Uyushgan jinoyatchiliklikning kiriminologik tavsifi va uning oldini olish - San'at - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	44.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	San'at

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

1 Sotish

Uyushgan jinoyatchiliklikning kiriminologik tavsifi va uning oldini olish

Sotib olish

UYUSHGAN JINOYATCHILIKLIKNING
KIRIMINOLOGIK TAVSIFI VA UNING OLDINI OLISH.
MUNDAREJA;
KIRISH:…………………………………………………….2-4
I BOB. Uyushgan jinoyatchilikning nazariy asoslari;
1.1 Uyushgan jinoyatchilik tushunchasi, mohiyati va belgilarining kriminologik
tahlili……………………………………………….5-7
1.2 yushgan jinoyatchilikning paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi omillar………8-9
II BOB. Uyushgan jinoyatchilikning zamonaviy ko‘rinishlari va
kriminologik tavsifi ;
2.1 O‘zbekistonda va jahon tajribasida uyushgan jinoyatchilikning asosiy
turlari..................................11-14
2.2 ushgan jinoyatchilikning strukturasi, tashkiliy shakllari va faoliyat
yo‘nalishlari……………………………14-17
XULOSA……….............................18-20
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………20-21
ILOVALAR……………………………………….22-31
1

KIRISH
XXI asrda global xavfsizlikka tahdid solayotgan eng jiddiy ijtimoiy-huquqiy
muammolardan biri bu — uyushgan jinoyatchilik dir. Hozirgi davrda nafaqat
alohida shaxslar, balki butun jamiyat, davlat va xalqaro hamjamiyatning
barqarorligiga jiddiy tahdid solayotgan jinoyatchilik shakllaridan biri aynan
uyushgan jinoyatchilik hisoblanadi. Ushbu jinoyatlar tizimli, oldindan
rejalashtirilgan, kuchli ichki ierarxiyaga ega guruhlar tomonidan sodir etilishi bilan
ajralib turadi.
Uyushgan jinoyatchilik faqatgina klassik jinoyatlar (giyohvandlik savdosi,
odam savdosi, kontrabanda va hokazo) bilan cheklanib qolmay, hozirgi kunda
korrupsiya, moliyaviy firibgarlik, raqamli texnologiyalar vositasida amalga
oshiriladigan kiberjinoyatlar orqali ham o‘z faoliyatini kengaytirmoqda. Ayniqsa,
transmilliy xarakterga ega bo‘lgan jinoyat tarmoqlari ko‘plab davlatlarning huquq-
tartibot idoralariga jiddiy muammolar tug‘dirmoqda. 1
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, huquqiy-demokratik davlat
barpo etish yo‘lida huquqni muhofaza qiluvchi organlar tizimida keng qamrovli
islohotlar amalga oshirildi. Shunga qaramay, ayrim hududlarda va ijtimoiy
qatlamlarda uyushgan jinoyatchilikka moyillik saqlanib qolmoqda. Shu sababli,
ushbu muammoni chuqur kriminologik jihatdan tahlil qilish va unga qarshi
samarali choralarni ishlab chiqish zamonaviy kriminologiya fani oldida turgan
dolzarb vazifalardan biridir.
Uyushgan jinoyatchilikning nazariy asoslari — bu jinoyatshunoslik
(kriminologiya), huquqshunoslik, sotsiologiya, siyosatshunoslik va iqtisodiyot
fanlarida o‘rganiladigan murakkab tushuncha bo‘lib, u ijtimoiy xavfli, barqaror,
maqsadga yo‘naltirilgan va foyda olishga qaratilgan jinoyatkor guruhlarning
faoliyatini o‘rganadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasining yillik hisobotlari. – Toshkent, 2022–
2024 yillar
2

Uyushgan jinoyatchilik — bu barqaror iyerarxik tuzilishga ega bo‘lgan, jinoyat
sodir etish orqali foyda olishni maqsad qilgan, yashirin faoliyat yurituvchi va
hokimiyat yoki huquq-tartibot tizimiga ta’sir o‘tkazishga intiluvchi guruhlarning
faoliyatidir. 2
Tadqiqotning dolzarbligi:
Mavzuning dolzarbligi, avvalo, uyushgan jinoyatchilikning davlat va jamiyat
xavfsizligiga bevosita tahdid solayotganida, huquqiy davlat asoslariga qarshi
yo‘naltirilgan faoliyatni amalga oshirayotganida namoyon bo‘ladi. Uyushgan
jinoyatchilikning yashirin xarakteri, iqtisodiy manfaatdorlik asosidagi harakati va
korrupsiya bilan bog‘liqligi uni boshqa jinoyatlardan keskin farqlaydi.
Tadqiqotning maqsadi:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — uyushgan jinoyatchilikning kriminologik
mohiyatini ochib berish, uning zamonaviy ko‘rinishlarini tahlil qilish va unga
qarshi kurashishning samarali usullarini taklif etishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
 Uyushgan jinoyatchilik tushunchasining nazariy va huquqiy asoslarini
aniqlash;
 Ushbu jinoyat turining ijtimoiy-psixologik va iqtisodiy ildizlarini o‘rganish;
 O‘zbekistonda va jahon tajribasida mavjud bo‘lgan uyushgan jinoyatchilik
shakllarini tahlil qilish;
 Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashishda samarali mexanizmlarni ishlab
chiqish.
Tadqiqot ob’ekti:
2
Salimov S., Berdaliev T. «Kriminologiya asoslari». – Toshkent: “Huquq”, 2018.
3

Jamiyatda mavjud bo‘lgan uyushgan jinoyatchilik holatlari va ularning
kriminologik xususiyatlari.
Tadqiqot predmeti:
Uyushgan jinoyatchilikning sabablari, shakllari, oqibatlari hamda uning oldini
olish bo‘yicha chora-tadbirlar tizimi.
Ilmiy yangilik darajasi:
Mazkur tadqiqot uyushgan jinoyatchilikni faqat huquqiy nuqtai nazardan emas,
balki kriminologik, ijtimoiy va tizimli yondashuv asosida o‘rganib, uning oldini
olish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati:
Tadqiqot natijalari huquqni muhofaza qiluvchi organlar, qonun chiqaruvchi
organlar hamda profilaktika bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar faoliyatida amaliy
qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek, mazkur ish kriminologiya va jinoyat huquqi
bo‘yicha tahsil olayotgan talabalarga ham nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
I BOB. Uyushgan jinoyatchilikning nazariy asoslari
4

1.1 Uyushgan jinoyatchilik tushunchasi, mohiyati va belgilarining
kriminologik tahlili
Uyushgan jinoyatchilik — bu tizimli, barqaror va maqsadli tarzda tashkil
topgan jinoyat uyushmalari tomonidan amalga oshiriladigan, ijtimoiy xavflilik
darajasi yuqori bo‘lgan jinoyatlar majmuasidir. U odatda kuchli ichki tuzilma,
ierarxiya va ixtisoslashgan rollarga ega bo‘lgan jinoyat guruhlari tomonidan
amalga oshiriladi. 3
Kriminologik adabiyotlarda uyushgan jinoyatchilikka quyidagicha ta’riflar
berilgan:
 BMTning Palermo Konvensiyasida (2000 y.) uyushgan jinoyat guruhi
“uch yoki undan ortiq shaxsdan iborat bo‘lib, moliyaviy yoki moddiy
manfaat olish maqsadida jinoyatlar sodir etish uchun muayyan vaqt
davomida birgalikda faoliyat yuritadigan tuzilma” sifatida e’tirof etilgan.
 O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida to‘g‘ridan-to‘g‘ri “uyushgan
jinoyatchilik” atamasi bo‘lmasa-da, jinoyat uyushmasi tashkil etish (JK
242-modda) va unda ishtirok etish bo‘yicha huquqiy javobgarlik
belgilangan.
Ushbu jinoyatchilik shakli boshqa oddiy guruh jinoyatlaridan farqli o‘laroq:
 Yashirin harakat qiladi;
 Moliyaviy jihatdan boy va yaxshi tashkil etilgan;
 Davlat tizimiga kirib borishga harakat qiladi (korrupsiya orqali);
 Ijtimoiy hayotning turli sohalariga ta’sir o‘tkazadi (iqtisod, siyosat, axborot
makoni va boshqalar).
Uyushgan jinoyatchilikning mohiyati
3
Abdullayev M. «Jinoyatchilikning sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llari». – Toshkent:
IIV Akademiyasi, 2021.
5

Uyushgan jinoyatchilikning mohiyatini ochib berishda quyidagi jihatlar muhim
ahamiyatga ega:
1. Tashkilotchilik – Jinoyat guruhlarining harakati muvofiqlashtirilgan,
vazifalar aniq taqsimlangan, ichki nizomga bo‘ysunadi.
2. Doimiylik va barqarorlik – Bu guruhlar bir martalik jinoyat sodir etish
uchun emas, doimiy daromad manbai sifatida faoliyat yuritadi.
3. Yashirinlik va konspiratsiya – Guruhlar o‘z faoliyatini huquqni muhofaza
qiluvchi organlardan yashirish uchun maxfiy aloqalar, shifrlangan muloqot
va vositachilar orqali ishlaydi.
4. Zo‘ravonlikdan foydalanish – Raqib guruhlar yoki huquqni muhofaza
qiluvchi organlarga bosim o‘tkazish uchun zo‘rlik, qo‘rqitish va suiqasdlar
qo‘llaniladi.
5. Korruptsion aloqalar – Guruhlar davlat xizmatchilarini pora evaziga o‘z
manfaatlariga xizmat qilishga undaydilar. 4
Uyushgan jinoyatchilikning asosiy belgilarining kriminologik tahlili
Kriminologik jihatdan uyushgan jinoyatchilikni aniqlashda uning asosiy
tarkibiy belgilarini o‘rganish muhim hisoblanadi:
№ Asosiy belgilar Kriminologik izoh
1. Tashkil topganlik Jinoyat sodir etish oldindan
rejalashtirilgan va ierarxiyaga ega
guruh tomonidan amalga oshiriladi
2. Maxfiylik Jinoyat guruhi o‘z faoliyatini
yashirin olib boradi, dalillarni yo‘q
qiladi, guvohlarni qo‘rqitadi
3. Maqsadli moliyaviy foyda
olish Jinoyatlar iqtisodiy yoki moddiy
foyda ko‘rishga qaratilgan
4
L. Paoli. «The Oxford Handbook of Organized Crime». – Oxford University Press, 2014.
6

№ Asosiy belgilar Kriminologik izoh
4. Davlat tuzilmalariga kirib
borish harakati Korrupsiya orqali qonunchilik
va ijro hokimiyatiga ta’sir qilishga
urinish
5. Transmilliylik Ko‘plab uyushgan jinoyat
guruhlari xalqaro ko‘lamda faoliyat
yuritadi
Ko‘p hollarda uyushgan jinoyatchilikni oddiy guruh jinoyatlaridan ajratish qiyin
bo‘lishi mumkin. Ammo ular orasida quyidagi farqlar mavjud:
Ko‘rsatkich Oddiy guruh jinoyati Uyushgan
jinoyatchilik
Tashkil topish
shakli Tasodifiy, vaqtinchalik Barqaror, ierarxik
Maqsad Bir martalik jinoyat sodir
etish Tizimli foyda olish
Faoliyat
muddati Qisqa muddatli Doimiy, uzoq
muddatli
Konspiratsiya Kam Kuchli konspiratsiya
Zo‘ravonlik
ishlatish Tasodifiy Maxsus strategik
qurol sifatida ishlatiladi
Uyushgan jinoyatchilik oddiy jinoyatlardan tubdan farq qiluvchi, davlat va
jamiyatga chuqur tahdid soluvchi murakkab jinoyat shaklidir. U nafaqat huquqni
muhofaza qilish sohasida, balki ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalarda ham salbiy
oqibatlar keltirib chiqaradi. Shuning uchun bu jinoyatchilik turini chuqur
kriminologik tahlil qilish, aniq belgilari va mexanizmlarini tushunish unga qarshi
kurashishda muhim nazariy va amaliy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 5
1.2. Uyushgan jinoyatchilikning paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi omillar
5
D. Garland. «The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary Society».
– Oxford University Press, 2001
7

Uyushgan jinoyatchilik jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va huquqiy
muhitning izchil mahsuli sifatida qaraladi. U bevosita yoki bilvosita tarzda inson
hayot faoliyatiga ta’sir etuvchi omillar majmuasi natijasida shakllanadi.
Kriminologiya fanida ushbu omillar kompleks tizim sifatida o‘rganiladi. Har bir
omil uyushgan jinoyatchilikka zamin yaratuvchi risk faktor hisoblanadi.
1. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar
Uyushgan jinoyatchilikning keng tarqalishida eng muhim omillardan biri bu –
ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik dir. Iqtisodiy muvozanatsizlik, kambag‘allik, ishsizlik
va aholining muayyan qatlamlarida hayot darajasining pastligi jinoyatga moyillikni
kuchaytiradi.
Asosiy ijtimoiy-iqtisodiy omillar:
 Ishsizlik darajasining yuqoriligi – ayniqsa yoshlar o‘rtasida. Bu uyushgan
guruhlar tomonidan jinoyatchilikka jalb etilishni osonlashtiradi.
 Qora bozor va norasmiy iqtisodiyotning mavjudligi – bu jinoyat
guruhlariga barqaror moliyaviy manbalarni yaratadi.
 Moliyaviy institutlar ustidan nazoratning zaifligi – pullarni yuvish
(legalizatsiya) va noqonuniy aktivlarni rasmiylashtirish imkonini yaratadi.
 Hududiy ijtimoiy nomutanosiblik – chekka hududlarda davlat nazoratining
sustligi jinoyat guruhlariga erkinlik yaratadi.
2. Huquqiy va boshqaruv omillari
Huquqiy tizimdagi bo‘shliqlar va qonun ustuvorligining yetarlicha
ta’minlanmagani jinoyat guruhlarining kengayishiga xizmat qiladi. Uyushgan
jinoyatchilik odatda zaif yoki korrupsiyalashgan huquqiy muhitda o‘z ildizlarini
chuqurroq qo‘ya oladi.
8

Asosiy huquqiy-boshqaruv omillar:
 Qonunchilikdagi nomukammallik – jinoyat guruhlarining faoliyatini
aniqlash, javobgarlikka tortish mexanizmlarining yetarli emasligi.
 Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning zaif koordinatsiyasi – bu
jinoyatchilikni aniqlash va fosh etish imkoniyatlarini cheklaydi.
 Korrupsiya va manfaat to‘qnashuvlari – jinoyat guruhlarining rasmiy
shaxslar bilan aloqasi ularni jazodan himoya qiladi.
 Davlat nazoratining sustligi – rasmiy organlarning resurs yoki vakolat
yetishmovchiligi jinoyatchilikka keng imkon beradi. 6
3. Siyosiy-ijtimoiy omillar
Uyushgan jinoyatchilik siyosiy muhitdan ham faol foydalanadi. Siyosiy
beqarorlik, fuqarolik ishonchsizligi va davlat tizimiga bo‘lgan ishonchning pastligi
jinoyat guruhlarining erkin harakat qilishiga zamin yaratadi.
Siyosiy omillar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Siyosiy beqarorlik yoki o‘tish davrlari – qonuniylikning vaqtincha
zaiflashuvi jinoyatchilikka imkoniyat beradi (masalan, postsovet
mamlakatlar tajribasi).
 Davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchsizlik – aholining huquq-tartibot
idoralariga bo‘lgan ishonchi pasayganda jinoyatchilik “muqobil nazorat”
sifatida qaraladi.
 Davlat resurslarining noto‘g‘ri taqsimlanishi – ijtimoiy adolatsizlik
jinoyat orqali “o‘z haqlarini olish” mentalitetini shakllantiradi.
4. Madaniy va psixologik omillar
6
Interpol: “Organized Crime Activities Report” – 2022.
9

Kriminologlar uyushgan jinoyatchilikning kengayishida madaniyat va ong
omillarining ham muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. Jinoyatga moyillik
ko‘pincha ijtimoiy normalar buzilgan, jinoyatchilik qadriyat sifatida qabul qilingan
muhitda kuchayadi. 7
Asosiy madaniy-psixologik omillar:
 Kriminal mentalitet – jamiyatda jinoyatchilikni “jasorat”, “aqlli harakat”
deb qabul qilish holatlari.
 Ommaviy axborot vositalarida jinoyatchilikni romantizatsiya qilish –
jinoyatchilarni “qahramon” sifatida ko‘rsatish.
 Huquqiy madaniyatning pastligi – aholining o‘z huquqlarini bilmasligi va
qonunlarga hurmat yetishmasligi.
 Aholi orasida "o‘z-o‘zini boshqarish" g‘oyalari kuchayishi – davlat
aralashuvini inkor etuvchi pozitsiyalar jinoyatchilikni mustahkamlashi
mumkin.
Uyushgan jinoyatchilik tasodifiy jarayon emas, balki jamiyatning turli
sohalaridagi muammolar majmuasi natijasidir. Shuning uchun unga qarshi kurash
faqat jazolash bilan emas, balki kompleks ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy va
ma’naviy islohotlar orqali amalga oshirilishi lozim. Har bir yuqoridagi omil
sinchkovlik bilan tahlil qilinib, ularning bartaraf etilishi uyushgan
jinoyatchilikning ildiziga zarba berishga xizmat qiladi.
II BOB. Uyushgan jinoyatchilikning zamonaviy ko‘rinishlari va
kriminologik tavsifi
2.1. O‘zbekistonda va jahon tajribasida uyushgan jinoyatchilikning asosiy
turlari
7
Europol. “Serious and Organized Crime Threat Assessment” (SOCTA) – 2021 .
10

Uyushgan jinoyatchilik zamonaviy jamiyatda turli shakllarda namoyon bo‘ladi.
Uning faoliyat ko‘rinishlari davrga, texnologik taraqqiyotga, ijtimoiy-siyosiy
vaziyatga bog‘liq holda doimiy rivojlanib, takomillashib bormoqda. Hozirgi paytda
ham O‘zbekistonda, ham xalqaro miqyosda uyushgan jinoyatchilikning bir necha
asosiy turlari ajratib ko‘rsatiladi. 8
1. Giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasi
Xalqaro tajriba:
 Giyohvandlik savdosi transmilliy uyushgan jinoyatchilikning eng daromadli
sohalaridan biridir. Afg‘oniston, Lotin Amerikasi va Janubi-Sharqiy Osiyo
mintaqalari asosiy ishlab chiqaruvchilar bo‘lib, Yevropa va Shimoliy
Amerikaga yirik kontrabanda yo‘llari mavjud.
 “Kartel” tizimi (masalan, Meksikadagi “Sinaloa” karteli) bu sohada
uyushgan jinoyatchilikning klassik namunasi hisoblanadi.
O‘zbekistonda:
 O‘zbekiston Afg‘onistonga yaqinligi sababli giyohvand moddalar tranziti
xavfidan aziyat chekmoqda.
 So‘nggi yillarda maxsus xizmatlar tomonidan bir nechta yirik narkotik
tarmoqlari fosh etilgan. Bu guruhlar chet ellik jinoyatchilar bilan aloqada
bo‘lib, mamlakat ichida hamkorlik tarmog‘i yaratishga harakat qilishgan
2. Odam savdosi (trafficking)
Xalqaro tajriba:
 BMT ma’lumotlariga ko‘ra, har yili yuz minglab odamlar aldash, majburlash
yoki sotib olish yo‘li bilan boshqa mamlakatlarga olib o‘tiladi.
8
Europol. “Serious and Organized Crime Threat Assessment” (SOCTA) – 2021.
11

 Uyushgan jinoyatchilik tarmoqlari ayollarni fohishalikka majburlash,
bolalarni ekspluatatsiya qilish, mehnatga majburlash kabi jinoyatlarni
amalga oshiradi.
O‘zbekistonda:
 Odam savdosi jinoyatlari ko‘proq ayollar va yoshlarni chet elda noqonuniy
mehnatga jalb qilish ko‘rinishida yuzaga chiqmoqda.
 Mamlakatda odam savdosiga qarshi kurash bo‘yicha maxsus komissiya
tuzilgan va Jinoyat kodeksida 135-modda bilan belgilangan. 9
3. Korrupsiya va hokimiyat vakolatlaridan suiiste’mol qilish
Xalqaro tajriba:
 Ayrim davlatlarda korrupsiya uyushgan jinoyatchilikning asosiy quroli
bo‘lib, qonuniy qarorlar qabul qilinishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir o‘tkazadi.
 Korrupsiyaga asoslangan guruhlar davlat tizimiga chuqur kirib borib, o‘z
manfaatlarini qonun doirasida “rasmiylashtiradi”.
O‘zbekistonda:
 Korrupsiya — davlat siyosati darajasida tan olingan eng jiddiy
muammolardan biri. Davlat rahbariyati bu illatga qarshi “nol bardoshlik”
siyosatini olib bormoqda.
 Katta miqdordagi pora olish yoki berish holatlari ko‘p hollarda uyushgan
guruhlar faoliyati bilan bog‘liq.
4. Moliyaviy firibgarlik va “soya iqtisodiyoti”
9
“Palermo Protocol” – Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons,
Especially Women and Children. – 2000 .
12

Xalqaro tajriba:
 Pul yuvish (money laundering), moliyaviy piramida sxemalari, kripto-
valyuta orqali noqonuniy operatsiyalar kabilar bu guruhlarga moliyaviy
mustahkamlik beradi.
 Ko‘plab davlatlarda jinoiy daromadlarni rasmiylashtirish uchun yirik
moliyaviy muassasalar ishlatilgan.
O‘zbekistonda :
 Pul yuvish bilan bog‘liq jinoyatlar soni ko‘paymoqda.
 Bank tizimi orqali noqonuniy mablag‘larni aylanma qilish, soliqdan bo‘yin
tovlash, qo‘g‘irchoq kompaniyalar tashkil etish holatlari aniqlanmoqda. 10
5. Kiberjinoyatlar va axborot texnologiyalari orqali jinoyatlar sodir etish
Xalqaro tajriba:
 Raqamli dunyoda kiberjinoyatlar — eng yangi va xavfli uyushgan jinoyat
shakli hisoblanadi.
 Xakerlik, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash, internet orqali firibgarlik,
moliyaviy tizimlarga hujumlar keng tarqalgan.
O‘zbekistonda:
 So‘nggi yillarda bank kartalarini klonlash, onlayn firibgarlik, SIM-karta
vositasida bank hisoblariga kirish holatlari ko‘paygan.
 DXX, Bosh prokuratura va IIV kiberjinoyatlarga qarshi alohida bo‘linmalar
tashkil qilgan.
10
UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime): Global Report on Organized Crime. –
Vena, 2023.
13

6. Kontrabanda va noqonuniy savdo tarmoqlari
Xalqaro tajriba:
 Qurol, giyohvandlik, odamlar va hatto madaniy boyliklar kontrabandasida
uyushgan guruhlar faol ishtirok etadi.
 Uyushgan guruhlar turli chegaralarni buzib o‘tishda texnologik vositalardan
foydalanadilar.
O‘zbekistonda:
 Chegaraoldi hududlarda noqonuniy tovar aylanmasi — kontrabanda holatlari
kuzatilmoqda.
 Avtomobil ehtiyot qismlari, dorilar, tamaki mahsulotlari, telefonlar
kontrabandasining ustida jinoyat tarmoqlari turadi. 11
Uyushgan jinoyatchilikning turlari tobora murakkablashib, klassik shakllardan
zamonaviy texnologik shakllarga o‘tmoqda. Bu jinoyatlar turli ijtimoiy, iqtisodiy
va siyosiy sohalarga kirib borib, davlat suvereniteti va fuqarolar xavfsizligiga
bevosita tahdid soladi. O‘zbekiston va dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, uyushgan
jinoyatchilikka qarshi samarali kurashish uchun:
 har bir jinoyat turining xususiyatlarini chuqur tahlil qilish;
 xalqaro tajribani milliy modelga moslashtirish;
 profilaktika va tezkor-qidiruv mexanizmlarini kuchaytirish zarur.
2.2. Uyushgan jinoyatchilikning strukturasi, tashkiliy shakllari va
faoliyat yo‘nalishlari
Uyushgan jinoyatchilik sodda jinoyat shakli emas, balki puxta rejalashtirilgan,
qat’iy ichki tartib va rollarga ega, o‘z oldiga strategik maqsadlar qo‘ygan
11
Abdullayev M. «Jinoyatchilikning sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llari». – Toshkent: IIV
Akademiyasi, 2021.
14

kompleks ijtimoiy-huquqiy hodisa dir. U o‘z faoliyatini ma’lum bir tuzilma
asosida olib boradi va odatda an’anaviy jinoyatchilikdan farqli o‘laroq, tizimli va
yirik ijtimoiy guruh shaklida namoyon bo‘ladi. 12
1. Uyushgan jinoyatchilikning strukturasi (ichki tuzilmasi)
Kriminologik adabiyotlarda uyushgan jinoyat guruhlarining strukturasi odatda
ko‘p pog‘onali ierarxik tuzilma ga ega bo‘lib, unda har bir a’zo aniq rol va
vazifalarga ega. Quyidagicha ierarxiya mavjud bo‘lishi mumkin:
1.1. Rahbariyat (boshqaruv guruhi)
 Guruhning “boshi”, ya’ni lider barcha asosiy qarorlarni qabul qiladi,
moliyaviy resurslarga nazorat o‘rnatadi, tashqi aloqalarni muvofiqlashtiradi.
 Ko‘pincha o‘zini ochiq ko‘rsatmaydi, balki vositachilar orqali harakat qiladi.
1.2. Nazoratchilari va “katta ishonchli shaxslar”
 Boshqaruv bilan oddiy a’zolar o‘rtasidagi aloqa vositachilari.
 Guruhning turli segmentlari ustidan nazorat o‘rnatish , intizomni saqlash va
topshiriqlarni yetkazish vazifasi ularga yuklatilgan.
1.3. Ijrochilar (pastki pog‘ona)
 Bevosita jinoyatlarni amalga oshiruvchi shaxslar – qotillar, tovlamachilar,
giyohvandlik sotuvchilari, kuryerlar va boshqalar.
 Ularning o‘rnini yangilash oson, ko‘pincha jinoyatga yollanma asosida jalb
qilinadi.
12
Bobojonov R. «Huquqni muhofaza qilish organlarining jinoyatchilikka qarshi kurashishdagi
o‘rni». – Toshkent: Adolat, 2019.
15

1.4. Texnik va moliyaviy xizmat ko‘rsatish bo‘linmalari
 Yuridik maslahatchilar, moliyachilar, IT mutaxassislari, hujjatlar
tayyorlovchilar.
 Guruhning qonuniy ko‘rinishga ega bo‘lishi va jinoyat daromadlarini
yuvishda ularning roli muhim. 13
2. Uyushgan jinoyatchilikning tashkiliy shakllari
Zamonaviy kriminologiyada uyushgan jinoyatchilik tashkiliy shakllari quyidagi
asosiy turlarga bo‘linadi:
2.1. Ierarxik model (klassik mafiya shakli)
 Yagona markazlashtirilgan rahbariyatga ega bo‘lgan tuzilma.
 Misollar: Italiya mafiyasi (“Cosa Nostra”), Yaponiya “Yakuza”si,
Rossiyadagi eski “vor v zakone” tizimi.
2.2. Tarmoqli model (gorizontal tuzilma)
 Mustaqil kichik guruhlar umumiy maqsadlar yo‘lida harakat qiladi, lekin
yagona rahbar yo‘q.
 Internet asosida tuzilgan kiberjinoyatchilik guruhlari ushbu modelga mos
keladi.
2.3. Gibrid (aralash) model
 Ierarxik va tarmoqli shakllarning kombinatsiyasi.
 Bu modelda markaziy rahbariyat muhim qarorlarni qabul qiladi, lekin
joylardagi guruhlar mustaqil harakat qiladi.
13
Bobojonov R. «Huquqni muhofaza qilish organlarining jinoyatchilikka qarshi kurashishdagi
o‘rni». – Toshkent: Adolat, 2019.
16

2.4. “Ko‘rinmas” model
 Maxfiy, qonuniy ko‘rinishdagi faoliyat bilan yashiringan jinoyatchilik
tarmog‘i.
 Odatda moliyaviy jinoyatlar, korruptsiya va yirik firmalar orqali amalga
oshiriladi.
3. Uyushgan jinoyatchilikning faoliyat yo‘nalishlari
Uyushgan jinoyat guruhlari ko‘plab sohalarda faoliyat yuritadi. Ularning
yo‘nalishlari har doim ham jinoyat ko‘rinishida emas, ba’zida “qonuniy biznes”
pardasi ortiga yashiringan bo‘ladi.
3.1. Iqtisodiy yo‘nalishlar
 Pul yuvish (money laundering)
 Soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash
 Monopoliyani egallash yoki iqtisodiy raqobatchilarni bartaraf qilish
3.2. Korrupsiya va siyosiy ta’sir
 Mansabdor shaxslarni sotib olish
 Siyosiy qarorlar va tenderlarga ta’sir ko‘rsatish
 Qonunchilikni o‘zgartirishga urinishlar
3.3. Jinoyat faoliyati yo‘nalishlari
 Odam savdosi, giyohvandlik vositalarining aylanmasi
 Qurol kontrabandasi
 Kiberjinoyatlar va internet firibgarligi
3.4. Axborot va kommunikatsiya sohalari
 Soxta yangiliklar tarqatish
17

 Internetda shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash
 Tarmoqli firibgarlik (phishing, vishing, SIM-swap)
Uyushgan jinoyatchilikning struktura va tashkiliy shakllari murakkab va
moslashuvchan bo‘lib, ular har bir muhitga moslashib, turli sohalarda o‘z ta’sirini
kengaytirishga intiladi. Ularning faoliyat yo‘nalishlari tobora kengayib
borayotgani, ayniqsa raqamli texnologiyalar vositasida yanada xavfli tus
olayotgani, huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun yangi yondashuv va
innovatsion qarshi chora-tadbirlarni talab qiladi. 14
Xulosa
Mazkur ilmiy tadqiqot ishida uyushgan jinoyatchilikning kriminologik
mazmuni, shakllanish omillari, zamonaviy ko‘rinishlari va unga qarshi kurashning
nazariy-huquqiy hamda amaliy yo‘nalishlari atroflicha o‘rganildi. O‘tkazilgan
ilmiy tahlillar asosida quyidagi asosiy xulosalar va takliflarni ilgari surish mumkin:
1. Uyushgan jinoyatchilik — zamonaviy jinoyatchilikning eng xavfli va
murakkab shakli sifatida jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga
(iqtisodiyot, siyosat, huquqiy tizim, axborot maydoni va h.k.) salbiy ta’sir
ko‘rsatayotgan ijtimoiy-huquqiy hodisadir. U aniq tuzilma, ierarxik tizim va o‘ziga
xos qonun-qoidalar asosida faoliyat olib boradi . 15
14
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarning
noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
qarori. – 2021-yil .
15
Salimov S., Berdaliev T. «Kriminologiya asoslari». – Toshkent: “Huquq”, 2018.
18

2. Uyushgan jinoyatchilikning shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar ko‘p
qirrali bo‘lib, ularning asosiylarini quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin:
 Ijtimoiy-iqtisodiy omillar (ishsizlik, kambag‘allik, moliyaviy tengsizlik),
 Huquqiy va boshqaruv omillari (qonunchilikdagi bo‘shliqlar, korrupsiya,
davlat nazoratining zaifligi),
 Siyosiy omillar (beqarorlik, hokimiyatga ishonchsizlik),
 Ma’naviy-psixologik omillar (jinoyatga ijobiy qarash, huquqiy savodsizlik).
3. Uyushgan jinoyatchilik turli shakllarda namoyon bo‘ladi , xususan:
 Giyohvandlik vositalarining noqonuniy savdosi,
 Odam savdosi,
 Korrupsiya va hokimiyat vakolatlaridan suiiste’mol qilish,
 Moliyaviy firibgarlik va pul yuvish,
 Kiberjinoyatlar,
 Kontrabanda va noqonuniy savdo tarmoqlari.
4. Jinoyat guruhlarining strukturasi va tashkiliy shakllari ancha murakkab,
moslashuvchan va ko‘p qavatli bo‘lib, ular ierarxik tuzilmadan tortib, zamonaviy
tarmoqli yoki gibrid modellarni ham o‘z ichiga oladi. Bunday guruhlar
professional, texnik va moliyaviy jihatdan yaxshi jihozlangan bo‘ladi.
5. Uyushgan jinoyatchilik nafaqat qonunlarni buzadi, balki davlat
boshqaruvi, iqtisodiy barqarorlik va fuqarolarning huquqiy ongiga ham
jiddiy tahdid soladi. U korrupsiya orqali hokimiyatga ta’sir o‘tkazishga urinadi,
jamiyatda adolatsizlik va befarqlik muhitini kuchaytiradi .
Tavsiya va takliflar
Tadqiqot natijalari asosida uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashishning
quyidagi yo‘nalishlari muhim deb hisoblanadi:
19

✅ 1. Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish
 Jinoyat kodeksida uyushgan jinoyatchilikka oid normalarni aniq, zamonaviy
talablarga mos tarzda qayta ko‘rib chiqish.
 Transmilliy jinoyatchilikka qarshi xalqaro hamkorlikni mustahkamlovchi
qonunlar qabul qilish.
✅ 2. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning salohiyatini oshirish
 Maxsus bo‘limlar (kiberxavfsizlik, moliyaviy razvedka, tezkor-guruhlar)
faoliyatini kuchaytirish.
 Davlat organlari o‘rtasida axborot almashinuvi va hamkorlik mexanizmlarini
takomillashtirish.
✅ 3. Korrupsiyaga qarshi kurashni kuchaytirish
 Poraxo‘rlikka qarshi real jazolash va ochiqlik tizimini yaratish.
 Davlat xizmatchilari faoliyatining shaffofligini ta’minlovchi raqamli nazorat
mexanizmlarini joriy qilish.
✅ 4. Profilaktik tadbirlar va huquqiy targ‘ibot
 Aholi, ayniqsa yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikka qarshi immunitetni
shakllantirish uchun muntazam huquqiy ta’lim va targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish.
 OAV orqali jinoyatchilikni romantizatsiya qilishga qarshi qat’iy choralar
ko‘rish.
✅ 5. Fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlik
 NNT, ommaviy axborot vositalari va mahalliy jamoalarni jinoyatchilikka
qarshi kurash jarayoniga faol jalb qilish.
20

Yakuniy xulosa:
Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash — bu faqat jinoyat sodir etilgandan
keyin jazolash bilan cheklanmaydi. U kompleks yondashuvni, ijtimoiy, huquqiy,
iqtisodiy va ma’naviy profilaktikani talab etadi. Bugungi globallashuv va raqamli
jamiyat sharoitida bu tahdid yanada murakkablashayotgan bir paytda, unga qarshi
kurashishda davlat, jamiyat va fuqarolarning hamkorligi muhim ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR;
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: «Adolat», 2023.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: «Adolat»,
2023.
O‘zbekiston Respublikasining «Odam savdosiga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi
Qonuni. – 2008-yil, 17-aprel.
O ‘ zbekiston Respublikasining « Korrupsiyaga qarshi kurashish to ‘ g ‘ risida » gi
Qonuni . – 2017- yil , 3- yanvar .
O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Kiberxavfsizlikni ta ’ minlash chora -
tadbirlari to ‘ g ‘ risida ” gi PQ -81- son qarori . – 2022- yil , 15- iyul .
O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Giyohvandlik vositalari , psixotrop
moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish
chora - tadbirlari to ‘ g ‘ risida ” gi qarori . – 2021- yil .
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasining yillik hisobotlari. – Toshkent,
2022–2024 yillar.
Karimov I.A. «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch». – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
Toshqulov R.X. Kriminologiya. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020.
Bobojonov R. «Huquqni muhofaza qilish organlarining jinoyatchilikka qarshi
kurashishdagi o‘rni». – Toshkent: Adolat, 2019.
Abdullayev M. «Jinoyatchilikning sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llari». –
Toshkent: IIV Akademiyasi, 2021.
21

Salimov S., Berdaliev T. «Kriminologiya asoslari». – Toshkent: “Huquq”, 2018.
United Nations Convention against Transnational Organized Crime (UNTOC) –
2000.
UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime): Global Report on
Organized Crime. – Vena, 2023.
“Palermo Protocol” – Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in
Persons, Especially Women and Children. – 2000.
Europol. “Serious and Organized Crime Threat Assessment” (SOCTA) – 2021.
Interpol: “Organized Crime Activities Report” – 2022.
M. Bakaev. «Organizovannaya prestupnost: kriminologicheskiy analiz». –
Moskva: ЮНИТИ , 2020.
D. Garland. «The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary
Society». – Oxford University Press, 2001.
L. Paoli. «The Oxford Handbook of Organized Crime». – Oxford University
Press, 2014.
ILOVALAR;
Aatamalar
Uyushgan jinoyatchilik – bir guruh shaxslarning oldindan rejalashtirilgan , doimiy
va tizimli tarzda jinoyat sodir etishga yo ‘ naltirilgan noqonuniy faoliyati .
Kriminologiya – jinoyatchilikning sabablarini , shakllarini , oqibatlarini va unga
qarshi kurash choralarini o ‘ rganadigan ilmiy fan .
Ierarxik tuzilma – guruh ichida qat ’ iy darajalar va vazifalarga ega bo ‘ lgan
boshqaruv tizimi ( masalan , lider , ijrochi , vositachi va h . k .).
Kriminal guruh – jinoyat sodir etish uchun ataylab tashkil etilgan va barqaror
tuzilishga ega bo‘lgan jinoiy birlashma.
22

Korrupsiya – mansab yoki lavozim vakolatidan shaxsiy manfaat yo ‘ lida
noqonuniy foydalanish ( pora olish / berish va h . k .).
Odam savdosi – insonlarni aldash , majburlash yoki zo ‘ rlik bilan sotish , tashish
yoki ekspluatatsiya qilishga qaratilgan jinoyat .
Pul yuvish ( Money laundering ) – noqonuniy yo ‘ l bilan topilgan mablag ‘ larni
qonuniy manba sifatida ko ‘ rsatish amaliyoti .
Kiberjinoyat – kompyuter tarmoqlari , internet yoki raqamli texnologiyalar
vositasida sodir etilgan jinoyatlar .
Tarmoqli model ( yoki gorizontal tuzilma ) – mustaqil jinoyat guruhlari umumiy
manfaat asosida birga harakat qiladigan shakl .
Vor v zakone – postsovet hududidagi uyushgan jinoyatchilikda yuqori martabali ,
maxsus maqomga ega jinoyatchi .
Jinoyat profilaktikasi – jinoyat sodir etilishining oldini olishga qaratilgan
huquqiy , tashkiliy va ma ’ naviy chora - tadbirlar majmuasi .
Transmilliy jinoyatchilik – ikki yoki undan ortiq davlat hududida sodir etiladigan
va xalqaro chegaralarni kesib o ‘ tuvchi jinoyatlar .
Jinoyat daromadi – jinoyat sodir etish orqali qo ‘ lga kiritilgan har qanday mol -
mulk , pul yoki boylik .
Kontrabanda – davlat chegarasi orqali tovar, mol-mulkni yashirincha yoki
qonunga xilof ravishda olib kirish yoki olib chiqish.
Maxfiylik (konspiratsiya) – jinoyat guruhlari o‘z faoliyatini yashirish uchun
qo‘llaydigan xavfsizlik va sir saqlash usullari.
23

Terrorchilik – siyosiy, diniy yoki boshqa maqsadlarga erishish uchun zo‘ravonlik,
qo‘rquv, portlash yoki qotillik yo‘li bilan jinoyat sodir etish.
Kriminal iqtisodiyot (soya iqtisodiyoti) – rasmiy hisobotlarda ko‘rsatilmaydigan,
noqonuniy yoki yashirin iqtisodiy faoliyat turlari.
Jinoyat karteli – bir necha jinoyat guruhining umumiy boshqaruv va daromad
taqsimoti asosida birlashgan shakli.
Jinoyat sindikati – keng ko‘lamli, ko‘p tarmoqli jinoyat tarmog‘i, odatda yirik
moliyaviy va siyosiy resurslarga ega.
Kiberxavfsizlik – axborot tizimlari, raqamli qurilmalar va shaxsiy ma’lumotlarni
kiberjinoyatlardan himoya qilish choralari majmuasi.
TEST
1. Uyushgan jinoyatchilik tushunchasiga qaysi ta’rif to‘g‘ri keladi?
A) Bir martalik jinoyat sodir etish
B) Doimiy va rejalashtirilgan jinoyat guruhi faoliyati
C) Jinoyatchilikka qarshi kurashish
D) Jinoyat sodir etishga bo‘lgan ijtimoiy qarshilik
Javob: B
2. Quyidagilardan qaysi biri uyushgan jinoyatchilikning asosiy belgilaridan
hisoblanadi?
A) Tasodifiy jinoyat
B) Ierarxik tuzilma
C) Shaxsiy mojaro
D) Yakka tartibdagi jinoyat
Javob: B
24

3. Uyushgan jinoyatchilikning paydo bo‘lishiga olib keluvchi omillar qatoriga
nima kiradi?
A) Kambag‘allik va ishsizlik
B) Mehnat qonunchiligi
C) Ta’lim tizimi rivoji
D) Ijtimoiy yordam dasturlari
Javob: A
4. Odam savdosi qanday jinoyatga kiradi?
A) Kiberjinoyat
B) Uyushgan jinoyatchilik
C) Ma’muriy huquqbuzarlik
D) Fuqarolik huquqi
Javob: B
5. Pul yuvish (money laundering) nima?
A) Jinoyatni yashirish usuli
B) Qonuniy mablag‘larni noqonuniy qilish
C) Noqonuniy mablag‘larni qonuniy manba sifatida ko‘rsatish
D) Jinoyatchini jazolash usuli
Javob: C
6. Uyushgan jinoyatchilikning tashkiliy shakllari qatoriga nima kiradi?
A) Odam savdosi
B) Jinoyat sindikati
C) Jinoyat qilmok
D) Jinoyat hujjati
Javob: B
7. Korrupsiya tushunchasining eng to‘g‘ri ta’rifini toping:
A) Qonunbuzarliklar haqida xabar berish
25

B) Mansab vakolatlaridan shaxsiy manfaat uchun foydalanish
C) Jinoyat joyini yashirish
D) Jinoyatchilarni qo‘lga olish
Javob: B
8. To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: Uyushgan jinoyatchilik faqat bitta davlat hududida
sodir etiladi.
Javob: Noto‘g‘ri
9. Quyidagi jinoyatlardan qaysi biri kiberjinoyatlarga kiradi?
A) Odam savdosi
B) Kompyuter tarmoqlariga hujum qilish
C) Kontrabanda
D) Pul yuvish
Javob: B
10. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashda qaysi chora samarali
hisoblanadi?
A) Huquqiy normalarni kuchaytirish
B) Jamiyatni izolyatsiya qilish
C) Jinoyatchilar bilan kelishuvga borish
D) Jinoyatlarni yashirish
Javob: A
11. Jinoyat guruhlarining asosiy maqsadi nima?
A) Ijtimoiy yordam ko‘rsatish
B) Noqonuniy daromad olish
C) Qonunlarni qo‘llab-quvvatlash
D) Ta’lim berish
Javob: B
26

12. Quyidagilardan qaysi biri jinoyat profilaktikasi usullaridan hisoblanadi?
A) Jazoni kuchaytirish
B) Fuqarolarni huquqiy savodxonlikka o‘rgatish
C) Jinoyatlarni yashirish
D) Jinoyatchilarni qo‘llab-quvvatlash
Javob: B
13. To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: Transmilliy jinoyatchilik bir nechta davlat
hududida sodir etiladigan jinoyatdir.
Javob: To‘g‘ri
14. Uyushgan jinoyatchilikning zamonaviy shakllaridan biri emas:
A) Giyohvandlik savdosi
B) Odam savdosi
C) Korrupsiyaga qarshi kurash
D) Kiberjinoyat
Javob: C
15. Jinoyat sindikati tushunchasi nimani anglatadi?
A) Bir yoki bir nechta jinoyatchilar guruhi
B) Kichik jinoyat guruhi
C) Keng ko‘lamli, ko‘p tarmoqli jinoyat tarmog‘i
D) Jinoyatlarni qonuniylashtirish
Javob: C
KAZUSLAR
Kazus 1
Muammo: Mahalliy hududda bir nechta shaxslar tomonidan uyushgan guruh
tashkil etilib, giyohvand moddalarni noqonuniy savdosi yo‘lga qo‘yilgan. Guruh
27

a’zolari bir-biri bilan maxfiy aloqa orqali faoliyat yuritib, jinoyat joyini yashirish
uchun turli chora-tadbirlar ko‘rishmoqda.
Javob: Bu holatda, jinoyat guruhi ierarxik tuzilishga ega va o‘zaro hamkorlikda
faoliyat yuritmoqda, bu uyushgan jinoyatchilik belgilaridan biridir. Muammoni hal
qilish uchun:
 Huquqni muhofaza qiluvchi organlar maxsus tezkor-guruh tashkil qilib,
maxfiy axborotlarni olish va jinoyatchilarni ushlashga yo‘naltirilgan
operatsiyalarni amalga oshirishi zarur.
 Jinoyat oldini olish uchun mahalliy aholiga giyohvandlikka qarshi
profilaktik tadbirlar o‘tkazilishi lozim.
 Qonunchilikni yanada takomillashtirish orqali giyohvand moddalarga qarshi
jazo choralarini kuchaytirish muhim.
Kazus 2
Muammo: Bir guruh shaxslar o‘zaro kelishib, davlat moliyasidan katta miqdorda
pul o‘g‘irlash va korrupsiya yo‘li bilan lavozimlarga ta’sir o‘tkazmoqda.
Javob: Ushbu holat korrupsiya va moliyaviy jinoyatlar tarkibiga kiradi, bu esa
uyushgan jinoyatchilikning iqtisodiy yo‘nalishi. Choralar:
 Korrupsiyaga qarshi maxsus organlar faoliyatini kuchaytirish, tekshiruvlar
o‘tkazish va qonun ustuvorligini ta’minlash.
 Davlat idoralarida shaffoflikni oshirish va elektron monitoring tizimlarini
joriy etish.
 Jazoni kuchaytirish va korrupsion sxemalarni bartaraf etish bo‘yicha
profilaktika ishlari olib borish.
Kazus 3
28

Muammo: Internet orqali noqonuniy pul yuvish operatsiyalari amalga
oshirilmoqda, buning natijasida davlat byudjetiga zarar yetmoqda.
Javob: Bu kiberjinoyat va pul yuvish holatidir. Amalga oshirilishi kerak bo‘lgan
chora-tadbirlar:
 Kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash va maxsus xizmatlarni
kuchaytirish.
 Moliyaviy institutlar va banklar faoliyatini qat’iy nazorat qilish, shubhali
tranzaksiyalarni aniqlash va bloklash.
 Jinoyatchilikni oldini olish maqsadida qonunlarda kiberjinoyatlar uchun jazo
choralari yanada kuchaytirilishi.
Kazus 4
Muammo: Bir necha davlatlarda inson savdosi bilan shug‘ullanadigan transmilliy
jinoyatchilik guruhi faoliyat yuritmoqda.
Javob: Bu holatda xalqaro hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Tavsiyalar:
 Xalqaro tashkilotlar (Interpol, UNODC) bilan hamkorlikni kuchaytirish.
 O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida inson savdosiga qarshi qat’iy
chora-tadbirlar joriy etish.
 Hududiy chegaralarda nazoratni kuchaytirish va jinoyatchilarni tezkor
ushlash uchun birgalikda operatsiyalar o‘tkazish.
Kazus 5
Muammo: Mahalliy jinoyatchilik guruhlari o‘rtasida kurashlar avj olib, aholi
xavfsizligi buzilmoqda.
Javob: Ushbu vaziyatda:
29

 Ichki ishlar organlari tezkor harakat qilib, jinoyatchilik guruhlarining
faolligini kamaytirishi zarur.
 Ijtimoiy profilaktik tadbirlar o‘tkazilib, yoshlarni jinoyatchilikdan
uzoqlashtirishga qaratilgan dasturlarni joriy etish.
 Jamiyatda huquqiy ongni oshirish va ijtimoiy yordam ko‘rsatish orqali
jinoyatchilikka sabab bo‘luvchi omillarni kamaytirish muhim.
SAVOL-JAVOBLAR.
 1. Uyushgan jinoyatchilik nima ?
Uyushgan jinoyatchilik – bu doimiy , rejalashtirilgan va tizimli tarzda jinoyat
sodir etish maqsadida tashkil etilgan guruh yoki tarmoqning faoliyatidir .
 2. Uyushgan jinoyatchilikning asosiy belgilariga nimalar kiradi?
Ierarxik tuzilma, doimiylik, maxfiylik, iqtisodiy manfaat va tashkiliy
qobiliyat.
 3. Uyushgan jinoyatchilik qaysi sohalarda ko‘proq uchraydi?
Giyohvand moddalar savdosi, odam savdosi, korrupsiya, pul yuvish,
kontrabanda va kiberjinoyatlar.
 4. Uyushgan jinoyatchilikning paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi asosiy
omillar nimalar?
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar, korrupsiya, kambag‘allik, ishsizlik, huquqiy
nazoratning zaifligi.
 5. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashishda qanday usullar
qo‘llaniladi?
Huquqiy choralar, profilaktika, xalqaro hamkorlik, kiberxavfsizlik va
jamoatchilik nazorati.
 6. Uyushgan jinoyatchilik strukturasi qanday bo‘ladi?
Ierarxik, tarmoqli (gorizontal) yoki sindikat shaklida bo‘lishi mumkin.
 7. Pul yuvish deganda nimani tushunasiz?
Noqonuniy yo‘l bilan olingan pul mablag‘larini qonuniy manba sifatida
ko‘rsatish jarayoni.
30

 8. Odam savdosi qanday jinoyat turiga kiradi?
Uyushgan jinoyatchilik va transmilliy jinoyatchilikka kiradi.
 9. Kiberjinoyatga misol keltiring.
Kompyuter tarmoqlariga hujum qilish yoki shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash.
 10. Uyushgan jinoyatchilik oldini olishda jamiyatning roli qanday?
Jamiyat huquqiy savodxonlikni oshirishi, profilaktik tadbirlarda ishtirok
etishi va jinoyatchilikka qarshi kurashga ko‘maklashishi zarur.
31

Uyushgan jinoyatchiliklikning kiriminologik tavsifi va uning oldini olish

Sotib olish