Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiyotshunoslikdagi metodlar

Купить
Adabiyotga kirish va adabiyot nazaryasi fanidan “Adabiyotshunoslikdagi metodlar” mavzusida yozgan KURS ISHI Qabul qiluvchi: Mundarija: Kirish………………………………………………………………………………3 I bob.Metodlarning adabiyotshunoslik ilmida tutgan o’rni…………………..6 1.1 .Adabiyotshunoslik metadologiyasi va adabiyot nazaryasi………………..6 2.1.Adabiyotshunoslikda qiyosiy -tarixiy metod,germenetev metod va ularning talqini …………………………………………………………………………….13 II BOB MUALLIF VA BADIIY ASARGA DOIR ZAMONAVIY METODLAR………………………………………………………………. 2.1. Metodning asosiy tamoyillari va o’zbek adabiyotshunosligida muallifni o’rganish masalasi……………………………………………………………….. 2.2. Biografik va psixologik metodlar tarixi va asoschilari ……………………… Xulosa ………………………………………………………………………….. Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………. KIRISH Dastur O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrda tasdiqlangan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-sonli, 2019-yil 27-avgustdagi “Oliy ta’lim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining uzluksiz malakasini oshirish tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi PF-5789-sonli, 2019-yil 8-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli, 2019-yil 21-oktabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli farmonlari hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 23-sentabrdagi “Oliy ta’lim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 797-sonli, 2020-yil 29-yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi atamalar komissiyasining faoliyatini tashkil qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 40-sonli qarorlarida belgilangan ustuvor vazifalar mazmunidan kelib chiqqan holda tuzilgan bo‘lib, u oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarining kasb mahorati hamda innovatsion kompetentligini rivojlantirish, sohaga oid ilg‘or xorijiy tajribalar, yangi bilim va malakalarni o‘zlashtirish, shuningdek, amaliyotga joriy etish ko‘nikmalarini takomillashtirishni maqsad qiladi. Dastur doirasida berilayotgan mavzular ta’lim sohasi bo‘yicha pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish mazmuni, sifati va ularning tayyorgarligiga qo‘yiladigan umumiy malaka talablari va o‘quv rejalari asosida shakllantirilgan bo‘lib, uning mazmuni kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish, ilmiy va innovatsion faoliyatni rivojlantirish, ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalarni joriy etish, maxsus maqsadlarga yo‘naltirilgan ingliz tili, mutaxassislik fanlar negizida ilmiy va amaliy tadqiqotlar, o‘quv jarayonini tashkil etishning zamonaviy uslublari bo‘yicha so‘nggi yutuqlar, pedagogning kreativ kompetentligini rivojlantirish, ta’lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida individuallashtirish, masofaviy ta’lim xizmatlarini rivojlantirish, vebinar, onlayn, “blended learning”, “flipped classroom” texnologiyalarini amaliyotga keng qo‘llash bo‘yicha tegishli bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Kurs ishining maqsadi :Adabiyotshunoslikdagi metodlarni keraklicha o’rganish va ularni yordamida asarlarni tahlil qilish . Kurs ishining obyekti va predmeti . Kurs ishimizning obyekti adabiyotshunoslikda qo’llanilayotgan barcha metodlar hisoblanadi. Ishimizning predmeti bo’lsa , adabiyotshunoslik metodlari bo’yicha yozilgan tezislar, maqolalar, ilmiy ishlar hamda dissertatsiyalar hisoblanadi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi : Kurs ishi tuzilish jihatdan kirish, ikki bob, xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan bo’lib, umumiy hajmi 34 sahifadan iborat. I bob.Metodlarning adabiyotshunoslik ilmida tutgan o’rni. 1.1.Adabiyotshunoslik metodologiyasi va adabiyot nazariyasi . Adabiyotshunoslikda badiiy asarlarni talqin qiladigan metodlarni tasniflash muhim sanaladi. Badiiy asarni tahlili va talqini uchun adabiyotshunos olimlar turli usullardan foydalanadi. Dunyo adabiyotshunosligida badiiy asarga yondashuvning ko‘plab usullari mavjud. Har bir metodning nazariy asoslari, asoschilari, talqindagi individual qirralari farqlanadi. Metodologiya tadqiqotchiga yo‘nalish beradi. Bu soha olimning shaxsiy izlanishlari davrida shakllanib muqimlashadi. Natijada obyektning qaysi jihatlarini qanday metod asosida bajarish lozimligi ko‘rinadi. Metodlar nisbatan neytral bo‘lib qolishi ham mumkin, ya’ni aniq bir metoddan turli dunyoqarashga ega olim badiiy asar talqinida o‘z ijodiy niyatidan kelib chiqqan holda foydalandi. Metod va metodologiya bahslari xususida to’xtaladigan bo’lsak har qanday adabiyotshunoslikka oid tadqiqotda yеtakchi-ustivor va individual metodlarni farqlash joiz. Zero, ular aniq ilmiy vazifa qarshisida o‘zlarining o‘rinlarini boshqalari bilan almashtirishlari ham mumkin. Kompleks analiz umumlashtiruvchi metod sifatida asosan tarixiy-adabiy muhit, muayyan millat yoki davr adabiyoti tarixi yuzasidan muayyan xulosalar chiqarish uchun qo‘llanilsa, nisbatan individual metod ijodkorning mahoratini, ruhiy holati yoki estetik qarashlarini, badiiy asar tili, strukturasi, ritmi yoki individual uslubini tekshishga joriy qilinadi. Yu.B.Borev metod tushunchasiga fikrlash usuli (sposob mishlenie), metodologiya tushunchasiga metod nazariyasi (teoriya metoda), metodika tushunchasiga metodning xususiy usullari tizimi tarzida qaraydi. Agar ilmiynazariy qarashlar tatbiq qilinayotgan ob’ektga mos-muvofiq kelsa, bunday yondashuv metodologik jihatdan juda yaxshi natija beradi. Metod ana shu muvofiqlik asosni tashkil etadi. Adabiyotshunoslik metodologiyasida quyidagi faktorlar muhim sanaladi: 1. Avvalo badiiy asar bo‘lishi lozim. Bunda adabiy jarayon va uning qonuniyatlari yoki badiiy asar va uning xususiyatlari tadqiq etiladi. 2. Adabiyotshunoslik metodologiyasi zamonaviy adabiyot tajribasiga tayanadi. Bu soha uchun badiiy kashfiyotlar muhim rol o‘ynaydi. Umuman, adabiyotshunoslikdagi ichki yondashuvlar, tahlil va talqin usullarining imkoniyatlari original badiiy kashfiyotlar evaziga kengayib boradi. 3. Metodologiyada muayyan dunyoqarash ustivor bo‘ladi. Shu dunyoqarash vositasida ob’ekti tadqiq qilinadi. 4. Metodologiya uchun tarixiylik tamoyili muhim sanaladi. 5. Adabiyotshunoslik metodologiyasi boshqa fan sohalarining yutuqlariga suyanadi. Sotsiologiya bilan aloqador. Matn ritmikasini o‘rganishda, statistik usulda tabiiy fanlar bilan bog‘lanadi. Semiotik, immanent analizda lingvistika yutuqlariga tayanadi. 1 Adabiyotshunoslikdagi metodlar xilma xil hisoblanadi. Metodologiya uchun “nima uchun”, “nima” va “qanday” degan muhim savollar bor. Masalan, adabiy- tanqidiy tahlilda adabiy manba, badiiy matn nima uchun, nima maqsadda tekshiriladi? Bu savolga javob kerak. Tadqiqotchi yozuvchi va voqelikni tekshiradimi, badiiy asarning poetik darajasini aniqlaydimi, muallifning badiiy mahoratiga, san’atkorligiga baho beradimi? Bu turdagi masalalar metodologik jihatdan tahlilning “nima uchun” degan qismini tashkil etadi. Adabiy-nazariy tahlilda aynan “nima” tadqiq qilinadi? Shakl, mazmun, uslub, g‘oya, til, badiiy konsepsiya, janr, asarning yaratilish tarixi, avtor ruhiyati va badiiy psixologizm, traditsiya va novatorlik – “nima”ni tadqiq etish kerak? Bu ikki masala metodologik jihatdan oydinlashtirilgandan keyin uni “qanday” tadqiq etadi, degan savol tabiiy shu yuqoridagi ikki holat javobidan kelib chiqadi. Zotan, badiiy matndagi 1) ko‘p aspektli - bir yo‘la bir necha jihat tekshirilishi va yoki 2) uning bitta qirrasi o‘rganilishi mumkin. Buni tadqiqotchi o‘zi bilim darajasi, dunyoqarashi, ichki sezim - intuitsiyasi bilan belgilab oladi. Adabiyotshunoslik ilmi muayyan adabiy hodisaga 1) xronologik 2) muammoli 3) janr xususiyatiga ko‘ra yondashishi mumkin. Adabiyotshunoslik ilmining ikki katta tarkibiy qismi - 1 5 Борев Ю. Исскуство интерпретации и оценки. -М.: 1981. Стр . 36-37. adabiyot tarixi va adabiyot nazariyasiga e’tibor berilganda ham ular ma’lum bir ichki tartibga ega ekani ko‘rinadi. Masalan, adabiyot tarixi eng avvalo ikki tamoyil asosida - xronologik (qadimgi, o‘rta asrlar, yangi tipdagi davrlashtirish) va makoniy belgi (ma’lum bir mamlakat adabiyoti tarixi, ma’lum bir region adabiyoti tarixi, ma’lum bir etnik jihatdan yaqin bo‘lgan xalqlar adabiyoti tarixi, dunyo adabiyoti tarixi) nuqtai nazaridan metodologik asosda farqlanadi. Bu har ikki farqni qamrab olgan adabiyot tarixi ichkarisida ma’lum bir masalalar yuzasidan, masalan, adabiy oqimlar-yo‘nalishlar tarixini o‘rganish (klassitsizm, romantizm, tanqidiy realizm, realizm, modernizm), alohida olingan janrlar tarixini o‘rganish (epos, roman, tragediya, g‘azal), yirik adiblar ijodini o‘rganish (shekispirshunoslik, navoiyshunolik, qodiriyshunoslik) yuzasidan ham tarmoqlanishi mumkin. Badiiy asarni turli aspektlarda o‘rganish yo‘llari ham bor hisoblanadi.“Adabiyot nazariyasi”dan ma’lumki, ijodiy metod – bu ijodkorning dunyoga qarashiga oid tushuncha bo‘lib, borliq, inson, voqea-hodisalar munosabatini belgilaydi. Adabiyotshunoslik metodlari esa bevosita adabiyotshunos olimning adabiy-ilmiy matnni bilishi, tushunishi va tushuntirishiga tegishli ilmiy tushunchalar tizimidir. Adabiyotshunoslik metodlarini fanda “usul”, “yondashuv”, tarzida turlicha nomlash hamda turlicha tasniflash mavjud. Tabiiyki, yaxlit hodisani qismlarga jaratib o‘rganish, ma’lum bir asosiga ko‘ra tasniflash voqelikni anglashga yordam beradi. Adabiyotshunoslik metodlaridan biri tadqiqot jarayonida yеtakchilik qilishi mumkin. Shu tamoyilga qarab tadqiqot ishining qaysi metodda yozilgani aniqlanadi. Bitta ilmiy ishda, maqola yoki ilmiy risola, monografiyada bir necha metodlar qorishiq holda kelishi ham mumkin. Metodlar orasiga birlashmas, o‘zaro kesishmas tarzidagi chegara qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Zero, badiiy matnga nisbatan barcha, bir necha metodlarni qo‘llab, juda ko‘p qirralar komplek usulda oydinlashtirilishi, tushuntirilishi ham ilmda bor hodisadir. Metodlar tasnifi. Nemis olimi Marien Krisebaxning «Methoden der Literaturwissenschaft» (“Adabiyotshunoslik metodlari”) nomli kitobida quyidagi tasnifni beradi: 1. Positivistische Methode (Pozitivistik metod); 2. Geistesgeschichtliche Methode (Ijtimoiy-tarixiy metod); 3. Phanomenologische Methode (Fenemologik metod); 4. Existentielle Methode (Ekzistensional metod); 5. Morphologische Methode (Morfologik metod); 6. Soziologische Methode (Sotsiologik metod) 7. Statistische Methode (Statistik metod) 8. Strukturalistische Methode (Sturktural metod) 2 Rus adabiyotshunosligida badiiy asarga yondashuv usullarini Yu.Borev quyidagi tarzda tasniflaydi: 1. Sotsiologik yondashuv; 2. Gneseologik yondashuv; 3. Tarixiy-madaniy yondashuv; 4. Qiyosiy-tarixiy yondashuv; 5. Biografik yondashuv; 6. Ijodiy-genetik yondashuv; 7. Ontologik yondashuv. Yu.Borev shu mavzuga oid kitobida bunday yondashuvlarga xos xususiyatlarni batafsil yoritib beradi. 3 Adabiyotshunos olim Abdug‘afur Rasulov filolog-magistrlar uchun yozgan . “Badiiy asarga yondashuv asoslari” nomli o‘quv qo‘llanmasida asosan badiiy asarga “tarixiy-biografik” hamda “tarixiy-funksional” yondashuvni o‘zbek adabiyoti manbalari asosida yoritadi. 4 2 Maren-Griresebach. Methoden der literaturwissenschaft. Stuttgart. 1992. 3 Борев Ю. Искусство интерпретации и оценки. -М., 1981. Стр.47-66 4 Расулов А. Бадиий асарга ёндашув асослари. -Т., 2003, 43-бет. Shu o‘rinda bugungi o‘zbek adabiyotshunosligida adabiyotshunoslik metodlari, ularning tarixi, tahlil tamoyillariga qiziqish kuchayganini, bu xususda ayrim maqolalar yozilganini ta’kidlash lozim. Alohida ta’kidlash kerakki, adabiyotshunoslik metodlari o‘zaro qat’iy chegarlash ham, masalani bir metod tadqiq yo‘llarining boshqasida uchramasligi tarzida qo‘yish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Badiiy asar mohiyatini, ijodkor mahoratini ochishda jarayonida bir necha metodlar baravariga qatnashishi ham yoki tadqiqotda biror metodning ustivor bo‘lishi ham mumkin. Muhimi san’atkor dunyosini, badiiy asarning poetik go‘zalligi va estetik qiymatini ko‘rsatishdir. Dunyo adabiyotshunosligida bir qator metodlari farqlanadi; ulardan ayrimlari qo‘llanmada imkoniyat doirasida yoritildi. Peyzaj fransuzcha so‘z bo‘lib, “mamlakat, joy” degan ma’nolarni anglatadi. Demak, peyzaj deganda badiiy asardagi tabiat tasvirinigina tushunmaslik kerak ekan. Peyzaj tasviri yozuvchi uslubining yaqqol namoyon bo‘lishida muhim badiiy vositalardan biridir. Peyzaj har bir adabiy turda o‘ziga xos tarzda qo‘llaniladi. Masalan, epik asarlarda tabiat tasvirini ikir-chikirigacha tasvirlash imkoniyati mavjud bo‘lsa, dramatik turdagi asarlarda muallif tomonidan remarkalarda aytib o‘tiladi xolos. Lirik she’rlarda ham peyzajning o‘ziga yarasha qo‘llanish me’yori mavjud. Adabiyotshunoslikda “Peyzaj lirikasi” degan atama ham faol qo‘llaniladi (misollar keltiraman). Yuqorida aytganimizdek, epik turga oid asarlarda peyzaj tasviri alohida ahamiyat kasb etadi. CHunki asar qahramoni hayot kechirayotgan makon va zamonga xos ko‘rinishlar shu vosita orqali ifodalanadi. Zero, prozaik nutqning birinchi navbatdagi va bevosita vazifasi tasvirlash (tabiatmi, inson obrazimi, hayvonot olamimi, bundan qatiy nazar)dir. Badiiy tasvir deganda asarning yuksak badiiyligi tushuniladi. Asar badiiyligining mezoni tasvirning hayotiyligi, ishonarliligi, umumlashtirishning haqqoniyligi, hayot haqiqatining yuksak badiiy shaklda aks etishidir. Peyzaj tasviri ko‘pincha asarning badiiy qimmatini, uning umrboqiyligini taminlaydi. Demak, asarning badiiyligini tahlil qilish jarayonida uning o‘ziga xosligini, yozuvchining individual uslubini aniqlash mumkin. Peyzaj tasviri asosan, yozuvchi nutqida namoyon bo‘ladi. Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, peyzaj tasviri adibning yuksak mahoratini ko‘rsatuvchi badiiy usullardan biridir. Tabiat tasviri aks etmagan biron-bir asar yo‘q desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Faqat bu tasvir usulidan har bir san’atkor o‘z g‘oyaviy va badiiy niyatini ifodalash uchun undan to‘g‘ri va unumli foydalanishi lozim. Bu mulohazalarimni “O‘tgan kunlar”, “Qutlug‘ qon”, “Sarob” romanlaridan olingan aniq misollar orqali tushuntiraman va peyzaj tasvirida yozuvchining o‘ziga xos uslubi namoyon bo‘lishini isbotlab beraman. Adabiyotshunos badiiy asarga turlicha metod va usullar bilan yondashadi. Hozirgi adabiyotshunoslikda quyidagi tahlil usullari keng tarqalgan: 1. Kontekstual tahlil usuli; 2. Immanent tahlil usuli; 3. Vulgar-sotsiologik tahlil usuli; 4. Psixobiografik tahlil usuli; 5. Germenevtik tahlil usuli; 6. Tarixiy-biografik tahlil usuli; 7. Qiyosiy tahlil usuli; 8. Psixologik tahlil usuli; 9. Formalistik tahlil usuli; 10. Statistik tahlil usuli; 11. Sistemali tahlil usuli; 12. Semiotik tahlil usuli. Kontekstual tahlil usulida-(kontekst lot. Jips,bog‘langan,qo‘shilgan) biror asar yoki nutqdan olingan tugal fikrni anglatuvchi parchani uning tarkibidagi so‘zlar yoki iboralarning manosini anglash yo‘lidan boriladi. Bu usul badiiy asar poetikasi bilan bog‘liq bo‘lib, yozuvchi mahoratini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu usul badiiy asarning tashqi va ichki aloqalarini birlikda olib o‘rganishni taqozo etadi. Kontekstual tahlil asarga muallif tomonidan yuklangan mazmunni osonroq tushunishga yo‘l ochadi. Vulgar-sotsiologik tahlil usuli o‘tgan asrning 20-30-yillarida paydo bo‘lib, talay asarlarning boshiga etdi. Aslida “vulgar” so‘zi lot. bo‘lib, “sodda, oddiy” degan manolarni bildiradi. Lekin vulgar-sotsiologlar obektga sodda, oddiylik nuqtai nazaridan emas, balki to‘porilarcha yondashishni afzal ko‘rdilar. Vulgar- sotsiologlar asar badiiyligini bir chetga surib qo‘yib, undan nuqul siyosiy ayblar qidira boshladilar. Bu fikrni misollar bilan isbotlab beraman. Psixobiografik tahlil usulida biografik va psixologik metodlar o‘zaro birlashadi. Bilamizki, har qanday badiiy asarda yozuvchining tarjimai holi (biografiyasi)ga oid voqea-hodisalar, o‘zi kechirgan ruhiy holatlar u yoki bu darajada o‘z aksini topadi. Buni ulug‘ adiblar L.Tolstoy, A.Qodiriy, A.Qahhor, S.Ahmad, SHuhrat kabi yozuvchilar misolida ko‘rish mumkin. Psixobiografik tahlilda ijodkor shaxsi va ijodiy jarayon muammolarini aniq misollar yordamida ochish mumkin. Tarixiy-biografik tahlil usuli bilan tahlil etishda mutaxassis badiiy asarni o‘rganishda ko‘proq adibning tarjimai holi, o‘rganilayotgan asar biografiyasi bilan bog‘liqligiga etibor qaratadi. Bu jihatdan adabiyotshunos N.Rahimjonovning “Badiiy asar biografiyasi” nomli asari xarakterlidir. Unda olim akademik I.Sulton hayoti va ijodini badiiy hamda ilmiy asarlarining yaratilish tarixi (biografiyasi) bilan bog‘liq holda tadqiq qiladi. SHuningdek, N.Karimovning “Cho‘lpon”, “Maqsud SHayxzoda” kabi marifiy romanlari hamda “Oybek va Zarifa” asari, U.Normatovning “Qodiriy mu’jizasi” nomli asarlari ibratlidir. Qiyosiy tahlil ikki yoki undan ortiq asarlarni o‘zaro taqqoslab o‘rganish usulidir. Bunda adabiytshunos bitta yozuvchining bir necha yoki bir necha adibning mavzu va mazmuni jihatdan yaqin asarlarini o‘zaro taqqoslab tahlil qiladi. Mabodo, o‘zbek adiblarining asarlari chet el adabiyoti namunalari bilan taqqosan o‘rganilsa, bunday yondashuvni qiyosiy-tipologik usul deb ataladi. Badiiy asarga psixologik tahlil usuli bilan yondashish jarayonida munosabatning 3 xil shakli nazarda tutiladi: 1. Asar qahramonlari ruhiyati; 2. Muallifning ruhiy-manaviy holati va ijod jarayoni; 3. Badiiy asarni qabul qiluvchi (retsepient)ning ruhiy olami. Adabiyotshunos tomonidan har uchala holat inobatga olinsa, asarning mazmun-mohiyati chuqurroq ochiladi. Formalistik tahlil usulining badiiy asarga yondashuvida ham ijobiy, ham salbiy tomonlari bor. Takidlash joizki, tirik organizm hisoblangan badiiy asarga nuqul shakl nuqtai nazardan yondashish uni bir yoqlama, yuzaki, yani faqat ustki qatlamlarini tekshirishga olib keladi. Shakl unsurlarining mazmun bilan bog‘liq tomonlari juda ko‘p. Statistik tahlil usulida mutaxassis ijodkor o‘z asarida (yoki butun ijodi mobaynida) nechta so‘zdan foydalangan; qaysi so‘zlar eng ko‘p qo‘llanilgan; qaysi so‘z yoki ibora faol; xorijiy so‘zlar qay darajada o‘rin olgan; qanday til birikmalari yoxud qo‘shimchalar ko‘proq ishlatilganligini hisoblab chiqadi. M., A.Navoiy umuman ijodida 26000dan ziyod so‘z ishlatganligini, ularning qanchasi forsiy, arab va turk tillari lug‘atiga mansubligini statist olim V.Baqoev kitobidan bilib olishimiz mumkin. Bu usul bilan asosan tilshunoslar shug‘ullanadi. Mashhur rus tilshunoslari Potebnya, V.V.Vinogradov, o‘zbek tilshunoslaridan S.Rizaev, M.Yo‘ldoshevlar shu sohada ish olib borganlar. 2.1 .Adabiyotshunoslikda qiyosiy -tarixiy metod,germenetev metod va ularning talqini Atoqli rus adibi M.Gorkiy aytganidek, “Adabiyotning uchinchi elementi syujetdir, yani odamlarning o‘zaro aloqalari, ular o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, simpatiya va antipatiyalar, umuman, kishilar o‘rtasidagi munosabatlar – u yoki bu xarakterning, tipning tarixiy rivojlanishi, tashkil topib borishidir.” Syujet haqidagi barcha ilmiy manbalarda badiiy asarga shu tarif asosida yondashiladi. Biroq syujet shaklga tegishlimi yoki mazmunga oid unsurmi degan masalaga qarashlar har xil. “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati” mualliflari N.Hotamov bilan B.Sarimsoqovlarning yozishicha, syujet “badiiy asarlarning bevosita mazmunini tashkil etgan, o‘zaro bog‘langan va rivojlanib boruvchi hayotiy voqealar sistemasi”dir. D.Quronov guruhining lug‘atida esa syujet “badiiy shaklning eng muhim elementlaridan biri, asardagi bir-biriga uzviy bog‘liq holda kechadigan qahramonlarning xatti-harakatlaridan tarkib topuvchi voqealar tizimi” deyiladi. Barcha ilmiy manbalarda, lug‘atlarda yaqingacha syujetning ikki turi borligi aytilgan. Bular: 1) xronikali va 2) konsentrik syujetlar. Xronikali syujet asosiga qurilgan asarlarda voqealar “A”dan boshlanib, “YA”da tugallanadi, yani voqealar Vaqt bilan bog‘langan holda tartib bilan birin-ketin bayon qilinadi. “Adabiyotshunoslik lug‘ati”da yozilishicha, “Xronikali syujet, bir tomondan, hayotni keng epik ko‘lamda tasvirlash, ikkinchi tomondan, qahramon taqdirini davriy izchillikda, xarakterini rivojlanishda ko‘rsatish uchun qulay. CHunki unda asosiy syujet bilan yondosh holda yordamchi syujet chiziqlarini ham yurgizish, juda katta hayot materialini qamrab olish imkoniyati mavjud.” Har holda xronikali syujet turining imkoniyatlari g‘oyat keng, unga qo‘shimcha voqealar, qistirma hikoyalar, epizodlar, rivoyat, mif va afsonalarni ham kiritish, retrospeksiya usulidan unumli foydalanish (allaqachon bo‘lib o‘tgan voqealarni xotirlash, xayolda jonlantirish), muallifning o‘y-kechinmalari, mushohadalarini ham kiritish mumkin. Faqat bu unsurlar asarning badiiy matniga chuqurroq singdirib yuborilishi shart. Konsentrik syujetda esa voqealar sabab+oqibat asosida joylashtirilishi kerak. Masalan, O.YOqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, O.Muxtorning “Tepalikdagi xaroba”, M.M.Do‘stning “Lolazor”, U.Hamdamning “Muvozanat” singari asarlari syujetning ana shu turida yaratilgan. CHunki ularda ifodalangan voqealar bitta asosiy voqea atrofida aylanadi. Syujetning bu turi asarda bayon qilinayotgan voqealarning kuchli konflikt asosida shiddat bilan rivojlanib,echimga tomon jadallik bilan intilishini taminlaydi. Konsentrik syujet nisbatan o‘tkirroq va chuqurroq, ayrim hollarda esa hatto hal qilib bo‘lmaydigan darajadagi voqealarni olib kirish, konfliktning echib bo‘lmaydigan tugunla-rini tasvirlash imkonini beradi. Bunday syujet turi detektiv, sarguzasht va fantastik asarlar yaratishda juda qo‘l keladi. Biroq hech bir badiiy asar birgina syujet turi asosiga quriladi deb xulosa chiqarish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Sof holda na xronikal, na konsentrik syujet asosida yaratilgan asarni topish mumkin emas. Syujetlar qorishuvining aynan ana shu jihatini inobatga olgan rus adabiyotshunosi A.N.Veselovskiy “Syujet deganda men turli holatlar – motivlarning bir-biri bilan o‘zaro chatishuvini, chambarchas bog‘langanligini tasavvur qilaman” degan edi. SHubhasiz, syujet turlarining bunday o‘zaro qorishib ketishi asar badiiyligining mukammalligini taminlaydi. Adabiyotshunos A.Rahimov syujet turlarini quyidagicha tasnif qiladi:1.Xronikali; 2. Konsentrik; 3. Retrospektiv; 4. Assotsiativ. Qaysi turga mansub bo‘lmasin, syujet quyidagi elementlardan tarkib topadi: a) ekspozitsiya; b) vaziyat; v) tugun; g) voqealar rivoji; d) kulminatsiya; e) echim. Bundan tashqari, syujetda qatnashishi shart bo‘lmagan prolog (muqaddima), epilog (xotima) kabi elementlar ham uchraydi. A.Rahimov yozganidek, “Syujet tarkibi mexanik struktura emas.” Shu manoda yuqorida qayd etilgan syujet elementlari badiiy asarda tartib bilan berilishi shart emas. Sanatkor o‘z g‘oyaviy niyatini to‘laroq va tasirliroq (ehtimol, qiziqarliroq) chiqishini ko‘zlab, ularning o‘rnini almashtirishi mumkin. Ayrim asarlarning echimi kulminatsion nuqtada tugashi ham mumkin. Zero, kulminatsiya asarda ifodalanayotgan qarama-qarshi kuchlar o‘rtasidagi munosabatlar g‘oyat taranglashgan, butun kuch to‘la ravishda yuzaga chiqadigan holatdir. “Tugun o‘z tabiatiga ko‘ra jumboq bo‘lib, voqealarning keyingi rivojlanishiga turtki beradi. U qancha kuchli va yashirin bo‘lsa, syujetning rivojlanishi ham shuncha shiddatli kechadi” (A.Rahimov). “Lolazor” romanida M.M.Do‘st syujetning har to‘rt turiga xos xususiyatlardan ham unumli va o‘rinli foydalangan. Romanda ikki syujet liniyasi parallel ravishda rivojlanadi: bir yonda “Bemor” Nazar YAxshiboevning amaliy faoliyatiga bog‘liq voqelar, ikkinchi tomonda “Qissanavis” Saidqul Mardonning ko‘rgan- kechirganlari... Bular ko‘p jihatdan xronikali syujet asosiga qurilgan bo‘lsa, aynan mana shu boblarning ayrimlari (masalan, Nazar YAxshiboevning Kunsuluv, Oliya bilan bog‘liq xotiralari; Saidqul Mardonning o‘z ukasini topishi) assotsiatsiya tarzida ayon bo‘ladiki, bu rang-baranglik roman voqealariga alohida mazmun bag‘ishlaydi. Asar o‘ziga xos “Muqaddima” (prolog) bilan boshlanadi. Qissanavis Saidqul Mardon tomonidan hikoya qilingan “Oxirgi bob” esa xotima (epilog) vazifasini bajaradi. Muqaddima “Osmon mezonlardan yiltirar edi” degan ibora bilan boshlanadi. SHu birinchi ibora bilanoq yozuvchi o‘quvchini voqealar (syujet) olamiga, makonga olib kirish uchun psixologik jihatdan tayyorlashni boshlaydi. Bu yozuvchining syujetni qiziqarli va tasirchan qurganligidan dalolatdir. Peyzaj fransuzcha so‘z bo‘lib, “mamlakat, joy” degan ma’nolarni anglatadi. Demak, peyzaj deganda badiiy asardagi tabiat tasvirinigina tushunmaslik kerak ekan. Peyzaj tasviri yozuvchi uslubining yaqqol namoyon bo‘lishida muhim badiiy vositalardan biridir. Peyzaj har bir adabiy turda o‘ziga xos tarzda qo‘llaniladi. Masalan, epik asarlarda tabiat tasvirini ikir-chikirigacha tasvirlash imkoniyati mavjud bo‘lsa, dramatik turdagi asarlarda muallif tomonidan remarkalarda aytib o‘tiladi xolos. Lirik she’rlarda ham peyzajning o‘ziga yarasha qo‘llanish me’yori mavjud. Yuqorida aytganimizdek, epik turga oid asarlarda peyzaj tasviri alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki asar qahramoni hayot kechirayotgan makon va zamonga xos ko‘rinishlar shu vosita orqali ifodalanadi. Zero, prozaik nutqning birinchi navbatdagi va bevosita vazifasi tasvirlash (tabiatmi, inson obrazimi, hayvonot olamimi, bundan qatiy nazar)dir. Badiiy tasvir deganda asarning yuksak badiiyligi tushuniladi. Asar badiiyligining mezoni tasvirning hayotiyligi, ishonarliligi, umumlashtirishning haqqoniyligi, hayot haqiqatining yuksak badiiy shaklda aks etishidir. Peyzaj tasviri ko‘pincha asarning badiiy qimmatini, uning umrboqiyligini taminlaydi. Demak, asarning badiiyligini tahlil qilish jarayonida uning o‘ziga xosligini, yozuvchining individual uslubini aniqlash mumkin. Peyzaj tasviri asosan, yozuvchi nutqida namoyon bo‘ladi. Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, peyzaj tasviri adibning yuksak mahoratini ko‘rsatuvchi badiiy usullardan biridir. Tabiat tasviri aks etmagan biron-bir asar yo‘q desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Faqat bu tasvir usulidan har bir san’atkor o‘z g‘oyaviy va badiiy niyatini ifodalash uchun undan to‘g‘ri va unumli foydalanishi lozim. Bu mulohazalarimni “O‘tgan kunlar”, “Qutlug‘ qon”, “Sarob” romanlaridan olingan aniq misollar orqali tushuntiraman va peyzaj tasvirida yozuvchining o‘ziga xos uslubi namoyon bo‘lishini isbotlab beraman. II. BOB .MUALLIF VA BADIIY ASARGA DOIR ZAMONAVIY METODLAR 2.1. Metodning asosiy tamoyillari va o’zbek adabiyotshunosligida muallifni o’rganish masalasi Adabiyotshunoslikda turli yo‘nalishdagi metodlar mavjud. Badiiy asarni tahlili va talqini uchun adabiyotshunos turli usullarni bilishi lozim. Badiiy asar muallifini tadqiq etadigan metodlardan boxabarlik tahlilga yordam beradi. Har bir metodning nazariy asoslari, asoschilari, talqindagi individual qirralari o‘rganish dolzarb sanaladi. Adabiyotshunoslikdagi biografik metod tamoyillarining ishlab chiqilishi va, umuman, bu metodning badiiy asarlarni o‘rganishga tatbiq etilishi fransuz tanqidchisi va shoiri Sharl Ogyusten Sent-Byov (1804-1869) nomi bilan bog‘lanadi. Jurnallarda bosilgan maqolalaridan uning “Dushanba kunlaridagi suhbatlar” (1851-1862), “Yangi dushanba kunlari” (1863-1870) nomli bir qancha kitoblari yuzaga keladi. Sent-Byov 24 yoshida “fransuz poeziyasi va teatrining tarixiy va tanqidiy obzori” tadqiqotini yozadi. Olimning yana bir muhim asari “Imperiya davrida Shatobrian va uning adabiy guruhi” (1861) deb nomlanadi. “Adabiy portretlar” (1836-1839) nomli (« Литературные портрети ». Критические очерки . M. 1970) kitobi biografik metod tamoyillari asosida yozilgan. Bu kitobida Sent-Byov o‘rta asrlar fransuz adabiyotini, 16 asr poeziyasini, klassiklardan Kornel, Rasin, Moler, Lafonten ijodini, 18 asr yozuvchilari - Volter, Didro, Bomarshe, Russo ijodini, 19 asrdan Shatobrian, Gyugo, Myusse, Jorj Sand va Flober ijodini tadqiq etadi. Adiblarning biografiyasi bilan ijodini bir butunlikda talqin qiladi. Sent-Byov o‘zining biografik yo‘nalishda yozgan adabiy-tanqidiy maqolalarida har bir yozuvchi hayoti va aniq bir asariga talqiniga alohida e’tibor beradi. Zotan, “Adabiy portretlar” to‘plamida: “Meni har doim xatlar, suhbatlar, fikrlar, xarakterlarning o‘ziga xos turli fazilatlari, ma’naviy-ruhiy qiyofasi; bir so‘z bilan aytganda - mashhur yozuvchilarning biografiyasini o‘rganish o‘ziga jalb etib keldi”, 5 degan fikrlarni yozadi. Bu metodga yaqin o‘tmishda jiddiy e’tibor berilmadi. Aynan “psixobiografiya”, ya’ni yozuvchining psixologik biografiyasi tarzida adabiyotshunoslik amaliyotiga tatbiq etilmadi. To‘g‘risi, bir haqiqatni, ya’ni badiiy asarda ijodkor ruhiy kechinmalari, ko‘rgan-kechirganlari, hayotiy tajribalari yoki turli iztirobli hodisalar aks etishini, bunday biografik voqelikning izi asarlarda qolishini hech kim inkor qilmaydi. Yozuvchi psixobiografiyasi qaysidir ma’noda uning badiiy asarlaridagi voqea-hodisalar bayoni, yaratgan obrazlari tizimida o‘z ifodasini topadi. Bunday individuallik san’at asarining originalligini, o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon qiladi. Yozuvchi hayotidagi o‘zgarishlar, besaranjomlik, bezovtalik, ruhiy-hissiy kechinmalar, to‘lqinlanish va og‘riqli dardlar, muallaq yoki sobit dunyoqarash fonida uning badiiy asarini talqin etish o‘zining ijobiy samaralarini berishi tabiiy. Masalan, L.N.Tolstoy hayot yo‘lida, oilaviy muhitida uchragan turli hodisalarni tugal anglamasdan adibning tavba-tazarrusini ham, eng kichik hikoyalaridagi oddiy dehqonlar obrazidan tortib, ulkan epopeyalaridagi kibor shaxslar tabiatini ham to‘la anglab bo‘lmaydi. Adibning ijodkor sifatidagi taqdiri bilan rus podshosining o‘zi qiziqqan; xotini Sofiya Andreevna bilan bo‘lib o‘tgan turli munozaralari, hatto aniq bir asarining syujetiga asos bo‘lgan; ko‘pgina asarlari uchun yon-atrofidagi yaqinlari prototip vazifasini bajargan. 6 Boshqa bir misol: “Hind sayyohi”, “Munozara”, “Rahbari najot” kabi asarlari haqida Fitratning ruhiy-ma’naviy dunyosini, e’tiqodiy qarashlarini, unga ta’sir 5 Сент-Бёв Ш. Литературные портрети. Критические очерки. -М., 1970. Стр.313. 14 Bu haqda batafsil qarang: V.Veresaev. Jivaya jizn. -M., 1991. 15 Narkirer F. Andre Morua. -M., 1974. Str. 22 6 14 Bu haqda batafsil qarang: V.Veresaev. Jivaya jizn. -M., 1991. 15 Narkirer F. Andre Morua. -M., 1974. Str. 22 etgan mikromuhitni tadqiq etmaguncha to‘g‘ri xulosalar chiqarish qiyin. Ayni chog‘da, oradan o‘n-yigirma yillar o‘tgandan keyin yozilgan “Me’roj”, “Zayd va Zaynab”, “Zahroning iymoni” tipidagi hikoyalarni ham Fitratning hayot tajriba dunyoqarashidagi o‘zgarishlar, muhit tayziqi kabi qator biografik omillarning maxsus tekshiruvini talab etadi. Tabiiyki, bu jarayonda xotira kitoblari, kundaliklar, o‘z vaqtida matbuotida bosilgan turli maqollar muhim ahamiyat kasb etadi. Sh.Sent-Byovdan keyin mashhur kishilarning badiiy-estetik biografiyasini yozish an’anasini fransuz yozuvchisi Andre Morua (1885-1967) davom ettirdi. U biografik metodga mos ravishda romanlashtirilgan biografiyalarni maromiga еtkazib yozdi. A.Moruaning adabiy-estetik qarashlari uch buloqdan - fransuz, ingliz va rus madaniyatidan bahramand bo‘lgan. Rus yozuvchilari I.Turgenev, A.P.Chexov, L.Tolstoy haqidagi qarashlarini maxsus asarlarida bayon qildi. A.Morua Shekspir, Balzak va L.Tolstoy haqida fikr yuritib, ularga: “Insoniyat uchun insoniyat tomonidan bino etilgan uch buyuk yodgorlik”, degan bahoni berdi 7 . A.Morua ingliz adabilaridan Bayron va Shelli, Dikkens va Brouning, Uelles va B.Shouning ijodini jiddiy tahlil qiladi. Uning nazarida, O.Balzak fransuz adabiyotida eng yuksak maqomda turadi. A.Morua fransuz adabiyoti tarixi hamda XX asr fransuz yozuvchilari haqida “Labryuyerdan Prustgacha” (1964), “Prustdan Kamyugacha” (1963), “Jiddan Sartrgacha” (1965), “Aragondan Monterlengacha” (1967) nomli kitoblar yozadi. Bu kitoblardan tanlab olingan adabiy maqolalar 1970 yili rus tilida “Adabiy portretlar” nomi bilan nashr etiladi. Zamondoshlarining xotiralarida Abdulla Qodiriyning gullarni parvarishiga, gullarga shaydo ekani yozilgan. Bu fazilat bilan “Mehrobdan chayon” romanidagi Anvarning gullarga suv quyib o‘stirishi, parvarishlashga bo‘lgan shaydoligi orasida yaqinlik bor, albatta. Boshqa bir misol. Abdulla Qodiriyning bolalikda qiyinchilik bilan tahsil olgani, so‘ngra Rasulmuhammadboy eshigida mirzalik qilib, keyin boyning taklifi bilan uning qiziga uylangani qaysidir darajada Anvar hayoti bilan bog‘liq (Anvarning Solih maxdumga yordamchi bo‘lib, so‘ng 7 Моруа А . Прометей или жизн Балзака . - М ., 1988. Стр . 460 Ra’noga uylanishi kabi) voqealarni eslatadi. Buni qarangki, roman so‘ngida Abdulla Qodiriy mirzo Anvarni dor tagiga olib boradi va badiiy usuli bilan o‘limdan “qutultirib” yuboradi. 1937 yilgi mash’um tuzumning qahratonlari adib qalbini muzlatdi; ammo adibni hech kim qutqarib qola bilmadi. Qodiriy shahidlar silkiga tizildi. Ijod ahli tomonidan to‘qilgan nomlar, yaratilgan obrazlar “men”lik olami ifodasiga xizmat qiladi. Poetik ko‘chim, obrazli tafakkur tarzi shuni taqazo qiladi. Ko‘p hollarda ijodkorlar asarlari mazmun-mohiyatida o‘z dardu dunyosi aks etganini ochiq e’tirof ham qiladi. Shoir Abdulla Oripovdan “Otello”, “Alisher Navoiy”, “Alloma” kabi she’rlarining yuzaga kelish tarixi to‘g‘risida shunday fikrlarni aytadi: “Bu she’rlar, albatta, aniq tarixiy sanalar bilan bog‘liq. Lekin ularning zaminida mening hayotga munosabatim bor. Bu tuyg‘ular kishining yuragida doimo yashab, muayyan bir turtki sababli she’rga o‘tgan, xolos” 8 Xullas, biografik metod tarixini, namoyandalarini, imkoniyatlarini, dunyo adabiyotshunosligidagi yutuqlari hamda tajribalarini chuqur o‘rganish badiiy asarlarni o‘ziga xos tarzda tushunish va tushuntirish uchun amaliyotda qo‘llash, albatta, o‘zining ijobiy natijalarini beradi. Biografik, psixologik va psixoanalitik metodlarning talqin imkoniyatlari katta. Ijodkor hayotidagi ma’lum bir voqea- hodisalar uning yozgan asarlarida qaysidir tarzda o‘z aksini topadi. Psixologik metodning o‘ziga xos xususiyati eng avvalo, psixologiya fani bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu metodda nafaqat badiiy asar qahramonlari ruhiyati, psixologiyasi, balki muallif ruhiyatini ham qiyosiy o‘rganish joiz bo‘ladi. Psixoanalitik va fenomenologik metodlarning inson ruhiyati bilan bog’liq. 8 Abdulla Oripov. Ehtiyoj farzandi. -T., 1988. 124-125-betlar 2.2 Biografik va psixologik metodlar tarixi va asoschilari Olimlar ta’kidlashicha, A.Morua gazeta va jurnallardagi maqollaridan tashqari turli janrlarda yеtmishdan ortiq asari alohida kitob holida nashr qilingan. Adibning “Uch Dyuma”, “Olimpio yoki Viktor Gyugo hayoti” asarlari mashaqqatli mehnat, jiddiy izlanishlar tufayli maydonga keldi. Morua ijodi bilan tanishgan o‘quvchi yuzlab shaxslar bilan uchrashadi. I. Turgenev va M.Prust haqida yozgan asarlari, ularning ijodiga oid mulohazalari adabiy-tanqidiy tadqiqot tipiga yaqin turadi. Bu adib ijod qilgan davr Yevropa falsafasi va adabiyotida psixologiyaga, insonning ichki kechinmalari tadqiqiga, psixoanalizga, ekzistensializmga qiziqish juda kuchli edi. Bu yo‘nalishning ulkan namoyandalari jarayonga o‘z ta’sirini o‘tkazayotgan bir davr edi. A.Morua “vaqtni so‘ragan odamga soatining ichki mexanizmlarini, prujina” yoki mayda murvatlarini emas, soatning o‘zini ko‘rsatib qo‘ya qoldi. Adabiy-tarixiy jarayonda turli yo‘nalishlar bilan parallel yashashga haqli. Morua uchun insonning o‘zi, uning hayot tarizi va ijodi muhim edi. “Eng asosiysi, - deya yozadi F.Narkirer “Andre Morua” kitobida, - Moruaning barcha yozgan asarlarini bir narsa - uning metodi, ijodga biografik yondashuv metodi birlashtirib turadi” 9 . A.Moruaning ko‘pgina qarashlari Sent-Byovning adabiy konsepsiyasigaa yaqin turadi. “Sent-Byov himoyasiga doir” degan maqolasida o‘sha olimning: “Men daraxt qanday bo‘lsa, mevasi ham shunaqa, deya mamnuniyat bilan aytaman. Shunga monand, adabiy tadqiqot meni psixologik izlanish-tadqiqotlar sari еtaklaydi”, degan fikrlarini keltiradi. Adabiyotshunoslikdagi biografik metod uchun psixologik yondashuv, biografiya 9 Наркирер Ф. Андре Моруа. -М., 1974. Стр .199-200. va psixologiya paralelligi ahamiyatini shu e’tirofdan ham bilish mumkin. Zotan, bu metod haqida marksist tanqidchi olimlar biografik metodda badiiy asarning jamiyatdagi funksiyasiga e’tibor qaratilmaydi, badiiy asar muayyan shaxs ijodining mahsulidan iborat qilib qo‘yiladi, bu metodda sub’ektivlik gunohi bor,qolaversa, bu metod sermahsul emas, tarzida ayblar taqaganlar. Bu metoddan foydalanadigan adabiyotshunoslar uchun ham qolip tavsiya etilgan: tadqiqotchi adibning adabiy va o‘z davri ijtimoiy hayotidagi rolini to‘g‘ri aniqlay bilishi lozim. Tadqiqot metodiga bunday munosabat, tabiiyki, adabiyotshunoslik ilmi ustidan yuritilgan siyosatga, fikr va qalam erksizligiga borib taqaladi. Ma’lum bo‘layotganidek, bu metodning ijobiy jihatlari ko‘p. Oddiy bir o‘xshatish qilib aytganda, quyosh nuri yomg‘ir suvidan o‘tib kamalakka aylanganidek, badiiy asar ijodkor shaxsiy hayoti prizmasidan o‘tkaziladi va natijada ijodninig kamalakranglari kashf etiladi. Adabiyotshunoslikdagi biror metodni haqiqatni anglashning yagona yo‘li sifatida hech kim mutloqlashtirmasligi lozim. Chunki ilmda haqiqatga boriladigan yo‘l bitta emas. Har bir tadqiqot usulining o‘ziga xos ichki yo‘l-yo‘riqlari mavjud. Har bir tadqiqotchi badiiy asarni qismlarga ajratish va butunlashtirish yoki aniq bir nazariy muammoni maxsus ajratib o‘rganish va o‘z ilmiy-nazariy fikrlarini bayon etish huquqiga ega. Ayni choqda, tadqiqotchi olim o‘z ishida kompleks analiz usulini qo‘llashi ham mumkin. Biografik janr va biorgafik metod xususida. Andre Morua Onore de Balzak ijodini yoritar ekan, uning “Gorio ota” (1843 yil yozilgan) romaniga alohida to‘xtaladi. Qahramonlarning xatti-harakatlariga, psixologik holatlariga, dardu alamlari va kayf-safolariga roman muallifi hayoti yo‘li orqali qaraydi. A.Morua romandagi Voke xonim ijraxonasida yashaydigan “o‘sib kelayotgan personaj” Rastinyak hamda “isyonkor, jamiyatga qarshi urush e’lon qilgan” Votrendan Balzak tabiatiga xos xususiyatlarni topadi. Shu ma’noda yozadi: “Balzak o‘z sifatlaridan ancha-munchasini Votrenga bergan o‘sha davrdagi hamma yosh yigitlar kabi yozuvchi hali ham Napaleon siymosi oldida toblanishdan xalos bo‘lgan emas”. Balzakning Napaleon siymosiga oshuftaligini yana bir fakt ham isbotlaydi. Uning yozuv stoli-kitob javonining eng tepasida yarim metrcha keladigan Napaleonning gips figurasi qo‘yilgan. Uning pastiga karton qog‘ozda: “U qilich bilan boshlagan ishni qalam bilan oxiriga еtkazish kerak! Onore de Balzak”, degan yozuv yopishtirib qo‘yilgan. “Napaleon Balzak uchun titanizm - kuchqudrat namunasi bo‘lgan, Adib uni “insoniyat saltanati tarixadagi eng kuchli iroda” egasi deb bilgan. Hayotni abadiy janggoh sanagan Balzak o‘zini ko‘p bora Napaleonga o‘xshatadi” Balzak “Gorio ota” romanida ba’zan Votren, ba’zida Rastinyakka o‘z xarakteri qirralari qo‘shib yozadi. Ayrim sahifalarda Balzak Votrendek isyonkor holatga kirgandek ko‘rinadi. “Holbuki, o‘zining tabiatiga ko‘ra u ham Rastinyakka o‘xshagan yumshoq odam. Ezgulik, mehribonlik nima ekanini yaxshi biladigan Jorj Sand qat’iyat bilan shunday derdi: “Bu daho inson to‘g‘risida u dastavval mehribon va mushfiq odam bo‘lgan demoq - uning to‘g‘risida men biladigan maqtovlardan eng yuksagini aytmoqdir”. Biroq xuddi Rastinyak kabi, deyarlik boshqa hamma odamlar kabi Balzak ham murakkab odam edi. Xuddi Rastinyak kabi do‘stlikning qadriga еtardi... Biroq Balzak muxtojliklarga to‘lib-toshgan, kishini yo‘ldan ozdiruvchi ermaklari serob bir tarzdagi hayotni kechirdi, bu hayotda u tez-tez g‘azab otashlariga ham duch kelib turardi. Tabiiyki, Balzak ham xuddi Rastinyakka o‘xshab nima qilib bo‘lsa-da, bunaqa turmushdan xalos bo‘lishni istagan. Rastinyak “Gorio ota” romanida hali juda tortinchoq xijolat chekaveradigan yigit sifatida ko‘rinadi. Biz Rastinyak bilan yana qaytadan uchrashganimizda, u endi baron, davlat kotibi, o‘z o‘ynashini erining ozmiko‘pmi ongli sherigi (“Bankir Nusingenlar xonadoni”), 1845 yilga kelganda esa u endi ministr bo‘ladi... Endilikda u “Mutloq ezgulik degan narsa yo‘q, faqat sharoit bor” deb da’vo qiladi (“O‘zlari bexabar mazxarabozlar”, “Asridan saylangan noib”). Ko‘pincha bu personaj uchun Ter nusxa bo‘lib xizmat qilgan deyishadi. Darhaqiqat, Balzak Rastinyak obrazini yaratar ekan, Terning ba’zi bir sifatlarini olgan bo‘lishi mumkin, lekin hammadan ortiqroq u o‘zining sifatlarini olgan”. 10 10 Andre Morua. Onore de Balzak // «Jahon adabiyoti» jurnali, 1999. №8, 123-135 betlar Ma’lum bo‘lganidek, A.Morua adib asarlaridagi obrazlar tabiatining eng muhim va asosiy jihatlarini Balzakning o‘ziga bog‘lab tushuntiradi. Balzakka xos barcha fazilat va orzu-istaklar uning qahramonlariga ham xos. Har qanday ijodkor asarlarida, eng avvalo o‘z qalbini, o‘z ma’naviy dunyosini aks ettiradi. Shu ma’noda badiiy asar holatdan muallif dunyoqarashini, e’tiqodi va turmush tarzini anglash ham mumkin. Biografik metod shu anglash va anglatish yo‘lidan borib ish ko‘radi. Shuningdek , jahon adabiyotshunosligi, xususan, fransuz adabiyotshunosligida biografik metodning ham nazariy, ham amaliy tajribalarini, ta’kidlash joizki, muvaffaqiyatli tajribalarini uchratish mumkin. Dunyo adabiyotida ma’lum bir ijodkorning kotiblari tomonidan yozilgan asarlar ham (Iogann Peter Ekkerman “Gyote bilan suhbatlar”), adiblarning o‘z e’tiroflari bitilgan asarlar ham (L.Tolstoy “Iqrornoma”) mavjud. Bunday manbalar – maktublar, iqrornomalar, suhbatlar, xotiralar, estaliklar, qo‘lyozmalarning turli nusxalari, ijodkor labaratoriyasi, shaxsiy arxivi, zamondoshlari xotiralari va, umuman, ijodkorga tegishli boshqa qator omilar badiiy asarni biografik metod asosida o‘rganish uchun juda muhim ahamiyat kasb etadi. V.S.Baraxov “Adabiy portret yaratish san’ati” kitobida muhim bir xotirani keltiradi. 1901 yili, bir kuni Chexov Gorkiyga aytadi: “Mana Gyotening har bir so‘zi yozib olingan, ammo Tolstoyning fikrlariy havoga uchib ketmoqda”. Chexov bir necha bor Tolstoy yonida Ekkerman yo‘qligidan afsuslanadi. Hatto bir kuni Sulerjiskiy degan ijodkorga Tolstoyga kotiblik qilishni maslahat ham beradi. I.P.Ekkermanga o‘xshab, aynan ijodkor bilan yonma-yon yashab uning kundalik “hikmat”larini yozib borish, tabiiyki, bunday kundalikdagi xotiralar biografik metodini qo‘llashda qo‘l keladi. Vaqt o‘tgandan keyin yozilgan xotiralarga esa, turli manfaatlar, ba’zida to‘qima gaplar aralashib qoladi. Keyingi yillarda o‘zbek olimlari ham quruq, xronologik adabiy portretdan farqli o‘laroq biografik metod imkoniyatlaridan foydalanish zarurligini his etmoqda. Shu ma’noda professor A.Rasulovning “Ilmi g‘aribani qo‘msab...” (T., “Ma’naviyat”, 1998) kitobidan o‘rin olgan “Hol tarjimasidagi saktalik va soxtaliklar” nomli maqolasi ahamiyatlidir. Olim bunda yozuvchi biografiyasi bilan uning asari orasidagi uzviy bog‘lanish, ruhiy yaqinlik ahamiyatiga alohida e’tibor beradi: “Yozuvchi holati bilan ijodi orasida uzviy bog‘liqlik bor... Har qanday asarda yozuvchi ruhi, holi, qalbi aks etadi. Asarlar sinchiklab o‘rganilsa, ular yozuvchi holati, ruhiyati haqida ko‘p narsalar so‘zlab beradi” 11 . Olim “ Tanqid, talqin, baholash” (T. Fan. 2006.) kitobida yozadi: “Badiiy asar – xoh u lirik, xoh nasr, xoh drama bo‘lsin – yozuvchining ijodi mahsuli. Farzand otaonaga o‘xshamasligi mumkin emas. Badiiy asar talqin, tahlil qilinganda, tabiiyki, yozuvchining ruhiy holati, kayfiyati hisobga olinadi. Adabiyotshunoslikda badiiy asarni talqin etishda yozuvchi ruhiyati, kayfiyati – holatini o‘rganuvchi soha bor. Uni biografik metod yoxud badiiy asarga yozuvchi holati nuqtai nazaridan yondashish deyiladi”. 12 O‘zbek adabiyoti tarixidagi Abdulla Qahhorning “O‘tmishdan ertaklar”, Oybekning “Bolalik”, G‘afur G‘ulomning “Shum bola”, Said Ahmadning qamoqxona hayotidan olib yozilgan hikoyalari va boshqa ko‘plab asarlarni aynan shu metod asosida tadqiq qilish o‘zining yaxshi samaralarini berishi tabiiydir. Bu toifaga mansub tadqiqotlar qisman bo‘lsa ham o‘zbek adabiyotshunosligi tarixida mavjud. O‘zbek adabiyotshunosligida biografik metodda yozilgan tadqiqotlar sirasiga I.Sultonning “Navoyning qalb daftari”, N.Karimovning “Cho‘lpon”, D.Quronovning “Cho‘lpon: xayoti va ijodi” kabi kitoblarni misol qilib keltirish mumkin. Biografik metod uchun ijod ahli asosan o‘zini yozadi, badiiy obrazlari mohiyatiga o‘z qarashlarini, estetik idealarini joylashtiradi, degan tamoyil ham muhim sanaladi. “Yozuvchining, garchi shaxsan tanilmasa ham, asarlarini o‘qib, qanday tabiatli shaxs ekanini g‘oyibona bilish, tasavvur qilish mumkin. Chunki u asarlarida asosan o‘z tabiatini, ruhini tasvirlaydi” (Abdulla Qodiriy). Ulkan ijodkorlarning ruhi, tabiati, ideallari o‘z qahramonlari ortiga yashiringan bo‘ladi. Badiiy asar ijodkor shaxsida butunlashadi. I.V.Gyote aytadiki: “Mening hamma asarlarim bitta iqrornomaning bo‘laklaridir”, deb yozadi. “Mangu yashaydigan bir 11 Rasulov A. Ilmi g‘aribani qo‘msab. -T.: Ma’naviyat, 1998. 27-bet. 12 0 Rasulov A. Tanqid, talqin, baholash. –T.: Fan, 2006. 75-bet umumiy qoida bor - muallifning shaxsiy iqrorlari va e’tiroflaridan mutlaqo xoli bo‘lgan san’at asarini topish g‘oyatda mushkul... Shunisi ham borki, yozuvchi o‘zi to‘g‘risida gapirmoq uchun, albatta, iqrornoma yoki kundaliliklar shakliga murojaat qilmog‘i shart emas. U buni o‘zi o‘ylab topgan to‘qima obrazlar tili bilan aytadi. Birinchi qarashda bu obraz adibning o‘ziga sira o‘xshamaydi, bundan nafaqat adabiy kitobxon, ba’zan esa hatto muallif biografiyasining hamma sirlaridan xabardor bo‘lgan tadqiqotchi ham aldanib qoladi...”. 13 . Badiiy asardan yozuvchi tabiatiga xos xususiyatlarni anglash, his etish ijodkor yashagan muhitni, ma’naviy-ruhiy, e’tiqodiy dunyoqarashini anglash orqali yuzaga keladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning shaxsiyatini, dunyoqarashni anglash asarlarini teranroq tushunishga olib keladi. Zotan, alloma adibning Yusufbek hoji, Otabek, Anvar, Kumush, Ra’no singari qahramonlarida aks etgan bebaho ma’naviy qadriyatlar bevosita Abdulla Qodiriy ma’naviy-ruhiy dunyosiga taalluqlidir. “...Artist bo‘lganimda edi, Otabek rolida o‘zim o‘ynardim... Negaki, Otabek xarakterini mendan yaxshi bilguvchi yo‘q...”22, degan istagi asosida ham o‘sha ruhiy butunlik sezimi bor. 13 Jahon adiblari adabiyot haqida. -T.: Ma’naviyat, 2010. 249-bet. Xulosa Badiiy adabiyot san'atning boshqa turlaridan aynan “so‘z san'ati” ekani bilan ajralib turadi. Badiiy so‘z va ularning turli shakldagi birikuvlardan badiiy matn maydonga keladi. Badiiy adabiyot uchun obrazli tafakkur va tafakkur tarzi uchun estetik ta'sirga ega so‘z muhim sanaladi. Poetik so‘z orqali turli obrazlar, moddiy va ma'naviy borliq tasvirlanadi. Shuning uchun til badiiy adabiyotda eng asosiy unsurlardan biri sanaladi. Insoniyat jamiyatidagi so‘z, til, nutq hodisasini adabiyotshunoslik ham, tilshunoslikning individual tarzda tadqiq qiladi. Tilshunoslik maxsus fan sifatida tilning umumiy tabiatini, tilning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini, kommunikatsion tomonini, til falsafasini, tilning grammatik qurilishini, areal, sotsial jihatlarini o‘rganadi. Ayni choqda, stilistika qismida turli uslublarni tekshiradi. Uslublar ichida badiiy uslub bevosita badiiy asar tilidagi xususiyatlarni tekshirishga qartilgan tilshunoslikning bir sohasi sanaladi. Aslida,til va adabiyotni bir biridan ajratib qarab bo‘lmaydi. Badiiy mant ichidagi so‘z alohida lug‘atlardagi so‘zdan, badiiy asar tili qoliplashgan adabiy tildan, badiiy matn aynan maddiylashgan badiiy asardan farq qiladi. Xo‘sh, lingvistik metod deganda nimani tushunish kerak? Badiiy asar tiliga lingvistik yondashuv qanday bo‘ladi? Aslida barcha adabiyotshunoslik metodlari badiiy asarni tekshirish jarayonida asar tiliga, nutq qurilishiga alohida urg‘u beradigan o‘rinlari mavjud. Estetik, biografik, formal, sturktural, psixologik jihatdan yondashuvlar jarayonlarda badiiy asar tiliga diqqat qilinmasligi mukmin emas. Badiiy asar tili adabiyotshunoslik va tilshunoslik fanlarining oralig‘idagi o‘rinni egallaydi. Har ikki fan sohasi uchun ham ob'ekt sanaladi. Lingivistik vositalar yordamida badiiy asarning g‘oyaviy-emotsional qirralarini ko‘rsatish mumkin. Bunda matndagi badiiy so‘zga, takrorlarga, yangi so‘zlarninig paydo bo‘lishiga, eski so‘zlarning qo‘llanilish doirasiga, umuman olganda, badiiy tasvir vositalariga diqqat qaratiladi. Ta'kidlash lozimki, ayrim olimlar olim juda sodda qiyoslash bilan, badiiy adabiyotning materiali - so‘z, til... Badiiy adabiyot til asosiga qurilgan. Buni kitob qog‘oz va tipografik bo‘yoqlardan tarkitb topganiga o‘xshatish mumkin, deb hisoblaydi (Gukovskiy G.A.) V.V.Vinogradov esa badiiy asar tiliga, uslub masalalariga filologik tarmoqlarning ikkalasiga ham yaqin turadigan, ammo shu bilan birga har ikkalasidan ajralib turadigan alohida “badiiy asar tili haqidagi fan” sifatida qaraydi. Agar badiiy nutq stilistikasiga alohida fan sifatida ajratiladigan bo‘lsa, uning ob'ektini olim quyidagi tarzda belgilaydi: 1. badiiy adabiyot stili; 2. badiiy so‘z spetsifikasi; 3. so‘z va obraz masalasi; 4. badiy asar uslubi; 5. badiiy asar kompozitsiyasi uslubi; 6. badiiy obrazlar uslubi. Bundan maqsad matnga mos tahlil yo‘li bilan badiiy asarning o‘ziga xos qonuniyat va uslubiy xususiyatlarini ochib berish, shuningdek, ma'lum bir adibning individual uslubini, adabiy maktab va badiiy asar uslubini aniqlash hamda tavsiflashdan iboratdir. Shu tarzda u yoki bu milliy adabiyot stilistikasining tarixi yaratiladi24 . Badiiy matnni lingvistik jihatdan tadqiq qilganda avtor obrazi, roviy, hikoyachi, lirik qahramon, nutq tiplari, matn ritmi va boshqa turli unsurlarga diqqat qaratiladi. Albatta, badiiy matn markazini avtor obrazi egallaydi. Matn uslubini, nutqdagi turli ohanglar almashinuvini, avtor nutqi bilan roviy nutqini aynan lingvistik metod vositasida aniqlashtiriladi. Adabiyotshunos olimlar ta'kidlashicha badiiy asar matni murakkab strukturadan iborat. Unda 1.g‘oyaviy-estetik (mazmun jihati), 2. janrkompozitsion (shakl jihati) hamda til sathi (nutqning estetik tizimi) farqlanadi. Tabiiyki, bu struktura sathlarga ajratilish shartli. Qolaversa, badiiy asar maydonga kelishidagi psixologik jarayonlar, uni o‘qish, o‘zlashtirish, tushunish, tushuntirish va boshqa subektiv holatlar ham mavjuddir. O‘z navbatida badiiy asarning til sathi fonetik, leksik (semantik), grammatik (morfologik va sintaktik), stilistik va boshqa bir qator jihatlarni qamrab oladi. Badiiyat tilda aks etadi. Lekin bu badiiyatni faqatgina nutqiy hodislardan, troplar yoki boshqa tasviriy vositalardangina iborat emas. Obrazlilik tekshirilganda tildagi turli poetik elementlar bilan birlikda asarning kompozitsiyasi, rivoya usuli va boshqa jihatlarga ham e'tibor beriladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I . Rahbariy adabiyotlar: 1.Karimov I. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. “Ma’naviyat”. T., 2010. 2.Karimov I. O‘zbekiston mustaqilikkka erishish ostonasida. T., 2011. 3.Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va oliy janob xalqimiz bilan birga quramiz .Toshkent, 2017 4.Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . Toshkent, 2021 II. Normativ-huquqiyhujjatlar 1. раҳбар ва педагог кадрларини қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида”ги ПФ 4732-сонли Фармони. 2. Ўзбекистон Республикаси Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2018. 3. . Ўзбекистон Республикасининг 2020 йил 23 сентябрда қабул қилинган “Таълим тўғрисида”ги ЎРҚ-637-сонли Қонуни. 4. . Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 12 июнь “Олий таълим муасасаларининг Президентининг 2017 йил 7 февраль “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги 4947-сонли Фармони. III.ASOSIY ADABIYOTLAR 1. Барт Р. Избранние работи. Семиотика. Поетика. - М.: “Прогресс”, 1989 2. Karimov B. “Adabiyotshunoslik metodologiyasi”. -T.: “Muharrir”, 2011. 3. Rasulov A. Tanqid, talqin, baholash. – T.: «Fan», 2006. 4. Sirojiddinov Sh. Alisher Navoiy: manbalarning qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili. - T.: “Akademnashr”, 2011. 5. Quronov D., Rahmonov B. G‘arb adabiy-tanqidiy tafakkuri tarixi ocherklari. – T.: “Fan”, 2008. 6. “O‘zbek adabiy tanqidi” Antologiya. -T., “Turon-Iqbol”. 2011. Аҳмад Аъзам. Тил номуси. Тошкент. “Akademnashr”. 2014 7 . Каримов Б. Адабиётшунослик методологияси (Ўқув қўлланма) – Т.:Муҳаррир, 2011. 8 .Расулов А. Бадиий асарга ёндашув асослари. (Ўқув қўлланма). – Т., 2003 9 .Солижонов Й. Нутқ ва услуб.-Т. Чўлпон. 2002. 10 .Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. «Шарқ» нашриёти. 2004. 1 1 .Хализев В. Е. Теориялитературы. Учебник.-М.: «Вышая школа», 1999 1 2 .Исҳоқов Ё. Сўз санъати сўзлиги. - Т.: «Ўзбекистон», 2014. 1 3 .Каримов Б. Абдулла Қодирий ва герменевтик тафаккур. –Т. “Академнашр”. 2014. 14 .Каримов Б. Руҳият алифбоси. –Т. Ғафур Ғулом номидаги нашриётматбаа ижодий уйи. 2018. 1 5 .Каримов Н. ХХ аср манзаралари. – Т.: Ўзбекистон, 2009 18.Норматов У. Ижод сеҳри. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси нашриёти. 2007. 19.Расулов А. Танқид, талқин, баҳолаш. «Фан», 2006. 16 .Шарқ мумтоз поэтикаси (Ҳ.Болтабоев талқинида). – lV. Elektron ta ’ lim resurslari 1. http :// edu . uz . 39. http :// lex . uz 40. http :// ziyonet . uz 41. http :// natlib . uz 2. http :// journalpro . ru / articles / effective - methods - of - teaching - literature 3. https :// natureofwriting . com / courses / writingaboutliterature / lessons / methodology

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Metodlarning adabiyotshunoslik ilmida tutgan o’rni

1.1. Adabiyotshunoslik metodologiyasi va adabiyot nazariyasi

1.2. Adabiyotshunoslikda qiyosiy-tarixiy metod, germenevtik metod va ularning talqini

II bob. Muallif va badiiy asarga doir zamonaviy metodlar

2.1. Metodning asosiy tamoyillari va o’zbek adabiyotshunosligida muallifni o’rganish masalasi

2.2. Biografik va psixologik metodlar tarixi va asoschilari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить