoratchilik funksiyasi xalq og‘zaki ijodidagi ertaklardayo‘q namoyon bo‘ladi. Xususan, ertaklardagi «uchar gilam»lar, «oynai jahonnamo»lar aviatsiya va televideniye paydo bo‘lishidan ancha ilgari bashorat qilingan edi. Insonning bugungi imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ertadan bashorat qilish yozma adabiyotda, xususan, fantastik va ilmiy-fantastik asarlarda ham kuzatiladi. Masalan, J.Vernning «Yerdan Oyga» (1865), «Oy atrofida» (1869) asarlarida insonning Oyga sayohati, «20000 lye suv ostida» (1870) romanida uning dengiz qa`rlarida sayohat qilishi tasvirlangan. Holbuki, mazkur asarlar yozilgan paytda insoniyat hali bularga qodir emasdi. Badiiy adabiyot «kecha» yoki «bugun»ning badiiy tahlili asosida kishilik jamiyatining "erta"si haqida fikr aytishga intiladi. Zero, jamiyatdagi joriy holat, undagi rivojlanish tamoyillarining badiiy tadqiqi bunga yetarli asos beradi. Masalan, nemis adibi L.Feyxtvangerni olaylik. Adib 1933 yilda, Germaniyada fashistlar diktaturasi o‘rnatilgach, xorijga chiqib ketgan. YA`ni, Feyxtvanger fashistlarni hokimiyat tepasiga keltirgan shart-sharoitlarni, siyosiy jarayonni hamda buning natijasida yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy holatni juda yaxshi bilgan 22 2.2. BADIIY ADABIYOT VA UNING MAZMUN-MOHIYATI Badiiy adabiyot va uning mazmun-mohiyati o ziga xos xususiyatlari, paydoʻ bo lish va rivojlanish bosqichlari, ijtimoiy funksiyasi, ijodiy jarayon ʻ qonuniyatlarini o rganadigan fan. U bir-biri bilan uzviy bog liq bo lgan 3 ʻ ʻ ʻ bo limni: adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiy tanqidni o z ichiga oladi. ʻ ʻ Adabiyotning ildizi maqol, qo shiq, doston singari xalq og zaki ijodi namunalari ʻ ʻ yuzasidan bildirilgan ilk mulohazalarga borib bog‘lanadi. Masalan, Mahmud Koshg ariyning „Devonu lug otit turk“ asaridan joy olgan matallarga, badiiy so z ʻ ʻ ʻ unsurlariga ilmiy-tekstologik munosabat, o sha davr adabiy janrlari haqidagi ʻ fikrlar Adabiyotning olis tarixidagi ko rinishidir. Adabiyot ilmiga oid teran ʻ qarashlar Forobiyning „She r san ati…“ kitobida mu-fassal bayon qilingan (X ʼ ʼ asr). Unda she riy asarning yaralish tabiati, ijodkor shaxsi va mahorat ʼ muammolari, so z qadri xususida fikr yuritiladi. XI asrda yashagan ʻ adabiyotshunos olim Abdulqodir Jurjoniyning „Asror ul-balog a fi-ilmi bayon“ ʻ („Bayon ilmida balog at sirlari“) asarida so z san atidagi shakl va mazmun ʻ ʻ ʼ masalasiga alohida urg u berilsa, XIII asrda yashagan qomusiy olim Kays ʻ Roziyning „Kitob ul-mo jam fi-maoyiri ash’or il-ajam“ („Ajam she riyati ʻ ʼ me yorlari qomusi“) kitobida nazariy masalalar ʼ - aruz tizimi, poetik san atlar, ʼ she riy janrlar tahlil etilgan. Kaykovusning „Qobusnoma“sidan (XI asr) esa, she r ʼ ʼ jamiyatning turli qatlamlari estetik talablaridan kelib chiqib yaratilishi, badiiy asar, albatta, ta sirchan bo lishi lozimligi haqidagi mulohazalar o rin olgan. ʼ ʻ ʻ Adabiyot tarixi yo nalishida muay-yan xalq (xalqlar, mintaqa, jahon) badiiy ʻ adabiyotining tarixiy taraqqiyoti hamda yozuvchi-shoirlarning hayot va ijod yo li ʻ chuqur o rganiladi. Jumladan, o zbek milliy adabiyoti bosib o tgan uzo‘q tari-xiy ʻ ʻ ʻ yo l, zamon, siyosat va adabiy jarayon munosabatlarining o ziga xosliklari, u ʻ ʻ yoxud bu ijodkorning ushbu jarayon-ga ko rsatgan ta siri yuzasidan ko plab ʻ ʼ ʻ tadqiqotlar yaratilgan. Adabiyot tarixida XII asrda yashagan shoir va 23 adabiyotshunos Nizomiy Aruziy ibn Umar Samarqandiy, XV asrda adabiyotshu- nos olim Atoulloh Husayniy, Zamaxshariy, Xondamir, Vosifiy asarlari muhim ahamiyatga egadir. O zbek A.ning takomili Navoiy (qarang Alisher Navoiy)ʻ ijodiy faoliyati bilan chambarchas bog liq. O zbek tilidagi tazkira janriga asos ʻ ʻ solgan “Majolis un-nafois” (“Go zal majlislar”) ilk o zbek adabiy qomusi ʻ ʻ hisoblanadi. Ushbu asarda Navoiy deyarli yarim asr mobaynida o ziga ʻ zamondosh bo lgan 469 shoir, olim, bastakor, hattot, she riyat homiylari haqida ʻ ʼ ma lumot beradi, badiiy mahorat, san atkorning ijtimoiy burchi, poetik janr ʼ ʼ masalalarini yoritadi. Navoiyning “Holoti Pahlavon Muhammad”, “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”, Jomiyga bag ishlangan “Hamsat ul-mutahayyirin” (“Besh ʻ hayrat”) singari asarlari adabiy portretning dastlabki namunalaridir. Uning “Mezon ul-avzon” (“Vaznlar o lchovi”) asarlarida aruzning nazariy, amaliy ʻ masalalari tadqiq etil-gan. Husayn Boyqaro esa, o z navbatida, Navoiyning ʻ betakror mahorati, u yaratgan adabiy muhit, davr adabiy jarayoni haqida ma lumot beruvchi risola yarat-gan. Zahiriddin Muhammad Bobur “Muxtasar” ʼ kitobi bilan Navoiydan so ng aruz ilmi tadqiqini yangi bosqichga ko tardi. Bu ʻ ʻ kitobda aruzning 20 dan ortiq bahri, 530 dan ortiq vazni haqida ma lumot ʼ beriladi. O zbek adabiyotshunosligining keyingi davrlardagi yo nalishini, asosan, ʻ ʻ tazkiralar belgilaydi. Jumladan, XIX asr boshlarida Fazliy rahbarligida she riy ʼ shaklda yaratilgan “Majmuai shoiron” (“Shoirlar guruhi”) tazkirasi Qo qon xoni ʻ saroyiga to plangan ijodkorlar haqida nisbatan to liq ma lumot beradi. Ahmad ʻ ʻ ʼ Tabibiyning she riy shakldagi “Majmuat ash-shuaroi Feruzshohiy” (“Shoh Feruz ʼ shoirlari guruhi”) hamda “Muhammasoti majmuat ush-shuaroi Feruzshohiy” (“Shoh Feruz shoirlari guruhining muhammaslari”) tazkiralarida ijodkorlarning asarlari janrlarga bo lib o rganiladi (XX asr boshi). Birinchisida g azallar, ʻ ʻ ʻ ikkinchisida muhammas va musaddaslar tahlil etiladi. Matbuot va noshirlik ishlarining rivoji XIX asr oxiri - XXasr boshlarida o zbek tanqidchiligi, ʻ adabiyotshunosligi uchun yangi imkoniyatlarni vujudga keltirdi. Ayniqsa, adabiy tanqidda uyg onish ro y berdi ʻ ʻ - harakatdagi adabiy jarayonni, yozuvchi ijodini, ada-biy muammolarni davrning ma naviy va estetik talablari, ommaning ruhiy ʼ 24 ehtiyojlaridan kelib chiqib o rganish, adabiyot taraqqiyotidagi, ijodkorʻ mahoratidagi yangiliklarni kashf etish, kamchiliklarni baholi qudrat ko rsatish ʻ boshlandi. Hoji Muin, Mirmuhsin Shermuhamedov, Behbudiy, Abdulhamid Cho lpon, Abdurauf Fitrat, Ashurali Zohiriy, Vadud Mahmudlarning ʻ maqolalarida so z san ati oldida turgan muhim ijtimoiy vazifalarga urg u berildi, ʻ ʼ ʻ adabiyot rivojini millat, Vatan, istiqbol, mustaqil yurt uchun kurashuvchi yangi insonni tarbiyalash masalalari bilan bog lashga harakat qilindi. Cho lponning ʻ ʻ „Adabiyot nadur?“ (1914) maqolasida o rtaga tashlangan “Adabiyot yashasa ʻ — millat yashar” degan g oya milliy uyg onish uchun ham da vat bo ldi. 20-yillar ʻ ʻ ʼ ʻ o rtalarigacha Adabiyot, asosan, adabiy tanqid doirasida faoliyat ko rsatdi. Shu ʻ ʻ paytlardan e tiboran sho ro hukumati uni o z yo rig iga sola boshladi. Ijod ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ mahsulini baholashda mafkura, o tkinchi siyosat bosh mezonga aylandi. Adabiyot ʻ bir yo‘qlama (markscha) dunyo‘qarash bilan qurollanish, vo‘qelik va uning badiiy in ikosi bo lmish san atga faqat sinfiy kurash, sho rolar mafkurasi nuqtai ʼ ʻ ʼ ʻ nazaridan turib yondashish talab qilindi. Bularga qo shimcha, mumtoz ada-biy ʻ merosdan voz kechish tamoyili hukm surdi. Yassaviy, Navoiy, Bobur, Mashrab, Hofiz, Rumiy, Huvaydo singari shoirlar yaratgan ma naviy mulk o quvchiga ʼ ʻ keraksiz, hatto, ziyonli deb e lon qilindi. Abdurauf Fitrat, Otajon Hoshim kabi ʼ adabiyotshunoslar bunday qarashlarga qarshi chiqib, madaniy merosni himoya qilishga urindilar. Shu yillari, muayyan kamchiliklardan holi bo lmasa-da, ʻ dastlabki nazariy qo llanma ʻ — adabiyotshunos Abdurahmon Sa diyning ʼ “Amaliy, ham nazariy adabiyot darslari” (1924) yaratildi. Fitratning “Adabiyot qoidalari” (1926) darsligida esa o z davri Sharq va G arb adabiyoti nazariyasi ʻ ʻ muammolari yoritildi. Shu muallifning “O zbek adabiyoti namunalari” kitobida ʻ O rxun-Yenisey bitiklari, “Alpomish”, “Kitobi dadam Qo rqut”, “Devonu lug otit ʻ ʻ ʻ turk”dan parchalar berildi, Yassaviy, Bo‘qirg oniy, Lutfiy, Atoiy, Navoiy, Bobur ʻ asarlaridan misollar keltirildi. 20-yillar oxiri 30-yillar boshlarida sho ro adabiy siyosatida partiyaviy tazyiq ʻ ostida sinfiy dushman axtarish ruhi kuchaydi, ijod erkinligi bo g ildi, vulgar ʻ ʻ sotsiologizm ko rinishlari avj oldi. Abdulla Qodiriyning “O tgan kunlar”, ʻ ʻ 25 “Mehrobdan chayon” romanlari zararli asar deb, muallifning o zi esa burjua adibiʻ deb qoralandi. 30-yillar o rtasidan markaz Yozuvchilar uyushmasi qurultoyining ʻ qarori bilan rasmiy kuchga kirgan sotsialistik realizm metodi haqidagi aqidaning keng joriy etilishi o‘qibatida o zbek Adabiyotga partiyaviylik, sinfiylik, ʻ g oyaviylik, shaklan milliy, mazmunan sotsialistik degan tushunchalar chuqur ʻ singib bordi. Mumtoz adabiyotga munosabatda uni saroy adabiyoti, diniy-klerikal adabiyot, reaksion yoxud progressiv deya bir xalq adabiyotini ikkiga ajratib talqin etish, ijodkorlar va ularning merosini sinfiy qarshilantirish tamoyili urfga kirdi. O ziga xos yondashuv va tahlilni talab etadigan Yassaviy, Bo‘qirg oniy, ʻ ʻ Boyqaro, Mashrab, Huvaydo, Amiriy, Feruz (Muhammad Rahimxon) kabi sho- irlar merosi batamom qoralandi, ular ijodini o rganish deyarli man qilindi. Sho ro ʻ ʻ mafkurasining zug umi, tanqid va Adabiyotning jiddiy xatolari tufayli Abdulla ʻ Qodiriy, Cho lpon, Fitrat, So fizoda, Elbek, Botu, Usmon Nosir singari shoir va ʻ ʻ yozuvchilar, Otajon Hoshim, Vadud Mahmud kabi adabiyotshunoslar jisman yoxud ma nan mahv etildilar. O sha yillardagi nisbatan ijobiy faktlar sifatida ʼ ʻ So fizoda, Oybek, G afur G ulom, Hamid Olimjon haqida adabiy portretlar ʻ ʻ ʻ yozilganini, Izzat Sultonning „Adabiyot nazariyasi“ darsligi va boshqa monografiyalar nashr etilganini qayd etish mumkin. Biro‘q 40-yillar oxiri 50- yillar boshlarida Adabiyot fani kosmopolitizmga qarshi kurash, yagona o‘qim, konfliktsizlik nazariyasi deb nomlangan xato yo llarni bosib o tishiga ham to gri ʻ ʻ ʻ keldi. Ayni shu yillari Oybek, Maqsud Shayxzoda va boshqa mualliflarning tarixiy yo nalishdagi, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Said Ahmad singari adiblarning ʻ zamonaviy mavzudagi asarlari, o sha “nazariyalar”dan kelib chiqib, nohaq ʻ qoralandi. 50-yillar o rtalaridan avval qatl qilingan ayrim yozuvchi-shoirlar hayoti va ʻ ijodini qayta o rganishga harakatlar bo ldi. Matyoqub Ho shjonov, Ozod ʻ ʻ ʻ Sharafiddinov, Ibrohim G afurov, Umarali Normatov, Salohiddin Mamajonov, ʻ Sobir Mirvaliyev singari adabiyotshunos olimlarning adabiy jarayon, alohida ijodkor va asar haqidagi kitob va maqolalari adabiyotning nisbatan erkin nafas olishiga zamin yaratdi. 60-70-yillarda o zbek adabiyoti tarixi yuzasidan qator ʻ 26 asarlar yaratildi. Jumladan, ilk adabiy yodgorliklardan tortib 20-asr boshlarigacha bo lgan dav-rlar merosini qamrab oluvchi 5 jildli „O zbek adabiyoti tarixi“ kitobiʻ ʻ nashr qilindi. Unda o ta mafkuraviy talqin, adabiyot ilmidan chekinish, bir ʻ yo‘qlamalik qusurlari mavjud esada, ming yillik adabiyotimizning tari-xiy taraqqiyoti, yetakchi tamoyillari, so z san atkorlarining hayoti va ijodi, ʻ ʼ asarlaridagi o ziga xosliklar, mahorat belgilari to g risida zamona yutuqpari ʻ ʻ ʻ darajasida muxtasar ma lumot berildi. Dunyodagi eng qadim madaniyat ʼ o choklaridan biri bo lmish yurtimizda yaratilgan jamiki adabiy-estetik ʻ ʻ boyliklarga xolis nuqtai na-zar bilan qarash va baho berish imkoniyati paydo bo ldi. Natijada, adabiyotshunos olimlar so z san atimiz tarixida e tibo‘rga loyiq ʻ ʻ ʼ ʼ neki asar bo lsa, barchasini chuqur o rganishdek mas’uliyatli yumushga ʻ ʻ kirishdilar. “Avesto”dek teran va murakkab diniy-ma rifiy yodgorlik, xalq ʼ og zaki ijodining gultoji bo lmish “Alpomish” dostoni va boshqa o nlab epik ʻ ʻ ʻ asarlar atroflicha tadqiq etildi. Tasavvuf ta limotining badiiy ijodga ko rsatgan ʼ ʻ ta siri xususida Najmiddin Komilov (“Tasavvuf”, 1- 2-kitoblar), Ibrohim ʼ Haqqulov (“Tasavvuf va she riyat”) va boshqa mutaxassislarning kitoblari chop ʼ etildi. Navoiyning 20 jildli “Mukammal asarlar to plami” nashr qilinishi ʻ barobarida, mutafakkir ijodini tamomila yangi mezonlar asosida o rganish ʻ boshlandi va o nlab risolalar yaratildi. XX asr boshlarida yozilgan, ʻ ma rifatparvarlik ruhi bilan sug orilgan badiiyat namunalari tadqiq etildi, nohaq ʼ ʻ qurbon bo lgan Abdulla Qodiriy (U. Normatov, “Qodiriy bog i”; mualliflar ʻ ʻ jamoasi “Abdulla Qodiriyning badiiy olami”), Cho lpon (O.Sharafiddinov, ʻ “Cho lpon”, “Cho lponni anglash”, D. Quronov, “Cho lpon, hayoti va ijodiy ʻ ʻ ʻ merosi”), Fitrat, M. Behbudiy, A.Avloniy, Hamza, Usmon Nosir hayoti va ijodiga doir yirik asarlar dunyoga keldi. Adabiyotning nazariy muammolarini o z ichiga ʻ qamragan 3 jildli „Adabiy turlar va janrlar“ kitobi, A. Hojiahmedovning „She riy ʼ san atlar va mumtoz qofiya“, „O zbek aruzi lug ati“ risolalari chop etildi. S. ʼ ʻ ʻ Mirvaliyev yaratgan „O zbek adiblari“ to plami esa XX asr o zbek adabi-yotining ʻ ʻ ʻ yirik vakillari hayoti va ijodi xususida eng zarur ma lumotlarni beradi. Adabiyot ʼ nafaqat o zbek, balki jahon este-tik ilmi yutuqlarini ham ijodiy o zlashtirish, bu ʻ ʻ 27 borada o z so zini ay-tish yo lida izlanmo‘qda. Najmiddin Komilovningʻ ʻ ʻ „Tafakkur karvonlari“, Ibrohim G afurovning „Dil erkinligi“ singari kitoblari ʻ keyingi davr o zbek A.ning jiddiy yutuqlari hisoblanadi. Bugungi kunda ʻ adabiyotshunosligimiz saflarini Shuhrat Rizayev, Dilmurod Quronov, Bahodir Karimov, Ulug bek Abduvahob singari yosh, iste dodli olimlar to ldirmoqda. ʻ ʼ ʻ Baxtiyor Nazarov, Rahmon Ko chqorov. ʻ “Adabiyotshunoslik” atamasi etimologiya jihatidan “adabiyot” so‘ziga fors - tojikcha “shinos” ( yaxshi bilish, tayin etish) fe’li va o‘zbekcha-“lik” affksining qo‘shilishidan xosil bo‘lgan. «Shinos» fe`li o‘zbek tili talaffo‘zi taqozasiga ko‘ra «shunos» shakliga kirib qolgan. Shu tariqa « adabiyotshunoslik» atamasi paydo bo‘lgan. «Adabiyotshunoslik» terminiga Qisqa Adabiyot Ensiklopediyasida qo‘yidagicha ta`rif berilgan: «Adabiyotshunoslik- badiiy adabiyotni, uning mohiyatini, kelib chiqishini va ijtimoiy alo‘qalarini xar taraflama o‘rganuvchi fandir; so‘z orqali badiiy fikrlashning spetsifikasi ( o‘ziga xos xususiyatlari) haqidagi, badiiy ijodning genezisi ( negizi, zamini), strukturasi ( to‘zilishi), tarixiy- adabiy protsessning lokal ( ma`lum joy va davrga oid) va umumiy qonunlari haqidagi bilimlar jamidir; bu so‘zning torroq ma`nosini olganda, adabiyotshunoslik - badiiy adabiyotni va ijodiy protsessni o‘rganishning prinsiplari va metodlari haqidagi fandir» Adabiyotshunoslikning obyekti - tarixiy sharoit bilan uzviy birlikda olingan adabiy mahsulot va uning yaratilish jarayonidir. Badiiy adabiyotni izchil o‘rganuvchi va tahlil qiluvchi mutaxassis adabiyotshunos deb yuritiladi. I.O.Sultonov «Adabiyot nazariyasi fan sifatida» maqolasida adabiyotshunoslikka berilgan ta`rifning mag‘zini chaqar ekan. Kuyidagilarni ta`kidlaytsdi : a) adabiyotshunoslikning diqqat markazida dastavval adabiyotning eng yaxshi namunalari, ya`ni klassik asarlar va klassik yozuvchilar ijodi turadi. Ana shunday asarlar va yozuvchilar ijodi tahlili jarayonida badiiy adabiyotning qonuniyatlari, spetsifikasi kashf etiladi. Bundan tashqari, 28 b) adabiyotshunoslik tarixiy-adabiy jarayon-adabayotning ma`lum bir davrda rivojlanish sharoiti va yullarini o‘rganadi, mana tarixiy- adabiy jarayonlaning qonuniyatlarini ochadi. Shuningdek, v) adabiyotshunoslik adabiyotni yaratuvchilarning o‘zlarining adabiyot va tarixiy- adabiy jarayon haqida aytgan fikrlarini xam hisobga oladi, ularga tayanadi. Demak, adabiy klassika, buyuk yozuvchilarning adabiyot haqidagi fikrlari, tarixiy-adabiy jarayon va uning xamma arboblarining faoliyati va ijodiy mahsuloti- adabiyotshunoslikning obyektini tashkil kiladi. Adabiyotshunoslikning asosiy vazifasi : a) adabiy jarayonni, adabiyot taraqqiyoti tendensiyatarini, qonuniyatlarini chuqur o‘rganishdan, ulardan adabiy xarakatchilikni yanada rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan xulosalar chiqarishdan iborat. Adabiyotshunoslik badiiy adabiyotni zamon talablari asosida, rivojlanib borishi va xalqka xizmat qilishi da`vat etadi ; b) adabiyotshunoslik kitobxonning estetik didini shakllantirishga, uni nazariy jihatdan qurollantirishi kerak. Adabiyotshunoslik, ta`bir joiz bulsa, adabiyot bilan hayot, yozuvchi bilan kitobxon o‘rtasidagi alo‘qada vositachi, ularni bir-biri bilan bog‘lovchi ko‘prikdir. 5 5 Rahimjonov N. Bugunning qahramoni kimg‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-2001 №6. B. 8-12 29 XULOSA Adabiyot o‘qitish metodikasi fanining tarixi haqida gapirib shuni aytish mumkinki, dunyo miqyosida og ‘zaki va yozma adabiyot paydo bolgandan buyon uni inson ruhiyatiga ta’sir qila oladigan darajaga yetkazish asosiy muammolardan biri bolib kelmoqda. Xususan, o ʻ zbek adabiyotini o‘qitish nazariyasi hamda metodikasi tarixi haqida gapirilarkan, uni yaqin-yaqinlargacha ham, asosan. Oktyabr inqilobi bilan bog‘liq holda talqin va targ‘ib etilganini ta’kidlab o ʻ tish joiz. Aslida, turkiy xalqlarda adabiyot o‘qitish bilan bog‘liq masalalar juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu muammoning boshi O ʻ rxun- Enasoy yodgorliklarida o ʻ z aksini topgan, deyish mumkin. Adabiyot va badiiy so ʻ zning mohiyatiga kirish masalalari Sharq xalqlari, jumladan, o ʻ zbek xalqi hayotida har doim juda katta ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatga ega bo ʻ lib kelgan. «Adabiy ta’lim konsepsiyasi»dagi yetakchi g‘oyalar asosida adabiyot o‘qitish boyicha «Davlat ta’lim standarti» yaratilib, unda turli sinflarning dastur va darsliklarida kozda tutilishi hamda o‘quvchilar o ʻ zlashtirishlari shart deb belgilangan bilim, konikma. malakalar va ma’naviy sifatlarning minimal ko ʻ rsatkichlari ham o ʻ z ifodasini topdi. DTSning minimal talablar qismi ta’lim jarayonida qatnashayotgan sog‘lom bola erishishi shart bo ʻ lgan marra hisoblanib, u davlat tomonidan muayyan bosqichni bitirayotgan o‘quvchiga qo ʻ yiladigan talabni anglatadi. «Adabiy ta’lim standarti»da belgilangan mezonlarga tayanib yangidan tuzilgan «Adabiyot» dasturida maktabda adabiyot o‘qitishning maqsadi yolida soha mutaxassislari tomonidan o‘quvchi ozlashtirishi lozim deb topilgan bilimlar tizimi aks etdi’. 6 6 Sarimso‘qov B. Adabiyotning ijtimoiy tabiatig‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-1995.-№2.-B.46-52. 30 FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjatlar 1. Ўзбекистон Республикасининг « Таълим тўғрисида » ги Қонуни .// Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори . – Т .: Шарқ , 1997. – 64 б . 2. Умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандарти ва ўқув дастури. Она тили. Адабиёт. – Т.: Шарқ, 1999. – 304 б. 3. Umumiy orta ta’limning ona tili fanidan davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi.–Toshkent, 2017.–69 b. 4. Ўзбек мактабларида она тили ўқитиш концепцияси. – Тошкент: ЎзПФИТИ, 1993. – 21 б. II.Ozbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti asarlari 5. Karimov I.A. Yuksak malakali mutaxassislar – taraqqiyot omili. – T.: Ozbekiston. 1995. 6. Каримов И. А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. –176 б. III. Ozbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 7. Мирзиёев Ш . М . Эркин ва фаровон , демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз . – Т .: Ўзбекистон , 2016. – 56 б . 8 . Мирзиёев Ш . М . Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз .– Тошкент : Ўзбекистон , 2017. – 488 б . 1. Cho‘lpon adabiyot nadir. T., -1994. B.35 2. Sarimso‘qov B. Adabiyotning ijtimoiy tabiatig‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-1995.-№2.-B.46-52. 3. Rahimjonov N. Lirikada siyosiy g‘oya va ijtimoiy ma`nog‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.-1996.-№3.-B.54-56 31 4. Rahimjonov N. Bugunning qahramoni kimg‘g‘O‘zbek tili va adabiyoti.- 2001 №6. B. 8-12 5. Samosoznaniye yevropeyskoy kulturo‘ XX veka.-M.,1991 6. Borev Y.B. Estetika –M., 1988. 32

Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati mavzusiga oid malumotlar kiritilgan, oldi qochni gaplar yoq, bemalol xarid qilishingiz mumkin

Купить