Dokument ma'lumotlari

Narxi 10000UZS
Hajmi 38.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Yanvar 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan San'at

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Advokatura faoliyatining belgilari va o’ziga xos xususiyatlari

Sotib olish
MAVZU ADVAKATURA FAOLIYATINING BELGILARI VA O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI KIRISH; I.BOB . ADVOKATURA FAOLIYATINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLAR 1.1. Advokatura tushunchasi va uning huquqiy mohiyati 1.2. Advokatura faoliyatining asosiy belgilari II BOB . ADVOKATURA FAOLIYATINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1. Advokatura faoliyatining mustaqilligi va kasbiy xususiyatlari 2.2. Advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyati Xulosa Foydalangan adabiyotlar Iovalar 1 KIRISH; Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida shaxsning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu vazifani amalga oshirishda advokatura instituti alohida o‘rin tutib, fuqarolarga malakali yuridik yordam ko‘rsatish, ularning buzilgan huquqlarini tiklash hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim huquqiy kafolat vazifasini bajaradi. Advokatura faoliyati orqali shaxs va davlat o‘rtasidagi huquqiy muvozanat ta’minlanib, sud-huquq tizimida adolat va qonun ustuvorligiga erishiladi . 1 Bugungi globallashuv va huquqiy islohotlar sharoitida advokatura institutining roli yanada ortib bormoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlari advokatura faoliyatining mustaqilligini kuchaytirish, advokatlarning kasbiy huquqlarini kengaytirish hamda ularning jamiyatdagi nufuzini oshirishga qaratilgan. Shu bilan birga, advokatura faoliyatining mazmuni, uning asosiy belgilari va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi institutlardan farqlovchi o‘ziga xos xususiyatlarini ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish zarurati vujudga kelmoqda. Advokatura faoliyati o‘zining professional xarakterga egaligi, mustaqilligi, davlat organlaridan tashkiliy jihatdan ajratilganligi, advokatlik sirining daxlsizligi hamda shaxsga yuridik yordam ko‘rsatishning kafolatlanganligi bilan tavsiflanadi. Ushbu belgilar advokatura faoliyatining huquqiy mohiyatini belgilab berib, uni boshqa huquqiy faoliyat turlaridan tubdan farqlaydi. Shu bois, advokatura faoliyatining mazkur belgilarini tahlil qilish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. 2 Mazkur ilmiy tadqiqot ishining dolzarbligi shundan iboratki, advokatura faoliyatini samarali tashkil etish va rivojlantirish shaxs huquqlarini ishonchli 1 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – 64 b. 2 United Nations Office on Drugs and Crime. Legal Aid in Criminal Justice Systems . – Vienna: UNODC, 2021. – 88 p. 2 himoya qilish, odil sudlovga erishish hamda jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bilan birga, advokatura faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va ularni huquqiy jihatdan asoslab berish amaldagi qonunchilikni takomillashtirish uchun ham muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot ishining maqsadi advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlarini nazariy-huquqiy jihatdan kompleks tahlil qilish hamda advokatura institutining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:  advokatura tushunchasi va uning huquqiy mohiyatini ilmiy manbalar asosida yoritib berish;  advokatura faoliyatining asosiy belgilari va ularning huquqiy mazmunini tahlil qilish;  advokatura faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va tizimlashtirish;  advokatura institutining sud-huquq tizimidagi roli va amaliy ahamiyatini ko‘rsatish. Tadqiqotning obyekti advokatura faoliyati bilan bog‘liq ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti esa advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlarini tartibga soluvchi huquqiy normalar hamda ularning amaliy qo‘llanilishidan iborat. Ilmiy tadqiqot ishini tayyorlash jarayonida tahlil va sintez , mantiqiy , qiyosiy- huquqiy , tizimli yondashuv kabi ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Ushbu metodlar advokatura faoliyatining nazariy va amaliy jihatlarini har tomonlama o‘rganishga imkon berdi. 3 Tadqiqot ishining ilmiy yangiligi advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlari amaldagi qonunchilik va ilmiy qarashlar asosida kompleks va tizimli tarzda tahlil qilinganligida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, unda ilgari surilgan xulosa va takliflardan huquqshunoslik yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar, ilmiy izlanuvchilar hamda advokatura faoliyatini o‘rganish jarayonida foydalanish mumkin. Mazkur ilmiy tadqiqot ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, unda advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlari bosqichma-bosqich yoritib beriladi. 4 I BOB. ADVOKATURA FAOLIYATINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Advokatura tushunchasi va uning huquqiy mohiyati Advokatura jamiyatda shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilishga xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy-huquqiy institutlardan biri hisoblanadi. Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo etish sharoitida advokatura institutining mavjudligi va samarali faoliyati inson huquqlarini ta’minlashning asosiy kafolatlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli advokatura tushunchasini aniqlash va uning huquqiy mohiyatini ochib berish ilmiy tadqiqot nuqtayi nazaridan muhim ahamiyatga ega. 3 Huquqshunos olimlar tomonidan advokatura tushunchasiga turlicha ta’riflar berilgan. Umumiy yondashuvga ko‘ra, advokatura — bu advokatlar tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarga malakali yuridik yordam ko‘rsatishga qaratilgan professional va mustaqil faoliyatdir. Ushbu ta’rifda advokatura faoliyatining asosiy jihatlari, ya’ni professional xarakteri, huquqiy yordam ko‘rsatishga yo‘naltirilganligi hamda mustaqilligi o‘z ifodasini topadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, advokatura advokatlarning kasbiy faoliyati bo‘lib, u fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Ushbu normativ ta’rif advokatura institutining huquqiy maqomini belgilab, uning davlat va jamiyat oldidagi vazifalarini aniq ko‘rsatib beradi. Shu bilan birga, advokatura davlat organi hisoblanmaydi, biroq davlat tomonidan tan olinadi va qonun bilan tartibga solinadi. Bu holat advokatura institutining huquqiy mohiyatini yanada yaqqol namoyon etadi. 4 Advokatura faoliyatining huquqiy mohiyati, avvalo, inson huquqlarini himoya qilish bilan chambarchas bog‘liqdir. Advokatlar jinoyat, fuqarolik, 3 O‘zbekiston Respublikasi “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonuni . – Toshkent: Huquqiy axborot, 2022. – 28 b 4 Karimov D. Advokatlik kasbi: nazariya va amaliyot . – Toshkent: Yuridik ilmiy nashr, 2021. – 110 b. 5 ma’muriy va xo‘jalik ishlarida himoyachi yoki vakil sifatida ishtirok etib, shaxsning qonuniy manfaatlarini himoya qiladilar. Shu orqali advokatura instituti odil sudlovni ta’minlashga bevosita hissa qo‘shadi. Ayniqsa, jinoyat protsessida advokatning ishtiroki shaxsning konstitutsiyaviy huquqlari kafolatlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. 5 Advokaturaning huquqiy mohiyati yana shundaki, u shaxs va davlat o‘rtasida muvozanatni ta’minlovchi vosita hisoblanadi. Davlat organlari keng vakolatlarga ega bo‘lgan sharoitda advokatura ushbu vakolatlarning qonuniy doirada amalga oshirilishini nazorat qiluvchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa huquqiy davlatning asosiy belgilaridan biri — hokimiyatlar o‘rtasidagi muvozanat tamoyiliga mos keladi. 6 Shuningdek, advokatura faoliyati faqat sud jarayonlari bilan cheklanib qolmaydi. Advokatlar huquqiy maslahatlar berish, hujjatlar tayyorlash, shartnomalarni tahlil qilish va nizolarni sudgacha hal etishda ham faol ishtirok etadilar. Bu holat advokatura institutining profilaktik ahamiyatini, ya’ni huquqbuzarliklarning oldini olishdagi rolini ko‘rsatadi. Advokaturaning huquqiy mohiyati, eng avvalo, huquqiy yordam ko‘rsatish orqali shaxslarning konstitutsiyaviy huquqlarini ta’minlashda namoyon bo‘ladi. Advokatlar sudlarda, tergov organlarida va boshqa vakolatli muassasalarda mijozlarning manfaatlarini himoya qiladi, huquqiy maslahatlar beradi, protsessual hujjatlarni tayyorlaydi hamda vakillik faoliyatini amalga oshiradi. Shu orqali advokatura shaxs va davlat o‘rtasidagi huquqiy muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Shuningdek, advokatura huquqiy davlatning muhim belgilaridan biri bo‘lib, uning mavjudligi sud-huquq tizimining ochiqligi va adolatliligini ta’minlaydi. Advokatlarning mustaqilligi, kasbiy sir saqlash majburiyati va tenglik tamoyili 5 Nazarov B. Advokatura faoliyati va professional etika . – Toshkent: Yuridik axborot, 2021. – 102 b. 6 Abdullayev A. Advokatura faoliyati va huquqiy kafolatlar . – Toshkent: Yuridik nashriyot, 2021. – 120 b. 6 advokatura faoliyatining asosiy huquqiy prinsiplarini tashkil etadi. Ushbu prinsiplar advokatga bosim o‘tkazilishining oldini oladi hamda uning professional faoliyatini erkin amalga oshirishiga imkon yaratadi. 1.2. Advokatura faoliyatining asosiy belgilari Advokatura faoliyati o‘ziga xos huquqiy va tashkiliy xususiyatlarga ega bo‘lib, uni boshqa huquqni muhofaza qiluvchi va yuridik faoliyat turlaridan ajratib turuvchi bir qator asosiy belgilar bilan tavsiflanadi. Ushbu belgilar advokatura institutining huquqiy mohiyatini ochib berish bilan birga, uning jamiyat va davlat hayotidagi o‘rnini belgilaydi. 7 Birinchidan, advokatura faoliyati professional xarakterga ega . Advokatlik faoliyati bilan faqat maxsus yuridik bilimga ega, belgilangan tartibda malaka imtihonidan o‘tgan va advokat maqomini olgan shaxslar shug‘ullanishi mumkin. Bu talab advokatura faoliyatining yuqori malaka va mas’uliyatga asoslanganligini ko‘rsatadi. Professional yondashuv fuqarolar va yuridik shaxslarga ko‘rsatiladigan huquqiy yordamning sifatini ta’minlashga xizmat qiladi. Ikkinchidan, advokatura faoliyati mustaqil faoliyat hisoblanadi. Advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarishda davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari va boshqa tashkilotlardan mustaqil bo‘lib, faqat qonun va o‘z kasbiy vijdoniga tayanadi. Advokatning mustaqilligi uning mijoz manfaatlarini erkin va xolis himoya qilishining asosiy kafolati hisoblanadi. Ushbu belgi advokatura institutining huquqiy davlat sharoitidagi muhim ahamiyatini belgilab beradi. 8 Uchinchidan, advokatura faoliyati huquqiy yordam ko‘rsatishga yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi. Advokatlar fuqarolar va tashkilotlarga huquqiy maslahatlar berish, hujjatlar tayyorlash, sud va boshqa organlarda vakillik qilish, shuningdek, himoyani amalga oshirish orqali huquqiy yordam ko‘rsatadilar. 7 Jahon Banki. Access to Justice and Legal Assistance . – Washington D.C.: World Bank, 2019. – 65 p. 8 Council of Europe. Legal Profession and Human Rights . – Strasbourg: Council of Europe, 2020. – 72 p. 7 Bu faoliyat shaxsning huquq va erkinliklarini amalga oshirish va himoya qilishga xizmat qiladi. To‘rtinchidan, advokatura faoliyati davlat organlaridan tashkiliy jihatdan ajratilgan . Advokatura davlat hokimiyati organi hisoblanmaydi, biroq uning faoliyati davlat tomonidan qonun asosida tartibga solinadi. Mazkur holat advokatura institutining mustaqilligini ta’minlash bilan birga, uning faoliyati qonuniylik doirasida amalga oshirilishini kafolatlaydi. 9 Beshinchidan, advokatura faoliyati advokatlik sirini saqlash majburiyati bilan tavsiflanadi. Advokat mijozdan olingan ma’lumotlarni sir saqlashi shart bo‘lib, bu advokat va mijoz o‘rtasida ishonchli munosabatlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Advokatlik siri advokatura faoliyatining muhim belgisi sifatida qonunchilik bilan himoyalangan. Oltinchidan, advokatura faoliyati ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyat hisoblanadi. Advokatlar faoliyati orqali shaxs huquqlari himoya qilinadi, sud jarayonlarida tomonlarning tengligi ta’minlanadi hamda jamiyatda qonun ustuvorligi mustahkamlanadi. Shu bois advokatura faqat shaxsiy manfaatlarni emas, balki umumjamiyat manfaatlarini ham ifoda etadi. Xulosa qilib aytganda, advokatura faoliyatining asosiy belgilari uning professional, mustaqil, huquqiy yordam ko‘rsatishga yo‘naltirilgan, davlatdan tashkiliy jihatdan ajratilgan, advokatlik siri bilan himoyalangan va ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyat ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu belgilar advokatura institutining huquqiy tizimdagi alohida o‘rnini belgilab, uning samarali faoliyat yuritishi uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. 10 Advokatura faoliyati professional xarakterga ega bo‘lib, u yuksak yuridik bilim, amaliy tajriba va maxsus malaka talab etadi. Advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqi faqat qonun hujjatlarida belgilangan tartibda malaka 9 10 Ruziev S. Advokatura faoliyatining huquqiy asoslari va belgilari . – Toshkent: Huquqshunoslik, 2022. – 124 b. 8 imtihonidan o‘tgan va litsenziya olgan shaxslarga beriladi. Bu huquqiy yordamning sifatli va ishonchli bo‘lishiga xizmat qiladi. Advokatlik faoliyatining muhim belgilaridan yana biri kasbiy sirni saqlash majburiyatidir. Advokat mijozdan olingan ma’lumotlarni sir saqlashi shart bo‘lib, mazkur majburiyat mijoz va advokat o‘rtasidagi ishonchli munosabatlarning asosi hisoblanadi. Sir saqlanishi himoyaning samaradorligini oshiradi. Advokatura faoliyati qonuniylik va adolat tamoyillariga qat’iy amal qilgan holda amalga oshiriladi. Advokat o‘z faoliyatida faqat qonun doirasida ish yuritadi va huquqni suiiste’mol qilishga yo‘l qo‘ymaydi. Shu bilan birga, sud jarayonlarida va boshqa huquqiy munosabatlarda himoya huquqining real ta’minlanishi advokatura faoliyatining muhim jihati hisoblanadi. Shuningdek, advokatura faoliyati ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, u huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Advokatlar faoliyati orqali jamiyatda qonun ustuvorligi mustahkamlanadi va fuqarolarning huquqiy madaniyati yuksaladi. Advokatura faoliyati shaxslarning huquq va erkinliklarini, shuningdek, ularning qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan mustaqil va professional huquqiy faoliyatdir. Ushbu faoliyatning eng muhim belgilaridan biri advokatning mustaqilligidir. Advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarishda davlat organlari va mansabdor shaxslarning ta’siridan xoli bo‘lishi lozim, bu esa himoyaning xolis va samarali amalga oshirilishini ta’minlaydi. II BOB. ADVOKATURA FAOLIYATINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1. Advokatura faoliyatining mustaqilligi va kasbiy xususiyatlari Advokatura faoliyatining eng muhim va ajralmas o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning mustaqilligidir. Advokatning mustaqil faoliyat yuritishi 9 shaxsning huquq va erkinliklarini samarali himoya qilishning asosiy kafolatlaridan biri hisoblanadi. Huquqiy davlat sharoitida advokatura davlat hokimiyati va boshqaruv organlaridan tashkiliy jihatdan ajratilgan bo‘lib, o‘z faoliyatini faqat qonun asosida amalga oshiradi. 11 Advokat mustaqilligi, avvalo, uning kasbiy faoliyatiga hech qanday noqonuniy aralashuvga yo‘l qo‘yilmasligi bilan ifodalanadi. Advokat sud, tergov organlari yoki boshqa mansabdor shaxslar bosimi ostida emas, balki faqat qonun va kasbiy vijdoniga tayanib ish yuritadi. Ushbu holat advokatga mijoz manfaatlarini xolis va adolatli himoya qilish imkonini beradi. Advokat mustaqilligi qonunchilikda mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, unga rioya etilishi advokatura institutining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi. 12 Advokatura faoliyatining kasbiy xususiyatlari advokatlik kasbining maxsus bilim, ko‘nikma va axloqiy me’yorlarga asoslanganligi bilan belgilanadi. Advokat yuridik bilimlarga ega bo‘lishi bilan birga, sud nutqi, huquqiy hujjatlar tuzish, huquqiy tahlil qilish kabi kasbiy malakalarga ham ega bo‘lishi lozim. Bu holat advokatura faoliyatining professional darajasini belgilaydi. Advokatura faoliyatining muhim kasbiy xususiyatlaridan yana biri — advokatlik sirining daxlsizligi dir. Advokat mijozidan olingan har qanday ma’lumotni sir saqlashi shart bo‘lib, ushbu majburiyat advokat va mijoz o‘rtasida ishonchli munosabatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Advokatlik sirining himoyalanganligi advokatura faoliyatining samaradorligini oshiradi hamda shaxsning huquqlarini ishonchli himoya qilish imkonini beradi. Shuningdek, advokatura faoliyati kasbiy axloq normalariga rioya etilishi bilan ham tavsiflanadi. Advokat o‘z faoliyatida halollik, xolislik, adolat va qonuniylik tamoyillariga amal qilishi shart. Ushbu axloqiy talablar advokatura 11 Abdurahmonov F. Advokatura va sud tizimida inson huquqlari himoyasi . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2020. – 98 b. 12 Karimov B. Sud va advokatura: nazariy va amaliy jihatlar . – Toshkent: Huquqshunoslik, 2020. – 156 b. 10 institutining jamiyatdagi nufuzini oshirishga xizmat qiladi hamda advokatlik faoliyatining ijtimoiy ishonchliligini ta’minlaydi. 13 Advokatura faoliyatining mustaqilligi va kasbiy xususiyatlari uning boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatidan tubdan farqlanishini ko‘rsatadi. Agar sud va prokuratura davlat hokimiyati tizimiga kirsa, advokatura mustaqil huquqiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Bu esa sud jarayonida tomonlarning tengligini ta’minlash va adolatli qarorlar qabul qilinishiga xizmat qiladi. Advokatura faoliyatining mustaqilligi va kasbiy xususiyatlari advokatura institutining huquqiy tizimdagi alohida o‘rnini belgilaydi. Ushbu xususiyatlar advokatlik faoliyatining samaradorligini oshirib, shaxs huquqlarini himoya qilish, odil sudlovni ta’minlash hamda huquqiy davlat asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Advokatura faoliyatining mustaqilligi uning huquqiy mohiyatini belgilovchi eng muhim jihatlardan biri hisoblanadi. Advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarishda davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari hamda boshqa shaxslarning noqonuniy aralashuvlaridan holi bo‘lishi lozim. Ushbu mustaqillik advokatga mijoz manfaatlarini xolis, adolatli va samarali himoya qilish imkonini beradi hamda adolatli sudlovni ta’minlashning muhim kafolati sifatida namoyon bo‘ladi. Advokatura faoliyatining kasbiy xususiyatlari esa uning professional huquqiy institut sifatidagi o‘rnini belgilaydi. Advokatlik faoliyati yuksak yuridik bilim, amaliy tajriba va doimiy malaka oshirishni talab etadi. Advokat huquq normalarini chuqur bilishi, sud va tergov amaliyotini tahlil qila olishi, huquqiy hujjatlarni puxta tayyorlashi hamda muloqot va nutq madaniyatiga ega bo‘lishi zarur. Bu kasbiy xususiyatlar huquqiy yordamning sifatli ko‘rsatilishini ta’minlaydi. 13 United Nations. Human Rights and Legal Aid . – New York: UN Publications, 2020. – 75 p. 11 Shuningdek, advokatning kasbiy faoliyati axloqiy mezonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Halollik, vijdonlilik, mas’uliyat va kasbiy sirni saqlash majburiyati advokatlik kasbining ajralmas xususiyatlari hisoblanadi. Ushbu mezonlarga rioya etilishi advokatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi va uning jamiyatdagi nufuzini oshiradi. Xulosa qilib aytganda, advokatura faoliyatining mustaqilligi va kasbiy xususiyatlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular advokatlik institutining samarali faoliyat yuritishini, shaxslarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishni hamda huquqiy davlat tamoyillarining qaror topishini ta’minlaydi. 2.2. Advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyati Advokatura faoliyati sud-huquq tizimida ajralmas va markaziy o‘rin tutadi. U sud jarayonlarida shaxs huquqlarini himoya qilish, adolatni ta’minlash va qonun ustuvorligini amalga oshirishning asosiy kafolati hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish, uning ijtimoiy-huquqiy rolini to‘liq anglash imkonini beradi. 14 Birinchidan, advokatura sud jarayonlarida himoyachi va vakil sifatida ishtirok etadi . Jinoyat, fuqarolik, ma’muriy va xo‘jalik ishlari bo‘yicha advokat mijoz manfaatlarini himoya qiladi, dalillarni taqdim etadi, huquqiy hujjatlarni tayyorlaydi va sud jarayonining qonuniy va adolatli tarzda yuritilishini ta’minlaydi. Advokatning bu funksiyasi sud hukmining xolis va qonuniy bo‘lishini kafolatlaydi. 15 Ikkinchidan, advokatura faoliyati tomonlarning tengligini ta’minlashga xizmat qiladi . Sud jarayonida davlat organlari va fuqaro o‘rtasidagi vakolatlar nomutanosibligi bo‘lishi mumkin. Advokatning ishtiroki bu nomutanosiblikni kamaytiradi, shaxsning huquqlari va manfaatlari davlat bilan teng muvozanatda himoyalanishini kafolatlaydi. 14 Tursunov S. Advokatura faoliyati va inson huquqlari . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2022. – 135 b. 15 O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni . – Toshkent: Huquqiy nashriyot, 2023. – 90 b. 12 Uchinchidan, advokatura faoliyati fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirish va sud tizimiga ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi. Advokatlar mijozlarga qonuniy maslahatlar berish, huquqiy xatolarni oldini olish va nizolarni sudgacha hal etishda yordam berish orqali jamiyatda huquqiy ongni shakllantiradi. Bu esa qonun ustuvorligi va odil sudlovga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. To‘rtinchidan, advokatura faoliyati sud-huquq tizimining nazorat mexanizmi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Advokatlar sud, prokuratura va boshqa organlar faoliyatida qonuniylikning buzilishini kuzatib boradi, huquqiy xatolarni ochib beradi va sud jarayonlarining xolisligini ta’minlashga yordam beradi. Shu nuqtai nazardan advokatura instituti fuqarolarning huquqlarini himoya qilish bilan birga sud tizimining o‘zini tartibga soluvchi mexanizm sifatida ham namoyon bo‘ladi. 16 Beshinchidan, advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni jinoyat protsessida ham katta ahamiyatga ega . Jinoyat ishlarida advokatning ishtiroki shaxsning konstitutsiyaviy huquqlarini himoya qilish, noqonuniy tergov va sud jarayonlarining oldini olish, shuningdek, adolatli hukm chiqarilishiga xizmat qiladi. Shu bilan advokatura faoliyati jinoyat sudlovining demokratik va qonuniy asoslarini mustahkamlashga hissa qo‘shadi. 17 Xulosa qilib aytganda, advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:  sud jarayonlarida shaxs huquqlarini himoya qilish va odil sudlovni ta’minlash;  tomonlar tengligini kafolatlash va davlat vakolatlarini muvozanatlash;  fuqarolarning huquqiy ongini oshirish va sud tizimiga ishonchni mustahkamlash;  sud tizimining xolisligi va qonuniyligini nazorat qilish; 16 Raximov D. Jinoyat protsessida advokatura faoliyati . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2020. – 140 b. 17 O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni . – Toshkent: Huquqiy nashriyot, 2023. – 90 b 13  jinoyat protsessida shaxsning konstitutsiyaviy huquqlarini kafolatlash. Shunday qilib, advokatura sud-huquq tizimining ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat shaxs huquqlarini himoya qiladi, balki jamiyatda adolatli sudlov va qonun ustuvorligini ta’minlaydigan ijtimoiy-huquqiy institut sifatida faoliyat yuritadi. 18 XULOSA; Mazkur ilmiy tadqiqot ishida “Advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlari” mavzusi har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqotning asosiy maqsadi advokatura faoliyatining nazariy-huquqiy asoslarini aniqlash, uning belgilari va kasbiy xususiyatlarini yoritish hamda sud-huquq tizimidagi o‘rnini tahlil qilishdan iborat bo‘ldi. Shu maqsadda kirish qismida ilmiy tadqiqotning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari, obyekt va predmeti, shuningdek, tadqiqot metodlari belgilab olindi. I bobda advokatura faoliyatining nazariy-huquqiy asoslari o‘rganildi. Advokatura tushunchasi va uning huquqiy mohiyati ilmiy manbalar va amaldagi qonunchilik asosida keng yoritildi. Advokatura institutining asosiy belgilari aniqlanib, uning professional, mustaqil va huquqiy yordam ko‘rsatishga yo‘naltirilgan faoliyat ekanligi ta’kidlandi. Shuningdek, advokatura faoliyatining davlat organlaridan tashkiliy jihatdan ajratilganligi, advokatlik sirini saqlash majburiyati va ijtimoiy ahamiyati o‘rganildi. Bu natijalar advokatura faoliyatini boshqa huquqiy institutlardan farqlovchi asosiy belgilarini aniqlash imkonini berdi. II bobda advokatura faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, advokatura faoliyatining mustaqilligi uning samarali va xolis ishlashini ta’minlovchi asosiy omil bo‘lib, advokatning kasbiy axloqiy va huquqiy me’yorlarga amal qilishi uning ishini jamiyat va sud tizimida nufuzli qiladi. Advokatura faoliyati kasbiy xususiyatlari orqali fuqarolarga sifatli va 18 Mamatqulov O. Advokatura va huquqiy madaniyat . – Toshkent: Yuridik axborot, 2019. – 110 b. 14 ishonchli yuridik yordam ko‘rsatadi, shuningdek, huquqiy tizimning samarali ishlashiga hissa qo‘shadi. Shuningdek, advokatura faoliyatining sud-huquq tizimidagi o‘rni va ahamiyati batafsil yoritildi. Advokatlar sud jarayonlarida shaxs huquqlarini himoya qilish, tomonlarning tengligini ta’minlash, dalillarni to‘liq va xolis ko‘rib chiqishga yordam berish, shuningdek, jinoyat protsessida shaxsning konstitutsiyaviy huquqlarini kafolatlash kabi muhim vazifalarni bajaradi. Advokatura institutining mavjudligi fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirishga, sud tizimiga ishonchni mustahkamlashga va huquqiy davlat tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi. 19 Tadqiqot natijalariga ko‘ra, advokatura faoliyatining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: professional xarakter, mustaqillik, advokatlik sirini himoya qilish, kasbiy axloqiy me’yorlarga amal qilish va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lish. Ushbu xususiyatlar advokatura institutining huquqiy tizimdagi alohida o‘rnini belgilaydi va uning jamiyatda shaxs huquqlarini himoya qilish hamda odil sudlovni ta’minlashdagi samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga, ilmiy tadqiqot davomida advokatura faoliyatining nazariy va amaliy jihatlari o‘rganilib, uning sud-huquq tizimida ajralmas institut sifatida roli va ahamiyati tasdiqlandi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, advokatura faqat shaxs manfaatlarini himoya qiluvchi organ emas, balki jamiyatda qonun ustuvorligini mustahkamlash, sud tizimining xolis va adolatli ishlashini ta’minlashga xizmat qiluvchi asosiy ijtimoiy-huquqiy mexanizm hisoblanadi. Umuman olganda, mazkur ilmiy tadqiqot ishida advokatura faoliyatining belgilari va o‘ziga xos xususiyatlari tizimli tarzda yoritildi, uning sud-huquq tizimidagi o‘rni va ijtimoiy-huquqiy ahamiyati aniqlanib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari huquqshunoslik sohasida tahsil olayotgan talabalar, 19 Raximov D. Jinoyat protsessida advokatura faoliyati . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2020. – 140 b. 15 ilmiy izlanuvchilar va advokatura institutida faoliyat yuritayotgan amaliyotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Foydalangan adabiyotlar; 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – 64 b. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonuni . – Toshkent: Huquqiy axborot, 2022. – 28 b. 3. Abdullayev A. Advokatura faoliyati va huquqiy kafolatlar . – Toshkent: Yuridik nashriyot, 2021. – 120 b. 4. Karimov B. Sud va advokatura: nazariy va amaliy jihatlar . – Toshkent: Huquqshunoslik, 2020. – 156 b. 5. Tursunov S. Advokatura faoliyati va inson huquqlari . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2022. – 135 b. 6. Mamatqulov O. Advokatura va huquqiy madaniyat . – Toshkent: Yuridik axborot, 2019. – 110 b. 7. Raximov D. Jinoyat protsessida advokatura faoliyati . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2020. – 140 b. 8. O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni . – Toshkent: Huquqiy nashriyot, 2023. – 90 b. 9. Mirzaev I. Huquqiy davlat va advokatura instituti . – Toshkent: Yuridik ilmiy nashr, 2021. – 128 b. 10. Islomov N. Advokatura: nazariy asoslar va amaliy tajriba . – Toshkent: Huquqshunoslik, 2022. – 142 b. 11. International Bar Association. Standards for the Independence of the Legal Profession . – London: IBA, 2021. – 60 p. 12. United Nations. Human Rights and Legal Aid . – New York: UN Publications, 2020. – 75 p. 13. O‘zbekiston Respublikasi “Fuqarolik protsessual kodeksi” . – Toshkent: Huquqiy axborot, 2022. – 120 b. 16 14. O‘zbekiston Respublikasi “Jinoyat protsessual kodeksi” . – Toshkent: Yuridik nashr, 2023. – 135 b. 15. Abdurahmonov F. Advokatura va sud tizimida inson huquqlari himoyasi . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2020. – 98 b. 16. Karimov D. Advokatlik kasbi: nazariya va amaliyot . – Toshkent: Yuridik ilmiy nashr, 2021. – 110 b. 17. Ruziev S. Advokatura faoliyatining huquqiy asoslari va belgilari . – Toshkent: Huquqshunoslik, 2022. – 124 b. 18. United Nations Office on Drugs and Crime. Legal Aid in Criminal Justice Systems . – Vienna: UNODC, 2021. – 88 p. 19. Council of Europe. Legal Profession and Human Rights . – Strasbourg: Council of Europe, 2020. – 72 p. 20. Jahon Banki. Access to Justice and Legal Assistance . – Washington D.C.: World Bank, 2019. – 65 p. 21. Nazarov B. Advokatura faoliyati va professional etika . – Toshkent: Yuridik axborot, 2021. – 102 b. 22. Saidov A. Huquqiy yordam va advokatura instituti: zamonaviy tendensiyalar . – Toshkent: Ilmiy nashr, 2022. – 118 b. 17 TESTLAR; 1. Advokatura tushunchasi O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra nima? A) Davlat organi B) Huquqiy institut C) Tijorat tashkiloti D) Xalqaro tashkilot Javob: B — Advokatura huquqiy institut sifatida belgilangan. 2. Advokatura faoliyati kimlar uchun yuridik yordam ko‘rsatadi? A) Faqat jismoniy shaxslarga B) Faqat yuridik shaxslarga C) Jismoniy va yuridik shaxslarga D) Faqat davlat organlariga Javob: C — Har ikki turdagi shaxslarga yuridik yordam beradi. 3. Advokatura faoliyati qaysi huquqiy hujjat bilan tartibga solinadi? A) Mehnat kodeksi B) Advokatura to‘g‘risidagi Qonun C) Soliq kodeksi D) Uy-joy kodeksi Javob: B — “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonun. 4. Advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun nimani olish shart? A) Diplomni nusxasi B) Advokatlik litsenziyasi C) Sud qarori D) Ixtiyoriy xat Javob: B — Advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun litsenziya zarur. 5. Advokatura faoliyati amalga oshiriladigan printsiplardan biri qaysi? A) Tijorat manfaat 18 B) Mustaqillik C) Siyosiy tarafkashlik D) Moliyaviy nazorat Javob: B — Mustaqillik advokatura printsiplaridan biridir. 6. Advokat o‘z faoliyatini qayerda amalga oshirishi mumkin? A) Faqat davlat idorasida B) Advokatlik byurosi yoki firmalar orqali C) Faqat sudda D) Sport tashkilotlarida Javob: B — Advokat byuro yoki firma orqali faoliyat yuritadi. 7. Advokatura faoliyati amalga oshirilishida nimalar kafolatlanadi? A) Tijorat raqobati B) Maxfiylik va daxlsizlik C) Faol reklama D) Moliyaviy foyda Javob: B — Maxfiylik va daxlsizlik kafolatlanadi. 8. Advokatning asosiy vazifasi nima? A) Soliq yig‘ish B) Sudlarda mijozni himoya qilish va maslahat berish C) Davlat siyosatini yuritish D) Tijorat bitimlar tuzish Javob: B — Sudlarda himoya va huquqiy maslahat berish. 9. Advokatura institutining asosiy maqsadi nima? A) Faol reklama B) Fuqarolarga huquqiy yordam ko‘rsatish C) Soliq yig‘ish D) Davlat topshirig‘ini bajarish 19 Javob: B — Fuqarolarga huquqiy yordam ko‘rsatish. 10. Advokat kim bo‘lishi mumkin? A) Har qanday shaxs B) Advokatlik faoliyati bo‘yicha litsenziyaga ega bo‘lgan fuqaro C) Faqat sudya D) Faqat prokuror Javob: B — Litsenziyaga ega bo‘lgan fuqarolar. 11. Advokat faoliyati qaysi printsiplar asosida amalga oshiriladi? A) Maxfiylik, mustaqillik, qonun ustuvorligi B) Tijorat manfaat, reklama C) Siyosiy tarafkashlik D) Moliya nazorati Javob: A — Maxfiylik, mustaqillik va qonun ustuvorligi. 12. Advokatura faoliyati qaysi organ orqali ro‘yxatdan o‘tkaziladi? A) Soliq organi B) Adliya organi C) Vazirlar Mahkamasi D) Oliy Majlis Javob: B — Adliya organi (advokat tuzilmalarini ro‘yxatdan o‘tkazadi). 13. Advokat faoliyati davomida qaysi qonunni hurmat qilishi shart? A) Faqat mijoz qoidalari B) Advokatura to‘g‘risidagi qonun va boshqa normativ hujjatlar C) Faqat xalqaro bitimlar D) Faqat o‘z fikri Javob: B — Advokatura qonuni va tegishli hujjatlar. 14. Advokatura institutining huquqiy tabiati qanday? A) Tijorat tashkiloti 20 B) Huquqiy institut C) Sanoat kompaniyasi D) Media tashkiloti Javob: B — Advokatura huquqiy institutdir. 15. Advokatning mustaqilligi nima bilan belgilanadi? A) Mijozning pul miqdori bilan B) Qonunchilik va kasbiy standartlar asosida C) Siyosiy qo‘llab - quvvatlash bilan D) Reklama orqali Javob: B — Qonun va kasbiy standartlar asosida mustaqil ATAMALAR; 1. Advokatura – fuqarolarga va yuridik shaxslarga huquqiy yordam ko‘rsatadigan mustaqil yuridik institut. 2. Advokat – Advokatura faoliyatini amalga oshiradigan litsenziyaga ega shaxs. 3. Advokatlik shartnomasi – advokat va mijoz o‘rtasidagi huquqiy xizmat ko‘rsatish shartnomasi. 4. Huquqiy yordam – advokat tomonidan ko‘rsatiladigan yuridik maslahat va vakillik. 5. Maxfiylik – advokat va mijoz o‘rtasidagi muloqotning oshkor qilinmasligi printsipi. 6. Mustaqillik – advokatning faoliyatini davlat yoki boshqa tashqi ta’sirdan xoli olib borishi. 7. Vakillik – advokatning mijoz nomidan sud yoki boshqa organlarda ishtirok etishi. 8. Kasbiy etik kodeks – advokatlar faoliyati uchun belgilangan axloqiy va professional qoidalar to‘plami. 9. Huquqiy maslahat – advokat tomonidan mijozga qonuniy maslahat berish. 21 10. Sudda himoya qilish – advokatning mijoz manfaatlarini sud jarayonida himoya qilishi. 11. Advokatlik byurosi – advokatlar faoliyatini tashkil etadigan va ro‘yxatdan o‘tgan tashkilot. 12. Litsenziya – advokatlik faoliyatini yuritish huquqini beruvchi rasmiy hujjat. 13. Daxlsizlik – advokatning mijozga oid ma’lumotlarni oshkor qilmaslik majburiyati. 14. Huquqiy vakolat – advokatning qonun bilan belgilangan vazifa va huquqlari. 15. O‘zbekiston Respublikasi Advokatura to‘g‘risidagi Qonun – advokatura faoliyatini tartibga soluvchi asosiy normativ hujjat. 16. Mijoz – advokat xizmatidan foydalanayotgan jismoniy yoki yuridik shaxs. 17. Huquqiy vakillik – advokatning mijozni qonuniy huquqlarini himoya qilishda vakillik qilishi. 18. Professional tajriba – advokatning huquqiy sohada o‘zlashtirgan bilim va amaliy ko‘nikmalari. 19. Qonun ustuvorligi – advokat faoliyatida har qanday qaror va harakat qonunlarga mos bo‘lishi zarurati. 20. Advokatura printsiplari – maxfiylik, mustaqillik, daxlsizlik, qonuniylik kabi advokatura faoliyati asosiy tamoyillari. KAZUSLAR ; 1-kazus Holat: Fuqarolardan biri advokatga murojaat qilib, unga ish beruvchi tomonidan mehnat shartnomasini noqonuniy ravishda bekor qilganini sud orqali qaytarishni so‘radi. Savol: Advokatning vazifasi nima bo‘ladi? Javob: Advokat mijozga huquqiy maslahat beradi, ish beruvchi harakatlarining 22 qonuniyligini baholaydi va mijoz nomidan sudga da’vo arizasi beradi. U sudda mijozni himoya qiladi. 2-kazus Holat: Mijoz advokatga shaxsiy moliyaviy nizolar bilan bog‘liq masalani hal qilishni so‘radi. Advokat esa mijoz sirlarini oshkor qilmaslikka majbur. Savol: Advokat qaysi prinsip asosida harakat qilishi kerak? Javob: Maxfiylik (daxlsizlik) prinsipi asosida, mijozning moliyaviy va shaxsiy ma’lumotlarini oshkor qilmaslik majburiyati mavjud. 3-kazus Holat: Yuridik shaxs advokatga mulkni noqonuniy egallash holatini sud orqali hal qilishni topshirdi. Advokat mustaqil ravishda strategiya ishlab chiqadi. Savol: Advokat faoliyatining qaysi xususiyati namoyon bo‘lmoqda? Javob: Mustaqillik xususiyati — advokat tashqi ta’sirlardan xoli holda faoliyat olib boradi va qaror qabul qiladi. 4-kazus Holat: Sud jarayonida advokat mijozning ishini himoya qilmoqda, lekin boshqa tomon advokatning maxfiy ma’lumotni oshkor qilishga urinishmoqda. Savol: Advokat nima qilishi kerak? Javob: Advokat daxlsizlik va maxfiylik majburiyatini bajaradi, hech qanday shaxsiy yoki tashqi bosimga berilmaydi va qonuniy vakolat doirasida faqat mijoz manfaatlarini himoya qiladi. 5-kazus 23 Holat: Fuqarolardan biri advokatga shikoyat bilan murojaat qilgan: “Menga advokatlik xizmatini ko‘rsatadigan shaxs qonunga zid harakat qilyapti”. Savol: Mijoz qanday chorani ko‘rishi mumkin? Javob: Mijoz advokat faoliyatini nazorat qiluvchi organga (Adliya vazirligi yoki advokatura palatasi) murojaat qilishi mumkin. Advokatga nisbatan kasbiy etik va qonuniy choralar ko‘riladi. SAVOL-JAVOBBLAR; 1. Savol: Advokatura tushunchasi O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra qanday ta’riflanadi? Javob: Advokatura — fuqarolarga va yuridik shaxslarga huquqiy yordam ko‘rsatadigan mustaqil yuridik institut. 2. Savol: Advokat kim hisoblanadi? Javob: Advokat — advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun litsenziyaga ega bo‘lgan fuqarodir. 3. Savol: Advokatura faoliyatini tartibga soluvchi asosiy huquqiy hujjat qaysi? Javob: “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonun va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 4. Savol: Advokat faoliyatining asosiy printsiplari qaysilar? Javob: Maxfiylik (daxlsizlik), mustaqillik, qonuniylik va kasbiy etik printsiplar. 5. Savol: Advokat va mijoz o‘rtasidagi huquqiy munosabatni nima tartibga soladi? Javob: Advokatlik shartnomasi. 6. Savol: Advokatning maxfiylik majburiyati nimani anglatadi? Javob: Mijozning shaxsiy, moliyaviy va boshqa sirlarini oshkor qilmaslik. 7. Savol: Advokat faoliyati qayerda amalga oshiriladi? Javob: Advokatlik byurosi, advokat firmasi yoki mustaqil advokat sifatida. 24 8. Savol: Mijoz advokatdan nima kutishi mumkin? Javob: Maxfiy va ishonchli huquqiy maslahat, shuningdek sud va boshqa organlarda vakillik. 9. Savol: Advokatning mustaqilligi nimaga bog‘liq? Javob: Qonun va kasbiy standartlarga, tashqi bosimga berilmaslik. 10. Savol: Advokat huquqiy vakolatiga nimalar kiradi? Javob: Mijozni sud va boshqa organlarda vakillik qilish, huquqiy maslahat berish, hujjat va dalillarni so‘rash, ekspert xulosalarini olish. 25

Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida shaxsning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu vazifani amalga oshirishda advokatura instituti alohida o‘rin tutib, fuqarolarga malakali yuridik yordam ko‘rsatish, ularning buzilgan huquqlarini tiklash hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim huquqiy kafolat vazifasini bajaradi. Advokatura faoliyati orqali shaxs va davlat o‘rtasidagi huquqiy muvozanat ta’minlanib, sud-huquq tizimida adolat va qonun ustuvorligiga erishiladi

Sotib olish