Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 693.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Adabiyotshunoslikdagi metodlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH:O‘ZBEK TILI ADABIYOTSHUNOSLIKKA KIRISH VA ADABIYOT NAZARIYASI FANIDAN Bajardi: Qabul qildi: _____________ Toshkent-2024KURS ISHI Mavzu: Adabiyotshunoslikdagi metodlar. Mundarija KIRISH .......................................................................................................................................................... 2 I BOB. Umumiy nuqtai nazardan tahlil ......................................................................................................... 4 1.1. Adabiyotshunoslik metodlarining mohiyati va ularning ahamiyati. ...................................................... 4 1.2. Asosiy metodlar: tarixiy, biografik, komparativ va psixologik yondashuvlar. ........................................ 6 II BOB. Adabiyotshunoslik metodlarining xususiyatlari. ............................................................................... 9 2.1. Tarixiy metod: adabiy jarayonni davrlashtirish va kontekstual tahlil .................................................... 9 2.2. Biografik metod: ijodkor shaxsining adabiy asarga ta’siri ................................................................... 11 III BOB. Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi metodlar ................................................................................. 16 3.1. Metodlarning zamonaviy adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi ............................................................... 16 3.2. Lingivistik va Germenevtika metodlari ................................................................................................ 19 XULOSA ...................................................................................................................................................... 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................................................ 25 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Adabiyotshunoslikdagi metodlarning dolzarbligi , uning ilmiy izlanishlardagi o ‘ rni , yangi metodlarning adabiyotga nisbatan yaratgan yangicha qarashlari , shuningdek , adabiyotning madaniy va ijtimoiy kontekstda o ‘ rganilishining zarurati bilan bog ‘ liq . Shu sababli , adabiyotshunoslikdagi metodlarni o ‘ rganish va tahlil 2 qilish nafaqat ilmiy , balki ijtimoiy va madaniy jihatdan ham muhimdir . Bu metodlar adabiyotning yanada chuqurroq va ko ‘ p qirrali tushunilishiga olib keladi . Kurs ishining obyekti : Adabiyotshunoslikning o ‘ rganish uchun mo ‘ ljallangan , tahlil qilinadigan va metodologik yondashuvlar orqali o ‘ rganiladigan jamlanma yoki jarayonlardir . Boshqacha aytganda , adabiyotshunoslikda metodlar yordamida o ‘ rganiladigan predmet yoki voqea . Adabiyotshunoslikda metodologiya , asosan , adabiy asarlarning o ‘ zi , ularning strukturasi , mazmuni , tuzilishi , tarixi , tili va stilistik jihatlari kabi turli aspektlar orqali amalga oshiriladi . Kurs ishining predmeti : Adabiyotshunoslikdagi metodlar mavzusining predmeti esa metodlar yordamida o ‘ rganiladigan yoki tahlil qilinadigan jarayonlar , hodisalar va vositalardir . Ya ' ni , metodlar adabiyotshunoslikda nima bilan ishlashni , qanday yondashishni va qanday tahlil qilishni ko ‘ rsatadi . Predmet esa metodologik yondashuvlarning o ‘ rganish obyekti sifatida ifodalanadi . Kurs ishining maqsadi : Adabiyotshunoslik ilmida metodologik yondashuvlarni chuqurroq o ‘ rganish , turli metodlar yordamida adabiy asarlarni , adabiy jarayonlarni va madaniy - historik kontekstlarni tahlil qilish imkoniyatlarini aniqlashdir . Bu maqsadga erishish orqali adabiyotshunoslik ilmiy izlanishlarda yanada kengroq va aniqroq metodologik asoslar yaratadi . Kurs ishining vazifasi : Metodlar yordamida adabiyotshunoslikni yanada chuqurroq va ko ‘ p qirrali o ‘ rganish , yangi metodlarni ishlab chiqish va ularni pedagogik , ilmiy va amaliy faoliyatda qo ‘ llash , adabiyotshunoslikning turli sohalarini rivojlantirishni o ‘ z ichiga oladi . Shu tarzda , adabiyotshunoslikdagi metodlar mavzusi ilmiy izlanishlar va adabiyot tahlilining muhim qismiga aylanishi mumkin . Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Adabiyotshunoslik – adabiyot va uning tahlili, tuzilishi, mazmuni, tarixi va rivojlanish jarayonlarini o‘rganadigan fan sifatida, har doim turli metodologik yondoshuvlarni qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lgan soha hisoblanadi. Adabiyotshunoslikda metodlar – adabiyotshunoslarning turli adabiy hodisalarni, asarlarni va ularning tarixiy kontekstini tahlil qilishda ishlatadigan ilmiy yondashuvlar 3 va usullardir. Ushbu metodlar, adabiy asarlarni tahlil qilishda o‘ziga xos nazariy va amaliy asoslarni beradi, adabiyotning turli qatlamlarini va uning estetik, ijtimoiy, falsafiy jihatlarini yoritib beradi. Adabiyotshunoslik metodlari zamonaviy ilmiy tafakkur va adabiyotga oid bilimlar bilan bog‘liq holda rivojlangan. Bu metodlar, xususan, adabiy asarlardagi muhim xususiyatlarni, leksik, stilistik, struktural, tematik va kontekstual jihatlarni aniqlashda yordam beradi. Har bir metod, o‘zining maqsadi va predmeti asosida, adabiyotshunoslikning ma'lum bir sohasini o‘rganishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, metodlarning xilma-xilligi, adabiyotshunoslarning biror bir asar yoki davrni to‘liq, chuqur va ko‘p qirrali tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. Bugungi kunda adabiyotshunoslikda qo‘llaniladigan metodlar ko‘plab ilmiy yo‘nalishlarning ta'siri ostida shakllangan. Bular orasida, masalan, strukturalizm, poststrukturalizm, formalizm, psixologik, sotsiologik, marxizm, feminist yondoshuvlar va boshqa turli metodologiyalar mavjud. Har bir metod adabiyotga nisbatan o‘ziga xos yondashuvni taqdim etadi va uning talqinida yangi qarashlarni yuzaga keltiradi. Adabiyotshunoslik metodlarining muhimligi, ularning nafaqat adabiy asarlarni o‘rganishda, balki adabiyot va uning jamiyatdagi o‘rni, tarixiy rivojlanishi, estetik va etik qadriyatlarni anglashda ham zaruriy vosita ekanligidadir. Shuning uchun, adabiyotshunoslikda metodlar doimiy ravishda yangilanib, ilmiy diskursning rivojlanishiga xizmat qiladi. Adabiyotshunoslik metodlarini bilish, o‘rganish va amalda qo‘llash – bu ilmiy tahlilning asosiy vositalaridan biridir. I BOB. Umumiy nuqtai nazardan tahlil 1.1. Adabiyotshunoslik metodlarining mohiyati va ularning ahamiyati. Adabiyotshunoslik metodlari — adabiyotni ilmiy asosda o'rganish, tahlil qilish va boshqarish uchun vositalar majmuidir. Ular adabiyotlarning mazmuni, shakli, qimmati va ijtimoiy ahamiyatini baholashda muhim o'rin tutadi. Har bir metod o'z ishlab chiqarishi va o'rganish natijalari bilan ajralib turadi. Kimdir “metodologiya tushunchasi faqatgina falsafiy-mantiqiy mohiyat kasb etadi, muayyan fanga doir metodologiya ustida so‘zlash ortiqcha”, degan fikrni ham aytadi . 4 Ko‘pchilik olimlar muayyan fan sohasida uchun alohida olingan metodlar majmuasiga aynan o‘sha fan metodologiyasi tarzida qaraydi. Bunda maxsus fan sohasiga doir metodlar ilmiy-falsafiy bilish prinsiplari fonida olinadi. O‘tmishda adabiyotshunoslik metodologiyasiga ham shu nuqtai nazardan qaraldi. Adabiyotshunoslik metodologiyasining falsafiy metodologiya tushunchasi bilan aloqasi asosiy o‘ringa chiqdi. Adabiyotshunoslik metodologiyasining obyekti xususida bahs borar ekan, uni aynan adabiyot nazariyasi bilan bir xil ekanini da’vo qilganlar ham bo‘ldi. Aslida adabiyotshunoslik metodologiyasi bilan adabiyot nazariyasi obyekti orasida farq bor. Adabiyot nazariyasi adabiyotshunoslik metodologiyasi, ilmiy-nazariy metodlar muammolarini qamrab ola bilmaydi. Garchi o‘zaro mustahkam bog‘lanish bo‘lsa-da, ularga nazariy adabiyotshunoslikning ikki aspekti sifatida qarash lozim. Yuqorida aytib o‘tilgandek, adabiyot nazariyasi badiiy ijodning qonuniyat va kategoriyalari bilan shug‘ullanadi. Adabiyotshunoslik metodologiyasi esa, birinchidan, o‘sha qonuniyat va kategoriyalarni boshqargan holda ular asosidagi ilmiy tadqiqot usulining aniq bir tarixiy-adabiy jarayondagi tamoyillarini belgilaydi. Ikkinchidan, adabiyotshunoslik metodologiyasi metodlar xususidagi ta’limot tabiatiga ko‘ra adabiyot namunalariga, adabiy-ilmiy asarlarga, badiiy matnga obyekt sifatida qaraydi. Har qanday badiiy matnga uning haqiqatini kashf etish va qo‘yilgan maqsad-vazifani bajarish uchun yondashiladi 1 . Olimlarning qarashlarida adabiyot nazariyasi bilan metodologiyani ikkiga ajratish, ularning farqli jihatlarini ko‘rsatish uchun dunyo adabiyotshunoslarining mulohazalariga murojaat etish bor. Jumladan, A.S.Bushman nemis olimi M.Verli fikrlariga tayangan holda umumiy adabiyotshunoslik tushunchasini qo‘llash joizligini aytadi. Shunda adabiyotshunoslikning nazariy jihatini - adabiyot nazariyasi va adabiyotshunoslik nazariyasi (metodologiyasi) tarzida ajratishga imkon tug‘iladi, degan fikrni ilgari suradi. Adabiyotshunoslik metodologiyasini aniq bir adabiy-ilmiy muammoning qanday hal etilishi misolida adabiyot nazariyasidan yaxshigina farqlab olish mumkin. Ma’lumki, adabiyot tarixi ham adabiyotshunoslikning tarkibiy qismi sanaladi. Ammo o‘z vaqtida adabiyot tarixi fani nima bilan shug‘ullanmog‘i kerak? 1 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 5 Badiiy asarlar tarixi bilanmi? Adabiy qarashlar tarixi bilanmi? Ijodkorning tarjimai holi tarixi bilanmi? Adabiy shakl va mahorat tarixi bilanmi? Adabiy oqimlar tarixi bilanmi? Shunday bir qator savollar paydo bo‘ladi. 2 To‘g‘risi, adabiyot tarixi bularning hammasi bilan shug‘ullanmog‘i kerak. Biroq bu muammolarning qay biri muhim, qanday ketma-ketlikda tadqiq etish lozim, qaysi biri birinchi yoki ikkinchi darajali? Bu savollarga, albatta, badiiy adabiyotning nisbatan ichki qonuniyatlari bilan shug‘ullanadigan adabiyot nazariyasi to‘la javob bera bilmaydi. Aynan shu o‘rinda adabiyotshunoslik metodologiyasiga zarurat tug‘iladi; shunday muammoli jarayonda metodologiya ish beradi. Bunda adabiyot nazariyasi adabiyotshunoslik metodi va metodologiyasining yordamida o‘z tadqiq obyektiga to‘g‘ri yo‘nalishni tanlab oladi. Adabiyotshunoslikning asosiy va yordamchi tarkibiy qismlarining o‘zaro aloqadorligini shu fakt ham ko‘rsatadi. 1.2. Asosiy metodlar: tarixiy, biografik, komparativ va psixologik yondashuvlar. Tarixiy metod — qiyoslash yo li bilan tarixiy voqeahodisalardagi umumiylik vaʻ xususiyliklar, o xshashlik va tafovutlar, ular taraqqiyotidagi bosqich va tamoyillar ʻ aniqlanadigan ilmiy tadqiqot metodi; tarixiy metodning bir ko rinishi. ʻ Tarixiy metod (uslub) o rganilayotgan voqea-hodisa taraqqiyotidagi muayyan ʻ bosqichlarni, ro y bergan o zgarishlarni aniqlash va o zaro qiyoslashga, rivojlanish ʻ ʻ ʻ tamoyillarini belgilashga yordam beradi. Bu metodning quyidagi shakllari mavjud: qiyosiychog ishtirma metod turlituman ob yektlar tabiatini aniqlaydi; tarixiytipologik ʻ ʼ qiyoslash genezis va rivojlanish sharoitlari bir xil bo lgan, kelib chiqishiga ko ra ʻ ʻ bog lanmagan voqeahodisalar o xshashligini tushuntirib beradi; tarixiygenetik ʻ ʻ qiyoslashda voqea-hodisalar o xshashligi ularning kelib chiqishiga ko ra qarindoshligi ʻ ʻ natijasi sifatida izoxlanadi; turlituman hodisalarning o zaro ta sirini qayd etuvchi ʻ ʼ qiyoslashlar ham mavjud. Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. 19-asr boshlarida tilshunoslikda (qarang Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik ) va etnografiyada shakllangan; keyinchalik jamiyatshunoslik (sotsiologiya), adabiyotshunoslik, huquqshunoslik, madaniyatshunoslik va boshqalar sohalarda keng qo llana boshlagan. G arb ʻ ʻ 2 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 6 sotsiologiyasida Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m.ning qo llanishi fransuz faylasuflariʻ O.Kont, E.Dyurkgeym, ingliz faylasufi G.Spenser g oyalari bilan bog liq. Qiyosiy- ʻ ʻ tarixiy metod (uslub)m. madaniyatlar va ularning taraqqiyot bosqichlarini qiyoslab o rganishda, turli ijtimoiy tuzilmalar (davlat, oila va shahrik.)ni taqqoslashda qo llanadi. ʻ ʻ Bunda Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. tarixiy voqeahodisalar strukturasi va vazifalarini o rganish bilan qo shilib ketadi. Bu jarayonda qiyosiytarixiy tadqiqot ʻ ʻ metodologiyasi yangi vositalar bilan boyib boradi. Biografik metod : biografiya yozish usullari yoki metodlari haqida gapirganda, bu turli xil yondashuvlar va strukturalarni o‘z ichiga oladi. Biografiya metodlari odatda shaxsning hayoti, faoliyati va uning jamiyatga qo‘shgan hissasini to‘liq va aniq tarzda taqdim etishga qaratilgan. Adabiyotshunoslik metodologiyasi bilan barcha fan sohalari uchun umumiy bo‘lgan falsafiy metodologiyadan o‘z spesifik xususiyatiga, xususiy metodlariga ko‘ra ham farqlanadi. Chunki dunyo adabiyotshunosligida badiiy asarga filologik, estetik, formal, biografik, tarixiy-madaniy, qiyosiy-tarixiy, genetik, sotsiologik, ijtimoiy- genetik, tarixiy-funksional, statistik, lingvistik, psixologik, immanent va boshqa qator yondashuv usullari ishlab chiqilgan. Shu asosda ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Hozirgi kunda esa bu yondashuv usullari (metodlar)ning soni, salmog‘i yanada ortdi. O‘rni kelganda aytib o‘tish kerakki, dunyo adabiyotshunosligi psixoanalitik, struktural, mifologik, ekzistensial, germenevtik, psixokritik, semiotik, lingvostatistik, sinergetik, lingvopoetik, kompleks analiz, fenemologik kabi bir qancha metodlardan foydalanadi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bu metodlardan birontasini ortiqcha bo‘rttirish (vulgarlashtirish), yaqin o‘tmishda bo‘lganidek “burjua adabiyotshunoslarining metodlari” sifatida asossiz tanqid yoki inkor etish o‘rinsizdir. Har bir metodning o‘z nazariy asoschisi, tarixi, tadqiqot usuli, namoyandalari, afzalligi va, ehtimol biryoqlamaligi, ayniqsa, barcha uchun baravar ob’ekti borligini esdan chiqarmaslik lozim. 3 Adabiyotshunoslik metodologiyasi, deganda aksar holatda yo‘lyo‘riq ko‘rsatish, turli metodlar, ilmiy tadqiqot usullari, asarga yondashuvlar, manbaning tadqiq 3 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 7 jarayonini rejali uyushtirish va talqin etish yo‘llari tushuniladi. Metodlar fan sohasidagi shunday bir “qurilma”ki, undan turli darajadagi bilim, tajriba va dunyoqarashga ega olimlar o‘z maqsadiga, ilmiy haqiqatga yetishlari uchun o‘z bilim darajasi va dunyoqarashiga mos ravishda foydalanadi. Metodologiya tadqiqotchiga yo‘nalish beradi. Bu soha olimning shaxsiy izlanishlari davrida shakllanib muqimlashadi. Natijada ob’ekning qaysi jihatlarini qanday metod asosida bajarish lozimligi ko‘rinadi. Metodlar nisbatan neytral bo‘lib qolishi ham mumkin, ya’ni aniq bir metoddan turli dunyoqarashga ega olim badiiy asar talqinida o‘z ijodiy niyatidan kelib chiqqan holda foydalandi. 8 II BOB. Adabiyotshunoslik metodlarining xususiyatlari. 2.1. Tarixiy metod: adabiy jarayonni davrlashtirish va kontekstual tahlil Har qanday adabiyotshunoslikka oid tadqiqotda yetakchi-ustivor va individual metodlarni farqlash joiz. Zero, ular aniq ilmiy vazifa qarshisida o‘zlarining o‘rinlarini boshqalari bilan almashtirishlari ham mumkin. Kompleks analiz umumlashtiruvchi metod sifatida asosan tarixiy-adabiy muhit, muayyan millat yoki davr adabiyoti tarixi yuzasidan muayyan xulosalar chiqarish uchun qo‘llanilsa, nisbatan individual metod ijodkorning mahoratini, ruhiy holati yoki estetik qarashlarini, badiiy asar tili, strukturasi, ritmi yoki individual uslubini tekshishga joriy qilinadi. Y.B.Borev metod tushunchasiga fikrlash usuli (sposob mishleniye), metodologiya tushunchasiga metod nazariyasi (teoriya metoda), metodika tushunchasiga metodning xususiy usullari tizimi tarzida qaraydi. Agar ilmiy-nazariy qarashlar tatbiq qilinayotgan obyektga mos-muvofiq kelsa, bunday yondashuv metodolgik jihatdan juda yaxshi natija beradi. Metod ana shu muvofiqlik asosni tashkil etadi. Adabiyotshunoslik metodologiyasida quyidagi faktorlar muhim sanaladi: 1. Avvalo badiiy asar bo‘lishi lozim. Bunda adabiy jarayon va uning qonuniyatlari yoki badiiy asar va uning xususiyatlari tadqiq etiladi. 2. Adabiyotshunoslik metodologiyasi zamonaviy adabiyot tajribasiga tayanadi. Bu soha uchun badiiy kashfiyotlar muhim rol o‘ynaydi. Umuman, adabiyotshunoslikdagi ichki yondashuvlar, tahlil va talqin usullarining imkoniyatlari original badiiy kashfiyotlar evaziga kengayib boradi. 3. Metodologiyada muayyan dunyoqarash ustivor bo‘ladi. Shu dunyoqarash vositasida obyekti tadqiq qilinadi. 4. Metodologiya uchun tarixiylik tamoyili muhim sanaladi. 5. Adabiyotshunoslik metodologiyasi boshqa fan sohalarining yutuqlariga suyanadi. Sotsiologiya bilan aloqador. Matn ritmikasini o‘rganishda, statistik ululda tabiiy fanlar bilan bog‘lanadi. Semiotik, immanent analizda lingvistika yutuqlariga tayanadi. Metodologiya uchun “nima uchun”, “nima” va “qanday” degan muhim savollar bor. Masalan, adabiy-tanqidiy tahlilda adabiy manba, badiiy matn nima uchun, nima 9 maqsadda tekshiriladi? Bu savolga javob kerak. Tadqiqotchi yozuvchi va voqelikni tekshiradimi, badiiy asarning poetik darajasini aniqlaydimi, muallifning badiiy mahoratiga, san’atkorligiga baho beradimi? Bu turdagi masalalar metodologik jihatdan tahlilning “nima uchun” degan qismini tashkil etadi. Adabiy-nazariy tahlilda aynan “nima” tadqiq qilinadi? Shakl, mazmun, uslub, g‘oya, til, badiiy konsepsiya, janr, asarning yaratilish tarixi, avtor ruhiyati va badiiy psixologizm, traditsiya va novatorlik – “nima”ni tadqiq etish kerak? Bu ikki masala metodologik jihatdan oydinlashtirilgandan keyin uni “qanday” tadqiq etadi, degan savol tabiiy shu yuqoridagi ikki holat javobidan kelib chiqadi. Zotan, badiiy matndagi 1) ko‘p aspektli - bir yo‘la bir necha jihat tekshirilishi va yoki 2) uning bitta qirrasi o‘rganilishi mumkin. Buni tadqiqotchi o‘zi bilim darajasi, dunyoqarashi, ichki sezim - intuitsiyasi bilan belgilab oladi. Adabiyotshunoslik ilmi muayyan adabiy hodisaga 1) xronologik 2) muammoli 3) janr xususiyatiga ko‘ra yondashishi mumkin. 4 Adabiyotshunoslik ilmining ikki katta tarkibiy qismi - adabiyot tarixi va adabiyot nazariyasiga e’tibor berilganda ham ular ma’lum bir ichki tartibga ega ekani ko‘rinadi. Masalan, adabiyot tarixi eng avvalo ikki tamoyil asosida - xronologik (qadimgi, o‘rta asrlar, yangi tipdagi davrlashtirish) va makoniy belgi (ma’lum bir mamlakat adabiyoti tarixi, ma’lum bir region adabiyoti tarixi, ma’lum bir etnik jihatdan yaqin bo‘lgan xalqlar adabiyoti tarixi, dunyo adabiyoti tarixi) nuqtai nazaridan metodologik asosda farqlanadi. Bu har ikki farqni qamrab olgan adabiyot tarixi ichkarisida ma’lum bir masalalar yuzasidan, masalan, adabiy oqimlar-yo‘nalishlar tarixini o‘rganish (klassitsizm, romantizm, tanqidiy realizm, realizm, modernizm), alohida olingan janrlar tarixini o‘rganish (epos, roman, tragediya, g‘azal), yirik adiblar ijodini o‘rganish (shekispirshunoslik, navoiyshunolik, qodiriyshunoslik) yuzasidan ham tarmoqlanishi mumkin. “Adabiyot nazariyasi”dan ma’lumki, ijodiy metod – bu ijodkorning dunyoga qarashiga oid tushuncha bo‘lib, borliq, inson, voqea-hodisalar munosabatini belgilaydi. Adabiyotshunoslik metodlari esa bevosita adabiyotshunos olimning adabiy-ilmiy matnni bilishi, tushunishi va tushuntirishiga tegishli ilmiy tushunchalar tizimidir. 4 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 10 Adabiyotshunoslik metodlarini fanda “usul”, “yondashuv”, tarzida turlicha nomlash hamda turlicha tasniflash mavjud. Tabiiyki, yaxlit hodisani qismlarga jaratib o‘rganish, ma’lum bir asosiga ko‘ra tasniflash voqelikni anglashga yordam beradi. Adabiyotshunoslik metodlaridan biri tadqiqot jarayonida yetakchilik qilishi mumkin. Shu tamoyilga qarab tadqiqot ishining qaysi metodda yozilgani aniqlanadi. Bitta ilmiy ishda, maqola yoki ilmiy risola, monografiyada bir necha metodlar qorishiq holda kelishi ham mumkin. Metodlar orasiga birlashmas, o‘zaro kesishmas tarzidagi chegara qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Zero, badiiy matnga nisbatan barcha, bir necha metodlarni qo‘llab, juda ko‘p qirralar komplek usulda oydinlashtirilishi, tushuntirilishi ham ilmda bor hodisadir. 2.2. Biografik metod: ijodkor shaxsining adabiy asarga ta’siri Badiiy ijod mohiyatini, ijodkor psixologiyasini, badiiy asar ildizlarini ochishda biografik metod muhim ahamiyat kasb etadi. Bu metodni tarjimai holdan iborat tarzida sodda tushunmaslik kerak. Zotan, biografik metod ijodkor tarjimai holining oddiy xronologik tavsif va tasnifi emas; yozuvchining tug‘ilgan yili, yashagan joyi yoki muhiti, asarlarining yozilgan yili va, nihoyat, ijodkorning vafot etgan yili – bularning bari biografik ma’lumotlar hisoblanadi. Biografik metod esa yozuvchi va badiiy asar juftligiga asoslanadi. Ijodkorning shaxsiy hayotiga, yashagan muhitiga, ruhiypsixologik holatiga, shaxsiy qiziqishlariga, asarni yozishga turtki bergan ilhom faktorlariga, ijodkor labaratoriyasiga va shu kabi qator tarixiy-individual masalalarga jiddiy e’tibor beradi. “Biografik metod adabiyotni shunday o‘rganish usuliki, bunda yozuvchi biografiyasi va shaxsiyatiga badiiy ijodining asosiy belgilovchi momenti tarzida qaraladi.” 5 Har bir ijodkor o‘zicha bir olam. Chinakam san’atkorlar biri ikkinchisini takrorlamaydi, birovi boshqasiga taqlid qilmaydi. “Har bir san’atkorning o‘z mamlakati bo‘ladi va shu mamlakatda yashaydigan, istiqomat qiladigan o‘z fuqarolari bo‘ladi” (Tal’at Solihov fikri). Shu ma’noda har bir ijodkorning o‘z dunyosi, o‘z e’tiqodiy tayanchlari mavjud. Yuriy Borev badiiy asarga biografik metod asosida yondashuv 5 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 11 masalasida “badiiy asarni yozuvchi shaxsi orqali o‘qish uslubi”, deya yozadi va bu fikriga: “San’atkorning individual taqdiri uning ijodini talqin etishda kalit vazifasini o‘taydi” 9 , degan jumlani qo‘shadi. Badiiy asarga 17-18 asrgacha muayyan “abadiy qoidalar” orqali qaralgan. Romantizm davriga kelib bu adabiy-nazariy qoidalar o‘zgarib turishi haqida fikrlar maydonga tashlanadi. Avvalo fransuz adibi Viktor Gyugoda shunday qarashlar tug‘iladi. Uning e’tirofiga ko‘ra, “Adabiyotshunoslar tez kunlarda yozuvchilarni g‘ayritabiiy, g‘ayrisan’atiy qoida va janrlar nuqtai nazaridan tekshirmaslik kerakligini anglaydi. Ular ijodkorni san’at tabiatiga muvofiq qonunlar hamda har bir ijodkor shaxsi bilan bog‘liq qonunlar nuqtai nazaridan tekshirish lozimligini his etadi”. Fransuz romantiklari, adabiyotchi va tarixchilari tafakkurida paydo bo‘lgan bunday e’tiroflar badiiy asarni biografik metod asosida o‘rganish zarurati kun tartibiga kelib qolganini anglatadi. Adabiyotshunoslikdagi biografik metod tamoyillarining ishlab chiqilishi va, umuman, bu metodning badiiy asarlarni o‘rganishga tatbiq etilishi fransuz tanqidchisi va shoiri Sharl Ogyusten Sent-Byov (1804-1869) nomi bilan bog‘lanadi. Jurnallarda bosilgan maqolalaridan uning “Dushanba kunlaridagi suhbatlar” (1851-1862), “Yangi dushanba kunlari” (1863-1870) nomli bir qancha kitoblari yuzaga keladi. Sent-Byov 24 yoshida “XU1 asr fransuz poeziyasi va teatrining tarixiy va tanqidiy obzori” tadqiqotini yozadi. Olimning yana bir muhim asari “Imperiya davrida Shatobrian va uning adabiy guruhi” (1861) deb nomlanadi. “Adabiy portretlar” (1836-1839) nomli («Literaturniye portreti». Kriticheskiye ocherki. M. 1970) kitobi biografik metod tamoyillari asosida yozilgan. Bu kitobida Sent-Byov o‘rta asrlar fransuz adabiyotini, 16 asr poeziyasini, klassiklardan Kornel, Rasin, Molyer, Lafonten ijodini, 18 asr yozuvchilari - Volter, Didro, Bomarshe, Russo ijodini, 19 asrdan Shatobrian, Gyugo, Myusse, Jorj Sand va Flober ijodini tadqiq etadi. Adiblarning biografiyasi bilan ijodini bir butunlikda talqin qiladi. Sent-Byov o‘zining biografik yo‘nalishda yozgan adabiytanqidiy maqolalarida har bir yozuvchi hayoti va aniq bir asariga talqiniga alohida e’tibor beradi. Zotan, “Adabiy portretlar” to‘plamida: “Meni har doim xatlar, suhbatlar, fikrlar, xarakterlarning o‘ziga 12 xos turli fazilatlari, ma’naviy-ruhiy qiyofasi; bir so‘z bilan aytganda - mashhur yozuvchilarning biografiyasini o‘rganish o‘ziga jalb etib keldi”, degan fikrlarni yozadi. Bu metodga yaqin o‘tmishda jiddiy e’tibor berilmadi. Aynan “psixobiografiya”, ya’ni yozuvchining psixologik biografiyasi tarzida adabiyotshunoslik amaliyotiga tatbiq etilmadi. To‘g‘risi, bir haqiqatni, ya’ni badiiy asarda ijodkor ruhiy kechinmalari, ko‘rgan kechirganlari, hayotiy tajribalari yoki turli iztirobli hodisalar aks etishini, bunday biografik voqelikning izi asarlarda qolishini hech kim inkor qilmaydi. Yozuvchi psixobiografiyasi qaysidir ma’noda uning badiiy asarlaridagi voqea-hodisalar bayoni, yaratgan obrazlari tizimida o‘z ifodasini topadi. Bunday individuallik san’at asarining originalligini, o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon qiladi. Yozuvchi hayotidagi o‘zgarishlar, besaranjomlik, bezovtalik, ruhiyhissiy kechinmalar, to‘lqinlanish va og‘riqli dardlar, muallaq yoki sobit dunyoqarash fonida uning badiiy asarini talqin etish o‘zining ijobiy samaralarini berishi tabiiy. Masalan, L.N.Tolstoy hayot yo‘lida, oilaviy muhitida uchragan turli hodisalarni tugal anglamasdan adibning tavba-tazarrusini ham, eng kichik hikoyalaridagi oddiy dehqonlar obrazidan tortib, ulkan epopeyalaridagi kibor shaxslar tabiatini ham to‘la anglab bo‘lmaydi. Adibning ijodkor sifatidagi taqdiri bilan rus podshosining o‘zi qiziqqan; xotini Sofiya Andreyevna bilan bo‘lib o‘tgan turli munozaralari, hatto aniq bir asarining syujetiga asos bo‘lgan; ko‘pgina asarlari uchun yon-atrofidagi yaqinlari prototip vazifasini bajargan . Boshqa bir misol: “Hind sayyohi”, “Munozara”, “Rahbari najot” kabi asarlari haqida Fitratning ruhiy-ma’naviy dunyosini, e’tiqodiy qarashlarini, unga ta’sir etgan mikromuhitni tadqiq etmaguncha to‘g‘ri xulosalar chiqarish qiyin. Ayni chog‘da, oradan o‘nyigirma yillar o‘tgandan keyin yozilgan “Me’roj”, “Zayd va Zaynab”, “Zahroning iymoni” tipidagi hikoyalarni ham Fitratning hayot tajribalari, dunyoqarashidagi o‘zgarishlar, muhit tayziqi kabi qator biografik omillarning maxsus tekshiruvini talab etadi. Tabiiyki, bu jarayonda xotira kitoblari, kundaliklar, o‘z vaqtida matbuotida bosilgan turli maqollar muhim ahamiyat kasb etadi 6 . 6 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 13 SH.Sent-Byovdan keyin mashhur kishilarning badiiy-estetik biografiyasini yozish an’anasini fransuz yozuvchisi Andre Morua (1885-1967) davom ettirdi. U biografik metodga mos ravishda romanlashtirilgan biografiyalarni maromiga yetkazib yozdi . A.Moruaning adabiy-estetik qarashlari uch buloqdan - fransuz, ingliz va rus madaniyatidan bahramand bo‘lgan. Rus yozuvchilari I.Turgenev, A.P.Chexov, L.Tolstoy haqidagi qarashlarini maxsus asarlarida bayon qildi. A.Morua Shekspir, Balzak va L.Tolstoy haqida fikr yuritib, ularga: “Insoniyat uchun insoniyat tomonidan bino etilgan uch buyuk yodgorlik”, degan bahoni berdi. A.Morua ingliz adabilaridan Bayron va Shelli, Dikkens va Brouning, Uelles va B.Shouning ijodini jiddiy tahlil qiladi. Uning nazarida, O.Balzak fransuz adabiyotida eng yuksak maqomda turadi. A.Morua fransuz adabiyoti tarixi hamda XX asr fransuz yozuvchilari haqida “Labryuyyerdan Prustgacha” (1964), “Prustdan Kamyugacha” (1963), “Jiddan Sartrgacha” (1965), “Aragondan Monterlengacha” (1967) nomli kitoblar yozadi. Bu kitoblardan tanlab olingan adabiy maqolalar 1970 yili rus tilida “Adabiy portretlar” nomi bilan nashr etiladi 7 . Olimlar ta’kidlashicha, A.Morua gazeta va jurnallardagi maqollaridan tashqari turli janrlarda yetmishdan ortiq asari alohida kitob holida nashr qilingan. Adibning “Uch Dyuma”, “Olimpio yoki Viktor Gyugo hayoti” asarlari mashaqqatli mehnat, jiddiy izlanishlar tufayli maydonga keldi. Morua ijodi bilan tanishgan o‘quvchi yuzlab shaxslar bilan uchrashadi. I. Turgenev va M.Prust haqida yozgan asarlari, ularning ijodiga oid mulohazalari adabiy-tanqidiy tadqiqot tipiga yaqin turadi. Bu adib ijod qilgan davr Yevropa falsafasi va adabiyotida psixologiyaga, insonning ichki kechinmalari tadqiqiga, psixoanalizga, ekzistensializmga qiziqish juda kuchli edi. Ijod ahli tomonidan to‘qilgan nomlar, yaratilgan obrazlar “men”lik olami ifodasiga xizmat qiladi. Poetik ko‘chim, obrazli tafakkur tarzi shuni taqazo qiladi. Ko‘p hollarda ijodkorlar asarlari mazmun-mohiyatida o‘z dardu dunyosi aks etganini ochiq e’tirof ham qiladi. 7 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 14 Shoir Abdulla Oripovdan “Otello”, “Alisher Navoiy”, “Alloma” kabi she’rlarining yuzaga kelish tarixi to‘g‘risida shunday fikrlarni aytadi: “Bu she’rlar, albatta, aniq tarixiy sanalar bilan bog‘liq. Lekin ularning zaminida mening hayotga munosabatim bor. Bu tuyg‘ular kishining yuragida doimo yashab, muayyan bir turtki sababli she’rga o‘tgan, xolos” Xullas, biografik metod tarixini, namoyandalarini, imkoniyatlarini, dunyo adabiyotshunosligidagi yutuqlari hamda tajribalarini chuqur o‘rganish badiiy asarlarni o‘ziga xos tarzda tushunish va tushuntirish uchun amaliyotda qo‘llash, albatta, o‘zining ijobiy natijalarini beradi. 15 III BOB. Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi metodlar 3.1. Metodlarning zamonaviy adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi Nemis olimi Mariyen Krisebaxning «Methoden der Literaturwissenschaft» (“Adabiyotshunoslik metodlari”) nomli kitobida quyidagi tasnifni beradi: 1.Positivistische Methode (Pozitivistik metod); 2. Geistesgeschichtliche Methode (Ijtimoiy-tarixiy metod); 3. Phanomenologische Methode (Fenemologik metod); 4. Existentielle Methode (Ekzistensional metod); 5. Morphologische Methode (Morfologik metod); 6. Soziologische Methode (Sotsiologik metod); 7. Statistische Methode (Statistik metod); 8. Strukturalistische Methode (Sturktural metod); Rus adabiyotshunosligida badiiy asarga yondashuv usullarini Y.Borev quyidagi tarzda tasniflaydi: 1.Sotsiologik yondashuv; 2.Gneseologik yondashuv; 3.Tarixiy-madaniy yondashuv; 4.Qiyosiy-tarixiy yondashuv; 5.Biografik yondashuv; 6.Ijodiy-genetik yondashuv; 7.Ontologik yondashuv. Y.Borev shu mavzuga oid kitobida bunday yondashuvlarga xos xususiyatlarni batafsil yoritib beradi. Adabiyotshunos olim Abdug‘afur Rasulov filolog-magistrlar uchun yozgan “Badiiy asarga yondashuv asoslari” nomli o‘quv qo‘llanmasida asosan badiiy asarga “tarixiy-biografik” hamda “tarixiy-funksional” yondashuvni o‘zbek adabiyoti manbalari asosida yoritadi. Shu o‘rinda bugungi o‘zbek adabiyotshunosligida adabiyotshunoslik metodlari, ularning tarixi, tahlil tamoyillariga qiziqish kuchayganini, bu xususda ayrim maqolalar yozilganini ta’kidlash lozim. 8 8 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 16 Adabiyotshunoslik tarixida badiiy asarga filologik, estetik, formal, biografik, tarixiy-madaniy, qiyosiy-tarixiy, sotsiologik, tarixiy-genetik, tarixiy-tipologik va boshqa yondashuv usullari keng qo‘llaniladi. Hozirgi davrda dunyo adabiyotshunosligida metodlar ko‘pchilikni tashkil etadi; ularning salmog‘i ortdi, soni yuzga yaqin. Bu metodlarni nisbatan umumlashtirib muallifga, adabiy matnga, kitobxonga tegishli metodlar sifatida tasniflash mumkin. Adabiyotshunoslik metodlardan birontasiga ortiqcha qiymat berish yoki yaqin o‘tmishda bo‘lganidek “burjua adabiyotshunoslarining metodlari” sifatida asossiz tanqid etish to‘g‘ri emas. Har bir metodning o‘z nazariyotchisi, o‘z tarixi, o‘z tadqiqot usuli, o‘z muxlislari va ayniqsa, barchaga baravar bo‘lgan obyekti borligini e’tiborda tutish lozim. Badiiy asar haqiqatini oydinlashtirish uchun o‘sha asar tabiatiga to‘la-to‘kis mos keladigan usulni tanlash yaxshi samara beradi. Chunki o‘rinli tanlangan yo‘riqnoma maqomidagi metod tadqiqotchining o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga yetkazadi; vazifalar ijrosini ta’minlaydi. O‘zbek adabiyotshunosligida talqin va tahlillar tarixida uch holat kuzatiladi. 1. Adabiy-ilmiy metodlardan birini dunyo adabiyotshunosligidan olib, o‘zbek adabiyoti namunalarini o‘sha qolipga joylashtirish. 2. O‘zbekona adabiy-nazariy qarashlar bilan dunyo adabiyotshunosligidagi talqin tamoyillarini uyg‘unlashtirish. 3. Sharq mumtoz poetikasi mezonlariga tayanish. Gap bulardan qaysi biri to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri, qay biri mahsuldor yoki kammahsulligi haqida emas. Xo‘sh, qaysi bir metod badiiy asar mazmun-mohiyatini deyarli tugal ochib bera oladi? Nega “deyarli”? Chunki hech kim haqiqiy san’at asarini yuz foiz tugal, mukammal talqin qilish quvvatiga ega emas. Hatto bebaho san’at asarini bunyod qilgan muallif ham o‘z asarini yagona haqiqat sifatida tushuntira olmaydi. 9 Sho‘ro zamonida hukmron mafkuraning metodologik ko‘rsatmasi adabiyotshunoslar ijodini cheklab qo‘ygan edi. Bugungi adabiy matnlar talqiniga yondashuvlarda o‘ziga xos erkinlik mavjud. Metodlar mohiyati, tasnifi, talqin tamoyillari, ilmiy-nazariy asoslaridan bexabarlik natijasida adabiy maqolalarda, ilmiy tadqiqotlarda bir xillik, stilistik tarafdan jinday tahrirli, birbirlariga o‘xshash va egizak 9 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 17 ishlar maydonga kelishi mumkin. Holbuki, adabiyotshunoslik metodlarini maxsus o‘rganish, shu soha yangiliklarini bilish va ular amaliyotga tatbiq etish har qanday adabiyotshunos uchun juda muhim. Chunki boshqa barcha fan sohalari kabi tez rivojlanayotgan dunyo filologiya ilmi ham aslo yangilikdan xoli emas. Hozirda sturktural analiz, psixoanalitik usul, immanent analiz, kontekstual talqin, ekzistensial yondashuv, lingvopoetika, fenemologik metod, “yangi tanqid”, germenevtik metod, intertekstuallik, intuitiv metod, mifopoetika, satsio-genetik metod va boshqa nazariy tushunchalarda dunyo adabiyotshunosligi katta tajribaga ega. Albatta, o‘z mustaqil dunyoqarashiga, o‘z aytar so‘ziga ega adabiyotshunos bunday an’anaviy va yangi metodlarni puxta o‘rganishi, milliy tafakkuri chig‘irig‘idan o‘tkazishi, sintezlab o‘zlashtirishi shart. Falsafiy qarashlar tarixida, F.Bekon fikricha, adabiy haqiqatni bilishning uchta usuliga e’tibor beriladi: 1. O‘rgimchak yo‘li-usuli: Faqat aqliy tafakkurga tayanadiganlar o‘rgimchakka o‘xshab, “o‘z aqllaridan fikr tolalarini to‘qib chiqaradi”. Oqillik yetakchilik qiladigan bu usulda olimlar o‘zlari uchun o‘zlariga qoidalar yasab olishadi. 2. Chumoli yo‘li-usuli: Tajribani xush ko‘radigan tafakkur egalari chumoliga o‘xshab faktlar jamlaydi va shu bilan qanoatlanadi. Ko‘pincha tashqi omillarga e’tibor beradi; topganini aralashtirib “qozon”ga tashlanadi. 3. Asalari yo‘li-usuli: Go‘yo “bog‘ va dala gullaridan manbalar saralab olinadigan”, o‘z qobiliyati asosida o‘sha manbalarni tafakkurida qaytab ishlab o‘zlashtiriladigan asalari – usulidan foydalanuvchilar tajriba bilan alq-idrokni o‘zaro mustahkam bog‘laydi. Shu e’tibordan bugungi adabiy-ilmiy hayotgan nazar solinsa, “asalari”ga zarurat kuchli ekani, “chumoli”ning ko‘proq ommaga xosligi va “o‘rgimchak” yo‘li tanqidga uchrashi ham mumkinligi ma’lum bo‘ladi. Bugun o‘zbek adabiyotshunosligida dunyo tajribasidan o‘rganilayotgan bir nechta metodlar ibtidosi kuzatiladi. Ularga nisbiylik xos; birortasini o‘zgarmas va haqqoniy metod sifatida qarash o‘rinli emas. 10 10 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 18 Har birida yutuq, badiiy asarning qaysidir qirrasini ochib beradigan kalit bor. Ayni damda istagan kishi har bir metoddan nuqson topishi ham mumkin. Olim dunyo adabiyotshunosligida mavjud barcha metodlarni o‘rganishi lozim. Zaruratga ko‘ra yangi metodlarning talqin tamoyillari tizimini ishlab chiqishi va ularga mos nom qo‘yishi kerak. Jahon adabiyotshunosligida ko‘rilmagan, sharq adabiyotshunosligida qo‘llangan, ehtimol, g‘arb adabiyotshunoslarida zarurati bo‘lmagan badiiy asarga o‘ziga xos yondashuv usullarini ham dadil (ilmga olib kirish) sahnaga olib chiqish, hodisaga mos ilmiy atama hamda tushunchalarni o‘rtaga tashlash lozim. Alohida ta’kidlash kerakki, adabiyotshunoslik metodlari o‘zaro uyg‘un ham keladi; adabiy masala muhokamasida bir metod tadqiq yo‘llarining boshqasida uchramasligi tarzida qo‘yish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Badiiy asar mohiyatini, ijodkor mahoratini ochishda jarayonida bir necha metodlar baravariga qatnashishi ham yoki tadqiqotda biror metodning ustivor bo‘lishi ham mumkin. Muhimi san’atkor dunyosini, badiiy asarning poetik go‘zalligi va estetik qiymatini ko‘rsatitshdir. Dunyo adabiyotshunosligida bir qator metodlari farqlanadi; ulardan ayrimlari qo‘llanmada imkoniyat doirasida yoritildi. 3.2. Lingivistik va Germenevtika metodlari Badiiy adabiyot san’atning boshqa turlaridan aynan “so‘z san’ati” ekani bilan ajralib turadi. Badiiy so‘z va ularning turli shakldagi birikuvlaridan badiiy matn maydonga keladi. Badiiy adabiyot uchun obrazli tafakkur va tafakkur tarzi uchun estetik ta’sirga ega so‘z muhim sanaladi. Poetik so‘z orqali turli obrazlar, moddiy va ma’naviy borliq tasvirlanadi. Shuning uchun til badiiy adabiyotda eng asosiy tasvir vositasi sanaladi. Kishilik jamiyatidagi so‘z, til, nutq hodisasini adabiyotshunoslik ham o‘rganadi. Tilshunoslik maxsus fan sifatida tilning umumiy tabiatini, tilning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini, kommunikativ-ekspressiv, akkumulyativ xususiyatlarini, til falsafasini, tilning grammatik qurilishini, areal, sotsial jihatlarini qamrab oladi. Tilshunoslikning stilistika bo‘limi turli nutq uslublarini tahlil qiladi. Nutq uslublaridan biri bo‘lgan badiiy uslubda bevosita badiiy asar tilining ifoda shakli hisoblanadi. 19 Aslida,til va adabiyotni alohida soha sifatida ajaratish nisbiydir. Badiiy mant ichidagi so‘z alohida lug‘atlardagi so‘zdan, badiiy asar tili qoliplashgan adabiy tildan, badiiy matn aynan moddiylashgan badiiy asardan farq qiladi. Xo‘sh, lingvistik metod deganda nimani tushunish kerak? Badiiy asar tiliga lingvistik yondashuv qanday bo‘ladi? Aslida barcha tiliga, nutq qurilishiga alohida urg‘u beradi. Estetik, biografik, formal, struktural, psixologik jihatdan yondashuv jarayonida badiiy asar tiliga diqqat qilinmasligi mumkin emas. Badiiy asar tili adabiyotshunoslik va tilshunoslik fanlari oralig‘idagi o‘rinni egallaydi. Har ikki fan sohasi uchun ham obyekt sanaladi. 11 Lingivstik vositalar yordamida badiiy asarning g‘oyaviyemotsional qirralarini ko‘rsatish mumkin. Bunda matndagi badiiy so‘zga, takrorlarga, yangi so‘zlarninig paydo bo‘lishiga, eski so‘zlarning qo‘llanish doirasiga, umuman olganda, badiiy tasvir vositalariga diqqat qaratiladi. Ta’kidlash lozimki, ayrim olimlar juda sodda qiyoslash bilan, badiiy adabiyotning materiali - so‘z, til... Badiiy adabiyot til asosiga qurilgan. Buni kitob qog‘oz va tipografik bo‘yoqlardan tarkib topganiga o‘xshatish mumkin, deb hisoblaydi (Gukovskiy G.A.). V.V.Vinogradov esa badiiy asar tiliga, uslub masalalariga filologik tarmoqlarning ikkalasiga ham yaqin turadigan, ammo har ikkalasidan ajralib turadigan alohida “badiiy asar tili haqidagi fan” sifatida qaraydi. Badiiy nutq stilistikasining alohida fan sifatidagi obyektini olim quyidagi tarzda belgilaydi: 1) badiiy adabiyot stili; 2) badiiy so‘z spetsifikasi; 3) so‘z va obraz masalasi; 4) badiy asar uslubi; 5) badiiy asar kompozitsiyasi uslubi; 6) badiiy obrazlar uslubi. Bundan maqsad matnga mos tahlil yo‘li bilan badiiy asarning o‘ziga xos qonuniyat va uslubiy xususiyatlarini ochib berish, shuningdek, ma’lum bir adibning individual 11 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 20 mahoratini, adabiy yo‘nalish va badiiy asar uslubini aniqlash hamda tavsiflashdan iboratdir. Shu tarzda u yoki bu milliy adabiyot stilistikasi tarixi yaratiladi. Badiiy matnni lingvistik jihatdan tadqiq qilganda avtor obrazi, roviy, hikoyachi, lirik qahramon, nutq tiplari, matn ritmi va boshqa turli unsurlarga diqqat qaratiladi. Albatta, badiiy matn markazini avtor obrazi egallaydi. Matn uslubi, nutqdagi turli ohanglar almashinuvi, avtor nutqi bilan roviy nutqi aynan lingvistik metod vositasida aniqlashtiriladi. Adabiyotshunos olimlarning ta’kidlashicha, badiiy asar matni murakkab strukturadan iborat. Unda 1) g‘oyaviy-estetik (mazmun jihati), 2) janr-kompozitsion (shakl jihati) xususiyatlar hamda til sathi (nutqning estetik tizimi) farqlanadi. Tabiiyki, bu strukturaning sathlarga ajratilishi shartli. Qolaversa, badiiy asar maydonga kelishidagi psixologik jarayonlar, uni o‘qish, o‘zlashtirish, tushunish, tushuntirish va boshqa subyektiv holatlar ham mavjuddir. O‘z navbatida, badiiy asarning til sathi fonetik, leksiksemantik, grammatik (morfologik va sintaktik), stilistik va boshqa bir qator jihatlarni qamrab oladi. Badiiyat tilda aks etadi. Lekin bu badiiyat faqatgina nutqiy hodisalardan, troplar yoki boshqa tasviriy vositalardangina iborat emas. Obrazlilik tekshirilganda tildagi turli poetik elementlar bilan bir qatorda asarning kompozitsiyasi, rivoya usuli va boshqa jihatlarga ham e’tibor beriladi. Badiiy asar matnini lingvistik analiz qilishda quyidagi tamoyillar muhim sanaladi: -badiiy matniga g‘oya va mazmun, obrazlar tizimi va tili nuqtai nazaridan kompleks tarzda qarash; -badiiy matnga tarixlik aspektida yondashish, ya’ni undagi o‘z davriga xos leksik qatlam hamda so‘z birikmalarini, gap qo‘rilishidagi o‘ziga xoslikni inobatga olish; -badiiy asar tiliga voqelikni aks ettiruvchi o‘ziga xos shakl hodisasi sifatida munosbatda bo‘lish; -badiiy asarning retsepiyentga, ya’ni kitobxon faoliyatiga, uning muallif bilan “hamkorligi”ga hamda badiiy matn mazmunining kitobxon tafakkurida kengayish hodisasiga diqqat qaratish; 21 -matn talqinida bitta usulni mutlaqlashtirmaslik, boshqa analiz yo‘sinlari ham borligini esda saqlash lozim. Badiiy matnning lingvistik analizi turlicha bo‘lishi mumkin. Qaysidir tadqiqotda lingvistik sharh, ya’ni so‘z va so‘z birikmalarining izohi usutvorlik qiladi. Bevosita lingvistik analizda estetik qiymatga ega bo‘lgan tasviriy vositalar, obrazlilik, kalit so‘zlar, trop yoki frazeologik birliklar tekshiriladi. Shuningdek, badiiy mant kompleks tarda – asar g‘oyasi, shakl va mazmuni badiiy asar tiliga aloqadorlikda tekshiriladi. Bunday Germenevtika metodlari: Dunyo adabiyotshunosligida germenevtikani adabiy talqin ta’limoti, talqin nazariyasi sifatida adabiy tanqidchilik va adabiyotshunoslik uchun metodologik asos qilib olishga urinishlar kuchli. Germenevtika ta’limotida «talqin» so‘zi istilohiy mazmunda keladi. Germenevtikaning o‘zi esa, g‘arbda matn talqini nazariyasi va amaliyoti hamda zamonaviy falsafadagi oqimlardan biri ma’nosida izohlanadi. Adabiy talqin nazariyasi, badiiy matnni tushunish va tushuntirish metodologiyasi sifatida adabiyotshunoslik sohasida xususiylashganda germenevtika o‘z falsafiy-nazariy imkoniyatlari kengligini namoyon qiladi. Biroq bu ta’limot doirasida shakllanish jarayoni kechayotganligini ham nazardan qochirmaslik lozim. Chunonchi, nemis olimlari germenevtikani ayni falsafiy tushunchaning taraqqiyot bosqichlaridan kelib chiqqan holda o‘z mohiyatiga muvofiq qo‘llaydi. Boshqalar esa, masalan, hatto angliyalik, amerikalik olimlarning aksariyati germenevtikani oddiy «interpretatsiya» ma’nosida ishlatadi. 12 Shunday ekan, bu o‘rinda germenevtikaga doir ayrim ma’lumotlarni bayon etib o‘tish joiz. “Germenevtika” grekcha “hermeneukos” so‘zidan olingan bo‘lib, “tushuntiruvchi”, “talqin etuvchi” ma’nosini beradi. Istilohning o‘zi ham qadim grek afsonalariga borib taqaladi. Rivoyatlarga ko‘ra, Olimp tog‘idagi “iloh”larning amr- farmon va xabarlarini Germes odamlarga olib kelib, tushuntirib, talqin etib berganmish. Qadim Rim miflarida bu vazifani Merkuriy (Atorud) bajargan emish. “Germes” bilan “germenevtika” orasidagi talaffuzda ham, vazifadoshlikda ham yaqinlik bor59 . Qadimgi yunon faylasuf va filologlari germenevtika asosida qadimgi yunon 12 Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 22 shoirlarining, eng avvalo, Gomer asarlarini talqin qilgan, turli ramzlarni sharhlaganlar. O‘rta asrlarda germenevtika Injilni talqin etishda qo‘l kelgan. Alohida olingan so‘z gap tarkibiga, gap esa matn tarkibiga, matn yozuvchi asarlari tarkibiga, yozuvchining ijodiy mahsuli butunni tashkil qilib, qandaydir janr yoki adabiy tur tarkibiga kiradi. Ikkinchi tomondan, matn bir butunligicha yozuvchining ma’naviy dunyosiga aloqador. Demak, tushunish ana shu obyektiv va subyektiv jihatlar qamrovida to‘liq namoyon bo‘lishi mumkin. Rus adabiyotshunosligida germenevtika bilan M.M.Baxtin shug‘ullandi. U boshqa bir madaniyatni tushunish uchun unga “ko‘chib o‘tish” shart emas, aksincha o‘z madaniyati doirasida mustahkam turish kerak, deb hisoblaydi. Tushunish - bu boshqa bir insonning ma’naviy-ruhiy olamini anglash, his etish, uning maqsad, g‘oya va niyatlarini uqib olish demakdir. Chunonchi badiiy asar sohibi har doim ham o‘z qalbida kechayotgan tuyg‘ularni, inson va borliq xususidagi hissiy qarashlarini qog‘ozda to‘liq ifoda eta olmaydi. Shu sabab muallifning ma’naviy dunyosi, badiiy olami matnda ifodalangan mazmunga nisbatan ancha keng bo‘ladi. Tushunishdagi subyektivlik ham, tarixiylik ham, psixologizm ham ana shu jihatni inobatga oladi Ammo ilmi tafsir va ilmi sharh singari “sharq germenevtikasi” muayyan taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tib, XX asr o‘zbek adabiyotshunosligi uchun zamin bo‘lgan emas. Bu ilmlar o‘zining bahs yuritadigan mavzu doirasini kengaytirib, g‘arbda “siljish” yuz berganidek, badiiy adabiyot ilmi doirasiga kirib kelmadi. XX asrda o‘zbek adabiyotshunoslari sharqdagi an’anaviy ilmiy tamoyillarga emas, balki g‘arb olimlarining ilmiy-adabiy mezonlariga murojaat etishga majbur bo‘ldilar. Nima bo‘lganda ham, “sharq germenevtika”si bilan g‘arb germenevtikasining o‘xshash va farqli jihatlari qiyosan o‘rganilishi lozim bo‘lgan masalalardan biridir. Bugun o‘zbek adabiyotshunosligi jahon ilmfanidagi eng ilg‘or nazariy-falsafiy mezonlardan iste’foda etib, G‘arb va Sharq adabiyotshunosligini sintezlashtirib, o‘ziga xos fundamental yo‘lga chiqishi uchun imkoniyat paydo bo‘ldi. 23 XULOSA Adabiyotshunoslikdagi metodlar – adabiy asarlarni, yozuvchi niyatlarini, tarixiy kontekstni, shuningdek, adabiyotning ijtimoiy, madaniy va estetik jihatlarini chuqur tahlil qilishga imkon beruvchi ilmiy yondoshuvlar to‘plamidir. Ushbu metodlar adabiyotshunoslarga asarlarni faqat uning mazmuni bilan emas, balki shakli, strukturasi, uslubi, va uning jamiyat bilan aloqalarini ham yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Har bir metod o‘zining nazariy asoslariga tayangan holda, adabiyotning turli qatlamlarini kashf qilish imkoniyatini yaratadi va bu orqali adabiyotshunoslikning ilmiy-nazariy salohiyatini kengaytiradi. Adabiyotshunoslikda qo‘llaniladigan asosiy metodlar, jumladan, strukturalizm, formalizm, psixologik, sotsiologik, marxistik, feminist yondoshuvlar va poststrukturalizm kabi yo‘nalishlar o‘zaro bir-birini to‘ldirib, asarlar va adabiyotshunoslik fanining rivojlanishiga yangi qarashlar va yondoshuvlar kiritadi. Har bir metod adabiy asarlarning turli jihatlarini yoritishga yordam beradi va ilmiy tahlilni boyitadi. Misol uchun, psixologik metod adabiy qahramonlarning ruhiy holatini va ichki dunyosini, sotsiologik metod esa asarlarning jamiyat bilan bog‘liqligini o‘rganadi. Adabiyotshunoslik metodlari vaqt o‘tishi bilan yangilanib, zamonaviy ilmiy yo‘nalishlarning ta'siri ostida rivojlanmoqda. Shu bilan birga, bu metodlar adabiyotning nafaqat estetik, balki axloqiy, siyosiy va ijtimoiy qadriyatlarini ham anglash imkonini beradi. Adabiyotshunoslar bu metodlarni birgalikda qo‘llash orqali asarlarning ko‘p qirrali talqinini taklif qilishadi. Umuman olganda, adabiyotshunoslikdagi metodlarning xilma-xilligi va ulardan foydalanish imkoniyatlari, adabiyotshunoslarning ilmiy yondoshuvlarini boyitib, adabiyotning murakkabligini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Shu sababli, metodlarni to‘g‘ri va samarali qo‘llash adabiyotshunoslikda muvaffaqiyatli tahlil va tafsirlash uchun zaruriy vosita bo‘lib qoladi. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Baxodir Karimov. “Adabiyotshunoslik metadologiyasi,”( Filologlar uchun qo‘llanma):- Toshkent-2011 2. Nazarov B. “O‘zbek adabiy tanqidchiligi. G‘oyaviylik. Metod. Qahramon.” -T., 1979. 3. Rasulov A. “Badiiy asarga yondashuv asoslari.” -T., 2003. 4. Rasulov A. “Tanqid, talqin, baholash.” –T.: Fan, 2006. 5. Solijonov Y. “Nutq va uslub.” -T.: Cho‘lpon, 2002. 6. Sulaymonova F. “Sharq va G‘arb.” –T.: O‘zbekiston, 1997. 7. Sulton I. “Adabiyot nazariyasi.” -T.: O’qituvchi, 2005. 8. Hojiahmedov A. “She’riy san’atlari va mumtoz qofiya.” -T.: Sharq, 1998. Internet saytlari 1. www.ziyonet.uz 2. www.tdpu.uz 3. www.chatGPT.com 25

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Umumiy nuqtai nazardan tahlil

1.1. Adabiyotshunoslik metodlarining mohiyati va ularning ahamiyati

1.2. Asosiy metodlar: tarixiy, biografik, komparativ va psixologik yondashuvlar

II BOB. Adabiyotshunoslik metodlarining xususiyatlari

2.1. Tarixiy metod: adabiy jarayonni davrlashtirish va kontekstual tahlil

2.2. Biografik metod: ijodkor shaxsining adabiy asarga ta’siri

III BOB. Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi metodlar

3.1. Metodlarning zamonaviy adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi

3.2. Lingivistik va Germenevtika metodlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить