Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI Adabiyotshunoslikka kirish va adabiyot nazariyasi fanidan tayyorlagan KURS ISHI Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari Ilmiy ish rahbari: Toshkent 2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………………3 I BOB.Zamonaviy adabiyotshunoslikda tarixiylik omili…..…………………...…………5 II BOB.Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omili………….…… 16 XULOSA………………………………………………………………………………….24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………………….26 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Adabiyotshunoslikka kirish fanining asosiy qismlaridan biri bo‘lgan“Adabiyotshunoslik tarixi” o‘zining alohida o‘rniga ega. Har qanday ishning boshida uning tarixini o‘rganish yotadi. Ma’lumki adabiyotshunoslikning tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Ushbu masalalarni tadbiq etish, adabiyotshunoslikning tarixini, kelib chiqishini, ildizlarini, takomillashuvi va hozirgi kumga yetib kelgunga qadar adabiyot qanday yo‘llarni bosib o‘tganligi va shu kabi masalalarni adabiyotshunoslik tarixi fani tadqiq etadi. Kurs ishining predmeti . Adabiyotshunoslik tarixini o‘rganishga oid materiallar, nazariyalar va manbaalar, Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omili. Kurs ishining maqsadi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omilini aniqlash. Kurs ishining vazifalari. Adabiyotshunoslikda tarixiylik omili tushunchasiga ta’rif berish. Badiiy asarda tarixiylikni o‘rganish. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omilini o‘rganish va tadqiq qilish. Mavzuning o‘rganilish darajasi. Adabiyotshunoslik tarixi va Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani haqida ko‘pgina tahlillar olib borilgan. Shuningdek tarixiylik omili haqida asosiy ma’lumotlar, manbalar asosan darsliklarda va lug‘atlarda keltirilgan. “To‘rtko‘cha” romani haqida Qozoqboy Yo‘ldoshev fikrlar bildirgan. Hozirgi kunda eng ko‘p muhokamalarga sabab bo‘layotgan kitob desak mubolag‘a bo‘lmaydi. 3 I BOB. Zamonaviy adaiyotshunoslikda tarixiylik Adabiyot tarixi birmuncha xususiy, adabiy-tarixiy, lekin muhim ijodiy hodisalarni tekshiradi. U adabiy jarayonlami tadqiq qiladi hamda turli adabiy voqealarning, yozuvchilar faoliyatining shu davrdagi ahamiyatini belgilaydi. Adabiyot tarixchisining diqqat markazida aniq badiiy asarlar, ayrim yozuvchilar ijodi, ularning milliy va jahon adabiyoti tarixida tutgan o‘rni, ijodiy usul va uslublar, janr va adabiy turlarning shakllanishi, xususiyatlari hamda taqdiri singari masalalar turadi. Adabiyot tarixchisi tarixiylik qoidalariga asoslanadi, ya’ni o'rganilayotgan har bir adabiy hodisaga muayyan ijtimoiy- iqtisodiy sharoit, tarixiy vaziyat nuqtayi nazaridan yondashadi. 1 Adabiyotshunoslik tarixining dastlabki davri sifatida u “arxaik zamon” tarzida mumtoz adabiyot shakllangunga qadar kechgan adabiy hodisalar alohida o‘rganilishi kerak. Bu ayirma ham nazariy jihatdan, ham manbalarning yaratilishi va tarqalishi, ya’ni amaliy jihatdan o‘z asoslariga ega. Masalaga nazariy jihatdan yondashganda, postsovet (sho‘rodan keyingi) hududlarida markscha ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalar nazariyasidan uzoqlashishni ko‘zda tutgan “Adabiy davrlar o‘zgarishida poetika kategoriyalari” 2 jamoa tadqiqotida “Yevropa hududiga kirmagan adabiy maydonlar”ni ham hisobga olish lozimligi haqida muhim fikr bor: “Birinchi davriy umumlashma («arxaik zamon»)da yozma adabiyotda folklor an’analarining kuchli ta’siri kuzatiladi. Bunda mifopoetik badiiy tafakkur etakchi xususiyat kasb etadi, u so‘z san’ati ustidan “refleksiya” mavjud emas, chunki hali na adabiy tanqid, na adabiyot nazariyasi, na badiiy-ijodiy dasturlar shakllanib ulgurmagan edi. Bularning hammasi esa ikkinchi bosqichda, ya’ni Yunonistonda miloddan avvalgi I mingyillik o‘rtalarida shakllanib, XVIII asrning o‘rtalariga qadar davom etgan. Va nihoyat, uchinchi bosqichda ma’rifatchilik va romantizm adabiy sahnaga “individual-ijodiy badiiy tafakkur»ni olib chiqdi. Bunda “muallif poetikasi” “janr- uslubiy ko‘rsatmalar»dan ozod bo‘lib ustunlikka erishdi» 3 . Shunga ko‘ra, ilk davriy umumlashmani “mumtoz adabiyot shakllangunga qadar” kechgan vaqt, ya’ni “arxaik zamon” deb atash maqsadga yaqin keladi. 1 Adabiyotshunoslikka kirish. E .Xudoyberdiyev. Toshkent.Iqtisod-Moliya. 2007.7-8-bet. 2 Аверинцев С.С., Андреев М.Л., Гаспаров М.Л., Гринцер П.А., Михайлов А.В. Категории поэтики в смене литературныхэпох. М., 1994 3 Хализев В.Е. Теория литературы. М.: Высшая школа, 2005. С. 370–371. 4 Unga ko‘ra, folklor an’analari hukmron bo‘lgan, badiiy ijod namunalari mifopoetik tafakkur asosiga qurilgan, adabiy asarlar diniy va tarixiy asarlarga qorishiq holda yaratilgan, adabiy “kanon”lar esa hali yaratilmagan davrlarni alohida o‘rganish lozim. Agar adabiy hodisalar nisbatidan kelib chiqadigan bo‘lsak, dastlabki adabiy ibtido sifatida “Bilgamish” 4 deb belgilanadimi yoki G‘arbdagi Arastu hakimning asarlari yaratilgunga qadar kechgan falsafiy- estetik qarashlar nazarda tutiladimi, Sharq mumtoz poetikasiga asos bo‘lgan adabiy manbalar asos qilib olinadimi – bulardan qat’i nazar hali sof adabiyotshunoslik manbalari shakllanmagan, adabiy-nazariy qarashlar mifik, diniy, tarixiy, siyosiy va boshqa yo‘nalishdagi asarlar tarkibida kelgan “arxaik zamon” nazarda tutilgan. Bu o‘rinda adabiy davr chegarasini qandaydir tarixiy voqealar yoki siyosiy hodisalar asosiga emas, adabiy hodisaga aylangan asarlar yoki adabiy siymolar ijodi asosida belgilash mumkin. Adabiyot tarixi o`tmish adabiyotini (jahon yoki biror milliy adabiyotni) uzluksiz jarayon yoki shu jarayonning bosqichlaridan biri sifatida o`rganadi. Adabiyot tarixining asosida tarixiylik prinsipi yotadi. Mazkur prinsipning mazmun-mohiyati shuki, u adabiy jarayonni konkrеt ijtimoiy-tarixiy sharoit bilan bog`liq hodisa sifatida o`rganishni taqozo qiladi. Zеro, adabiyot kishilik jamiyati taraqqiyotining muayyan bir bosqichida paydo bo`lib, uning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishiga muqobil tarzda taraqqiy etib kеladi. Bas, konkrеt davr adabiy hodisasini faqat adabiy-badiiy omillarning o`zi bilangina izohlab bo`lmaydi, uning ijtimoiy-tarixiy omillarini ham ochish taqozo etiladi. Masalan, X—XII asrlarga kеlib turkiy tildagi yozma adabiyotning rivojlana boshlagani turkiy sulolalarning paydo bo`lishi bilan bеvosita bog`liqdir. Chunki bu tarixiy hodisa sababli turkiy xalqlar turmush tarzida ma'lum o`zgarishlar yuz bеrdi: ularning Dilmurod Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish kutubxonasi bir qismi o`troqlasha boshladi, turmushlariga tamaddunning yangicha shakllari kirib kеldi. Yusuf Xos Hojibninng “Qutadg`u bilig” asari, aytish mumkinki, shu tarixiy sharoit kеltirib chiqargan ehtiyoj talabi bilan yozilgan: unda davlatni boshqarish tartibi, ijtimoiy tabaqalar va ularning o`zaro munosabati, har birining 4 Крамер С. Шумеры. Первая цивилизация на Земле. М.: Центрполиграф, 2010. 5 jamiyatda tutgan o`rni, vazifalari haqida gap borishi yangilanayotgan ijtimoiy turmushni anglatish zarurati bilan bog`liqdir. Dostonning bir o`rnida shoir o`zini Firdavsiy bilan, asarini “Shohnoma” bilan qiyoslaydiki, buni oddiygina faxriya, muallif ichki qoniqishining ifodasi dеbgina tushunish kam, buning chuqurroq sabablari bor. Albatta, tamaddun bobida o`zlaridan birmuncha ilg`orlab kеtgan xalqlar bilan aloqada yashash turkiylarning yеtakchilari hamda fozil kishilariga o`z xalqini shu darajaga yеtkazish, milliy madaniyatni taraqqiy ettirish zaruratini chuqur his ettirmasligi mumkin emas edi. Ya'ni, garchi qo`limizda manba bo`lmasa-da, shu davrdayoq bu toifa kishilarning aksariyati ikki asr kеyinroq “Muhabbatnoma”ning yozilishiga turtki bеrgan Muhammadxojabеk singari fikr yuritgan bo`lishlari haqiqatga yaqinroq. U forsiyda asarlar yozgan Xorazmiyga murojaat qilib, “Tilarmеnkim bizning til birla paydo, Kitobе aylasang bu qish qotimdo” dеydi. Aytmoqchimizki, Yusuf Xos Hojibning faxr etishi o`troq tamaddun yo`liga kira boshlagan xalq vakili dilidagi sog`lom raqobat ifodasidir. Dеmak, yuqorida eslatilgan tarixiy jarayonlar turkiy xalqlar tarixida “uyg`onish” davrini boshlagan, adabiyotdagi jonlanish ham shuning hosilasidir.Adabiyot tarixchisi sifatida konkrеt badiiy asar tahlil qilinganida ham o`sha asar yaratilgan davr sharoiti, davr adabiy jarayoni xususiyatlarini ko`zda tutish shart qilinadi. Zеro, har qanday asar konkrеt davrning mahsuli, unda o`zi yaratilgan davr qay yo`sin bo`lmasin, baribir, aks etadi. Masalan, “Xamsa”ni o`rganayotgan odam Husayn Boyqaro bilan uning o`g`illari orasidagi ziddiyatli munosabatlarni, sulton Husayn hokimiyatining so`nggi yillarida mayga ruju qo`ygani kabi holatlarni e'tiborda tutishi shart. Aks holda, u Farhodning otasi bilan munosabatlari tasviri yoki shoh Bahrom saltanatining avvalgi va ayshga bеrilgan idan kеyingi davri qiyoslari Dilmuro d Quron ov. Adabiyotshunoslikka kirish www.ziyouz.com kutubxonasi 13 13 mohiyatini yеtarlicha anglay olmaydi. Shunga o`xshash, ijtimoiy-tarixiy sharoit va adabiy jarayondagi holatlar haqida yеtarli tasavvurga ega bo`lish nafaqat uzoq o`tmish, balki sho`ro davrida yaratilgan asarlar mazmun-mohiyatini to`g`ri anglash uchun ham juda muhim. Tasavvurning chala yoki biryoqlama bo`lishi o`rganilayotgan asar mazmunining noto`g`ri anglanishi, dеmak, yanglish talqin etilishi va noxolis baholanishiga olib kеladi. Masalaning ikkinchi muhim tomoni shundaki, o`rganilayotgan asar faqat konkrеt davrning emas, o`sha davrda yashagan 6 ijodkorning mahsuli (ijodkorning o`zi shaxs sifatida davrning mahsuli bo`lsa, asar uning mahsulidir), boshqacha aytsak, asarda davr ijodkor shaxsi orqali akslanadi. Shu ma'noda, adabiyot tarixi o`rganadigan muhim masalalardan yana biri konkrеt ijodkor faoliyatidir. Zеro, ijodkor faoliyatini o`rganganda, uning ijodiy o`sish jarayonini kuzatganda ham asosga qo`yilgan prinsip tarixiylik bo`lishi lozim. Chunki ijodkor hayoti, bir tomondan, millat tarixidagi muayyan bir davrning tarkibiy qismi, ikkinchi tomondan, u butunning o`sha ijodkor shaxsi bilan bog`liq holda yashab o`tilgan, ya'ni boshqalariga aynan o`xshamagan qismidir. Boshqacha aytsak, ijodkor ma'lum bir davrda yashaydigina emas, davr uning o`zida ham yashaydi. Bu esa har bir ijodkor haqida so`z borganida, davrning kеchishi bilan bog`liq holda uning dunyoqarashida muayyan o`zgarishlar yuz bеrib turganini har vaqt nazarda tutmoq lozim dеganidir. Dеylik, ijodkor haqida bir bor hosil qilib olingan yaxlit tasavvur asosida uning barcha asarlarini talqin qilish to`g`ri emas. Bu o`rinda o`rganilayotgan asar yaratilgan vaqtdagi konkrеt tarixiy sharoit va uning ijodkor ruhiyati, dunyoqarashiga ta'siri nazarda tutilishi lozim. Masalan, 20- yillarda adabiyotga kirib kеlgan Oybеk, G’.G’ulom, A.Qahhorlar haqida so`z borganida, ular bir davr kishilari ekanligini ham, har birining o`ziga xos sharoitda shakllangan alohida shaxsligini ham e'tiborga olish lozim. Shunisi ham aniqki, 20-yillardagi Oybеk, G`.G`ulom, A.Qahhorlar bilan 60-yillardagi Oybеk, G`.G`ulom, A.Qahhorlar bir-biridan jiddiy farq qiladi. Alohida ijodkor faoliyatini o`rganayotgan adabiyot tarixchisi qarshisidagi vazifaning murakkabligi shundaki, u o`sha ijodkor hayoti kеchgan davrni ham, ijodkor hayot yo`lini ham atroflicha chuqur bilishi lozim. Ya'ni, davr haqida ham, ijodkor hayoti haqida ham umumiy tasavvurning o`zi adabiyot tarixchisi uchun kamlik qiladi, ularni tafsilotlari bilan chuqur o`rganish talab etiladi. Adabiyot tarixi o`tmish adabiyoti xususiyatlarini ochib bеrarkan, bu bilan, birinchidan, o`tmish adabiyoti tajribalarini bugungi adabiyot xizmatiga safarbar etadi, ikkinchidan, kеng ko`lamli nazariy xulosalar chiqarish uchun zarur matеrial hozirlaydi. Bulardan anglashiladiki, adabiyot tarixi badiiy tafakkur taraqqiyotida ham, adabiy-nazariy tafakkur rivojida ham katta ahamiyat kasb etadi. O`zbеk adabiyotshunosligida adabiyot tarixi sohasining dastlabki kurtaklari sifatida tazkiralarni ko`rsatish mumkin. Shuningdеk, qator tarixiy asarlarda ayrim adabiy faktlar, muayyan ijodkor hayoti va faoliyatiga doir 7 ma'lumotlar ham qayd etilganligi tayin. Biroq o`zbеk adabiyotini tarixiy aspеktda ko`lamli o`rganish, dеmakki, o`zbеk adabiyotshunosligida adabiyot tarixining mustaqil tarmoq sifatida shakllanishi va rivoji XX asrga to`g`ri kеladi. O`zbеk adabiyot tarixchiligining shakllanishida A.Fitrat, A.Sa'diy, V.Mahmud, Olim Sharafiddinovlarning xizmatlarini alohida qayd etish lozim. Jumladan, 20- yillar vaqtli matbuotida mazkur olimlarning mumtoz adabiyotimiz namoyandalari, ularning asarlari haqidagi qator maqolalari muntazam e'lon qilib borildi. Fitratning “Eng eski turkiy adabiyot namunalari”(1927), “O`zbеk adabiyoti namunalari”(1928) nomli majmualari adabiyot tarixi bo`yicha xronologik tizimga solingan dastlabki ishlar sifatida qaralishi mumkin. 30- yillar oxiriga kеlib tavalludining 500 yilligini nishonlashga tayyorgarlik doirasida Alishеr Navoiy ijodi kеng ko`lamda tadqiq etila boshlandi: buyuk shoirning hayoti va ijodi bo`yicha matbuotda o`nlab maqolalar e'lon qilindi, kеyinroq esa A.Sa'diy va O.Sharafuddinovlarning Navoiy ijodiga bag`ishlangan tadqiqotlari dunyoga kеldi. O`zbеk adabiyoti tarixini o`rganishda V.Zohidov, V.Abdullayеv, H.Sulaymon, G`.Karimov, N.Mallayеv, A.Qayumov, A.Xayitmеtov, A.Abdug`afurov singari olimlarning ulkan xizmatlarini alohida qayd etmoq lozim. Zikr etilgan va boshqa ko`p olimlarning izlanishlari samarasi o`laroq, 1977—1980- yillarda 5 jildlik «O`zbеk adabiyoti tarixi», 1987—1989-yillarda «История узбекской литературы» nomli fundamеntal tadqiqotlar yuzaga kеldi. 5 Adabiyotshunoslik tarixi fani – adabiy asarlarning kelib chiqishi, rivojlanishi, janrlari, uslublari, va o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadigan ilmiy yo‘nalishdir. Bu fan asosan adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiyot tanqidini o‘z ichiga oladi. Adabiyotshunoslik tarixi fani adabiyotni muayyan davrlar, ijtimoiy sharoitlar, va milliy madaniyat kontekstida tahlil qiladi. Zamonaviy adabiyotshunoslikda tarixiylik tushunchasi muhim o‘rin tutadi. Ushbu tushuncha adabiy asarlarni tahlil qilishda ularning tarixiy konteksti, yaratilgan davr 5 Adabiyotshunoslikka kirish. D. Quronov. Toshkent. Akademnashr 8 voqeliklari va muallifning zamonasi bilan bog‘liqligini hisobga olishni nazarda tutadi. Tarixiylik adabiyotshunoslikda bir qancha yo‘nalish va metodologiyalar orqali o‘rganiladi. Quyida asosiy yo‘nalishlari keltiriladi: 1.Tarixiy-kontekstual yondashuv.Bu yondashuvda adabiy asar ma’lum bir tarixiy davr doirasida ko‘rib chiqiladi. Asarning mazmuni, g‘oyasi va qahramonlari o‘sha davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy sharoitlari bilan izohlanadi. Bunda quyidagilar tahlil qilinadi: • Tarixiy voqealar asarga qanday ta’sir qilgan? • Muallifning davr bilan bog‘liq qarashlari qanday aks etgan? Masalan, XIX asr o‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy asarlarida o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy muammolari ifodalanadi. 2. Tarixiy maktab va milliy ong masalasi.Tarixiy maktab asarlarni milliy va tarixiy an’analar doirasida tahlil qilishni taklif qiladi. Bunda xalqning tarixiy xotirasi, urf-odatlari va qadriyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, o‘zbek adabiyotida Alisher Navoiy asarlarining tarixiyligi uning o‘z davridagi madaniy va ijtimoiy jarayonlarni qanchalik mukammal aks ettirishida namoyon bo‘ladi. 3.Yangi tarixiylik. Zamonaviy adabiyotshunoslikda yangi tarixiylik metodi keng qo‘llaniladi. Bu yondashuv asarni faqat tarixiy faktlar orqali emas, balki boshqa ijtimoiy omillar (madaniyat, din, falsafa) orqali tahlil qilishni taklif qiladi. Yangi tarixiylik asoschilari M. Fuko va S. Grinblett bo‘lib, ular adabiyotni jamiyatning bir bo‘lagi sifatida qarashni tavsiya qiladilar. 4. Tarixiylik va intertekstual yondashuv. Intertekstual yondashuvda adabiy asarlar bir-biri bilan aloqadorligi va ularning tarixiy davrlardagi ta’siri o‘rganiladi. Bu, asosan, turli davrlar adabiyoti o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga imkon beradi. Masalan, Chingiz Aytmatov asarlarida xalq og‘zaki ijodi va tarixiy rivoyatlar motivlari yangi davr ruhida qayta talqin qilingan. 9 5. Postkolonial nazariya doirasida tarixiylik.Postkolonial nazariya sobiq mustamlaka mamlakatlar adabiyotida tarixiylikni mustamlakachilikning ta’siri va uning oqibatlarini ochib berish orqali o‘rganadi. Bu yondashuv mustamlaka davridagi tarixiy voqealarning adabiyotdagi aksini va milliy ongni tiklash jarayonini tadqiq qiladi. Tarxiylik omili – bu madaniyat, san’at, adabiyot va jamiyatni tarixiy jarayonlar kontekstida o‘rganishni nazarda tutuvchi ilmiy yondashuvdir. Bu omil har qanday asar yoki ijodiy faoliyatni yaratilgan davrning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va mafkuraviy sharoitlari bilan bog‘liq holda tahlil qilishni taqozo etadi. Tarxiylik omili adabiy asarning faqat matn sifatida emas, balki tarixiy hodisalar, davr ruhiyati, va madaniy taraqqiyot bilan aloqadorligini aniqlash imkonini beradi. 6 Tarxiylik omilining asosiy mohiyati. 1. Vaqt va makon faktori: Tarxiylik omili adabiyotning rivojlanishini muayyan vaqt va makon sharoitlariga bog‘liq holda tahlil qiladi. Har bir davr o‘ziga xos siyosiy va madaniy xususiyatlarga ega bo‘lib, ular adabiy ijodda aks etadi. Masalan, 20-asrning boshlaridagi jadid adabiyoti Turkistonning mustamlakachilik davridagi ijtimoiy muammolarni yoritadi. 2. Davr ruhiyatini aks ettirish: Har bir asar, oqim yoki janr o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy sharoitlarini badiiy tarzda aks ettiradi. Masalan, Alisher Navoiyning asarlari Temuriylar davrining madaniy- intellektual yuksalish davrini yoritadi. 3. O‘zgarish va taraqqiyot: Tarxiylik omili adabiyotdagi badiiy shakllar va mazmunlarning o‘zgarishini, ularning turli tarixiy bosqichlarda rivojlanishini o‘rganadi. Masalan, O‘rta Osiyo adabiyotidagi mumtoz poeziyaning keyinchalik realizmga o‘tish jarayoni. Adabiyotshunoslikda tarxiylikning vazifalari. 1. Adabiyot va tarixiy jarayonlar uyg‘unligini tahlil qilish: 6 T.Boboyev . Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent 2001. B.49 10 Adabiyotshunoslikda tarxiylik omili orqali asarlar ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, tarixiy hodisalar va davr mafkurasi bilan bog‘lab o‘rganiladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida jadidchilik harakatining yuksalish davri aks etgan bo‘lsa, Cho‘lponning she’riyati milliy uyg‘onish davri kechinmalarini yoritadi. 2. Davr va yozuvchilar ijodi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatish: Tarxiylik omili adabiy asar va yozuvchining yaratilgan davri o‘rtasidagi aloqani o‘rganadi. Yozuvchi yoki shoirning ijodi uning tarixiy davri bilan chambarchas bog‘liq. Misol uchun, Alisher Navoiy ijodida Temuriylar davrining ijtimoiy- madaniy talablari aks etgan. 3. Tarixiy bosqichlarni aniqlash: Tarxiylik omili yordamida adabiyotning turli bosqichlari, ularning o‘ziga xos jihatlari va rivojlanish dinamikasi aniqlanadi. Masalan, mumtoz adabiyotdan modernistik oqimlarga o‘tish bosqichlarini o‘rganish. 4. Adabiy asarlarning tarixiy ahamiyatini aniqlash: Asarning tarixiy ahamiyati va uning zamonaviy davr uchun qanday saboq berishi tarxiylik omili yordamida ochib beriladi. Masalan, Ogahiy va Furqat asarlarida o‘sha davrning siyosiy-madaniy qiyinchiliklari tasvirlangan bo‘lib, ular milliy o‘zlikni anglashga xizmat qilgan. Adabiyotshunoslikdagi tarxiylikning ahamiyati. 1.Adabiyotning ijtimoiy vazifalarini yoritish: Tarxiylik omili yordamida adabiyotning ijtimoiy hodisalarga qanday munosabat bildirgani va jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatgani o‘rganiladi. 2. Madaniy merosni o‘rganish: Tarxiylik omili milliy madaniy merosni tahlil qilish va saqlab qolishda muhim o‘rin tutadi. 3. Adabiyot va davr uyg‘unligini aniqlash: Har bir davr adabiyotining xususiyatlarini aniqlashda tarxiylik omili vosita bo‘lib xizmat qiladi. 11 4. Tarixiy saboqlarni badiiy talqin qilish: Adabiyot o‘tmish voqealarini tahlil qilish va ulardan saboq chiqarish imkoniyatini yaratadi. Tarxiylik omili adabiyotshunoslikda nazariy va amaliy ahamiyatga ega. U adabiy jarayonlarning tarixiy rivojlanishini tahlil qilish orqali asarlarning mazmunini yanada teranroq tushunishga yordam beradi. Bu omil adabiyotning faqat matn sifatida emas, balki o‘z davri bilan bog‘liq murakkab hodisa sifatida qaralishini ta’minlaydi. Shu bois, tarxiylikni inobatga olgan holda o‘rganilgan adabiyot, nafaqat madaniy merosni anglashga, balki hozirgi va kelajak davr uchun ham amaliy saboqlar chiqarishga xizmat qiladi. 7 Tarixiylik adabiyotning ijtimoiy, ma’naviy va madaniy jihatlarini tushunishda asosiy tamoyil hisoblanadi. U adabiy asarlarni faqat estetik jihatdan emas, balki ularning davr ruhiyatini aks ettirish imkoniyati sifatida ham qadrlashga yordam beradi. Shu bilan birga, tarixiylik orqali o‘tmish bilan kelajak o‘rtasida ko‘prik quriladi va milliy xotira asarlarda uzviy davom ettiriladi. 8 Tarixiylik voqea va jarayonlarni o‘tmish, hozirgi va kelajak munosabatida o‘rganish imkonini beradi. Bu yondashuv ijtimoiy, madaniy va ma’naviy rivojlanishni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Tarixiylik adabiyotda uchta asosiy ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 1. Asar mazmunida – voqealar, qahramonlar va ijtimoiy sharoitning davr bilan bog‘liqligi 2. Ijodkor dunyoqarashida – yozuvchining o‘z davriga yoki o‘tmishga bo‘lgan munosabati. 3. Adabiy tanqid va tahlilda – asarlarni tarixiy kontekstda o‘rganish. Adabiyotda tarixiylikning namoyon bo‘lishi. 1. Davr va muhitni tasvirlash.Tarixiylik adabiy asarlarning voqealarini real tarixiy sharoitlar bilan bog‘lashni talab qiladi. Asarda davr muhitini aks ettirish orqali yozuvchi o‘quvchiga o‘sha davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida ma’lumot beradi. 7 N.Xotamov B.Sarimsoqov.Adabiyotshunoslikning terminlarining ruscha-o ‘zbekcha izohli lugati. Toshkent.!979 8 T.Boboyev . Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent 2001. B.52 12 Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida XIX asr oxiridagi Buxoro va Toshkent ijtimoiy muhitining haqqoniy tasviri berilgan. 2. Qahramonlar orqali tarixni aks ettirish. Tarixiy asarlarda qahramonlarning faoliyati va taqdiri muayyan tarixiy sharoit bilan uzviy bog‘liq. Ular orqali o‘quvchi tarixiy davr ruhiyatini va muammolarini his qiladi. Masalan, Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun” asarida qahramonlar taqdiri tarixiy voqealar orqali yoritiladi. 3. Tarixiy asar janri. Tarixiylikni o‘zida mujassam etgan asarlar alohida janr – tarixiy asarlar janrini shakllantiradi. Ushbu janrda yozilgan asarlar o‘tmishdagi voqealarni badiiy tarzda yoritish bilan birga, milliy tarixni saqlab qolish vazifasini ham bajaradi. Walter Scott, Lev Tolstoy, Aleksandr Dyuma, va o‘zbek adabiyotidan Fitrat, Oybek, Abdulla Qahhor kabi yozuvchilar ijodida bu janrning yorqin namunalarini ko‘rish mumkin. 4. O‘tmishga zamonaviy qarash.Tarixiylik tushunchasi orqali yozuvchi o‘tmishdagi voqealarni zamonaviy qarashlar nuqtayi nazaridan baholaydi. Masalan, Oybekning “Navoiy” romanida shoirning faoliyati va uning davri bugungi nuqtayi nazardan o‘rganiladi. Adabiyotshunoslikda tarixiylik asarni ijtimoiy va tarixiy kontekstda o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Quyidagi yo‘nalishlar orqali bu o‘rin yanada oydinlashadi: 1. Adabiy asarlarning tarixiy tahlili. Tarixiylik asarlarni yaratish jarayonini o‘sha davrning ijtimoiy va siyosiy sharoitlari bilan bog‘liq holda o‘rganishga yordam beradi. Bunda yozuvchi dunyoqarashi, uslubi va asarning estetik qimmatini tarixiy voqealar bilan bog‘lash muhim ahamiyat kasb etadi. 2. Adabiy davrlarni o‘rganish. Tarixiylik adabiyotshunoslikda turli davrlarning adabiy jarayonlarini chuqurroq anglashga imkon yaratadi. Masalan, O‘zbek mumtoz adabiyotida Temuriylar davri, jadid adabiyoti yoki 20-asrning yangi adabiy yo‘nalishlari tarixiylik asosida tahlil qilinadi. 3. Milliy xotirani tiklash. Tarixiylik asarlar orqali milliy o‘tmish, xalqning tarixi va madaniyati haqida bilimlarni avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, 13 Fitratning ayrim asarlari orqali tarixiy qahramonlarning faoliyati milliy ongni shakllantirish uchun badiiy talqin qilinadi. 4. Adabiy-tanqidiy tahlil. Tarixiylik nazariyasi adabiy-tanqidiy tahlilning metodologiyasini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Adabiyotshunoslar asarda aks etgan tarixiy voqealarning haqqoniyligi, yozuvchining tarixni qanday badiiylashtirganligini o‘rganish orqali asar mazmunini chuqurroq tahlil qiladi. Tarixiylikning ahamiyati va vazifalari • O‘tgan davrni anglash: Tarixiylik yordamida o‘tmishdagi voqealar va sharoitlar haqida tasavvur hosil qilinadi. • Madaniy merosni saqlash: Tarixiylik madaniyat va adabiyotning uzviy rivojlanishini ta’minlaydi. • Ijtimoiy ongni shakllantirish: Adabiy asarlar orqali tarixiy voqealar talqini jamiyatning ma’naviy rivojlanishiga xizmat qiladi. • Yangi davrga yondashuv: Tarixiylik zamonaviy yozuvchilarni o‘tmish voqealariga yangicha yondashishga undaydi. 14 I bob bo‘yicha xulosa Zamonaviy adabiyotshunoslikda tarixiylik adabiyotni chuqurroq tushunish uchun asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Tarixiy kontekst va davr ruhini hisobga olish asarning g‘oyaviy-estetik mohiyatini kengroq ochib beradi va uni o‘z zamonasi bilan bog‘laydi. Adabiyotshunoslikda tarixiylik omili badiiy asarning tarixiy voqelik bilan bog‘liqligini o‘rganish orqali uning ijtimoiy va estetik ahamiyatini aniqlashda muhim vositadir. Tarixiylikni o‘rganish asar mazmunini chuqurroq anglashga, uni davr va yozuvchining dunyoqarashi bilan bog‘lashga yordam beradi. Bu tamoyil adabiy jarayonni tushunishda muhim ilmiy yondashuvlardan biri hisoblanadi. 15 II BOB. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omili. Ulug‘bek Hamdam asarlarida tarixiylik omili o‘ziga xos uslub va mazmun kasb etib, milliy ruhni tiklash, tarixni badiiy talqin qilish va o‘zlikni anglash g‘oyalari bilan uyg‘unlashadi. Yozuvchi o‘z asarlarida tarixni faqat voqealar majmuasi sifatida emas, balki insonning ruhiy-ma’naviy o‘sishini va jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettiruvchi kuch sifatida ko‘rsatadi. Ulug‘bek Hamdam asarlarida tarixiylik omilining ahamiyati.Ulug‘bek Hamdam asarlarida o‘zbek xalqining tarixiy tajribasi va ma’naviy qadriyatlari badiiy ifoda topadi. Milliy o‘zlikni anglash uchun tarixning muhim ekanligini yozuvchi o‘z qahramonlari hayoti va fikrlari orqali ochib beradi. Misol uchun, uning “To‘rtko‘cha” romanida tarix va zamonaviylik o‘rtasidagi qarama- qarshiliklar markaziy mavzular qatorida gavdalanadi. Yozuvchi tarixni shunchaki voqealar yig‘indisi emas, balki bugungi kunni tushunish uchun o‘ziga xos dars sifatida talqin qiladi. Tarixiylik omili orqali yozuvchi o‘tmishdagi voqea va hodisalar orqali bugungi kun muammolariga yechim topishga harakat qiladi.O‘tmishdagi xatolarni ko‘rsatish, tarixiy adolat va haqiqatni qidirish orqali yozuvchi o‘z o‘quvchilariga ma’naviy saboqlar beradi. Ulug‘bek Hamdam asarlarida qahramonlar shaxsiyatida tarixiylik o‘z ifodasini topadi. Bu qahramonlar orqali yozuvchi o‘z davrining muhim ijtimoiy va ma’naviy muammolarini yoritadi. Masalan, “To‘rtko‘cha” romanida o‘tmish va zamonaviy jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik yoritilib, an’ana va zamonaviylikning bir-biriga ta’siri ko‘rsatiladi. Yozuvchining asarlarida tarixiylik faqatgina voqelik emas, balki falsafiy mushohada shaklida namoyon bo‘ladi. Tarix voqealarida insoniyatning ma’naviy o‘sishi va rivojlanishi aks ettiriladi.Ulug‘bek Hamdam tarixni badiiy talqin qilish orqali insoniyatning ma’naviy qadriyatlarini saqlash va ularni anglashga da’vat qiladi. Ulug‘bek Hamdam o‘z asarlarida o‘zbek xalqining boy tarixiy-madaniy merosini asrab-avaylashga alohida e’tibor qaratadi. Tarixiy voqea va hodisalarni badiiylashtirish orqali u milliy qadriyatlarni yangi avlodga yetkazishni maqsad qilgan. Ulug‘bek Hamdamning tarixiylikka oid asarlarining o‘ziga xosligi.Ushbu roman eski va yangi davr o‘rtasidagi ziddiyatlarni o‘rganadi. Andijonning qadimiy mahallasi orqali 16 tarixiy voqelik va zamonaviy jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rsatilgan. Bu asarda tarixning falsafiy talqini yaqqol namoyon bo‘ladi.Yozuvchi o‘tmish bilan bugungi kunni taqqoslab, insoniyatning ma’naviy qadriyatlarini saqlash zarurligini uqtiradi.Ularda ham tarixiylik omili turli qirralarda aks etgan bo‘lib, yozuvchi o‘tmish saboqlari va ularning zamonaviy ahamiyatini ko‘rsatadi. “To‘rtko‘cha” - jamiyat hayoti asosan bir shaxs taqdirida aks etgan ushbu roman qariyib 20 yil davomida yozildi. Ushbu roman sovet davri tugab, mustaqillik davri boshlangandan keyingi hayotni tasvirlab bergan. “To‘rtko‘cha”ni faqatgina ijtimoiy mavzudagi roman deb qarash noto‘g‘ri. “To‘rtko‘cha” ijtimoiy, tarixiy, biografik hamda milliy romandir. Romanda yozuvchining boshdan o ‘tkazganlari, bir qahramon obrazida butun jamiyat, xalq, davrning milliy muammolari yoritib berilgan. “To‘rtko‘cha” bir o‘qishda insonni o‘ylantiradigan , fikrlashga, xotiralarni qayta-qayta eslashga majbur qiladigan roman. Ushbu romanda mustaqillik mafkurasi, o‘tish davri kishilari ruhiyati, jamiyat holati asar qahramonlari talqinida ko‘rsatilgan. Romanni o‘qib chiqar ekanman, qahramon bilan birgalikda savollarga yechim topishga harakat qilardim. Chunki ushbu romanda kechgan har bir voqea biz uchun begona emas. Romanni o‘qigan kitobxon jamiyatning asl qiyofasini aniq-tiniq tasavvur etadi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani o‘zbek adabiytida yangi uslub va mavzular bilan boyitilgan, yuksak ma’naviy -estetik qiymatga ega asarlardan biridir. Ushbu roman nafaqat jamiyat hayotining turfa qirralarinin ochib berish, balki inson psixologiyasi va jamiyatdagi murakkab munosabtlarni yoritishi bilan ahamiyatlidir. Roman qishloq hayotidagi murakkabliklarni, inson va tabiat munosabatlarini, shuningdek shaxsiy va ijtimoiy masalalarning bir-biriga bog‘liqligini yoritadi. To‘rtko‘cha shunchaki makon bo‘lib qolmay, balki insonlar taqdiri va jamiyatning umumiy ruhiy holatini aks ettiruvchi bir ramzga aylanadi. To‘rtko‘cha – har bir insonning ma’naviy tanlovidir. “To‘rtko‘cha” romani realistik uslubda yozilgan bo‘lib, voqealar tasviri, qahramonlarning harakatlari va dialoglari orqali hayotiy muammolar ko‘rsatilgan. Qishloq hayotining turmush tarzi, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar batafsil tasvirlangan. Roman 17 qahramonlarining ichki dunyosi va ruhiy holati puxta ochib berilgan. Ulug‘bek Hamdam inson psixologiyasining eng nozik jihatlarini ham tasvirlashda muvaffaqiyatga erishgan. To‘rtko‘cha qishlog‘i, uning odamlari va atrof-muhit tasviri ramziy ma’noga ega. Roman voqealari faqat qishloq doirasida cheklanib qolmay, keng ijtimoiy kontekstda ham talqin qilinishi mumkin. Yozuvchi o‘zbek xalqining boy til boyliklarini, xalqona iboralar va so‘zlashuv tilining elementlarini badiiy mahorat bilan qo‘llagan. Shuningdek, muallifning falsafiy fikrlari ham roman uslubini boyitgan.Ulugʻbek Hamdamning "Toʻrtkoʻcha" romanida tarixiylik omili asosan oʻzbek xalqining tarixiy va madaniy merosi, ularning hayotidagi muhim vozilalar va ularning jamiyatda va shaxsiyatda qanday ahamiyatga ega boʻlishi kabi mavzularni oʻz ichiga oladi. Bu roman oʻzbek xalqining oʻtmishdagi va bugunki hayotini yengilashtirishga harakat qiladi. Bu mavzu romanning bosh qahramonlarining ruhiyati va jamiyatga boʻlgan taassurotlarini yanada chuqurroq oʻrganishga imkon beradi. Ulugʻbek Hamdamning badiiy eshitish va tafakkur mahorati ham bu tarixiylik omilni yanada ta'sirli qiladi. “To‘rtko‘cha” romani va tarixiylik omili 1. O‘tish davri ijtimoiy hayotining tasviri: Roman o‘zbek jamiyatining mustaqillik yillaridagi transformatsiyasini aks ettiradi. Sovet tuzumi qulashi ortidan yuzaga kelgan iqtisodiy tanazzul, ijtimoiy muammolar, odamlarning qadriyatlari va ma’naviy olami o‘rtasidagi ziddiyatlar muhim o‘rin egallaydi. Bu jihatlar o‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyotidagi burilish davrini ko‘rsatadi. 2. To‘rtko‘cha – jamiyatning kichik modeli: Roman voqealari qishloq hayoti orqali jamiyatni makro darajada tushunishga imkon beradi. To‘rtko‘cha sobiq sovet madaniyatining merosini saqlab qolgan, lekin yangi iqtisodiy va siyosiy sharoitlarga moslashishga urinayotgan kichik jamiyatning timsoli sifatida gavdalanadi. 3. Insoniy taqdirlarning tarixiy jarayondagi o‘rni: Asar qahramonlari o‘z taqdirlarini jamiyatdagi tarixiy o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq holda kechiradi. Sovet davrida shakllangan insoniy munosabatlar va yangi davr talablarining ziddiyatlari romandagi qahramonlarning ruhiy kechinmalarida ochiladi. Misol uchun: “…Ha, ularning tarixiy 18 xotirasida Buxoro amirligiyu Xiva va Qo‘qon xonliklari yashab qolgan ekan. Bir amirligu ikki xonlik o‘rnida, ularga tegishli hududning juda kichik bir qismida, 1924-yilda sovetlar tomonidan O‘zbekiston degan davlat tuzilib , qariyib 70 yil mobaynida katta bir imperiya tarkibida jon saqlab, nihoyat, 1991 – yilda mustaqillikka chiqqanidan dunyoda istiqomat qilayotgan oddiy odamlar ko‘pchiligining umuman xabari bo‘lmagan ko‘rinadi”. 4. Tarixiy voqealar ta’sirining badiiy aks ettirilishi: Roman mustaqillik davrida yuzaga kelgan iqtisodiy qiyinchiliklar, jamiyatda yuzaga kelgan ijtimoiy tabaqalanish va qadriyatlarning buzilishi kabi masalalarni tarixiy nuqtai nazardan yoritadi. Ayniqsa, o‘zbek xalqining mustamlaka davridan keyingi yo‘nalishlarini badiiy falsafiy mulohazalar orqali ko‘rsatadi. Misol uchun, “… Kattalar eski zamonni qo‘msab, aravani boshqa tomonga – o‘tmishga tortar ekan. Biz esa yangi jamiyat qurmoqchimiz. Bizning yo‘limizoldinga ketish, orqaga emas…- uchinchi yosh O‘ lmasning og‘ziga gap bilan urgandek qarsillatib javob berdi”. “ …Kattalarda hamma narsa eskicha: kiyinish ham, yurish-turish ham, fikrlash ham, hamma-hammasi …” 5. Milliy mentalitet va tarixiy xotira: Ulug‘bek Hamdam romanida milliy qadriyatlar, o‘zlikni anglash, tarixiy merosga munosabat masalalari muhim o‘rinni egallaydi. Qishloq aholisi bilan bog‘liq voqealar orqali xalqning o‘z an’ana va madaniyatiga qanchalik bog‘langanini ko‘rsatadi. “To‘rtko‘cha” romanida sobiq sovet tuzumidan mustaqil hayotga o‘tish jarayoni, uning insonlar hayotidagi murakkab ta’sirlari tasvirlanadi. Bu asar orqali Ulug‘bek Hamdam tarixiy voqealar va ularning oddiy odamlar taqdiriga ta’sirini chuqur badiiy ifodalashga erishgan. Ulugʻbek Hamdamning Toʻrtkoʻcha romanida tarixiylik omili asarning asosiy poydevorlaridan biri bo‘lib, milliy o‘zlikni anglash va o‘tmishni qayta ko‘rib chiqish yo‘nalishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu roman tarixiy voqealar, shaxslar, va o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy muhitini aks ettirish orqali o‘zbek adabiyotida tarixiylik janrini boyitadi. Roman o‘zbek xalqi tarixining turli murakkab davrlarini aks ettiradi. Asarda muallif o‘sha davrdagi voqealar orqali insonning taqdiri, ijtimoiy tuzum va hukmronlikning ta’sirini ko‘rsatishga intiladi. Voqealar tafsiloti tarixiy faktlarga asoslangan bo‘lsa-da, ular muallif 19 tomonidan badiiy to‘qimalar bilan boyitilgan. Asarda tarixiy shaxslarning obrazlari hayotiy va o‘ziga xos tarzda tasvirlangan. Ular nafaqat tarixiy voqealarning ishtirokchisi, balki asarning g‘oyaviy va falsafiy qatlamlarini ochib beruvchi vositalar sifatida ham namoyon bo‘ladi. Bu yondashuv romanni yanada mazmunli va ta’sirli qiladi. To‘rtko‘cha tarixiy voqealarni nafaqat tasvirlash, balki ularni zamonaviy o‘quvchiga tushunarli va yaqin qilishga xizmat qiladi. Asar o‘sha davrning adolatsizlik, kuch va hokimiyatdan suiiste’mol qilish, shuningdek, xalqning qismatiga bo‘lgan ta’sirini ochib beradi. Ulug‘bek Hamdam tarixiy voqealar orqali insoniyat hayotining abadiy muammolarini yoritadi. Vaqt va taqdirning shaxsga ta’siri, adolat va haqiqat qidiruvi roman davomida muhim falsafiy masalalar sifatida ko‘tariladi. Roman o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy xotirasini yoritadi. Unda milliy o‘zlikni anglash, qadriyatlar, va xalqning o‘ziga xosligini aks ettirishga alohida e’tibor qaratilgan. Bu, ayniqsa, tarixiy manzaralar va obrazlarning tasvirida yaqqol ko‘rinadi. Muallif tarixiylikni badiiy mahorat bilan uyg‘unlashtiradi. Tarixiy voqealar va shaxslar bilan bog‘liq faktlar badiiy tasvir vositasida ifodalanib, o‘quvchiga tarixni o‘ziga xos tarzda his qilish imkonini beradi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik muhim badiiy komponent sifatida asarning mohiyatini belgilaydi. Roman tarixiy mavzuni zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirib, millatning o‘tmishi va bugungi kunini qiyoslash imkonini beradi. Ushbu jihatlar tarixiylikni asarning asosiy qirralaridan biri sifatida tahlil qilishga imkon yaratadi. “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik faqatgina o‘tmish voqealarining aks ettirilishi bilan cheklanmay, balki zamonaviy hayot bilan bog‘lanadi. Muallif o‘tmishdagi ijtimoiy va ma’naviy masalalarni bugungi kun bilan solishtiradi, bu orqali tarixni o‘rganish va undan saboq olish zarurligini ko‘rsatadi. Misol uchun: “… Amir Temurdan keyin yurt xonlikaru amirliklarga bo`linib ketdi. Bo‘linganni bo‘ri yer, deydi. Yedi o‘sha bo‘ri bizni- chor Rossiyayu uning oqposhshosi qiyofasida. Buni tarixdan yaxshi bilasizlar. Lekin turkistonliklar, ayrimlar o‘ylaganicha, qo‘l qovushtirib o‘tirgan emas. O‘z darajasida , o‘z imkonlari doirasida isyonlar qilgan, qo‘zg‘alonlar ko‘targan. Bunday isyonu qo‘zg‘olonlar soni minglab bo‘lgan. Eng kattalaridan biri esa o‘zimizning Dukchi Eshon qo‘zg‘oloni. 20 Uning asl oti Muhammad ali Xalfa Sobir o‘g‘li bo‘lib, shu atrofdagi eng obro‘li din peshvosi sanalgan. Otasi hunarmandlardan – uning paxtani chigitdan ajratadigan halaji, yig‘i, ya’ni bo‘lib, beshik yasab, ro‘zg‘or tebratgan .” Dukchi” degan nom ana shundan kelib chiqqan. Mana shu o‘tirgan joyimizda, shu atrofda yashagan Eshon. Qo‘zg‘olon ham shu yerdan - Miingtepa, Tojik, Qashqar degan qishloqlardan boshlangan. U bekorga ko‘tarilmagan. . Qo‘zg‘olon ko‘tarilishining juda jiddiy sabablari bo‘lib, ular iqtisodiy , diniy, ma’naviy ildizlariga ega edi. Iqtisodiy jihatdan olsak, oqposhsho Turkistonni arzon homashyo bazasiga aylantirib, turkistonliklar yetishtirgan paxtayu boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlarini suvtekinga sotib olib, o‘zidan keladigan mollarni qimmatga pullagan. Diniy -siyosiy tarafdan esa, musulmon peshvolaru mullalar hokimiyatini cheklab qo‘ygan musulmonlarning Haj safarlarini bekor qilgan, vaqf tashkilotlarini yopgan…” 9 Bundan ko‘rinib turibdiki, romanda davr voqealari tarixga bog‘liq holda ko‘rsatilgan. • O‘tmishdan saboq: Tarixiy voqealar zamirida jamiyatning bugungi muammolariga ishora qilinadi. Masalan, adolat, inson huquqlari va ma’naviyat masalalari tarixiy va zamonaviy kontekstda talqin qilinadi. • Qahramonlar ichki kurashi: Qahramonlarning tarixiy voqealar qarshisidagi shaxsiy qarorlari o‘sha davr bilan bog‘liq bo‘lsa-da, ularning tajribasi har qanday davrda dolzarbligini saqlaydi. Tarixiylikning badiiy ahamiyati. 1.Realizmni kuchaytirish: Tarixiylik romandagi voqealarning ishonarliligini ta’minlaydi. 2. O‘quvchining tarixiy ongini shakllantirish: Roman tarixiy faktlarni badiiy asar shaklida berib, o‘tmish haqida bilimlarni oshirishga xizmat qiladi. 3. Milliy o‘zlikni anglash: Asar orqali o‘zbek xalqining tarixiy yo‘li va qadriyatlari yoritilib, o‘quvchini milliy ong va iftixor tuyg‘usiga undaydi. 9 Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani.Toshkent. Yangi asr avlodi. 2024 21 Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanidagi tarixiylik faqat bir davr tasvirini berish emas, balki o‘sha davrni bugungi hayot bilan bog‘lab, insoniyat va jamiyat uchun muhim saboqlarni ochib berishga qaratilgan. Roman tarixiy muhitni chuqur tadqiq qilishi va uni badiiy shaklda aks ettirishi bilan zamonaviy o‘zbek adabiyotida yuksak o‘rin tutadi. Har bir davrning o‘z falsafasi, jamiyatning kechinmalari, his – tuyg‘ulari , dunyoqarashi va tafakkuri bir biridan farq qiladi. Shuni inobatga olgan holda asarlar yaratiladi. Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romani ham o‘z davrining falasafasi, jamiyatning yashirin og‘riqlarini ochib bergan desak adashmagan bo‘lamiz. 22 II bob bo‘yicha xulosa Ulug‘bek Hamdam asarlarida tarixiylik omili faqat tarixiy voqealar yoki faktlar tasviridangina iborat emas, balki u milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy qadriyatlarni yuksaltirish va zamonaviy muammolarni tahlil qilish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Yozuvchining asarlarida tarix va hozirgi zamonning uzviy bog‘liqligi ko‘rsatilgan bo‘lib, bu o‘quvchini chuqur mushohada yuritishga undaydi. Ulug‘bek Hamdam asarlarida tarixiylik omili milliy o‘zlikni anglash, tarixni badiiy qayta talqin qilish va zamonaviy muammolarni yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Yozuvchi tarixni faqat o‘tgan voqealar yig‘indisi sifatida emas, balki jamiyatning ma’naviy rivojlanishiga asos bo‘luvchi omil sifatida ko‘rsatadi. Ulug‘bek Hamdamning asarlarida tarixiy voqelik va zamonaviylik uyg‘unlashib, an’ana va yangilik o‘rtasidagi murakkab ziddiyatlar chuqur psixologik va falsafiy mushohadalar orqali ochib beriladi. Bu jarayonda yozuvchi milliy tarixni boy ma’naviy meros sifatida talqin qilib, o‘z asarlarida insoniyat qadriyatlarini asrab-avaylashga chaqiradi. Shu sababli, Ulug‘bek Hamdamning tarixiylikka yondashuvi nafaqat badiiy, balki tarbiyaviy va ma’naviy jihatdan ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, o‘zbek adabiyotida tarixiy asarlar yaratilishiga o‘ziga xos uslubiy yo‘nalish kiritadi. 23 Xulosa Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omilini o‘rganish adabiy jarayonni to‘liq anglash hamda adabiyotning taraqqiyot qonuniyatlarini ochib berishda muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Ushbu kurs ishida adabiyotshunoslik tarixining asosiy bosqichlari, tarixiylik konsepsiyasining shakllanishi, rivojlanishi va uning adabiy asarlarni tahlil qilishdagi roli keng yoritildi. Kurs ishida adabiyotshunoslikning shakllanish tarixi, adabiy jarayonlarning davrlarga bo‘linishi, tarixiylik omilining adabiyot va adabiy nazariyalaridagi o‘rni ilmiy asoslangan holda tahlil qilindi. Tarixiylik omili, eng avvalo, ijodkorning o‘z davri bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadigan mezon sifatida qaraladi. Adabiy asarlar muayyan tarixiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy sharoitda yaratilgan bo‘lib, ular o‘z davrining ruhini aks ettiradi va shu orqali o‘quvchiga muhim tarixiy dalillarni yetkazib beradi. Mazkur ish davomida tarixiylik tamoyili asosida yaratilgan asarlarning badiiy-estetik jihatlari, tarix va adabiyot o‘zaro aloqasi, adabiy tanqidda tarixiy yondashuvning o‘rni kabi masalalar ilmiy asosda tahlil qilindi. Adabiy asarlarni tarixiy kontekstda o‘rganish nafaqat badiiy matnning mazmunini chuqurroq tushunishga, balki davrning ijtimoiy-siyosiy va madaniy manzarasini qayta tiklash imkonini beradi. Kurs ishi davomida adabiyot tarixining turli nazariy konsepsiyalari ko‘rib chiqildi. Xususan, tarixiy adabiyotshunoslik yo‘nalishi, uning asosiy namoyandalari va ularning ilmiy yondashuvlari o‘rganildi. Shuningdek, tarixiy adabiyotning adabiy-estetik ahamiyati va ijodkorning o‘z davri bilan bog‘lanishining uslubiy xususiyatlari yoritildi.Tarixiylik omilining adabiy jarayonlarni o‘rganishda muhim tahliliy vosita ekanligi isbotlandi. Adabiy merosni tarixiy kontekstda o‘rganish ijodkor va uning zamoni o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, adabiy asarning mazmun va badiiy qiymatini to‘g‘ri talqin qilish imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, adabiyotshunoslik tarixida tarixiylik omili nafaqat badiiy asarlarni o‘rganishning zaruriy tamoyili, balki adabiyot va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashning samarali usuli sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omili mavzusi adabiyotshunoslik fanida doimiy dolzarbligini saqlab qoladi. 24 Adabiy jarayonlarni tarixiylik asosida tadqiq qilish nafaqat ilmiy izlanishlarga zamin yaratadi, balki milliy adabiyotning shakllanishi va rivojlanishiga, badiiy merosning yanada chuqur o‘rganilishiga xizmat qiladi. Adabiyotshunoslik fani doirasida tarixiy yondashuvning doimiy dolzarbligi shundaki, u milliy adabiyotning shakllanishi, rivojlanishi va badiiy merosning to‘laqonli o‘rganilishiga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv nafaqat adabiy jarayonlarni tizimli o‘rganishga yordam beradi, balki adabiy-estetik qadriyatlarni anglash va kelajak avlodlarga yetkazishda muhim vosita hisoblanadi. 25 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Adabiyotshunoslikka kirish. E .Xudoyberdiyev. Toshkent.Iqtisod-Moliya. 2007. 2. Аверинцев С.С., Андреев М.Л., Гаспаров М.Л., Гринцер П.А., Михайлов А.В. Категории поэтики в смене литературных эпох. М., 1994 3. Хализев В.Е. Теория литературы. М.: Высшая школа, 2005 4.Крамер С. Шумеры. Первая цивилизация на Земле. М.: Центрполиграф, 2010. 5 . Adabiyotshunoslikka kirish. D. Quronov. Toshkent. Akademnashr2013 6.Adabiyot- insonni kashf qilish. To‘plovchi va nashrga tayyorlovchi X. Do‘stmuhammad.- T.: Yangi asr avlodi 2016. 7. T.Boboyev . Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent 2001. 8. N.Xotamov B.Sarimsoqov.Adabiyotshunoslikning terminlarining ruscha-o ‘zbekcha izohli lugati. Toshkent.1979. 9.Normatov U. Qahhorni anglash mashaqqati.-T. 2002 10.Расулов А. Илми ғарибани қўмсаб.-Т.,1998 3. 11. Содиқ С. Сўз санъати жозибаси.-Т.,1996 12. Қўчқор Р. Мен билан мунозара қилсангиз.- Т.,1997 5. 13. Исмоил Ҳ. Қоши ёсинму дейин... // Шарқ юлдузи.-1995.- №1.-Б.197-204 6. 14.Қуронов Д. Истиқлол дарди (Чўлпоннинг ижтимоий-сиёсий қарашлари тадрижи)- Т.,2000 7. 15Қуронов Д. Бадиият сирлари//Тафаккур.-1998.-№18 16. Йўлдошев Б. Адабий танқидчиликда тарихий-биографик ёндашув тамойили // Ўзбек тили ва адабиёти.-2000.-№3.-Б.16-18 9. 17.Каримов Б. Талқинда биографик маълумотнинг ўрни // Ўзбек тили ва адабиёти.- 2002.-№3.-Б.13-16 10.Жўрақулов У. Ҳудудсиз жилва.-Т.,2006 11. 18.Зарубежная эстетика и теория литературы ХIХ-ХХ вв.- М.,1987 19.Бар Л.Б. Анализ художественного произведения.-Т.: Ўқитувчи,1995 20.Гадамер Г-Г. Актуальность прекрасного.-М.,1991 21. Ulug‘bek Hamdam. “To‘rtko‘cha” romani.2024 Foydalanilgan saytlar : 22 . Google.uz. 23. ZiyoNet.uz 24. Pedagog.zn.uz 25. Methodis.uz 26. Xurshiddavron.uz 27. Edu.uz 26 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.Zamonaviy adabiyotshunoslikda tarixiylik omili

II BOB.Ulug‘bek Hamdamning “To‘rtko‘cha” romanida tarixiylik omili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить