Ijtimoiy ish mutaxassisining o’rni va uning vazifalari - San'at - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	57.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	San'at

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Ijtimoiy ish mutaxassisining o’rni va uning vazifalari

Sotib olish

MAVZU: Ijtimoiy ish mutaxassisining o’rni va uning vazifalari

Reja:
Kirish

I bob. Ijtimoiy ish kasbining mohiyati va ahamiyati
I.1. Ijtimoiy ish tushunchasi va uning kelib chiqishi
I.2. Ijtimoiy ish mutaxassisining kasbiy faoliyat sohasi
I.3. Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash

II bob. Ijtimoiy ish mutaxassisining faoliyat yo’nalishlari
II.1. Oila va bolalar bilan ijtimoiy ish
II.2. Keksalar va nogironlar bilan ijtimoiy ish
II.3. Zo’ravonlikka uchragan shaxslar bilan ijtimoiy ish
Xulosa

1
KIRISH
Ijtimoiy ish - amaliy faoliyat turi sifatida o‘z faoliyati yo‘naltirilgan
obyektning o ‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Tor ma’noda ijtimoiy ish —
insonlar, tashkilotlarga muamrno, qiyinchiliklami (shaxsiy, ijtimoiy va holatiy)
anglashga, ulami himoyalash, qo‘llab- quvvatlash, to‘g‘ri yo'naltirish va qayta
tiklash orqali yengib o‘tishga yordam beruvchi faoliyat hisoblanadi. Kengma’noda
esa ijtimoiy ish alohida shaxslar, aholi ijtimoiy qatlarn va guruhlaming ijtimoiy
muammoiarini yechishga, insonlarni ijtimoiy vazifalarini bajarishiga bo‘lgan
qobiliyatlarini qayta tiklash va yaxshilashga samarali ta’sir etuvchi shart-
sharoitlami yaratishga yo'naltirilgan faoliyatdir. , Umuman olganda, ijtimoiy
ishning maqsadi aholini jumladan, ijtimoiy yordamga muhtoj qatlamlarining
ijtimoiy kafolatlangan guruhiy, shaxsiy qiziqish va ehtiyqjlarini qondirishga
bo‘lgan umumlashgan, universal faoliyat turidir. Ijtimoiy ish amaliy faoliyat
sifatida quyidagi tashkiliy qismlardan: obyekt, subyekt, vazifalar, vositalar,
maqsadlar va boshqaruvdan iborat.
Ijtimoiy xizmatlar-bu shaxslar va guruhlarga jamiyatga yaxshiroq
moslashishga yordam berishning tizimli usuli. Boshqa kasblarda bo'lgani kabi,
ijtimoiy xizmat, maxsus bilim va ko'nikmalar ham ma'lum printsiplarga asoslanadi.
Ijtimoiy ish ijtimoiy o'zgarish va rivojlanish, ijtimoiy faollik va odamlarni
kuchaytirish (shaxslar va jamiyatlarni rivojlantirishda iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy,

ta'lim, jins yoki ma'naviy jihatlar) va amaliyotga asoslangan kasb hisoblanadi.
Ijtimoiy ishchilar, odatda ular ishlaydigan davlat yoki xususiy sektor. Sog'liqni
saqlash, ta'lim, huquq, qochqinlar kabi turli sohalarda ishlash qobiliyatini o'z ichiga
oladi. Shuningdek, ijtimoiy ishchilar ijtimoiy adolat va ijtimoiy siyosatni
kuchaytirish uchun ishlashlari mumkin. Hukumat siyosatini ishlab chiqish jarayoni
bilan hamkorlikda va jamiyatdagi tengsizliklarni bartaraf etishga yordam beradi.
ijtimoiy xizmatlar, ijtimoiy adolat va professional sohaga muhtoj bo'lgan
shaxslarga yordam berish maqsadida odamlarning hayotini yaxshilash. Ijtimoiy
ishchilar odamlarning muammolarini tushunishadi va bir vaqtning o'zida ishlashda
echimlarni ishlab chiqadilar, inson huquqlari va axloqiy qadriyatlarga hurmat
ko'rsatadilar. Ijtimoiy xizmatlar, jamiyat farovonligini oshirishda muhim rol
o'ynaydi va odamlar hayotida ijobiy o'zgarishlarni yaratishda samarali vosita
sifatida ishlatiladi.
Ijtimoiy ish jamiyatda ijtimoiy xizmatlar, shaxslar, oilalar va guruhlar,
ijtimoiy adolat ehtiyojlarini qondirish targ'ib, bir intizom faoliyati bilan
shug'ullanuvchi oshirish maqsadida turmush darajasini va ijtimoiy farovonligini
oshirish. Ijtimoiy xizmatlar; bolalar xizmatlari, qariyalar va nogironlik bo'yicha
xizmatlar, jamoat salomatligi xizmatlari, oilaviy xizmatlar, reabilitatsiya
xizmatlari, ijtimoiy xizmatlar farovonlik kabi ko'plab sohalarni qamrab oladi.
Ijtimoiy xizmatlar, hamdardlik, muloqot qobiliyatlari, muammolarni hal qilish
qobiliyati, sabr-toqat, jamoada ishlash qobiliyatlari, analitik fikrlash qobiliyatlari
kasbini yaratish uchun quyidagi fazilatlarga ega bo'lish muhimdir.
2
Ijtimoiy ish deganda shaxslar, oilalar, guruhlar va jamoalarning umumiy
farovonligi va ijtimoiy faoliyatini yaxshilashga qaratilgan ma'lum bir sohadagi
sa'y-harakatlar tushuniladi. Ijtimoiy faoliyat deganda odamlarga ijtimoiy
munosabatlarini saqlab qolish uchun berilgan imkoniyatlar tushuniladi. Ijtimoiy
ish sotsiologiya , psixologiya , siyosatshunoslik , sog'liqni saqlash , jamiyatni

rivojlantirish, huquq va iqtisodiyot kabi ijtimoiy fanlar bilan chambarchas bog'liq
bo'lib , jamiyat o'zgarishining ijtimoiy va shaxsiy muammolarini hal qilishga
qaratilgan . Inson huquqlari va ijtimoiy adolat ijtimoiy ish amaliyotining falsafiy
asoslari hisoblanadi. Ijtimoiy ish amaliyotlari odatda shaxslar yoki kichik guruhlar
bilan bevosita ishlashni talab qiladi.
Universitetlar va kurslar bu sohada mutaxassislar tayyorlaydi. Bu xizmat
sifatini oshiradi. Davlat dasturlari ijtimoiy ishni qo‘llab-quvvatlashi lozim.
Moliyaviy yordam va grantlar zarur. Bu resurslar xizmatlarning kengayishiga
yordam beradi. Davlat va nodavlat tashkilotlar hamkorlik qiladi. Jamoatchilikni
xabardor qilish ijtimoiy ishning ahamiyatini oshiradi. Kampaniyalar va ommaviy
axborot vositalari ishlatiladi. Bu jamiyatning qo‘llab-quvvatlashini oshiradi.
Xabardorlik muammolarni hal qilishni tezlashtiradi.
O‘zbekistonda ijtimoiy ishO‘zbekistonda ijtimoiy ish rivojlanmoqda. Davlat zaif
guruhlarni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini joriy qildi. Qonunchilikda ijtimoiy
xizmatlar kafolatlanadi. Bu muhim islohot hisoblanadi. Mahallalar ijtimoiy ishda
katta rol o‘ynaydi. Ular muhtoj oilalarni aniqlaydi va yordam beradi. Bu an’anaviy
tizim ijtimoiy ishni mustahkamlaydi. Mahalla va davlat hamkorligi samarali.
O‘zbekistonda nodavlat tashkilotlar faol. Ular nogironlar va kambag‘allarga
yordam beradi. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik kuchaymoqda. Bu ijtimoiy
ishni rivojlantiradi.
Ijtimoiy ish kelajakda yanada rivojlanadi. Texnologiyalar xizmatlarni
osonlashtiradi. Masalan, onlayn maslahatlar va raqamli platformalar qo‘llaniladi.
Bu xizmatlarning qamrovini kengaytiradi. Davlatlar ijtimoiy ishga ko‘proq
sarmoya kiritadi. Xalqaro tashkilotlar hamkorlikni davom ettiradi. Bu global
miqyosda tenglikni oshiradi. Ijtimoiy ish standart bo‘lib qoladi. O‘zbekistonda
ijtimoiy ish infratuzilmasi kengayadi. Ko‘proq mutaxassislar tayyorlanadi.
Mahalliy va xalqaro tajribalar birlashtiriladi. Bu jamiyatni yanada adolatli qiladi.
Ijtimoiy ish va jamiyat

Ijtimoiy ish jamiyatni birlashtiradi. U odamlarga teng imkoniyatlar beradi.
Zaif guruhlar jamiyatda faol ishtirok etadi. Bu hamjihatlikni oshiradi.Ijtimoiy ish
iqtisodiy rivojlanishga yordam beradi. Odamlar o‘z imkoniyatlarini ishlatadi. Bu
ish o‘rinlari va farovonlikni oshiradi. Ijtimoiy ish jamiyatning barqarorligiga
xizmat qiladi.Ijtimoiy ish yoshlarni ilhomlantiradi. Ular insonparvarlik va adolat
g‘oyalarini
3
qabul qiladi. Bu kelajak avlod uchun ijobiy o‘zgarishlar keltiradi. Ijtimoiy ish
jamiyatning qadriyatidir.
Ijtimoiy xodimlar jarayonning asosiy ishtirokchilaridir. Ular muhtojlarning
ehtiyojlarini tushunadi. Yordam va resurslar taqdim etadi. Bu ishonch va
empatiyaga asoslanadi. Ijtimoiy xodimlar jamoatchilik bilan hamkorlik qiladi. Ular
muammolarni davlatga yetkazadi. Qonuniy va ijtimoiy o‘zgarishlarni targ‘ib
qiladi. Xodimlar jamiyatning ovozi hisoblanadi. Ijtimoiy xodimlar doimiy ravishda
o‘qishi kerak. Treninglar va seminarlar ularga yordam beradi. Bu ularning
malakasini oshiradi. Xodimlar ijtimoiy ishning muvaffaqiyat kalitidir. Ijtimoiy ish
muhtojlarga yordam berishga xizmat qiladi. U jamiyatda tenglik va adolatni
oshiradi. Ijtimoiy ish odamlarning hayot sifatini yaxshilaydi. U jamiyat rivojlanishi
uchun zarurdir.
O‘zbekistonda ijtimoiy ish davlat va mahalla tizimlari orqali
rivojlanmoqda. Bu faoliyat zaif guruhlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ijtimoiy ish
jamiyatni birlashtiradi. Kelajakda u yanada muhim bo‘ladi. Ijtimoiy ish kasbining
mohiyati insonlarga, oilalarga va jamoalarga ularning shaxsiy va ijtimoiy
qiyinchiliklarini yengishda, hayot sifatini yaxshilash, imkoniyatlarini kengaytirish
hamda ijtimoiy adolat va tenglikni ta'minlashda professional yordam ko'rsatishdan
iborat, ahamiyati esa jamiyatda zaif qatlamlarni qo'llab-quvvatlash, ijtimoiy
muammolarni hal etishga ko'maklashish, barqarorlikni ta'minlash va inson
huquqlarini himoya qilishdan kelib chiqadi.

I BOB. IJTIMOIY ISH KASBINING MOHIYATI VA AHAMIYATI
I.1 Ijtimoiy ish tushunchasi va uning kelib chiqishi
XIX asrning ikkinchi yarmida Buyuk Britaniyada vujudga kelgan
Uyushgan xayriya jamiyati va Turar joy harakati kabi tashkilotlar professional
ijtimoiy ishning paydo bo lishi uchun asos tayyorladilar. 1887-yilda asos solinganʻ
Uyushgan xayriya jamiyati, 1886-yilda Nyu-Yorkda tashkil topgan Qo shnilar
ʻ
gildiyasi andozalari asosida 1880-yillarda AQShning Baffalo shahrida ham xayriya
tashkiloti tashkil topdi. Bu tashkilotlarning ikkalasi ham kambag allarga amaliy
ʻ
yordam ko rsatish maqsadida tashkil etilgan bo lib, ularning ishida aholining
ʻ ʻ
yuqori va o rta qatlamlaridan bo lgan o qimishli kishilar qatnashgan. Bunday
ʻ ʻ ʻ
tadbirlar, ayniqsa, ijtimoiy ishni o zlarining ijtimoiy mavqeini yaxshilash va
ʻ
iqtisodiy mustaqillikka erishish imkoniyati sifatida ko rgan yosh ayollarni o ziga
ʻ ʻ
tortardi. 1
1892-yilga kelib, AQSH va Kanadaning yirik shaharlarida ushbu turdagi 92 ta
xayriya tashkilotlari tashkil etildi. Baltimordagi uyushgan xayriya jamiyatida
ishlagan Meri Richmond xayriya ishlarini yaxshilash masalalarini hal qilishda
ta limni birinchi o ringa qo ygan. Shu bilan birga, u ikkita yo nalishni ajratib
ʼ ʻ ʻ ʻ
ko rsatdi: ma rifiy ishlar (maqolalar chop etish, davriy nashrlar tashkil etish,
ʻ ʼ
ommaviy nutqlar, seminarlar, jamoatchilik, o quvchilar va talabalar bilan
ʻ
uchrashuvlar) va xayriya ishlari bilan shug ullanuvchi mutaxassislarni tayyorlash,
ʻ
kasbiy ta lim berish. 1898-yilda Nyu-Yorkda Ijtimoiy ish maktabi ochildi.
ʼ
1899-yilda Amsterdamda ikki yillik o quv dasturi bo yicha Ijtimoiy
ʻ ʻ
ishchilarni tayyorlash instituti ochildi. Shu yili Berlinda ijtimoiy sohada ishlashni
1
. Richmond, Mary E. Social Diagnosis. — New York: Russell Sage Foundation,
1917. B: 45–62
4

istagan yosh ayollarni bir yillik tayyorlash dasturi ish boshladi. 1910-yilga kelib,
dunyoda 15 dan ortiq (ulardan 5 tasi AQShda) ijtimoiy ishchilarni tayyorlaydigan
ta lim muassasalari mavjud edi.ʼ 2
Birinchi jahon urushidan so ng, Qo shma Shtatlarda ijtimoiy ishda
ʻ ʻ
diagnostika deb ataladigan yo nalish paydo bo ldi, u Nyu-Yorkdagi Smit kollejiga
ʻ ʻ
aloqador bo lib, bu yerda ijtimoiy ishchilarni psixiatriya xizmatlarida ishlash
ʻ
uchun tayyorlashgan. Ularga bo lgan ehtiyoj juda katta edi, chunki Birinchi jahon
ʻ
urushi qatnashchilari turli xil psixologik muammolarni boshdan kechirardilar.
Ushbu yo nalish ijtimoiy ishni mijozni davolashdan, uning shaxsiyatini
ʻ
o zgartirishdan va atrof-muhitga moslashishiga yordam berishdan iborat deb
ʻ
tushungan.
1930-yillarda Pensilvaniya shtatida ijtimoiy ishda funktsional yo nalish
ʻ
paydo bo ldi, bu ijtimoiy ishchi va mijoz o rtasidagi hamkorlikka qaratilgan bo lib,
ʻ ʻ ʻ
rasmiy va avtoritar munosabatlardan voz kechishni ko zda tutadi. Ushbu yo nalish
ʻ ʻ
ijtimoiy ishni davolash sifatida emas, balki xizmat sifatida ko rib chiqdi.
ʻ
Elberfeld sistemasi zamonaviy Ijtimoiy yordam tizimi shakllanishida
muhim ahamiyat kasb etdi. 1852-yilning Aprel oyida Prussiyaning Elberfeld shahri
tadbirkorlari (hozirgi vaqtda shahar Wuppertal tarkibida) D. fon der Haydt, G.
Shliper va D. Peters shahar Kengashiga jamoatchilik ruhining yangi
kontseptsiyasini taqdim etdilar. Muhtojlar ikki guruhga bo lindi: „uydagi“ va
ʻ
„tashqi“. „Uydagi“ muhtojlar shaharning ijtimoiy muassasalarida (uysizlar
yotoqxonasi, tashlab ketilgan bolalar uchun boshpana, ruhiy kasallar shifoxonasi)
edi. Qolganlar barcha muhhtojlar esa „tashqi muhtojlar“ deb nomlangan. Ular bilan
ishonchli vakillar ish olib borgan. Vakillarning vazifasi ota-onalar farzandlariga
2
Popple, Philip R., Leighninger, Leslie. Social Work, Social Welfare, and
American Society. — Boston: Allyn & (XIX asr oxirida AQSh va Buyuk
Britaniyada xayriya tashkilotlari, settlement movement va professional
ijtimoiy ishning vujudga kelishi).
5

yaxshi tarbiya berishlari uchun ularga „dalda berish“ bo lgan; bolalarda esa ota-ʻ
onani hurmat qilish, ularga yordam berishga intilish kabi hislatlarni tarbiyalashlari
kerak edi. Vasiylar har bir oila ehtiyojining sabablarini o rganib, haqiqiy
ʻ
muhtojlarni aniqlashgan. Agar shoshilinch moliyaviy yordam talab etilsa (bolalar
tug ilishi, dafn marosimi, kasallik), vasiy uni o zi bergan bo lsa-da, nafaqani
ʻ ʻ ʻ
uzaytirish uchun maxsus ruxsatnoma kerak edi. Elberfeld tizimining tamoyillari
(bepullik, individualizatsiya, markazsizlashtirish va qisqa muddatli yordam) 1880-
yilda Nemis kambag allar farovonligi va xayriya uyushmasi tomonidan qabul
ʻ
qilingan.
Qo'llab-quvvatlash: Ijtimoiy ishchilar nogironlar, yolg'iz keksal, qiynalgan oilalar,
uysizlar va giyohvandlikka duchor bo'lganlarga yordam berishadi.
Himoya: Inson huquqlarini himoya qilish va kamsitishga qarshi kurashish
kasbning muhim qismidir.
Reabilitatsiya: Ijtimoiy reabilitatsiya qilish, odamlarning jamiyatda o'z o'rnini
topishiga yordam berishga qaratilgan.
Resurslar va imkoniyatlar: Muhtojlarga resurslar topishda va ulardan
foydalanishda yordam berish.
Jamiyat bilan ishlash: Odamlarni o'z atrofidagilar bilan hamkorlik qilishga undash.
Kasbning ahamiyati:
Ijtimoiy adolat: Jamiyatda tenglik va adolatni oshiradi, zaif guruhlarni
qo'llab-quvvatlaydi. Ijtimoiy barqarorlik: Aholining turli qatlamlarini himoya
qilish orqali jamiyatdagi barqarorlikni ta'minlaydi. Hayot sifatini yaxshilash:
Odamlarning o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi va farovonligini yaxshilaydi.
Iqtisodiy rivojlanishga hissa: Odamlar jamiyatda faol ishtirok etishi uchun sharoit
yaratib, iqtisodiy o'sishga yordam beradi.

Insonparvarlik: Insonparvarlik tamoyillarini targ'ib qiladi va inson qadrini
yuksaltadi.
Ijtimoiy ish — bu inson va ijtimoiy guruhlarning shaxsiy va ijtimoiy
muammolarini hal qilishga qaratilgan professional faoliyat bo lib, unda yordam,ʻ
himoya, tuzatish va reabilitatsiya ko rsatiladi; uning kelib chiqishi 19-asr oxiri va
ʻ
20-asr boshlarida, sanoatlashtirish, urbanizatsiya va ijtimoiy qiyinchiliklar
(qashshoqlik, uysizlik, kasalliklar) kuchayishi natijasida, insonparvarlik g oyalari
ʻ
va professional yondashuvlar asosida shakllangan.
6
Ijtimoiy ish tushunchasi, Maqsad: Odamlar va guruhlarning hayot sifatini
yaxshilash, ularning jamiyatda to laqonli faoliyat yuritishini ta minlash.
ʻ ʼ
Yordamga muhtojlarga (qariyalar, nogironlar, bolalar, oilalar,
giyohvandlar, uysizlar) ko maklashish. Ijtimoiy muammolarni hal qilishda
ʻ
shaxslarni o z-o ziga yordam berishga undash. Inson huquqlari va ijtimoiy adolat
ʻ ʻ
tamoyillarini himoya qilish.
Qamrovi: Inson xulq-atvori va ijtimoiy tizimlar nazariyalaridan foydalanib,
insonlarni o z atrofi bilan hamkorlik qilishga undaydi.
ʻ
Kelib chiqishi
Asosiy sabablar: Sanoatlashuv, urbanizatsiya, ijtimoiy tengsizlik, urushlar va
iqtisodiy inqirozlar tufayli yuzaga kelgan og ir ijtimoiy holatlar.
ʻ
Tarixiy rivojlanish:
Dastlab diniy va xayriya tashkilotlari orqali amalga oshirilgan yordam,
keyinchalik davlat va professional tuzilmalarga o tgan.19-asr oxirida AQShda
ʻ
"Charity Organization Societies" (Xayriya tashkilotlari jamiyatlari) va "Settlement

House" (Yashash joylari) harakatlari ijtimoiy ishning professional asoslarini
yaratgan.
20-asr boshlarida bu harakatlar nazariy asoslar va ilmiy yondashuvlar bilan
mustahkamlanib, zamonaviy ijtimoiy ish shakllangan. Ijtimoiy ishning kelib
chiqishi qadim zamonlarga borib taqaladi, lekin u kasbiy faoliyat sifatida XIX
asrda Buyuk Britaniyada shakllangan. Ijtimoiy ishning dastlabki shakli sifatida
Elberfeld tizimi hamda Meri Richmondning ijtimoiy ish nazariyasi hamda
amaliyotiga qo'shgan hissasi muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy ishning
rivojlanishiga katta hissa qo'shganlardan biri Meri Richmond bo'lib, u ijtimoiy
ishning kasbiy faoliyatining asosini tashkil qiluvchi "do'stona tashrif" usulini
ishlab chiqqan.
Ijtimoiy ishning vujudga kelishi va rivojlanishiga ta'sir qilgan yana bir
muhim omil sanoat inqilobi hamda urbanizatsiya jarayonidir. Sanoat inqilobi
davrida aholining katta qismi shaharlarga ko'chib o'tgan, bu esa qashshoqlik,
ijtimoiy noqulaylik hamda boshqa ijtimoiy muammolarga sabab bo'lgan. Shu
sharoitda ijtimoiy ishchilar yordamga muhtoj insonlarga bevosita yordam
ko'rsatish orqali ularni qo'llab-quvvatlagan. Ijtimoiy ish kasbiy faoliyat sifatida
AQSH, Kanada, Avstraliya hamda Yevropaning aksariyat mamlakatlarida keng
tarqalgan.
Ijtimoiy ish fan sifatida ijtimoiy faoliyatning buzilishi holatlarida shaxs,
oila yoki jamiyatning ichki va tashqi resurslaridan foydalanish jarayonini
boshqarish
7
qonuniyatlari haqidagi ilmiy bilimlar sohasi sifatida tushunilishi mumkin (B. V
Kupriyanov). Ijtimoiy ishning boshqa fanlar bilan o zaro ta sirini aniqlash uningʻ ʼ
keng hajmlilik xususiyatini, shuningdek, sotsiologiya , psixologiya va boshqalar
kabi tegishli bilim sohalaridan farqini ko rsatdi.
ʻ

Ijtimoiy muammolarni yuzaga keltiruvchi sabablarni o rganish davomidaʻ
ijtimoiy jarayonlarni, ijtimoiy munosabatlarni tavsiflashda, ijtimoiy guruhlarning
xususiyatlarini tahlil qilishda ijtimoiy ish fan sifatida ilmiy g oyalardan, predmeti
ʻ
ijtimoiy fanlarga yaqin bo lgan boshqa ijtimoiy fanlarning kontseptual
ʻ
vositalaridan muqarrar ravishda foydalanadi.
Yevropada ijtimoiy ish rivojlanishini quyidagi to'rtta an'anaviy farovonlik
yoki ijtimoiy modellar orqali tushunish mumkin:
Shimoliy model . Skandinaviya mamlakatlari va Baltik mamlakatlari tomonidan
qo'llaniladi. Ijtimoiy sug'urtaga katta e'tibor qaratiladi. Davlat tibbiy yordam,
pensiya ta'minoti, ishsizlik bo'yicha nafaqalar, oilaviy yordam, ta'lim va turar-joy
sohalari uchun mas'uldir.
Bismark modeli . Germaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandlar va Shveytsariya
tomonidan qo'llaniladi. Ijtimoiy sug'urta ish beruvchilar va ishchilarning majburiy
badallari hisobiga moliyalashtiriladi.
Beveridj modeli . Buyuk Britaniya va Irlandiya tomonidan qo'llaniladi. Sog'liqni
saqlash, pensiya ta'minoti va ishsizlik bo'yicha nafaqalar universal davlat
xizmatlari sifatida taqdim etiladi.
Janubiy Yevropa modeli . Italiya, Ispaniya, Portugaliya va Gresiya tomonidan
qo'llaniladi. Oilaviy va xususiy yordamga tayanadi. 3
Evropa ijtimoiy modeli iqtisodiy globallashuvni muhokama qilishda paydo
bo'lgan va odatda Evropa mamlakatlaridagi bandlikni tartibga solish va ijtimoiy
himoya darajasini qo'shma Shtatlardagi sharoitlarga qarama-qarshi qo'yadigan
3
Esping-Andersen, Gøsta.
The Three Worlds of Welfare Capitalism. — Princeton: Princeton University Press, 1990.
— 18–34-betlar
(Shimoliy/Skandinaviya modeli, konservativ–korporativ (Bismark) va liberal (Beveridj)
modellar nazariy asoslari)
8

tushunchadir. Bu tez-tez Evropa Ittifoqi siyosati munozaralar keltirilgan, har ikki
mehnat uyushmalari vakillari tomonidan, shu jumladan, va ish beruvchilar, keng
"iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy taraqqiyot ajralmas ekanligini ishonch" va
"connote uchun [c]ompetitiveness va birdamlik, ham bor kelajak uchun
muvaffaqiyatli Evropani qurishda hisobga olingan".Evropa davlatlari hammasi
ham bitta ijtimoiy modeldan foydalanmasa-da, Evropadagi farovonlik davlatlari bir
nechta keng xususiyatlarga ega. Bularga, odatda, ish darajasi va shartlari uchun
siyosiy javobgarlikni qabul qilish, barcha fuqarolar uchun ijtimoiy himoya ,
ijtimoiy inklyuziya va demokratiya kiradi. Evropa mamlakatlari orasida keng
tarqalgan misollarga universal sog'liqni saqlash , bepul oliy ma'lumot, kuchli
mehnatni muhofaza qilish va qoidalar va ishsizlik sug'urtasi, pensiya pensiyalari va
davlat uylari kabi sohalarda saxiy farovonlik dasturlari kiradi. Evropa hamjamiyati
shartnomasida bir nechta ijtimoiy maqsadlar belgilangan: "ish bilan ta'minlashga
ko'maklashish, yashash va mehnat sharoitlarini yaxshilash ... to'g'ri ijtimoiy
himoya, boshqaruv va mehnat o'rtasidagi muloqot, doimiy yuqori bandlik va
chetlatish bilan kurashish maqsadida inson resurslarini rivojlantirish." turli xil
Evropa davlatlari modelning turli jihatlariga e'tibor qaratganligi sababli, Evropada
to'rtta alohida ijtimoiy modellar mavjud: Shimoliy, Britaniya, O'rta er dengizi va
kontinental.
Shimoliy Yevropa ijtimoiy modeli — bu ijtimoiy xavfsizlikning yuqori
darajasi, keng qamrovli ijtimoiy sug'urta tizimi va bozor iqtisodiyotini kuchli
davlat tomonidan tartibga solish bilan tavsiflanuvchi model. Shimoliy Yevropa
mamlakatlarida (Daniya, Finlyandiya, Islandiya, Norvegiya, Shvetsiya) ijtimoiy
siyosat modeli universalizm, kompensatsiya printsipi, ijtimoiy huquqlarga davlat
kafolatlari, ijtimoiy xavfsizlikning yuqori darajasi, keng qamrovli ijtimoiy sug'urta
tizimi, bozor iqtisodiyotini kuchli davlat tomonidan tartibga solish bilan
tavsiflanadi. Shimoliy Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy siyosat modeli
universalizm, kompensatsiya printsipi, ijtimoiy huquqlarga davlat kafolatlari,

ijtimoiy xavfsizlikning yuqori darajasi, keng qamrovli ijtimoiy sug'urta tizimi,
bozor iqtisodiyotini kuchli davlat tomonidan tartibga solish bilan tavsiflanadi.
Bismark modeli — bu ish beruvchilar va xodimlar majburiy sug'urta
to'lovlarini amalga oshiruvchi ijtimoiy sug'urta tizimi.
Bismark modeli Germaniya kansleri Otto fon Bismark nomi bilan atalgan bo'lib, u
1883-yilda kasallik va keksayish, shuningdek, baxtsiz hodisalar va nogironlik
sug'urtasini o'z ichiga olgan ijtimoiy sog'liqni saqlash sug'urtasi to'g'risidagi
qonunni joriy etgan.
Bismark modeli quyidagi xususiyatlarga ega:
-Majburiylik . Har bir kishi qamrab olingan bo'lishi kerak, bu esa xavfni butun
aholi o'rtasida tarqatish imkonini beradi.
-Ko'p to'lovli tizim . Himoya qilish "kasallik fondlari" deb ataluvchi bir nechta
notijorat sug'urtalovchilar tomonidan amalga oshiriladi.
9
-Moliyalashtirish . Tizim asosan ish beruvchilar va xodimlar o'rtasida bo'linadigan
ish haqi to'lovlari orqali moliyalashtiriladi, zaif guruhlar uchun davlat tomonidan
qo'shimcha qo'llab-quvvatlash mavjud.
-Xizmat ko'rsatish . Xizmatlarning katta qismini notijorat va tijorat tashkilotlari
bo'lgan xususiy provayderlar ko'rsatadi, to'lovlar va to'lovni qaytarish stavkalari
qat'iy tartibga solinadi.Bismark modeli Germaniya, Avstriya, Shveytsariya va
Chexiya kabi mamlakatlarda qo'llaniladi.
Beveridj modeli -milliy sog'liqni saqlash tizimini tashkil etish tamoyillari va
tizimi, uning doirasida tibbiy xizmatlar fuqarolarning daromad solig'i orqali
ta'minlanadi. Model britaniyalik iqtisodchi Uilyam Beveridj tomonidan ishlab
chiqilgan bo'lib, u 1911 yilda Lloyd Jorj tomonidan parlament orqali amalga

oshirilgan ijtimoiy sug'urta tizimiga asoslangan. Model birinchi marta Buyuk
Britaniyada 1946 yilgi qonun bilan institutsionalizatsiya qilingan va 1948 yilda ish
boshlagan. Beveridj modeliga ko'ra, aksariyat kasalxonalar va klinikalar davlat
mulki hisoblanadi, aksariyat tibbiyot xodimlari davlat xizmatchilari hisoblanadi,
shu bilan birga xizmatlari davlat tomonidan to'lanishi mumkin bo'lgan xususiy
tibbiyot muassasalari mavjud bo'lishiga yo'l qo'yiladi. Beveridjning o'zi modelning
asosiy g'oyasini "beshikdan qabrgacha bepul sog'liqni saqlash" deb ta'riflagan.
Beveridj modeli tamoyillaridan foydalanadigan mamlakatlar orasida Buyuk
Britaniya , Italiya , Ispaniya , Skandinaviya mamlakatlari , yangi Zelandiya , Gonkong
va boshqa bir qator davlatlar mavjud. Beveridj modeli — fuqarolarning daromad
solig'i hisobiga tibbiy xizmatlar ko'rsatiladigan milliy sog'liqni saqlash tizimini
tashkil etish printsiplari va tizimi.
Bismark modeli — odamlar davlat muassasalari tomonidan ta'minlanishi mumkin
bo'lgan sog'liqni saqlash faoliyatini to'laydigan fondga haq to'laydigan sog'liqni
saqlash tizimi.
Beveridj modeli joriy etilganda Bismark modeli allaqachon amalda bo'lib, u 1883-
yilda Otto fon Bismark tomonidan tashkil etilgan.
Yevropada ijtimoiy ish rivojlanishining Janubiy Yevropa modeli
(ba’zan O‘rta yer dengizi modeli deb ham ataladi) ijtimoiy himoya va ijtimoiy ish
tizimining o‘ziga xos yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u Italiya, Ispaniya, Gretsiya va
Portugaliya kabi davlatlarda shakllangan. Janubiy Yevropa modelining
shakllanishi. Bu model XX asrning ikkinchi yarmida rivojlana boshlagan. Uning
shakllanishiga:
-an’anaviy oilaviy qadriyatlarning kuchliligi ,
-katolik cherkovi va xayriya tashkilotlarining ta’siri
10

-kech industriallashuv,
-davlat farovonlik tizimining nisbatan sust rivojlanishi katta ta’sir ko‘rsatgan.
Janubiy Yevropa modelining asosiy xususiyatlari
1. Oilaning markaziy roli
-Ijtimoiy muammolarni hal etishda oila asosiy tayanch hisoblanadi.
-Keksalar, nogironlar va bolalar parvarishi ko‘pincha oila zimmasida bo‘ladi.
2. Davlat va nodavlat sektorining cheklangan roli
-Davlat ijtimoiy xizmatlarni to‘liq qamrab olmagan .
-Nodavlat, diniy va xayriya tashkilotlari muhim o‘rin egallaydi.
3. Fragmentar ijtimoiy siyosat
-Ijtimoiy yordam turlari tizimsiz va notekis rivojlangan.
-Hududlar o‘rtasida ijtimoiy xizmatlar sifati va mavjudligida katta farqlar mavjud.
4. Bandlik va ijtimoiy sug‘urta ustuvorligi
-Ijtimoiy himoya asosan ish bilan bandlik va sug‘urta tizimiga bog‘langan.
-Rasmiy ishlamaydiganlar (ayollar, yoshlar) kamroq himoyalangan.
5. Ijtimoiy ishning kech professionalizatsiyasi
-Ijtimoiy ish kasb sifatida kechroq shakllangan .
-Amaliy faoliyat ko‘pincha xayriya va ko‘ngillilik bilan bog‘liq bo‘lgan.
Asosiy ijtimoiy xizmatlar

-Pensiya va ijtimoiy sug‘urta to‘lovlari
-Kam ta’minlangan oilalarga yordam
-Diniy va nodavlat tashkilotlar tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar
-Oilaga va bolalarga yo‘naltirilgan cheklangan dasturlar
11
Janubiy Yevropa modelining afzalliklari
-Oilaviy birdamlik va qarindoshlik munosabatlarining kuchliligi
-norasmiy ijtimoiy yordamning keng tarqalganligi
-An’anaviy qadriyatlarning saqlanib qolishi
Kamchiliklari
-Ijtimoiy tengsizlikning yuqoriligi
-Yoshlar va ayollarning himoyasi sustligi
-Davlat ijtimoiy xizmatlarining yetarli emasligi
Janubiy Yevropa modeli ijtimoiy ishda oila va norasmiy yordam tarmoqlariga
tayanuvchi , davlat roli cheklangan tizim sifatida tavsiflanadi. Bu model shimoliy
Yevropa modelidan farqli ravishda universallik emas, balki oilaviy mas’uliyat va
selektiv yordam tamoyillariga asoslanadi.
I.2. Ijtimoiy ish mutaxassisining kasbiy faoliyat sohasi
Jamiyat farovonligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydigan ijtimoiy
xodimlar jamiyatning eng zaif qatlamlarining hayot sifatini yaxshilashga
intilishadi. Shaxslar, oilalar va jamoalar duch keladigan ijtimoiy, iqtisodiy va

psixologik muammolarga yechim topish, ularning huquqlarini himoya qilish va
ularga imkoniyatlar yaratish ijtimoiy xodimning asosiy vazifalaridir. Xo'sh, bu
muhim kasbning tafsilotlari nimada? Ijtimoiy xodim aniq nima qiladi, qanday
ko'nikmalarga ega bo'lishi kerak va ular martaba boshida yoki tajribali
mutaxassislar sifatida qancha pul ishlaydilar? Ushbu maqolada biz ijtimoiy ishning
barcha jihatlarini yoritib beramiz.Jamiyatning barcha qatlamlari uchun zarur
bo'lgan qo'llab-quvvatlash va yo'l-yo'riq xizmatlari ijtimoiy xodimlarning
professional faoliyati bilan shakllanadi. Kam ta'minlangan guruhlar va xavf ostida
bo'lgan shaxslardan tortib, keksa yoshdagilar va bolalargacha bo'lgan turli
guruhlarga yordam ko'rsatib, ushbu mutaxassislar ijtimoiy siyosatni ishlab
chiqishda ham muhim rol o'ynaydi. Biz ushbu kasb va martaba yo'lining nozik
jihatlari bilan qiziquvchilar uchun keng qamrovli qo'llanma tayyorlandi.
Ijtimoiy xodim kim va uning asosiy vazifalari nimadan iborat degan savolga,
quyidagicha javob berishimiz mumkin: Ijtimoiy xodim - bu shaxslar, oilalar va
jamoalarning ijtimoiy farovonligini yaxshilash, ijtimoiy adolatni ta'minlash va
inson huquqlarini himoya qilish ustida ishlaydigan mutaxassis. Ularning asosiy
vazifalari muhtoj shaxslarni aniqlash, tegishli yordam va resurslarni taqdim etish,
maslahat
12
xizmatlarini taklif qilish va ijtimoiy muammolar uchun aralashuv rejalarini ishlab
chiqishni o'z ichiga oladi. Ijtimoiy xodimlar shaxslarga o'z salohiyatlarini ro'yobga
chiqarishda yordam berishga intilishadi, shu bilan birga ijtimoiy to'siqlarni bartaraf
etish ustida ham ishlaydilar.
Ijtimoiy ishchilar uchun ish sohalari va ish imkoniyatlari
Ijtimoiy ishchilar keng ko'lamli martaba imkoniyatlariga ega. Davlat
sektorida ular ijtimoiy xizmat ko'rsatish tashkilotlarida, munitsipalitetlar, “Ijtimoiy
himoya milliy agentligi”ga qarashli bo'linmalar, maktablar, kasalxonalar va adliya

tizmida (masalan, probatsiya idoralari) ishlashlari mumkin. Xususiy sektorda ular
nodavlat tashkilotlarda (NNT), qariyalar uylarida, maslahat markazlarida va
kompaniyalarning ijtimoiy mas'uliyat bo'limlarida ishlashlari mumkin. 4
Ijtimoiy ishchi bo'lish uchun talab qilinadigan malaka va ma'lumot
Ijtimoiy ishchi bo'lish uchun odatda to'rt yillik bakalavr darajasini taklif
qiluvchi universitetning tegishli bo'limini (Ijtimoiy ish bakalavr dasturi) tugatish
kerak. Ushbu kasbni muvaffaqiyatli bajarish uchun hamdardlik, sabr-toqat,
muloqot qobiliyati, muammolarni hal qilish qobiliyati, analitik fikrlash, axloqiy
qadriyatlarga rioya qilish va inson huquqlariga hurmat kabi fazilatlar talab etiladi.
Doimiy kasbiy rivojlanish uchun turli sertifikat dasturlarida ishtirok etish martaba
o'sishiga ham yordam beradi. Ijtimoiy xodimning kundalik ishlari ular ishlaydigan
tashkilotga va ixtisoslashuv sohasiga qarab farq qilsa-da, ular odatda quyidagilarni
o'z ichiga oladi:
-Ehtiyojlarni tahlil qilish va shaxslar bilan suhbatlashish.
-Mijozlarning muammolari uchun yechimlarni ishlab chiqish va amalga oshirish
rejalarini tayyorlash.
-Boshqa muassasalar va tashkilotlar bilan hamkorlik qilish orqali resurslarni
muvofiqlashtirish.
-Mijozlarni ijtimoiy siyosat va xizmatlar haqida xabardor qilish.
-Ish yozuvlarini yuritish, hisobotlarni tayyorlash va hujjatlarni topshirish tartib-
qoidalarini bajarish.
-Favqulodda vaziyatlarga javob berish va favqulodda yordam ko'rsatish uchun.
4
https://sertifika.kent.edu.tr/sosyal-hizmet-uzmani-nedir-ne-is-yapar-maasi-ne-kadar
13

-Mijozlarni sud jarayonlarida qo'llab-quvvatlash va ularning huquqlarini himoya
qilish.
-Jamoatchilikning xabardorligini oshirishga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish.
Ma’lumki, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash har qanday huquqiy-demokratik davlatning muhim
funksiyalaridan biri hisoblanadi.
Global ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, mehnat
bozoridagi beqarorlik va kambag‘allik xavfining saqlanib qolishi sharoitida
ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Shu
nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy siyosatning huquqiy
asoslarini mustahkamlashga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlarning qabul
qilinishi alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2025-yil 26-dekabrdagi “Ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlariga davlat
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralarini taqdim etish tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-258-sonli Farmoni ijtimoiy
himoya tizimini yangi bosqichga olib chiqishga qaratilgan muhim huquqiy hujjat
hisoblanadi. 5
Mazkur Farmonning asosiy maqsadi ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarning
og‘ir hayotiy vaziyatga tushib qolishining oldini olish, kambag‘allikni qisqartirish
hamda davlat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralarini manzilli, shaffof va tizimli
asosda taqdim etish mexanizmlarini joriy etishdan iboratdir.
Farmonga muvofiq, 2026-yil 1-fevraldan boshlab amaldagi “Ijtimoiy
himoya yagona reyestri” hamda Kambag‘al oilalar reyestri negizida yagona
Ijtimoiy reyestr yuritilishi belgilandi. Ushbu reyestr ijtimoiy yordam ko‘rsatish
uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi yagona axborot tizimi sifatida joriy etilib,
5
PF-258-son “Ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlariga davlat ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash choralarini taqdim etish tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi farmon.
14

oilalarni ularning ijtimoiy-iqtisodiy holatiga qarab “davlat ta’minotidagi oila”,
“kambag‘al oila” va “kambag‘allik chegarasidagi oila” toifalariga ajratish tartibi
normativ jihatdan mustahkamlandi. Farmon bilan davlat ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash choralarini taqdim etishda proporsionallik va differensial yondashuv
tamoyillari joriy etildi. Xususan, bolalar nafaqasi va moddiy yordamni tayinlash
oilaning daromad darajasi hamda mehnatga layoqatli a’zolarning bandlik holatiga
bog‘lab qo‘yildi. Bu yondashuv ijtimoiy yordamning manzilliligini oshirish bilan
bir qatorda, mehnat faoliyatini rag‘batlantirish orqali aholining iqtisodiy faolligini
kuchaytirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, Farmonda “davlat ta’minotidagi oila” toifasiga kiritilgan oilalar
uchun ijtimoiy yordamning kompleks paketi belgilandi. Ushbu paket doirasida
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish, oilaviy tadbirkorlikni
rivojlantirishga qaratilgan imtiyozli kreditlar ajratish, shuningdek, davlat budjeti va
maqsadli jamg‘armalar hisobidan foiz xarajatlarini qoplash kabi huquqiy kafolatlar
nazarda tutilgan.
Farmon bilan nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat bozoriga
integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan “Teng imkon — inklyuziv bandlik”
dasturining joriy etilishi ijtimoiy tenglikni ta’minlash yo‘lidagi muhim qadam
hisoblanadi. Dastur doirasida ularning bandligini ta’minlash hamda tadbirkorlik
faoliyatini yo‘lga qo‘yish uchun foizsiz ssudalar ajratish mexanizmi belgilandi.
Bundan tashqari, ijtimoiy reyestrga kiritish va undan chiqarish bilan bog‘liq
nizolarni hal etish maqsadida tuman (shahar) hokimliklari huzurida mustaqil
apellyatsiya kengashlari tashkil etilishi nazarda tutilgan bo‘lib, bu fuqarolarning
ijtimoiy ta’minot sohasidagi huquqlarini himoya qilishning muhim institutsional
kafolati hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining mazkur Farmoni
ijtimoiy himoya sohasida yagona va zamonaviy huquqiy mexanizmni
shakllantirishga xizmat qiladi. Davlat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralarining
samaradorligi va shaffofligini oshirish, ijtimoiy yordamning manzilliligini

ta’minlash hamda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari huquqlarini
ishonchli himoya qilish ushbu hujjatning asosiy huquqiy ahamiyatini belgilaydi.
Mazkur islohotlar ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlash va barqaror ijtimoiy
rivojlanishni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
I.3. Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti davlat organlari aholi bilan qay
darajada ishlash kerakligi to‘g‘risida yuqori mezonlarni belgilab berdi. Bir yil
davomida bu jarayonlar faqat quruq so‘z bo‘lib qolmasdan, balki amalda,
hayotimizda ro‘y berib, jamoatchilikning fikrlashini o‘zgartiruvchi jiddiy
katalizatorga aylanganining guvohi bo‘ldik. Davlat organlari aholining
murojaatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob berishga, oddiy insonlarning muammolarini
o‘rganib, ularni hal qilishga, yuzma-yuz muloqot o‘rnatishga harakat qilmoqda.
Ommaviy axborot vositalaridagi keskin o‘zgarishlar yillab o‘z yechimini topmagan
ayrim eski muammolarni qayta ko‘rib chiqishga va hal etishga yordam bermoqda.
Ijtimoiy himoyaga kimlar muhtoj? Aholining «himoyaga muhtoj qatlam»i kimlar?
-degan savolga quyidagicha javob berishimiz mumkin.

15
Qamrov nihoyatda keng.Masalan,Mehribon uylarining tarbiyalanuvchilari, shu
jumladan ota-onasi mehnat migratsiyasidan yillab uyiga kelmaydigan insonlarning
farzandi bo‘lgan «ijtimoiy yetimlar». O‘zining tuzalmas kasalligi bilan yakkama-
yakka qolgan nogironligi bor insonlar. Adashib, qonunni buzgan o‘smirlar. Uyda
qarovchisi yo‘q keksalar. Ijtimoiy realibitatsiyasiz qolgan sobiq mahbuslar.
Onkologik va boshqa og‘ir dardga chalinganlar. Og‘ir vaziyatga tushgan oilalar va
oilaviy zo‘ravonlik qurbonlari.

Ko‘rinib turibdiki, kimlardir vaqtinchalik yordamga, kimlardir esa uzoq muddatli
ko‘makka muhtoj. Shuning uchun muammolarni maqsadli hal qilishga imkon
beradigan tizimli chora-tadbirlar ishlab chiqilishi shart.
Endi yechim haqida gaplashsak. Jahon tajribasi asosida fikr bildirish mumkinki,
ijtimoiy himoya ikki ustun – ijtimoiy ta'minot va ijtimoiy faoliyat asosida yuzaga
keladi.
1. Ijtimoiy ta'minot tizimi -hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan va Pensiya
jamg‘armasi tomonidan ajratiladigan pul mablag‘lari vositalari ko‘rinishidagi turli
to‘lov dasturlarni o‘z ichiga oladi.
2.Ijtimoiy ish tizimi – insonlarga shaxsiy va ijtimoiy qiyinchiliklarini bartaraf
etishda qo‘llab-quvvatlash, himoya qilish, tuzatish, realibitatsiya orqali yordam
berishga qaratilgan kasbiy faoliyat hisoblanadi.
Ijtimoiy himoya qilish tizimining samaradorligini ta'minlash uchun yagona
muvofiqlashtiruvchi organ faoliyati kerak bo‘lib,u ijtimoiy himoya va ijtimoiy
ishni samarali amalga oshirish uchun tuman tizimidan boshlab, barcha davlat
tuzilmalari hamda nodavlat tashkilotlari bilan hamkorlikda ish olib borishi lozim.
Ushbu organ turli me'yoriy-huquqiy hujjatlar bazasini ishlab chiqish, turli
tashkilotlar tomonidan ularning vazifalaridan kelib chiqqan holda ijtimoiy ta'minot
dasturining amalga oshirilishi va boshqarilishini monitoring qilish uchun mas'ul
bo‘lishi lozim.
Professional ijtimoiy ish zaminida maxsus diplomga ega mutaxassislarning mehnat
faoliyati, ijtimoiy xizmat tizimini yaratish, mavjud ijtimoiy xizmatlarni xalqaro
standartlar nuqtai nazaridan baholash, ijtimoiy xizmatlar turlarini kengaytirish,
ijtimoiy xizmat ko‘rsatish standartlarini tasdiqlash, ijtimoiy xizmatchilarning
malakasini oshirish kabi tadbirlar yotadi. Ushbu faoliyat «keys-menejment»
tamoyili asosida qurilib, har bir murojaatchining shikoyati o‘rganiladi, yordamga
muhtojlarning imkoniyat darajasi o‘rganiladi, oilasi hamda uy xo‘jaligidagi

sharoitlar baholanadi, maqsadga yo‘naltirilgan harakat rejasi tuziladi, ijtimoiy
xizmatlardan foydalanish imkoniyati kengaytiriladi hamda ulardan foydalanishda
qulaylik yaratish uchun birga harakat qilinadi. Asosiy maqsad qisqa
16
muddatli chora-tadbir ko‘rish emas, balki insonni qiyin vaziyatdan qutqarib,
normal hayotga qaytishini ta'minlashdir. 6
II BOB. IJTIMOIY ISH MUTAXASSISINING FAOLIYAT
YO’NALISHLARI
II.1. Oil ava bolalar bilan ijtimoiy ish
Davlat va xususiy shifoxonalarning ijtimoiy xizmatlaridagi ijtimoiy xodimlar
yotoqda yotgan, surunkali kasal va vaqtincha kasalxonada yotgan bemorlarning
ijtimoiy salomatligi uchun mas'uldirlar. Shu nuqtai nazardan, ular nafaqat
bemorlarning oilalari bilan, balki ularning sog'lig'iga ta'sir qiluvchi atrof-muhit
omillari bilan ham ishlaydi.
Ijtimoiy xodimlar maktabgacha ta'lim muassasalaridan tortib
universitetlargacha bo'lgan barcha ta'lim muassasalarida o'quvchilarning atrof-
muhitga moslashishi, ijtimoiy muvozanat va unumdorlik kabi maqsadlarga
muvofiq maktab ijtimoiy ishlarini olib boradilar. Boshlang'ich, o'rta va o'rta
maktablarda ular akademik ko'rsatkichlarni yaxshilash, o'qishga ta'sir qiluvchi
oilaviy muammolarni hal qilish va o'quvchilarga sog'lom ijtimoiy muhitni
shakllantirishda yordam berish ustida ishlaydi.
Ijtimoiy xodimlar adliya boshqarmalari va sudlarda ishlaydi, oilalar,
shaxslar, guruhlar va jamoalar uchun adliya tuzilmalarining ijtimoiy jihatlariga
6
B . Aliyev , M . Mullajonova , B . Rahmonov . ,, Sotsiologiya ’’. Iqtisodiyot
nashriyoti .- Tosh . 2011. 296- bet .
17

e'tibor qaratadilar. Ular, shuningdek, hibsga olinganlar va mahkumlarning oilalari
bilan ham ishlaydi. Ular ish joylarida, fabrikalarda va dalalarda ishlash bilan
bog'liq qiyinchiliklar va qiyinchiliklarni yengib o'tish hamda uyg'un ish muhitini
yaratish ustida ishlaydi. Boshlang'ich, o'rta va yuqori maktablarda, shuningdek,
universitetlarda, Sog'liqni saqlash, Madaniyat va Sport departamentlarida;
Ular sudlarda, ayniqsa voyaga yetmaganlar va oilaviy sudlarda ishlaydi.
Ular bolalar bog'chalari, nogironlik markazlari, qariyalar uylari, ayollar
boshpanalari va yoshlar markazlari kabi ijtimoiy xizmat ko'rsatish tashkilotlarida
ishlaydi. Ular ijtimoiy ta'minot bo'limlarida ishlaydi.
Ular nogironlar va qariyalar bilan har bir darajada ishlaydi, ularga faol va
to'siqsiz hayot kechirishga yordam beradi. Ularni ko'chaga olib chiqadi, sportga
jalb qiladi, raqs mashg'ulotlariga olib boradi va hokazo.
Ular ruhiy salomatlik muammolari bo'lgan yoki iqtidorli bolalar bilan
maxsus tadqiqotlar o'tkazadilar. Maqsad ularga jamiyatning integratsiyalashgan va
samarali a'zolari bo'lishlariga yordam berishdir.
Ular alkogolizmga moyil bo'lganlar, giyohvandlar, gomoseksuallar,
tajovuzkorlar, bekorchi nafaqaxo'rlar va jamiyatga moslashishda qiynalayotgan
homilador ayollar bilan ishlaydi, ularning homiladorlik salomatligi va farovonligi
uchun kurashadi.
Ular ayollar tadqiqotlari, ayollarning bo'sh vaqtlarini o'tkazishadi va
zo'ravonlikka duchor bo'lgan ayollar (va uni sodir etganlar) bilan ishlashadi.
Ular nafaqat bolalar va ayollarni, balki barcha odamlarni jinsiy
ekspluatatsiya qilishga qarshi kurashish uchun individual, guruh, oila va jamoat
darajalarida ishlaydi.

Yoshlar tengdoshlar va to'da guruhlari, shuningdek, ko'cha bolalari bilan
ham yopiq, ham ochiq havoda ishlaydi, ularni jamiyatga qayta integratsiya qilishga
harakat qiladi (ko'cha ijtimoiy ishi).
Ijtimoiy ishchilar ko'cha ijtimoiy ishlarida ishtirok etadilar, uysizlar bilan
ishlaydilar, ularni boshpanalarga joylashtiradilar va ularning turli ijtimoiy
muammolarini hal qiladilar.
Ular sport guruhlari bilan motivatsion, ijtimoiy va psixologik yordam
tadbirlarini o'tkazadilar.
Ular san'at orqali yordam ko'rsatadilar va kerak bo'lganda bolalar, yoshlar,
ayollar va nafaqaxo'rlar kabi ma'lum yosh guruhlari bilan art-terapiya
mashg'ulotlarini o'tkazadilar.
Kasb-hunar ta'limi va shunga o'xshash ishlar hamda ta'lim tadbirlarida ular
ijtimoiy integratsiya, oilalarini qo'llab-quvvatlash va mustahkamlash ustida
ishlaydi. Bu tadqiqotlar nafaqat ushbu shaxslarga qaratilgan. Ular, shuningdek,
bunday odamlarga salbiy ta'sir ko'rsatadiganlar bilan ham ishlaydi. Ular salbiy
ekologik sharoitlarni yaxshilashga intiladi.
Ijtimoiy xodimlar: mehnat, ijtimoiy xizmatlar va oila; Sog'liqni saqlash;
Milliy ta'lim; va Adliya vazirliklarida byurokratik lavozimlarda ishlaydi.
18
Ular jamiyatdagi immigrantlar va qochqinlarning muammolarini jamiyatga
integratsiya asosida hal qilishga harakat qilishadi. Xalqaro yoki transmilliy ijtimoiy
tadqiqotlar olib boradilar (butun dunyo bo'ylab).
Oila va bolalar bilan ijtimoiy ish — bu ijtimoiy ish sohasi bo‘lib, oilalar
va bolalarning ijtimoiy, psixologik, huquqiy va iqtisodiy muammolarini aniqlash,
oldini olish va bartaraf etishga qaratilgan faoliyatdir

Oilalar bilan ijtimoiy ish olib borishda oilaning ahvolini har tomonlama
baholash, ularning ma'naviy va moddiy ehtiyojlarini aniqlash, milliy va oilaviy
qadriyatlarga e'tibor qaratish, farzand tarbiyasiga ko'maklashish hamda ijtimoiy-
psixologik yordam ko'rsatish zarur, bunda oila a'zolarini jalb qilish, ishonchga
kirish, har bir oilaning o'ziga xosligini hisobga olish va qariyalar tajribasidan
foydalanish muhimdir.
Asosiy e tibor qaratilishi lozim bo lgan jihatlar:ʼ ʻ
Holatni baholash:
Oilaning ijtimoiy, iqtisodiy, psixologik holatini, a zolar salomatligini chuqur
ʼ
o rganish. Muammolarning ildizini aniqlash (iqtisodiy, ma naviy, tarbiyaviy,
ʻ ʼ
sog liq).
ʻ
Ma naviy-axloqiy jihatlar:
ʼ
Oila a zolarining ma naviy salohiyatini oshirish, milliy qadriyatlarga sodiqligini
ʼ ʼ
mustahkamlash. Salbiy ta sirlardan himoya qilish, oilaviy mas’uliyatni his qilish.
ʼ 7
Ota-onalar va kattalarning ibratli hayotini tashkil etish, ularning
nasihatlaridan foydalanish.
Moddiy yordam va resurslar:
Oila ehtiyojlarini qondirish uchun zarur resurslar (ish, moddiy yordam, ko mak)
ʻ
bilan ta minlash.
ʼ
Daromad manbalarini topishda ko maklashish.
ʻ
Farzand tarbiyasi:
7
"Ijtimoiy ish (oila va bolalar bilan ishlash)" A. Axmedova, B. Karimov.
19

Farzandlarning sog lom, bilimli va odobli bo lib yetishishi uchun sharoit yaratish.ʻ ʻ
Psixologik va ijtimoiy ko mak:
ʻ
Oila a zolarining stress va qiyinchiliklarni yengishiga yordam berish.
ʼ
Oila ichidagi munosabatlarni yaxshilashga ko maklashish.
ʻ
Hamkorlik va integratsiya:
Oila a zolarini muammolarni hal qilishga faol jalb qilish.
ʼ
Jamiyat va mahallaning yordamidan foydalanish.
Maxfiylik va hurmat:
Oilaning shaxsiy hayotiga hurmat bilan yondashish, sirlarini saqlash.
Ishonchli munosabat o rnatish.
ʻ
Xulosa: Ijtimoiy ish shunchaki yordam ko rsatish emas, balki oilani
ʻ
mustahkamlash, ularning o z kuchiga ishontirish, ma naviy va moddiy jihatdan
ʻ ʼ
mustaqil bo lishiga ko maklashishdir.
ʻ ʻ
Bugungi ijtimoiylashgan dunyoda etibor markazida bo’lgan muammolardan
biri haf ostidagi oilalar bilan ishlashni insoniy mavjudotga ularning yaqin va
anchakeng muhiti bilan munosabatlari doirasida yondoshish, ularning
yordamga bo lganehtiyojlari nuqtai nazaridan ko rib chiqish sifatida ifodalash
ʻ ʻ
mumkin. Bunday yondoshuv diqqat markaziga oilani qo yadi va uni
ʻ
“qiziqishning yagona predmeti”sifatida ta’kidlaydi.Bu aslo alohida inson
nimagadir bo ysunishi kerak degani emas,bu hatto ijtimoiy ishchi butun oila bilan
ʻ
shug ullanishi lozim degani ham emas. Bu insonni tushunish va unga shu
ʻ
insonning o zi bir bo lagi bo lgan yaqin insonlariningumumiy tizimi
ʻ ʻ ʻ
kontekstida yordam ko rsatish mumkin, deganidir.
ʻ

Oilalar o’zi qachon xaf ostida qoladi Ijtimoiy xavf —bu ijtimoiy muhitda yoki
jamiyatda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavflar, masalan, iqtisodiy
noaniqlik, jinoyatchilik, ayrim guruhlar o'rtasida nizo yoki ijtimoiy
adolatsizliklar. Bu xavflar insonlarning hayoti, salomatligi va umumiy
farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ijtimoiy xavflar ko'pincha
iqtisodiy, siyosiy va madaniy omillarga bog'liq bo'ladi va ularni kamaytirish
uchun ijtimoiy siyosat, ta'lim va ijtimoiy tadbirlar orqali kurashish lozim.
Xavf ostida bo'lgan oila-bu obyektiv yoki subyektiv sharoitlarda ijtimoiy
faoliyat qiyin bo'lgan va deyarli muqarrar ravishda hayotdagi qiyinchilik holatida
bo'lgan oila tushuniladi.
20
Ko'pgina hollarda, bunday oila bolani tarbiyalash vazifalarini hayotdagi
katta qiyinchiliklar bilan birlashtiradi. Ota-onalar, qoida tariqasida, adaptiv
qobiliyatlarning sezilarli darajada pasayishi tufayli oilaviy ta'lim
funksiyalarini bajara olmaydilar, shuning uchun bunday oilada bolani
tarbiyalash jarayoni unchalik samarali emas. Ular bolaning xatti-harakatlariga
salbiy ta'sir qiladi, bolalarga nisbatan huquqi buzilgan xatti-harakatlar qiladi.
Shuningdek, xavf ostida bo'lgan oila deganda biz tuzilishi buzilgan, ichki
chegaralari "xiralashgan", asosiy oilaviy funksiyalari qadrsizlangan yoki
e'tiborsiz qoldirilgan, tarbiyaning aniq yoki yashirin nuqsonlari bo'lgan, natijada
psixologik iqlim buzilgan va "qiyin" vaziyatdagi bolalar paydo bo'lgan oilani
tushunamiz. Bundan tashqari, bunday oilada munosabatlar buzilishi mavjud
bo'lib, oila a'zolarining normal aqliy rivojlanishiga to'sqinlik qiladi, bu esa
jamiyatda moslashishda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi va ijtimoiy xavf
tug'diradi. 8

8
"Oila psixologiyasi va ijtimoiy ish" N. Tojiboyev.
21

Ijtimoiy xavf guruhidagi oilalar —bu ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, ta'lim
darajasi, ish bilan ta'minlash yoki sog'liq muammolari kabi omillar tufayli o'z
hayotida muammolarga duch keladigan oilalardir. Bunga quyidagilar kirishi
mumkin: 1. Kam ta'minlangan oilalar: Iqtisodiy jihatdan qiyinchilikka duch
kelayotgan va asosiy ehtiyojlarini qondira olmayotgan oilalar.2. Sog'liq
muammolari bo'lgan oilalar: Sog'liq bilan bog'liq muammolar yoki nogironlik
holatlari bor oilalar. 3. Yagona ota yoki ona bilan yashovchi oilalar: Farzandlarini
yolg'iz tarbiyalayotgan ota yoki onalar. 4. Boshpanasiz oilalar: Uydan
mahrum bo'lgan yoki vaqtinchalik yashash joylari bo'lmagan oilalar.5.
Ijtimoiy izolyatsiyaga uchragan oilalar: Jamiyatdan ajralgan yoki ijtimoiy
qo'llab-quvvatlash tizimidan foydalanmaydigan oilalar. Bu oilalar uchun ijtimoiy
yordam, ta'lim, sog'liqni saqlash va ish bilan ta'minlash kabi yo'nalishlarda
qo'llab-quvvatlash zarur. Ijtimoiy xavflarni kamaytirish va oilalarning
farovonligini oshirish uchun keng qamrovli dasturlar va tadbirlar muhim
ahamiyatga ega.Xulosa.Xavf ostidagi oilalar bilan ijtimoiy ish ijtimoiy
barqarorlik va bolalar farovonligini ta’minlashga qaratilgan muhim jarayon
bo‘lib, kompleks yondashuv, hamkorlik va uzluksiz qo‘llab-quvvatlashni talab
qiladi. Bu ish oilaning imkoniyatlarini kengaytirish va jamiyat farovonligini
taminlashga kata imkoniyatlar yaratadi.
II.2. Keksalar va nogironlar bilan ijtimoiy ish
Prezidentning 27.12.2023 yildagi 410 -son «O zgalar parvarishigaʻ
muhtoj keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarga ijtimoiy хizmat va yordam
ʻ
ko rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qarori
ʻ ʻ ʻ
qabul qilindi. Hujjat bilan ushbu yo nalishda ijtimoiy хizmatlar ko rsatishning
ʻ ʻ
ustuvor yo nalishlari belgilab qo yildi:
ʻ ʻ
• o zgalar parvarishiga muhtoj bo lgan yolg iz yashovchi hamda yolg iz keksalar
ʻ ʻ ʻ ʻ
va nogironligi bo lgan shaхslarni aniqlash tartib-taomillarini optimallashtirish va
ʻ
raqamlashtirish;

• ijtimoiy хizmatlarni mahalla darajasida tashkil etish;
• o zgalar parvarishiga muhtoj bo lgan shaхslarning salomatligi va turmush sifatiniʻ ʻ
yaхshilash orqali ularning ijtimoiylashuvini ta’minlash;
• ijtimoiy himoya tizimida хususiy sektor ishtirokini kengaytirish;
• yolg iz keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarning ijtimoiy ahvolidan kelib
ʻ ʻ
chiqib tabaqalashtirilgan ijtimoiy хizmatlar ko rsatish tizimini joriy etish.
ʻ 9
Muhtojlarni aniqlash
«Inson» ijtimoiy хizmatlar markazi tomonidan «Yagona milliy ijtimoiy
himoya» aхborot tizimida o zgalar parvarishiga muhtoj bo lgan yolg iz yashovchi
ʻ ʻ ʻ
hamda yolg iz keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarning reyestri yuritiladi.
ʻ ʻ
Markaz shuningdek o zgalarning parvarishiga muhtojlik darajasini baholaydi,
ʻ
individual tartibdagi ijtimoiy хizmatlar ko rsatish rejasini tuzadi.
ʻ
Yolg iz keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarning yo qotilgan biometrik
ʻ ʻ ʻ
pasportlari (identifikatsiya ID-kartalari) «Inson» ijtimoiy хizmatlar markazi
buyurtmasi asosida davlat boji undirilmagan holda almashtirib beriladi.
Har olti oyda bir marotaba ijtimoiy хizmatlar sifati hamda individual
ijtimoiy хizmatlar rejasi natijalari «Inson» markazi хodimi, ijtimoiy хodim, tuman
tibbiyot birlashmasining maхsus monitoring guruhi vakili hamda fuqarolar yig ini
ʻ
raisi tomonidan monitoringdan o tkaziladi. Bunda:
ʻ
• yolg iz keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarning oddiy va murakkab
ʻ ʻ
harakatlarni amalga oshirish imkoniyati baholab boriladi;
9
PQ-410-son «O zgalar parvarishiga muhtoj keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarga ijtimoiy
ʻ ʻ
хizmat va yordam ko rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qaror
ʻ ʻ ʻ
22

• individual ijtimoiy хizmatlar rejasida belgilangan хizmatlarning mas’ul хodim
tomonidan ko rsatilgan muddati, natijasi, sifati, samaradorligi, beхatarligiʻ
baholanadi. Monitoring ma’lumotlari «Yagona milliy ijtimoiy himoya» aхborot
tizimiga kiritib boriladi;
• ijtimoiy хizmatdan foydalanuvchi tomonidan хizmatdan qoniqish hosil qilganligi
darajasi baholanadi.
Tashkiliy o zgarishlar
ʻ
Agentlikning «Saхovat» keksalar va nogironligi bo lgan shaхslar uchun
ʻ
internat uylari hamda Urush va mehnat faхriylari uchun respublika pansionatini
Ijtimoiy qo llab-quvvatlash markazi sifatida qayta nomlanmoqda.
ʻ
Markazlarda yolg iz keksalar va nogironligi bo lgan shaхslar uchun ijtimoiy-
ʻ ʻ
mehnat reabilitatsiya хonalari tashkil etiladi. Istiqomat qiluvchi har 100 kishiga bir
nafardan ijtimoiy хodim, reabilitolog va mehnat yo riqchisi shtat birliklari joriy
ʻ
etiladi. Markazda istiqomat qiluvchilar mehnat faoliyati bilan shug ullanishlari
ʻ
mumkin.
Quyidagilar o‘zgalar parvarishiga muhtoj keksalar va nogironligi
bo‘lgan shaxslarga ijtimoiy xizmatlar va yordam ko‘rsatishning ustuvor
yo‘nalishlari etib belgilandi:
 o‘zgalar parvarishiga muhtoj bo‘lgan yolg‘iz yashovchi hamda yolg‘iz
keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni aniqlash tartib-taomillarini
optimallashtirish va raqamlashtirish;
 ijtimoiy xizmatlarni mahalla darajasida tashkil etish orqali mazkur
xizmatlardan foydalanish qamrovini kengaytirish;
 o‘zgalar parvarishiga muhtoj bo‘lgan shaxslarning salomatligi va turmush
sifatini yaxshilash orqali ularning ijtimoiylashuvini ta’minlash;
 ijtimoiy himoya tizimida parvarishlash iqtisodiyotini shakllantirish orqali
xususiy sektor ishtirokini kengaytirish;

 yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy ahvolidan kelib
chiqib tabaqalashtirilgan ijtimoiy xizmatlar va yordam ko‘rsatish tizimini
joriy etish.
2024-yil 1-fevraldan boshlab reestrga kiritilgan yolg‘iz keksalar va nogironligi
bo‘lgan shaxslarga davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy xizmatlar va yordam
ijtimoiy xizmat ko‘rsatish shartnomasi asosida ko‘rsatila boshlandi.
 individual ijtimoiy xizmatlar rejasiga muvofiq o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish,
mustaqil ravishda harakatlanish va mo‘ljal olish imkoniyati cheklangan
yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga ijtimoiy xodimlar
assistentlarining «soatbay» asosda haftaning barcha kunlari xizmat
ko‘rsatishi uchun qonunchilikka muvofiq moslashuvchan ish tartibi joriy
etiladi;
23
 vasiylikdagi shaxsning mol-mulkini taqsimlash va uning taqdirini hal etishga
qaratilgan boshqa bitimlar notarial tasdiqlashdan avval « Inson » ijtimoiy
xizmatlar markazlari bilan kelishiladi;
 «Inson» ijtimoiy xizmatlar markazlari hamda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi (keyingi o‘rinlarda —
Agentlik) tizimidagi tibbiy-ijtimoiy muassasalarda shartnoma asosida pullik
xizmat ko‘rsatish tartibi joriy etiladi. Bunda, «Inson» ijtimoiy xizmatlar
markazlari hamda tibbiy-ijtimoiy muassasalarda shartnoma asosida
ko‘rsatiladigan pullik xizmatlar ro‘yxati Agentlik tomonidan Iqtisodiyot va
moliya vazirligi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi;
 reestrga kiritilgan yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga va
ularga bevosita hamrohlik qiluvchi bir nafar shaxsga bir yilda bir marta
temir yo‘l yoki shaharlararo avtobus uchun bepul chiptalar (borish va
qaytish uchun) ajratiladi.

 ularda joylashtirilgan shaxslarga ularning ehtiyoji hamda xohishiga ko‘ra
qisqa va uzoq muddat qolish hamda internat uyidan butunlay chiqish
imkoniyati yaratiladi;
 ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash markazlari joylashgan hududdagi o‘zgalar
parvarishiga muhtoj keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar, shu jumladan
«Ijtimoiy himoya yagona reestri» ATga kiritilgan oilalarning o‘zgalar
parvarishiga muhtoj keksalari va nogironligi bo‘lgan shaxslariga shartnoma
asosida mobilь, kunduzgi qatnov shaklidagi, qisqa va uzoq muddatli ijtimoiy
va reabilitatsiya xizmatlari ko‘rsatiladi.
II.3. Zo’ravonlikka uchragan shaxslar bilan ijtimoiy ish
Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarga “ oila – mahalla – tuman va
hudud ” tamoyili asosida kompleks ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizimi joriy
etiladi.
1. tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki jabrlanish xavfi ostida bo‘lgan
xotin-qizlarga himoya orderi talab etmagan holda ijtimoiy, psixologik va
yuridik xizmatlar ko‘rsatish tartibi joriy etiladi;
2. xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holati ichki ishlar organlari
navbatchilik qismining “102” telefon raqamlariga kelib tushgan murojaatlar
asosida ro‘yxatga olinadi;
3. tazyiq va zo‘ravonlik holati yoki ularni sodir etish xavfi aniqlangan paytdan
e’tiboran 24 soat ichida quyidagilar amalga oshiriladi:
4. xotin-qizlar faoli va mahalladagi profilaktika inspektori ishtirokida tazyiq va
zo‘ravonlikni sodir etgan shaxs bilan suhbat o‘tkaziladi;
5. profilaktika inspektori tomonidan himoya orderi rasmiylashtiriladi;
6. tazyiq va zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan xotin-qizlar va ularning voyaga
etmagan farzandlari markaziy tuman (shahar) shifoxonalarining shoshilinch
qabul bo‘limlariga joylashtiriladi;

24
7. rasmiylashtirilgan himoya orderlari va jabrlangan shaxslarga doir
ma ’ lumotlar “ Inson ” markazlariga “ Yagona milliy ijtimoiy himoya ”
axborot tizimi orqali yuboriladi .
Tazyiqdan jabrlangan shaxslarga ruhiy inqiroz holatida birlamchi tibbiy xizmat
ko‘rsatish tizimini yo‘lga qo‘yish maqsadida, shoshilinch qabul bo‘limlarida tunu
kun ishlaydigan birlamchi ko‘mak xonalari tashkil etiladi:
2024-yil 1-iyundan Jizzax, Navoiy va Xorazm viloyatlarida;
2024-yil 1 oktyabrdan respublikaning qolgan barcha hududlarida.
Birlamchi ko‘mak xonalarida:
-jismoniy va ruhiy holatini yaxshilash uchun tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan, o‘z
joniga suiqasd qilgan yoki o‘z joniga qasd qilishga moyilligi bo‘lgan xotin-qizlar
hamda ularning voyaga etmagan farzandlari 3 sutkadan ko‘p bo‘lmagan muddatga
joylashtiriladi;
-shoshilinch birinchi yordam, shu jumladan ruhiy, psixoterapevtik yordam
ko‘rsatiladi, shuningdek, yuqumli kasalliklar mavjudligi to‘g‘risida tahlillar
o‘tkaziladi.
2024-yil 1 oktyabrdan himoya orderi berilgan har bir holatda tazyiq va
zo‘ravonlik sodir etgan yoki sodir etishga moyil bo‘lgan shaxsning zo‘ravonlik
xulq-atvorini o‘zgartirish bo‘yicha tuzatish dasturi “ Inson ” markazlari bilan
kelishilgan holda tasdiqlanadi;
2025-yil 1 yanvardan ichki ishlar organlari tomonidan tazyiq o‘tkazgan va
zo‘ravonlik sodir etgan yoki sodir etishga moyil bo‘lgan shaxslarning reestri
yuritiladi;

2024-yil 1 dekabrdan bir kalendarь yil davomida ikki va undan ortiq marta
tazyiq va zo‘ravonlik holati bo‘yicha murojaat qilinganda ichki ishlar organlari
tomonidan himoya orderi tashabbus tartibida berila boshlandi. 10
Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi — o‘ziga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik
sodir etilishi tahdidi ostida bo‘lgan yoki tazyiq va zo‘ravonlik natijasida jabr langan
ayol jinsidagi shaxs.
Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi quyidagi huquqlarga ega:
-o‘ziga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik sodir etilganligi yoki ularni sodir etish
tahdidi to‘g‘risidagi ariza bilan tegishli vakolatli organlarga hamda tashkilotlarga
yoxud sudga murojaat etish;
-maxsus markazlarda, shuningdek bepul telefon liniyasi orqali tekin huquqiy
maslahat, iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa yordam olish;
-ichki ishlar organlariga himoya orderi berish to‘g‘risidagi talab bilan murojaat
qilish, himoya orderi shartlari buzilgan taqdirda esa, ularni bu haqda xabardor
qilish;
sodir etilgan tazyiq va zo‘ravonlik natijasida o‘ziga etkazilgan moddiy zararning
o‘rni qoplanishi hamda ma’naviy ziyon kompensatsiya qilinishi to‘g‘risidagi talab
bilan sudga murojaat etish.
Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi etkazilgan moddiy zararning o‘rnini
qoplash hamda ma’naviy ziyonni kompensatsiya qilish to‘g‘risidagi ariza bilan
sudga murojaat etganda davlat boji to‘lashdan ozod qilinadi.
Xotin-qizlarining oilaviy turmush muammolarini bartaraf etishga ko‘maklashish,
hayotiy haq-huquqlarini munosib himoya qilish, ularning maishiy zo‘ravonlik
10
https://advice.uz/tazyiq_va_zo’ravonlikka _uchraganlar
25

qurboniga aylanib qolishlarini oldini olish, hayotini qayta yo‘lga qo‘yishda moddiy
va ma’naviy, tibbiy-psixologik yordam berish maqsadida “ 1146 ”qisqa raqamli
Ishonch telefoni o‘z faoliyatini olib bormoqda.
Tazyiq va zo‘ravonlikning oldini olishga doir choralarni qo‘llash asoslari:
- tazyiq va zo‘ravonlik qurbonining murojaati;
-jismoniy yoki yuridik shaxslarning xabarlari;
-tazyiq yoki zo‘ravonlik sodir etish yoxud ularni sodir etishga urinish faktlarining
vakolatli organlar va tashkilotlar xodimlari tomonidan bevosita aniqlanishi;
-davlat organlaridan va boshqa tashkilotlardan kelib tushgan materiallar.
Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilishni amalga oshiruvchi
vakolatli organlar hamda tashkilotlar tazyiq va zo‘ravonlik faktlari aniqlangan
taqdirda bu haqda tegishli ichki ishlar organlariga darhol xabar qilishi shart.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 4-yanvardagi
3-son qarori bilan jabrlangan ayollarga ichki ishlar organlari tomonidan himoya
26
orderi berish, shuningdek, zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarga uning nusxasini
taqdim etish tartibi belgilandi . 11
Himoya orderi zo‘rlovchi va jabrlanuvchi o‘rtasidagi aloqani va bir xonada
bo‘lishni taqiqlashni nazarda tutadi. Tuzatish dasturining asosiy vazifalari
-ayollarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarining oldinin olish;
11
https://lex.uz/uz/docs/-5805743?ONDATE=26.02.2024%2000 VM-04.01.2020-yildagi 3-son “Xotin-
qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi
qarori
27

-zo‘ravonlik holatlarining yuzaga kelishiga yordam beruvchi sabablar va shart-
sharoitlarni bartaraf etish;
-zo‘ravonliklarning yashirin shakllarni aniqlash v tuzatish;
-zo‘ravonlik sodir etkanlar va boshqalar bilan individual (yoki guruh shaklida)
tushuntirish ishlarini olib borish.
Quyidagilar himoya orderini berish uchun asos hisoblanadi
-tazyiq va zo‘ravonlik qurbonining murojaati;
-jismoniy yoki yuridik shaxslarning xabarlari, shu jumladan, ommaviy axborot
vositalari va (yoki) ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqalgan xabarlar;
-tazyiq yoki zo‘ravonlik sodir etish yoxud ularni sodir etishga urinish holatlarining
vakolatli organlar va tashkilotlar xodimlari tomonidan bevosita aniqlanishi;
-davlat organlaridan va boshqa tashkilotlardan olingan materiallar.
Ichki ishlar organlarining navbatchilik qismida belgilangan tartibda qayd etilgan
murojaatlar va xabarlar darhol profilaktika inspektoriga taqdim etiladi. Profilaktika
inspektori ichki ishlar organlari navbatchilik qismlari tomonidan taqdim etilgan
murojaatlar va xabarlarni 24 soat mobaynida o‘rganib chiqadi hamda o‘rganish
davomida
-jabrlanuvchi va zo‘ravonlik sodir etgan shaxslar hamda boshqa shaxslar bilan
holat yuzasidan suhbat o‘tkazadi;
-jabrlanuvchi va zo‘ravonlik sodir etgan shaxsning turmush tarzi, tazyiq va
zo‘ravonlik sodir etilishining kelib chiqishi sabablari va shart-sharoitlarini
o‘rganadi;
-jabrlanuvchi va zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish va
ijtimoiy moslashtirish chora-tadbirlarini amalga oshiradi.

Profilaktika inspektori murojaat va xabarlarni o‘rganish yakuni bo‘yicha
-tazyiq va zo‘ravonlik holatlari aniqlangan taqdirda — himoya orderini
rasmiylashtiradi;
-zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarga himoya orderi berilganligi to‘g‘risida
jabrlanuvchining roziligi bilan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarini,
shuningdek, boshqa tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilishni amalga oshiruvchi
vakolatli organlar hamda tashkilotlarni xabardor qiladi;
-tazyiq va zo‘ravonlik holatlari aniqlanmagan taqdirda qonunchilik hujjatlariga
muvofiq tegishli choralarni belgilaydi hamda bu haqda fuqarolar yig‘ini raisi,
kotibi, xotin-qizlar bilan ishlash va oilalarda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni
mustahkamlash bo‘yicha mutaxassis ishtirokida dalolatnoma rasmiylashtiradi.
Agar ishni o‘rganish vaqtida jinoyat belgilari aniqlangan taqdirda —
himoya orderini berish to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqish bilan bir vaqtda ish
materiallarini jinoiy javobgarlik masalasini hal qilish uchun tegishli huquqni
muhofaza qiluvchi organga yuboradi .
Himoya orderi 30 kun muddatgacha beriladi va ushbu order rasmiylashtirilgan
paytdan e’tiboran kuchga kiradi.Himoya orderi amal qilishi davrida xavf bartaraf
etilmagan bo‘lsa, himoya orderining amal qilish muddati jabrlanuvchining
arizasiga ko‘ra 1 yilgacha muddatga jinoyat ishlari bo‘yicha sud tomonidan
uzaytirilishi mumkin.

28
Xulosa
Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti sharoitida ijtimoiy ish mutaxassisining o‘rni
tobora ortib bormoqda. Ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklar, demografik o‘zgarishlar,
urbanizatsiya, migratsiya jarayonlari, oilaviy muammolar, nogironlik, qariyalik,
ishsizlik, jinoyatchilik va ruhiy salomatlik bilan bog‘liq muammolar ijtimoiy ish
faoliyatining dolzarbligini yanada kuchaytirmoqda. Shu nuqtayi nazardan, ijtimoiy
ish mutaxassisi jamiyat va shaxs o‘rtasida muhim ko‘prik vazifasini bajaruvchi
kasbiy subyekt sifatida namoyon bo‘ladi.
Ijtimoiy ish mutaxassisining asosiy vazifasi – shaxs, oila, guruh va
jamoalarning ijtimoiy muammolarini aniqlash, tahlil qilish va ularni bartaraf
etishga ko‘maklashishdan iboratdir. U ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar bilan
ishlash orqali ularning huquqlari va manfaatlarini himoya qiladi, ijtimoiy adolat
tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy xodim
nafaqat muammolar oqibatlari bilan, balki ularning kelib chiqish sabablarini oldini
olish, profilaktika ishlarini olib borish bilan ham shug‘ullanadi. Ta’lim
muassasalarida faoliyat yurituvchi ijtimoiy ish mutaxassislari o‘quvchilarning
ijtimoiy moslashuvi, sog‘lom psixologik muhitni shakllantirish, o‘qishga ta’sir
etuvchi oilaviy va ijtimoiy muammolarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi. Sud va
adliya tizimida esa ular voyaga yetmaganlar, oilaviy nizolar, huquqbuzarlik sodir
etgan shaxslar hamda ularning oilalari bilan ishlash orqali jamiyatda ijtimoiy
muvozanatni saqlashga hissa qo‘shadilar. Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmat
ko‘rsatish muassasalarida faoliyat olib boruvchi ijtimoiy ish mutaxassislari
nogironlar, qariyalar, ruhiy salomatlik muammolari bo‘lgan shaxslar, giyohvandlik
va alkogolizmga moyil guruhlar bilan ishlaydi.

Ijtimoiy ish mutaxassisining vazifalari faqat yordam ko‘rsatish bilan
cheklanmaydi. U maslahat beruvchi, vositachi, himoyachi, tashkiliy va tarbiyaviy
faoliyatni amalga oshiruvchi mutaxassis sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy
xodim mijozning ichki imkoniyatlarini ochib berishga, uning mustaqil hayot
kechirish qobiliyatini rivojlantirishga intiladi. Bu esa ijtimoiy ishning asosiy
tamoyillaridan biri bo‘lgan “insonni kuchaytirish” (empowerment) g‘oyasiga to‘liq
mos keladi. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy ish mutaxassisi jamiyat barqarorligi,
ijtimoiy adolat va inson farovonligini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi. Uning
kasbiy faoliyati davlat siyosati, ijtimoiy institutlar va fuqarolik jamiyati bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, jamiyatning eng zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.
Shu sababli, ijtimoiy ish mutaxassislarini tayyorlash, ularning kasbiy salohiyatini
oshirish va mehnatini munosib qadrlash zamonaviy jamiyat oldidagi muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Ijtimoiy ish kasbi zamonaviy jamiyatda inson
farovonligini ta’minlashga qaratilgan muhim kasbiy faoliyat turlaridan biridir.
Jamiyat taraqqiyoti jarayonida
29
yuzaga keladigan ijtimoiy muammolar — kambag‘allik, ishsizlik, oilaviy nizolar,
nogironlik, migratsiya, ruhiy salomatlik muammolari va ijtimoiy tengsizliklar
ijtimoiy ish kasbining zarurligini yanada kuchaytiradi. Shu sababli ijtimoiy ish
nafaqat yordam ko‘rsatish vositasi, balki jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va adolatni
ta’minlovchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Ijtimoiy ish kasbining mohiyati shaxs, oila, guruh va jamoalarning ijtimoiy
muammolarini aniqlash, ularni bartaraf etishga ko‘maklashish hamda insonning
jamiyatda munosib o‘rin egallashiga yordam berishdan iboratdir. Ijtimoiy ish
mutaxassisi har bir insonning qadr-qimmati, huquqlari va imkoniyatlarini hurmat
qilish tamoyiliga asoslanib faoliyat yuritadi. Bu kasb insonparvarlik, adolat, tenglik
va ijtimoiy mas’uliyat kabi qadriyatlarni o‘zida mujassam etadi.

Ijtimoiy ish kasbining ahamiyati, avvalo, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar
bilan ishlash orqali namoyon bo‘ladi. Bolalar, qariyalar, nogironlar, kam
ta’minlangan oilalar, muhojirlar va turli ijtimoiy xavf guruhlariga mansub shaxslar
ijtimoiy ish mutaxassislarining bevosita e’tibor markazida bo‘ladi. Ular nafaqat
moddiy yordam ko‘rsatadi, balki psixologik, huquqiy va pedagogik ko‘mak orqali
shaxsning mustaqil hayot kechirish qobiliyatini rivojlantirishga intiladi.
Shuningdek, ijtimoiy ish kasbi jamiyatdagi muammolarni oldini olishda
muhim rol o‘ynaydi. Profilaktik faoliyat, ma’rifiy ishlar, ijtimoiy loyihalar va
dasturlar orqali ijtimoiy xodimlar salbiy holatlarning chuqurlashuviga yo‘l
qo‘ymaslikka harakat qiladi. Bu jarayonda davlat organlari, nodavlat tashkilotlar
va jamoatchilik bilan hamkorlik qilish ijtimoiy ishning samaradorligini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy ish kasbi jamiyat barqarorligi va inson
farovonligini ta’minlashda beqiyos ahamiyatga ega. Ushbu kasb orqali jamiyatda
ijtimoiy adolatni qaror toptirish, teng imkoniyatlar yaratish va insonning ijtimoiy
hayotda faol ishtirok etishini ta’minlash mumkin. Shunday ekan, ijtimoiy ish
kasbining nufuzini oshirish, mutaxassislarni sifatli tayyorlash va ularning kasbiy
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash zamonaviy jamiyatning muhim vazifalaridan biri
hisoblanadi.

30
ADABIYOTLAR RO’YXATI

1. B.Aliyev, M. Mullajonova, B. Rahmonov. ,, Sotsiologiya’’. Iqtisodiyot
nashriyoti.-Tosh. 2011. 296-bet.
2. "Ijtimoiy ish (oila va bolalar bilan ishlash)" A. Axmedova, B. Karimov.
3. "Ijtimoiy pedagogika asoslari" A. Xolbo‘tayev. Toshkent, 2020.
4. "Ijtimoiy himoya asoslari" S. Narziqulov.
5. "Oila psixologiyasi va ijtimoiy ish" N. Tojiboyev.
6. "Oila pedagogikasi" R. Xolmuhamedov.
7. "Ijtimoiy ish va ijtimoiy ta'minotga kirish" M. Eshbo‘tayev. O’quv qo’llanma
8. . Richmond, Mary E. Social Diagnosis. — New York: Russell Sage
Foundation, 1917. B:— 45–62.
9. Popple, Philip R., Leighninger, Leslie. Social Work, Social Welfare, and
American Society. — Boston: Allyn & (XIX asr oxirida AQSh va Buyuk
Britaniyada xayriya tashkilotlari, settlement movement va professional
ijtimoiy ishning vujudga kelishi)
10. . B.Aliyev, M. Mullajonova, B. Rahmonov. ,, Sotsiologiya’’. Iqtisodiyot
nashriyoti.-Tosh. 2011. 296-bet
11. PF-258-son “Ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlariga davlat ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash choralarini taqdim etish tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi farmon.
FOYDALANILGAN SAYTLAR
1. https://advice.uz/oz/document/2012 PQ-410- «O zgalar parvarishiga muhtoj ʻ

keksalar va nogironligi bo lgan shaхslarga ijtimoiy хizmat va yordam ko rsatish ʻ ʻ
tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qarori
ʻ ʻ
2. https://sertifika.kent.edu.tr/sosyal-hizmet-uzmani-nedir-ne-is-yapar-maasi-
nedir?srsltid=AfmBOoq5G4S7uCIfzzU-nJUWZkoG_MS2omf-
ikAdhmg4aWKzo9JnaN-z
3. https://gov.uz/oz/jizzaxcity/news/view/117920
31
4 . https://lex.uz/uz/docs/-5805743?ONDATE=26.02.2024%2000 VM-04.01.2020-
yildagi 3-son “Xotin-qizlarni tazyiq va zo ravonlikdan himoya qilish tizimini
ʻ
takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarori
ʻ ʻ

Sotib olish