Dokument ma'lumotlari

Narxi 25000UZS
Hajmi 46.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Yanvar 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan San'at

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, yoki fuqaroviy javobgar vakilining ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlar

Sotib olish
1O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VAʻ ʻ INNOVATSIYALART VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI «TARIX VA YURIDIK» FAKULTETI “JINOYAT PROTSESUAL HUQUQI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: Himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, yoki fuqaroviy javobgar vakilining ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlar Bajardi: 5.3-YURS guruh talabasi Alibekov Javohir Tekshirdi: Z. Hakimov Kurs ishi taqrizga topshirilgan sana Kurs ishi taqrizdan qaytarilgan sana “____” _______2025 y. “______” ____________2025y. Kurs ishi himoya qilingan sana Komissiya a’zolari: _____ _________________ “____” _______2025 y. (imzo) _________________ Baho: “_____” _______ _____ 2 2025 MUNDARIJA: KIRISH .……………………………………………………………………………3 I.BOB Jinoyat protsessida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy maqomi …..4 1.1. Himoyachining tushunchasi, huquq va majburiyatlari ………………………...4 1.2. Jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgar vakilining huquqiy maqomi va tushunchasi …………………………………………………………….5 II.BOB. Himoyachi va boshqa shaxslar vakillarining jinoyat protsessida ishtirok etishga monelik qiluvchi holatlar ………………………………………6 2.1. Himoyachining jinoyat protsessida ishtirok etishiga monelik qiluvchi holatlar 7 2.2. Jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgar vakilining ishda ishtirok etishiga monelik qiluvchi holatlar XULOSA …………………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………… 3 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri bu — fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, adolatli sudlov tamoyillarini mustahkamlash va sud-huquq tizimini demokratlashtirishdan iboratdir. Ayniqsa, jinoyat- protsessual huquq tizimi shaxsni asossiz ayblashdan himoya qilish, jinoyat ishini adolatli va qonuniy hal etish uchun eng muhim me’zonlardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda vakillar — himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da vogar va fuqaroviyʼ javobgar vakillari — muhim protsessual subyekt sifatida ishtirok etadilar. Himoyachi — ayblanuvchi yoki gumon qilinuvchining huquqlarini himoya qiluvchi shaxs sifatida u jinoyat protsessining muhim ishtirokchisidir. Jabrlanuvchi va boshqa tomonlarning vakillari esa sudda o‘z vakolatlari doirasida muayyan shaxs yoki tashkilot manfaatlarini ifoda etadilar. Ushbu vakillarning protsessda qonuniy ishtiroki aybdorlik masalasining hal qilinishi, adolatli sud qarorining chiqarilishi va taraflarning teng huquqliligini ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Shu sababli, ularning ishda qonuniy ishtirok etishiga to‘sqinlik qiluvchi har qanday holat jinoyat-protsessual qonunchilik normalariga zid bo‘lib, jiddiy huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Amaliyotda esa, afsuski, himoyachining advokatlik litsenziyasiga ega emasligi, manfaatlar to‘qnashuvi, ishtirok huquqini tasdiqlovchi vakolatnomalarning noto‘g‘ri rasmiylashtirilishi yoki vakilning boshqa protsessual maqomga ega bo‘lishi kabi holatlar tez-tez uchrab turadi. Bunday holatlar nafaqat protsess ishtirokchilarining huquqlarini cheklaydi, balki sud qarorlarining bekor qilinishiga, ish yuritishdagi qonun buzilishlariga olib keladi. Shu sababli ushbu 4masalani ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish, qonunchilikdagi mavjud bo‘shliqlarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqish ayni muddaodir. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksida vakillar ishtiroki, ularning huquq va vakolatlari aniq belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda bu normalarning to‘g‘ri va bir xil tatbiq etilishi hali-hanuz dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Mustaqillik yillaridagi sud-huquq tizimidagi dastlabki asosiy islohotlar yangi kodeks va qonunlarning qabul qilinishi hisoblanadi. Jinoyat-protsessual qonunchiligidagi keyingi islohotlar 2000-yildagi sudlar faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan bog‘liq bo‘lib, apellatsiya instituti joriy etildi. Keyingi asosiy islohotlar 2005-yilda boshlandi va 2008-yil 1-yanvardan amalga joriy etildi, ya’ni o‘lim jazosini bekor qilindi va qamoqqa olishga sanksiya berish huquqi sudlarga o‘tkazildi. Ushbu islohotlar ham inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashdagi muhim o‘zgarish bo‘ldi deb aytish mumkin. 2008- yilda yana islohotlar davom ettirilib, jinoyat protsessi ishtirokchilarining, xususan guvoh, jabrlanuvchi, gumon qilinuvchi va ayblanuvchilarning protsessual huquqlari, jumladan, himoyalanish huquqi kengaytirildi. Himoyachining jinoyat protsessidagi faoliyatini belgilovchi normalar va advokatura instituti takomillashtirildi. Advokatlarga himoyasi ostidagi shaxsni oqlash va uning aybini yengillashtirish uchun jinoyat ishi bo‘yicha dalil sifatida fodalanilishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni to‘plash huquqi yanada mustahkamlandi. 2008-yil dekabrda amnistiya aktini qo‘llash mexanizmi takomillashtirildi va dastlabki tergovda ham sudlar tomonidan qo‘llanadigan bo‘ldi. 2010-yilda jinoyat ishlarini yuritishda xorijiy davlatlarning vakolatli organlari bilan o‘zaro hamkorlik tartibi batafsil belgilandi. Kurs ishining maqsadi. Himoyachi va boshqa shaxslar vakillarining jinoyat protsessida ishtirok etishiga to‘sqinlik qiluvchi holatlarni aniqlash, ularning turlari va huquqiy oqibatlarini tahlil qilish, hamda ushbu muammolarning yechimiga oid ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqish. 5Kurs ishining vazifalari. Himoyachi va boshqa vakillarning jinoyat protsessidagi o‘rni va huquqiy maqomini o‘rganish; - Ularning ishtirokiga monelik qiluvchi holatlarning huquqiy asoslarini aniqlash; - Amaliyotda uchraydigan muammoli holatlar va ularning oqibatlarini tahlil qilish; - Mavzuga oid qonunchilik bazasini tahlil qilib, uni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish. Tadqiqot obyekti. Jinoyat protsessida himoyachi va boshqa vakillar ishtiroki bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar tizimi. Tadqiqot predmeti. Himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da vogar yokiʼ fuqaroviy javobgar vakillarining ishda ishtirok etishiga monelik qiluvchi huquqiy, axloqiy va protsessual holatlar. Tadqiqot metodlari. Huquqiy tahlil, qiyosiy huquqshunoslik, amaliyotdan misollar keltirish, statistik va taqqoslash usullari asosida mavzuni chuqur o‘rganish. 6I. BOB Jinoyat protsessida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy maqomi 1.1. Himoyachining tushunchasi, huquq va majburiyatlari Jinoyat protsessida o‘z manfaatlarini himoya qiladigan shaxslarga gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, ularning himoyachilari va vakillari, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari kiradi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi “protsess ishtirokchilari” tushunchasini keng ma’noda talqin qilib, mazkur tushunchaga jinoyat ishini yuritishda ishtirok etuvchi barcha shaxslarni kiritadi. Jinoyat protsessining ishtirokchilari jinoyat-protsessual harakatlarni amalga oshirish va jinoyat-protsessual munosabatlarga kirishish uchun huquq va majburiyatlarga ega bo‘lgan organlar va shaxslardir. Ular qatoriga quyidagilar kiradi: sud, prokuror, surishtiruvchi, tergovga qadar tekshiruvni, tezkor-qidiruv tadbirlarini amalga oshiruvchi organlarning mansabdor shaxslar, ayblanuvchi, gumon qilinuvchi, jabrlanuvchi, himoyachi, fuqaroviy da’vogar va javobgar, ekspert, tarjimon va h.k. Qonun hujjatlarini tahlil qilish, birinchidan, jinoyat protsessining ishtirokchilari qonunda to‘liq keltirilganligi; ikkinchidan, ular muayyan protsessual, tergov va sudlov harakatlarida ishtirok etishlari haqidagi xulosaga olib keladi. 7Jinoyat protsessi ishtirokchilari deb jinoyat ishlarini yuritishda qonun bilan belgilangan tartibda muayyan bir faoliyatini bajarishga yo‘naltirilgan va qonun bilan tegishli huquq va majburiyatlarga ega bo‘lgan davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolarga aytiladi. Ular o‘zlariga berilgan huquqlardan foydalanish, hamma vazifalarni bajarish orqali ishtirok etadigan davlat organlari, mansabdor shaxslar, fuqarolar, jamoat birlashmalari, jamoalarning vakillari jinoyat protsessining ishtirokchilari hisoblanadilar. 1 Jinoyat protsessining har bir ishtirokchisi o‘ziga mos vazifani, ya’ni o‘z faoliyat yo‘nalishini ifoda etuvchi xizmat burchini utaydi. Bu vazifaning xususiyati protsessning mazkur ishtirokchilari bajaradigan vazifalarga va ularning muhofaza qilinadigan manfaatlariga bog‘liq holda belgilanadi. Jinoyat protsessining barcha ishtirokchilarini ular oldida turgan vazifalarga, ularning muhofaza qilinadigan manfaatlariga va amalga oshiriladigan turli vazifalarga bog‘liq ravishda quyidagi guruhlarga bo‘lib tasniflash mumkin. Ulardan biriga muayyan jinoyat ishini yuritish uchun mas’ul bo‘lgan davlat organlari va mansabdor shaxslar . Jamoat birlashmalari, jamoalar va ularning vakillari boshqa guruhni tashkil etadi. Jamoalar va jamoat birlashmalari fikrining hisobga olinishi dazlat organlari oldida turgan vazifalarni to‘g‘ri hal qilishga imkon beradi (JPKning 40-44-m.). Jinoyat protsessida ko‘riladigan ish mohiyati fuqarolarning, jinoyat sodir etganlikda gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchilarning, shuningdek, jinoyat oqibatida ma’naviy, jismoniy yoki mulkiy zarar ko‘rganlarning (jabrlanuvchilarning) hamda mulkiy manfaatlari jinoyat ishining hal qilinishi bilan bog‘liq bo‘lgan shaxslarning (fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgarlarning) shaxsiy manfaatlariga borib taqaladi. Jinoyat protsessida ishtirok etuvchi fuqarolar va tashkilotlarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish 1 .O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 8maqsadida mazkur protsess ishtirokchilarining vakillari jalb etiladi yoki ularning ishtirok etishiga yo‘l qo‘yiladi. Bunda himoyachining o‘rni alohida ajralib turadi. Barcha sanab o‘tilgan protsess ishtirokchilari O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat- protsessual kodeksida «Jinoyat protsessida o‘z manfaatlarini himoya qiladigan shaxslar, himoyachilar va vakillar» deb ataladigan guruhni tashkil qiladi (JPKning45-64-m.). Jinoyat protsessida ishtirok etuvchi shaxslarning jinoyat-protsessual faoliyat borasida ro‘yobga chiqariladigan huquqlari va majburiyatlari hajmini aniqlash uchun «jinoyat protsessi subyektlari» tushunchasi qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksida «protsess ishtirokchilari» atamasiga keng tushuncha berilib, u barcha ishtirok etuvchi shaxslarni qamrab oladi. 1.1. Himoyachining tushunchasi, huquq va majburiyatlari Himoyachi gumon qilinuvchilarning, ayblanuvchilarning, sudlanuvchilarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini qonunda belgilangan tartibda himoya qilishni amalga oshirish hamda ularga zarur yuridik yordam ko‘rsatish vakolatiga ega bo‘lgan shaxsdir. Ishda himoyachilar sifatida advokatlar ishtirok etishlari mumkin. Advokatning ishda ishtirok etishiga u advokat guvohnomasini ko‘rsatganidan va muayyan ishni yuritishga vakolatli ekanligini tasdiqlovchi orderni taqdim etganidan keyin yo‘l qo‘yiladi. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari yoki qonuniy vakillaridan birining advokat bilan bir qatorda himoyachi sifatida ishtirok etishiga gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining iltimosnomasi bo‘yicha surishtiruvchining, tergovchining qarori yoki sud ajrimiga binoan yo‘l qo‘yilishi mumkin. Himoyachining ishda ishtirok etishiga jinoyat protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish erkinligiga bo‘lgan huquqi amalda cheklangan paytdan boshlab ruxsat etiladi. 9Himoyachi gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, ularning qonuniy vakillari, shuningdek gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining iltimosi yoki roziligi bilan boshqa shaxslar tomonidan taklif etiladi. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining iltimosiga ko‘ra surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud ishda himoyachining ishtirok etishini ta’minlaydi. 2 Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi tomonidan tanlangan himoyachining yigirma to‘rt soat ichida ishga kirishish imkoniyati bo‘lmagan hollarda, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga, sudlanuvchiga yoxud ularning qarindoshlariga boshqa himoyachini taklif qilishni tavsiya etadi. Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi tanlagan himoyachi istalgan vaqtda ishga kirishishga haqlidir. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud “Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida belgilangan tartibda gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining himoyachisi sifatida davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatadigan advokatning ishtirok etishini ta’minlash choralarini ko‘radi. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida qaror qabul qiladi, sud esa ajrim chiqaradi va advokatning ishga kirishish vaqtini belgilaydi. Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi “Yuridik yordam” axborot tizimiga kiritiladi. Himoyachi ishtirok etishi shart bo‘lgan hollar 1) voyaga yetmaganlarning ishi bo‘yicha; 2 . O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 102) soqovlar, karlar, ko‘rlar, jismoniy nuqsoni yoki ruhiy holati buzilganligi sababli o‘zini o‘zi himoya qilish huquqini amalga oshirishga qiynaladigan boshqa shaxslarning ishi bo‘yicha; 3) sudlov ishi olib borilayotgan tilni bilmaydigan shaxslarning ishi bo‘yicha; 4) jazo chorasi sifatida umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanishi mumkin bo‘lgan jinoyatlarni sodir etishda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslarning ishi bo‘yicha; 5) shaxslarning manfaatlari o‘zaro qarama-qarshi bo‘lib, ulardan aqalli biri himoyachiga ega bo‘lgan ishlar bo‘yicha; 6) davlat ayblovchisi yoki jamoat ayblovchisi ishtirok etayotgan ishlar bo‘yicha; 7) jabrlanuvchining vakili sifatida advokat ishtirok etayotgan ishlarda; 8) tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini qo‘llash to‘g‘risidagi ishlarda; 8 1 ) sud tomonidan dastlabki eshituv o‘tkazilayotgan ishlarda; 8 2 ) o‘ta og‘ir jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslarga oid ishlar bo‘yicha; 8 3 ) shaxsga nisbatan qamoqqa olish yoki uy qamog‘i tarzidagi ehtiyot chorasini qo‘llash, shuningdek qamoqda saqlash, uy qamog‘i muddatini uzaytirish masalasi ko‘rib chiqilayotganda; 8 4 ) aybiga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv tuzilgan ishlar bo‘yicha; 9) apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyalari sudi tomonidan ko‘riladigan ishlarda himoyachi ishtirok etishi shart. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud ishning murakkabligi va boshqa holatlari tufayli gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘z huquqlarini amalga oshirishda qiynalishi mumkin degan xulosaga kelsa, boshqa ishlar bo‘yicha ham himoyachining ishtirok etishini shart deb topishga haqlidir. Agar Jpk 51-moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining iltimosiga ko‘ra 11yoxud ularning roziligi bilan boshqa shaxslar tomonidan himoyachi taklif qilinmagan bo‘lsa, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud Jpk 50- moddasining to‘rtinchi — o‘ninchi qismlarida belgilangan tartibda jinoyat ishi bo‘yicha himoyachining ishtirokini ta’minlashi shart. 3 Himoyachining huquq va majburiyatlari. Himoyachi: manfaatlarini himoya qilayotgan shaxsning nimada gumon qilinayotganligi yoki ayblanayotganligini bilish; advokatlik guvohnomasini ko‘rsatganidan va muayyan ishni yuritishga vakolatli ekanligini tasdiqlovchi orderni taqdim etganidan so‘ng ishda ishtirok etish; gumon qilinuvchi so‘roq qilinayotganda ishtirok etish, shaxsga ayblov e’lon qilinayotganda hozir bo‘lish hamda ayblanuvchi so‘roq qilinayotganda, shuningdek ularning ishtirokida o‘tkaziladigan boshqa tergov harakatlarida ishtirok etish va gumon qilinuvchilarga, ayblanuvchilarga, guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga savollar berish; boshqa tergov harakatlari yurgizilayotganda surishtiruvchi yoki tergovchining ruxsati bilan ishtirok etish; o‘zi ishtirok etgan tergov harakatining yuritilishi xususida yozma mulohazalar berish; iltimosnoma berish va rad etish; ushbu Kodeks 87-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq dalillarni to‘plash va taqdim etish; gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi ishtirokida o‘tkazilgan protsessual harakatlarga oid hujjatlar bilan, surishtiruv yoki dastlabki tergov tamom bo‘lganidan keyin esa jinoyat ishining barcha materiallari bilan tanishish hamda undan zarur ma’lumotlarni yozib olish, materiallar va hujjatlardan texnika vositalari yordamida o‘z hisobidan ko‘chirma nusxalar olish yoki ularda ko‘rsatilgan ma’lumotlarni o‘zga shaklda qayd etish; agar himoyani amalga oshirish uchun zarur bo‘lsa, davlat sirlari, tijorat siri yoki boshqa sirni o‘z ichiga olgan axborot bilan qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda tanishish; sud tomonidan ish bo‘yicha dastlabki eshituv o‘tkazilayotganda va sud muhokamasida 3 Raxmonqulova Z. “Himoyachi institutining protsessual kafolatlari”, Toshkent davlat yuridik universiteti ilmiy axborotnomasi, 2022. 12taraf sifatida ishtirok etish; surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning va sudning harakatlari hamda qarorlari ustidan shikoyatlar keltirish; sud majlisining bayonnomasi bilan tanishish va bu haqda o‘z mulohazalarini bildirish; ish bo‘yicha keltirilgan shikoyatlar, protestlar to‘g‘risida bilish hamda ularga nisbatan e’tirozlar bildirish; apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudi majlislarida ishtirok etish huquqiga ega. Agar gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi qamoqda saqlanayotgan yoki uy qamog‘ida bo‘lsa, himoyachi u bilan jinoyat ishini yuritishga mas’ul bo‘lgan davlat organlari va mansabdor shaxslarning ruxsatisiz, uchrashuvlarning soni va davom etish vaqti cheklanmagan holda xoli uchrashishga haqli. Himoyachi o‘z vazifasini amalga oshirishi munosabati bilan bilgan ma’lumotlarni oshkor qilishga haqli emas. Himoyachi: gumonni yoki ayblovni rad etadigan yoxud javobgarlikni yengillashtiradigan holatlarni aniqlash uchun qonunda nazarda tutilgan barcha vosita va usullarni qo‘llashi hamda gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga yoki sudlanuvchiga zarur yuridik yordam ko‘rsatishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va qonunga xilof boshqa harakatlar bilan to‘sqinlik qilmasligi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. 1.2 Jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgar vakilining huquqiy maqomi va tushunchasi Jinoyat, xuddi shuningdek aqli noraso shaxsning ijtimoiy xavfli qilmishi shaxsga ma’naviy, jismoniy yoki mulkiy zarar yetkazgan deb hisoblash uchun dalillar bo‘lgan taqdirda, bunday shaxs jabrlanuvchi deb e’tirof etiladi. Jabrlanuvchi deb e’tirof etish haqida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim chiqaradi. 13Jabrlanuvchi voyaga yetmagan yoki belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb e’tirof etilgan shaxs bo‘lsa, ishda u bilan birgalikda yoki uning o‘rniga qonuniy vakili ishtirok etadi. 4 Jabrlanuvchining huquq va majburiyatlari Jabrlanuvchi: ko‘rsatuv berish; dalillar taqdim qilish; iltimosnoma berish va rad qilish; o‘z ona tilidan va tarjimon xizmatidan foydalanish; o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun vakil olish; surishtiruvchi yoki tergovchining ruxsati bilan tergov harakatlarida ishtirok etish; surishtiruv yoki dastlabki tergov tamom bo‘lganidan so‘ng ishning barcha materiallari bilan tanishish va undan zarur ma’lumotlarni yozib olish, materiallar va hujjatlardan texnika vositalari yordamida o‘z hisobidan ko‘chirma nusxalar olish yoki ulardagi ma’lumotlarni o‘zga shaklda qayd etish; qonunda nazarda tutilgan hollarda yarashuv to‘g‘risida ariza berish hamda sud tomonidan ish bo‘yicha dastlabki eshituv o‘tkazilayotganda va yarashuv to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha, birinchi instansiya, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudining majlislarida ishtirok etish; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning harakatlari hamda qarorlari ustidan shikoyatlar keltirish; shaxsan o‘zi yoki vakili orqali sudda ayblovni quvvatlash; sud majlisining bayonnomasi bilan tanishish va u haqda o‘z mulohazalarini bildirish; ish bo‘yicha keltirilgan shikoyatlar, protestlardan xabardor bo‘lish va ularga nisbatan e’tirozlar bildirish huquqiga egadir. Jabrlanuvchi: surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning chaqiruviga binoan hozir bo‘lishi; haqqoniy ko‘rsatuvlar berishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va qonunga xilof boshqa harakatlar bilan to‘sqinlik qilmasligi; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning talabi bo‘yicha dalillar taqdim qilishi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. 4 . Jinoyat-protsessual huquqi 14Jabrlanuvchi uzrsiz sababga ko‘ra kelmagan taqdirda Jpkning 261 — 264- moddalarida nazarda tutilgan tartibda majburiy olib kelinishi mumkin. Jabrlanuvchi ko‘rsatuv berishdan bosh tortganlik va bila turib yolg‘on ko‘rsatuvlar berganlik uchun qonunda belgilangan tarzda javobgar bo‘ladi. Jabrlanuvchining o‘limiga olib kelgan jinoyatlar to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha ushbu moddada ko‘rsatilgan huquq va majburiyatlarni dastlabki tergov organlari yoki sud tomonidan marhumning qonuniy vakili deb e’tirof etilgan yaqin qarindoshlari yoki boshqa shaxslar amalga oshiradilar. Fuqaroviy da’vogar Jinoyat, xuddi shuningdek aqli noraso shaxsning jamoat uchun xavfli qilmishi shaxsga, korxonaga, muassasaga yoki tashkilotga mulkiy zarar yetkazgan deb hisoblash uchun dalillar bo‘lsa, ular fuqaroviy da’vogar deb e’tirof etiladi. Fuqaroviy da’vogar deb e’tirof etish haqida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim chiqaradi. Voyaga yetmaganlarning, shuningdek muomalaga layoqatsiz deb e’tirof etilgan shaxslarning manfaatlarini himoya qilish uchun fuqaroviy da’vo ularning qonuniy vakillari va prokuror tomonidan qo‘zg‘atilishi mumkin. Fuqaroviy da’vogarning huquq va majburiyatlari. 5 Fuqaroviy da’vogar: fuqaroviy da’vo qo‘zg‘atish va uni quvvatlash; dalillar taqdim qilish; qo‘zg‘atilgan da’vo bo‘yicha tushuntirishlar berish; o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun vakil olish; iltimosnoma berish va rad qilish; surishtiruvchidan, tergovchidan, prokurordan yoki suddan da’voni ta’minlash choralarini ko‘rish haqida iltimos qilish; surishtiruv yoki dastlabki tergov tamom bo‘lganidan so‘ng ishning barcha materiallari bilan tanishish va undan zarur ma’lumotlarni yozib olish, materiallar va hujjatlardan texnika vositalari yordamida o‘z hisobidan ko‘chirma nusxalar olish yoki ulardagi ma’lumotlarni o‘zga shaklda 5 .Jinoyat-protsessual huquq. 2019 15qayd etish; sud tomonidan ish bo‘yicha dastlabki eshituv o‘tkazilayotganda hamda birinchi instansiya, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudining majlislarida ishtirok etish; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning harakatlari hamda qarorlari ustidan shikoyatlar berish; sud hukmi va ajrimining fuqaroviy da’voga tegishli qismi ustidan shikoyat qilish; ish bo‘yicha keltirilgan shikoyatlar, protestlardan xabardor bo‘lish va ularga nisbatan e’tirozlar bildirish huquqiga egadir. Fuqaroviy da’vogar: surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudning chaqiruviga binoan hozir bo‘lishi va ularning talablariga asosan fuqaroviy da’voga tegishli bo‘lgan dalillar taqdim etishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va qonunga xilof boshqa harakatlar bilan to‘sqinlik qilmasligi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. Fuqaroviy javobgar - ayblanuvchi tomonidan yoki ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan aqli noraso shaxs tomonidan yetkazilgan zarar uchun qonunga ko‘ra mulkiy javobgar shaxs, korxona, muassasa yoki tashkilot ishda fuqaroviy javobgar sifatida ishtirok etish uchun jalb qilinishi mumkin. Fuqaroviy javobgar sifatida jalb qilish haqida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim chiqaradi. Fuqaroviy javobgarning huquq va majburiyatlari 6 Fuqaroviy javobgar: ayblov va fuqaroviy da’voning mazmunini bilish; da’voga e’tiroz bildirish; tushuntirish berish; o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun vakil olish; dalillar taqdim qilish; iltimosnoma berish va rad qilish; surishtiruv yoki dastlabki tergov tamom bo‘lganidan so‘ng ishning barcha materiallari bilan tanishish va undan zarur ma’lumotlarni yozib olish, materiallar va hujjatlardan texnika vositalari yordamida o‘z hisobidan ko‘chirma nusxalar olish yoki ulardagi ma’lumotlarni o‘zga shaklda qayd etish; sud tomonidan ish 6 .Jinoyat-protsessual huquq. 2019 16bo‘yicha dastlabki eshituv o‘tkazilayotganda hamda birinchi instansiya, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudining majlislarida ishtirok etish; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning harakatlari va qarorlari ustidan shikoyatlar keltirish; sud hukmi va ajrimining fuqaroviy da’voga tegishli qismi ustidan shikoyatlar berish; ish bo‘yicha keltirilgan shikoyat va protestlardan xabardor bo‘lish va ularga nisbatan e’tirozlar bildirish huquqiga egadir. Fuqaroviy javobgar: surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudning chaqiruviga binoan hozir bo‘lishi va ularning talablariga asosan fuqaroviy da’voga tegishli bo‘lgan dalillar taqdim qilishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va qonunga xilof boshqa harakatlar bilan to‘sqinlik qilmasligi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining, jabrlanuvchining qonuniy vakillari. Qonuniy vakil ishda ishtirok etishga voyaga yetmagan yoxud belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb e’tirof etilgan gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki jabrlanuvchining huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun jalb qilinadi. Ishda qonuniy vakil sifatida ota-onalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar, voyaga yetmaganga yoki belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb e’tirof etilgan ishtirokchiga homiylik qiluvchi muassasalar va tashkilotlarning vakillari qatnashishlari mumkin. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining va sudlanuvchining qonuniy vakili ishda gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi bilan birga, jabrlanuvchining qonuniy vakili esa jabrlanuvchi bilan birga, shuningdek uning o‘rnida ham ishtirok etadi. Voyaga yetmagan gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki jabrlanuvchining iltimosiga ko‘ra, ishda ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan shaxslar bilan bir qatorda uning katta yoshdagi yaqin 17qarindoshlaridan birining yoki o‘zi ishonadigan boshqa shaxsning qonuniy vakil sifatida ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilishi mumkin. Qonuniy vakilning ishda ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilganligi haqida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim chiqaradi. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki jabrlanuvchining manfaatlari bilan qonuniy vakilning manfaatlari o‘zaro mos kelmagan taqdirda, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi yoki jabrlanuvchi tarafida ishda ishtirok etish uchun xuddi o‘sha qaror yoxud ajrim bilan advokatni jalb etish choralari ko‘riladi. Qonuniy vakilning huquq va majburiyatlari. Qonuniy vakil: o‘zi vakillik qilayotgan shaxsning surishtiruvchiga, tergovchiga, prokurorga yoki sudga chaqirilganligidan xabardor bo‘lish; o‘zi vakillik qilayotgan qamoqdagi shaxs bilan xoli uchrashish; o‘zi vakillik qilayotgan shaxs Jpkga muvofiq ega bo‘lgan protsessual huquqlarni amalga oshirish huquqiga ega. Qonuniy vakil: o‘zi vakillik qilayotgan shaxsga nisbatan o‘tkaziladigan protsessual harakatlarda ishtirok etishi; surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning va sudning chaqiruvlariga binoan hozir bo‘lishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va qonunga xilof boshqa harakatlar orqali to‘sqinlik qilmasligi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. Qonuniy vakil guvoh sifatida so‘roq qilinishi, shuningdek himoyachi, fuqaroviy da’vogar yoki fuqaroviy javobgar tariqasida ishda ishtirok etishga jalb qilinishi mumkin. Bunday hollarda qonuniy vakil yuqorida aytib o‘tilgan protsess ishtirokchilarining huquqlari va majburiyatlariga ega bo‘ladi. Jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning va fuqaroviy javobgarning vakillari . 18Jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning, fuqaroviy javobgarning vakillari tariqasida advokatlar, vakil sifatida ishtirok etishga maxsus ruxsatnomalari bo‘lgan shaxslar, surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning qarori yoki sudning ajrimiga ko‘ra ishda qatnashishga ruxsat berilgan yaqin qarindoshlar va boshqa shaxslar ishtirok etishlari mumkin. Vakilning ishda ishtirok etishi uchun uning jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar yoki fuqaroviy javobgar bilan tuzgan topshiriq shartnomasi asos bo‘ladi. Yuridik shaxsning vakili sifatida uning rahbari ishtirok etishi uchun alohida vakolatnoma kerak emas. Rahbar tomonidan berilgan ishonch qog‘ozi bo‘yicha yuridik shaxslarning vakillari sifatida uning shtatdagi xodimlariga va advokatlarga ruxsat etiladi. 7 Jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning yoki fuqaroviy javobgarning vakili ishda o‘zi vakillik qilayotgan shaxs bilan birga, shuningdek uning o‘rnida ham ishtirok etadi. Jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgar ish yuritishning istalgan vaqtida vakildan voz kechishga yoki boshqa shaxsni vakil qilib olishga haqlidir. Vakilning huquq va majburiyatlari. Jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning, fuqaroviy javobgarning vakili tegishincha jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar ega bo‘lgan protsessual huquqlardan foydalanadi. Vakil ish yuritishning istalgan vaqtida o‘z majburiyatlarini bajarishni davom ettirishdan voz kechishga haqlidir. Vakil: o‘zi vakillik qilayotgan shaxslarning huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilishi; ularning ishonchini suiiste’mol qilmasligi; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning chaqiruviga binoan hozir bo‘lishi; haqiqatni aniqlashga dalillarni yo‘q qilish, soxtalashtirish, guvohlarni ko‘ndirishga urinish va 7 .O’zbekiston respublikasi Jinoyat-protsessual kodekisga sharh. Saxaddinov S. 2014. 19qonunga xilof boshqa harakatlar bilan to‘sqinlik qilmasligi; ishning tergovi va sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. II.BOB. Himoyachi va boshqa shaxslar vakillarining jinoyat protsessida ishtirok etishga monelik qiluvchi holatlar 2.1. Himoyachining jinoyat protsessida ishtirok etishiga monelik qiluvchi holatlar Ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlar – jinoyat protsessi ishtirokchilarining xolisligi, beg‘arazligiga va ish bo‘yicha qonuniy hamda adolatli 20qaror qabul qilish yoxud protsessual harakatlarni amalga oshirishiga nisbatan shubha tug‘diradigan Jinoyat-protsessual kodeksida nazarda tutilgan obyektiv va subyektiv holatlar. JPK jinoyat protsessining aksariyat ishtirokchilari ish yuritilishida ishtirok etishi mumkin bo‘lmagan holatlarni nazarda tutadi. Ularni qonunda belgilangan hollarda protsessdan chiqarib tashlash ishning xolisona o‘rganilishini va mohiyati bo‘iicha hal etilishini kafolatlaydi. JPKning 76-moddasiga muvofiq sudya, shuningdek, xalq maslahatchisi, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi, sud majlisining kotibi jinoyat ishini yuritishda ishtirok etishga haqli emas va uni rad qilish lozim, basharti: - u shu ish bo‘yicha jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis, guvoh, himoyachi sifatida, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining qonuniy vakili yoki jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning, fuqaroviy javobgarning vakili sifatida ishtirok etayotgan yoki ilgari ishtirok etgan bo‘lsa; - u ushbu ishni yuritish uchun mas’ul bo‘lgan biror mansabdor shaxsning yoki yuqorida tilga olingan shaxslarning qarindoshi bo‘lsa; - uning xolisligiga va beg‘arazligiga shubha tug‘diradigan boshqa holatlar mavjud bo‘lsa. 8 Bundan tashqari, birinchi instansiya yoki kassatsiya instansiyasi sudlarida yoxud nazorat tartibida ishni ko‘rishda ishtirok etgan sudya o‘zining ishtirokida chiqarilgan hukm, ajrim bekor qilinishidan keyin o‘sha ishni ko‘rishda ishtirok eta olmaydi. O‘zbekisgon Respublikasi Oliy sudi sudyalarning Plenumda jinoyat ishlarini ko‘rishda ishtirok etishi bundan mustasno. Ayni vaqtda surishtiruvchining, tergovchining hamda sud majlisi kotibining o‘z protsessual majburiyatini bajarishi, basharti ushbu ish qo‘shimcha tergov 8 .O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 21yuritish yoki sudda yangidan ko‘rish uchun jo‘natilgan bo‘lsa, ular tomonidan tegishincha surishtiruv, dastlabki tergov yuritishga, shuningdek, sud majlisi bayonnomasini tuzishga monelik qilmaydi. Ishning tergovida yoki sudda ko rilishida ishtirok etgan yoxud ishtirokʻ etayotgan sudya, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi yoki sud majlisining kotibi u ushbu ishni yuritish uchun mas'ul bo lgan biror mansabdor shaxsning yoki ʻ yuqorida tilga olingan shaxslarning qarindoshi bo lsa ishda ishtirok etishga ʻ monelik qiluvchi holat hisoblanadi va ushbu holatda u rad qilinishi yoki o'zini o'zi rad qilishi lozim lozim. Ushbu holatda monelik qiluvchi holatga asos boladigan holat ya'ni avvalo qarindoshlikdarajasini aniqlash lozim.O'zbekistonRespublikasi Oila huquqida qarindoshlar ortasidagi aloqalar masalasi alohidao'rin egallaydi. O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksi esa qarindoshlar ortasidagi munosabatlarni belgilab beradi. Oila kodeksining 57-moddasida qarindoshlik darajalari aniq korsatib berilgan bulib, unga kora “qarindoshlikbir umumiy uchinchi shaxsdan (ajdoddan) kelib chiqqan shaxslar qarindoshlar hisoblanadi. Ikki shaxs urtasidagi to'g'ri shajara buyicha qarindoshlikning yaqinligi qarindoshlik darajasi, ya'ni tug'ilish soni bilan belgilanadi. To'g'ri shajara buyicha qarindoshlar yon shajara bo'yicha qarindoshlarga nisbatan yaqinroqdir deyilgan.”Qarindoshlikning bunday aniqlanishi shaxsning qarindoshlar qatoriga kirishini belgilaydi, uning to'gri va yon shajaraga nisbatan huquqiymaqomini aks ettiradi. X.Mamedovaning fikricha qarindoshlik masalasi sud'yani rad qilish uchun asos sifatida qonun bilan aniqroq hal qilinishi kerak. Ishda ishtirok etuvchi xar qanday shaxs shu jumladan guvoh va hatto xolis bilan qarindoshlik munosabatlarning mavjudligi sudyaga o'zini o'zi rad etishi uchun asos bolishi mumkin. Bundan tashqari qonun qarindoshlik tushunchasini yakin qarindoshlik tushunchasiga nisbatini aniqroq belgilashi kerak edi. Har qanday qarindoshlik aloqalar ham sudyaning xolisligiga shubha tug’dira olmaydi, 22ya'ni qarindoshlikning ma'lum bir darajasini ko'rsatgan holda uni rad qilish yoki o'zini o'zi rad qilish kerak. Negaki, qarindoshlik tushunchasi yaqin qarindoshlik tushunchasiga nisbatan kengroqdir. 9 Jamoat ayblovchisi, jamoat himoyachisi va jamoat birlashmasi yoki jamoaning boshqa vakillari yuqorida nazarda tutilgan holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda ishda ishtirok etishga haqli emaslar va rad qilinishlari lozim. Ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis shu holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda, shuningdek, ishda ishtirok etayotgan shaxslardan birortasiga xizmat yuzasidan yoki boshqa jihatdan tobe bo‘lsa, jinoyat ishini yuritishda ishtirok etashga haqli emas va rad qilinishi lozim. Bundan tashqari, basharti ekspert, mutaxassis, tarjimonning o‘z kasbiga noloyiqligi ayon bo‘lib qolsa, xolislar esa ichki ishlar organi, Davlat xavfsizlik xizmati, prokuratura, adliya yoki sud xodimi bo‘lsalar, rad qilinishlari lozim. Materiallari ishning qo‘zg‘atilishiga asos bo‘lgan taftish yoki o‘zga idoraviy tekshiruv o‘tkazgan shaxs ushbu ishda ekspert yoki mutaxassis sifatida ishtirok etishga hakli emas. Lekin ishda mutaxassis sifatida ishtirok etgan shaxs kelgusida ushbu ish bo‘iicha ekspert qilib tayinlanishi mumkin. Jamoat birlashmasi yoki jamoa vakilining ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlar Jinoyat-protsessual kodeksi 77-moddasida belgilangan. U havolaki norma bo‘lib, unga ko‘ra, jamoat ayblovchisi, jamoat himoyachisi va jamoat birlashmasi yoki jamoaning boshqa vakillari Jinoyat-protsessual kodeksining 76-moddasida nazarda tutilgan sudyaning, prokurorning, tergovchining, surishtiruvchining, tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ mansabdor shaxsining va sud majlisi kotibining ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda ishda ishtirok etishga haqli emaslar va rad qilinishlari lozim. 9 Raxmonqulova Z. “Himoyachi institutining protsessual kafolatlari”, Toshkent davlat yuridik universiteti ilmiy axborotnomasi, 2022. 232.2. Jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va fuqaroviy javobgar vakilining ishda ishtirok etishiga monelik qiluvchi holatlar Himoyachiga, jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning yoki fuqaroviy javobgarning vakiliga nisbatan ularning ishda ishtirok etishlariga monelik qiladigan asoslar belgilangan. JPKning 79moddasiga binoan bu shaxslar quyidagi hollarda jinoyat ishini yuritishda ishtirok etishga haqli emas, basharti ulardan biron-biri: - ilgari shu ish bo‘yicha sudya, xalq maslahatchisi, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi, sud majlisining kotibi, guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon yoki xolis sifatida ishtirok etgan bo‘lsa; - ushbu ishning tergovida yoki sudda ko‘rilishida ishtirok etgan yoxud ishtirok etayotgan sudya, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi yoki sud majlisining kotibi bilan qarindoshlik munosabatida bo‘lsa yoxud yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida u bilan bitim tuzgan protsess ishtirokchisining manfaatlariga manfaati qarama-qarshi bo‘lgan shaxs bilan qarindoshlik munosabatida bo‘lsa; - sudya, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi lavozimida bo‘lsa, quyidagi hollar bundan mustasno: basharti u muomalaga layoqatsiz shaxslarning vakili bo‘lsa yoki o‘zi ishlaydigan va fuqaroviy da’vogar deb e’tirof etilgan yoki fuqaroviy javobgar tariqasida ishga jalb qilingan muassasaning vakili sifatida qatnashsa; - o‘z himoyasidagi gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki o‘zi vakillik qilayotgan jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning, fuqaroviy javobgarning manfaatlariga manfaati qarama-qarshi bo‘lgan shaxsga yuridik yordam ko‘rsatayotgan yoki muqaddam shunday yordam ko‘rsatgan bo‘lsa. Ushbu holat himoyachi va vakil tomonidan o‘z zimmasiga yuklangan protsessual vazifalarni lozim darajada va to‘g‘ri amalga oshirishi mumkinligini 24shubha ostiga qo‘yadi. Chunki, mazkur hollarda ikki qarama-qarshi tomon manfaati bo‘yicha bir vaqtda himoya qilish yoki vakillik qilishning imkoniyati yo‘qligi bois, qonun chiqaruvchi ham tegishli taqiqni ko‘zda tutgan. Ushbu hollarda himoyachi va vakil ruhiy-psixologik jihatdan erkin bo‘lmaydi, jinoyat ishi bo‘yicha o‘z yondashuvini to‘liq himoya qilishga qodir bo‘lmaydi v.h. Shu bois, ko‘rsatilgan hollarda qonun talablariga zid ravishda himoyachi yoki vakil ishtirok etsa, himoyachi tomonidan gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchiga yuridik yordam ko‘rsatilsa, kelgusida bu gumon qilinuvchi, ayblanuvchining himoyaga bo‘lgan huquqining buzilishi, bu esa, o‘z navbatida jinoyat-protsessual qonunining jiddiy ravishda buzilishi sifatida tan olinib, hukmning bekor qilinishi uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. 10 Jinoyat ishida ishtirok etishga monelik qiluvchi yana bir holat: ishni yuritish uchun mas'ul bo lgan biror mansabdor shaxsning xolisligiga va beg arazligigaʻ ʻ shubha tug diradigan boshqa holatlar mavjud bo lsa. Bunga xizmat jihatdan ʻ ʻ tobelik, yani jinoyat prosessiga jalb qilingan shaxsning ishda ishtirok etayotgan shaxslardan birontasiga xizmat yuzasidan yoki boshqa jihatdan tobeligi yoki ishning yuritilishiga jalb qilingan shaxsning idoraviy tegishliligini korsatishimiz mumkin. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat protsesual qonunchiligida xizmat yuzasidan tobelik tushunchasini taxlil qiladigan bulsak, shaxsning o'zi xizmat vazifasini bajarayotgan ish joyida lavozimi buyicha yuqori turuvchi shaxsga aniqrogi raxbarga buysinuvi tushuniladi. Negaki, xizmat jihatdan tobelik, ko'p jihatdan yashirin, noprosessual - ma'muriy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqgan holda, jinoyat ishining tugri va xolis ko rib chiqilishi va hal qilinishiga jiddiy ta'sir ʻ ko rsatishi mumkin. ʻ 10 .M.Niyozov Jinoyat prostssesida rad qilish institutining rivojlanish asoslari, Toshkent 2013 25V.Moiseeva fikricha ishning natijasidan manfaatdor bulishni 2 turga ajratadi: tug ’ ridan tug ’ ri shaxsiy va bilvosita shaxsiy. 1) To'gridan to'gri shaxsiy manfaatdor bulishni sudya sud prosessi natijasiga tasir qilishi yoki tasir qilishi mumkin bulgan moddiy yoki boshqa manfaatdor bo'lishi tushuniladi. 2) Bilvosita shaxsiy manfaatdor bulishga sudya ishni natijasidan togridan togri manfaatdor bo'lmaydi, lekin boshqa shaxslarning manfaatlari ya'ni sudyani befarq qoldirmaydigan shaxslar bilan yaqin qarindoshlik aloqalar va yaqin munosabatlar va shunga uqshash sabablar bo'lishi mumkin. Xuddi shunday N.Gasparyan ham sudyaning ishni natijasidan shaxsiy manfaatdorligi to'grisida shunday aniqlama beradi: sudyaning shaxsiy manfaatdorligi o'z xizmat vazifalarini bajarishiga tasir etuvchi yoki tasir etishi mumkin bulgan holatlar deganda sudyaning xizmat vazifasini bajarishi orqali moddiy daromatlar yoki to'gridan to'gri shu sudya noqonuniy abzalliklar olishi uning oilasi yoki boshqa shaxs va idoralar bilan sudyaning moddiy va boshqa majburiyatlar bilan bogliqligi deb tushuntiradi. Ushbu holatlarning oldini olish uchun rad qilish va o‘zini o‘zi rad qilish nazarda tutilgan. Rad qilish – qonunda ko‘zda tutilgan asoslar bo‘lgan taqdirda jinoyat protsessi ishtirokchisini ish yuritishdan chetlashtirish bo‘lib, uning natijasida shaxs jinoyat ish yurituvida ishtirok etish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi va o‘z protsessual maqomini yo‘qotadi. Ko‘rsatilgan shaxslardan birini rad qilish uchun qonunda ko‘zda tutilgan umumiy asoslardan birining mavjudligi yetarli hisoblanadi. Rad qilishni ikki guruhga bo‘lishimiz mumkin: 1) o‘zini o‘zi rad etish; 2) jinoyat protsessi ishtirokchilari tomonidan rad qilish. Ayni damda ta’kidlash lozimki, jinoyat protsessining barcha ishtirokchilari ham rad qilish to‘g‘risidagi tashabbus bilan chiqa olmaydilar. Rad qilish to‘g‘risidagi masala bilan protsessning jinoyat ishi yakunlaridan manfaatdor bo‘lgan ishtirokchilari, ya’ni ayblov tarafi yoki himoya 26tomoni chiqishi mumkin. Jinoyat ishi bo‘yicha shaxsiy manfaati bo‘lmagan protsess ishtirokchilari – ekspert, mutaxassis, tarjimon va xolis rad qilish tashabbusidan foydalanmaydi, bu yuridik jihatdan to‘g‘ri va mantiqiy hamdir. Jinoyat-protsessual kodeksida ham ushbu Rad qilish – qonunda ko‘zda tutilgan asoslar bo‘lgan taqdirda jinoyat protsessi ishtirokchisini ish yuritishdan chetlashtirish bo‘lib, uning natijasida shaxs jinoyat ish yurituvida ishtirok etish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi va o‘z protsessual maqomini yo‘qotadi. ishtirokchilarning huquqlariga bag‘ishlangan moddalarda ularni rad qilish bilan bog‘liq huquqlari ko‘zda tutilmagan. Shuningdek, Oliy Sud Plenumining 2008-yil 15-maydagi “Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini nazorat tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 12-son qarori yettinchi bandining ikkinchi xatboshisiga ko‘ra, Jinoyat-protsessual kodeksi 76-, 516-moddalariga muvofiq, chaqirtirilgan yoki protest bilan kelib tushgan jinoyat ishi ushbu ishning ko‘rilishida muqaddam ishtirok etmagan sudya tomonidan o‘rganib chiqilishi lozim . Qonun mazmuniga ko‘ra bunday qoida iltimosnomani ko‘rib chiqishga nisbatan ham qo‘llanilishi kerak. Iltimosnoma yoki jinoyat ishi mazkur ishning ko‘rilishida muqaddam ishtirok etgan sudyaga tayinlangan hollarda, u Jinoyat-protsessual kodeksi 80- moddasiga muvofiq o‘zini o‘zi rad etishi shart. 11 JPKning 76–79-moddalarida ko‘rsatilgan holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda sudya, xalq maslahatchisi, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi, sud majlisining kotibi, jamoat birlashmasining yoki jamoaning vakili, himoyachi, jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning yoki fuqaroviy javobgarning vakili, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis o‘zini o‘zi rad etishi shart. Agar o‘zlari bunday qilmasalar, ular shu asosga ko‘ra gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, shuningdek jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari, himoyachi tomonidan, sud majlisida esa, bundan tashqari davlat 11 O’zbekiston respublikasi Jinoyat-protsessual kodekisga sharh. Saxaddinov S. 2014. 27ayblovchisi, jamoat birlashmasi yoki jamoaning vakili tomonidan rad qilinishi mumkin. 12 Ishni tergov qilish chog‘ida rad etish masalasi prokuror, tergovchi, surishtiruvchi tomonidan, sud majlisida esa, sud tomonidan ham qo‘yilishi mumkin. Rad qilish haqidagi arz asoslantirilgan bo‘lishi kerak. Rad qilingan shaxs rad etish haqidagi masala ko‘rilguniga qadar tushuntirish berishga haqli. Sudyani rad qilish masalasi qolgan sudyalar tomonidan rad qilingan shaxsning ishtirokisiz ko‘rib chiqiladi. Ovozlar teng bo‘linganda sudya rad qilingan hisoblanadi. Ko‘pchilik sudyalarni yoki sudning butkul tarkibini yoxud sud majlisining kotibini rad qilish haqidagi masala to‘la tarkibdagi sud tomonidan oddiy ko‘pchilik ovoz bilan hal etiladi. Ishni yakka o‘zi ko‘rayotgan sudyani rad qilish masalasini uning o‘zi hal qiladi. Prokurorni rad qilish masalasi ishni tergov qilish chog‘ida yuqori turuvchi prokuror tomonidan, sud majlisida esa, ishni ko‘rayotgan sud tomonidan hal etiladi. Jamoat birlashmasi yoki jamoa vakilini rad qilish masalasi ishni ko‘rayotgan sud tomonidan hal etiladi. Surishtiruvchi yoki tergovchini rad qilish masalasi surishtiruv va dastlabki tergov ustidan nazorat olib boruvchi prokuror tomonidan hal etiladi. Ekspertni, mutaxassisni, tarjimonni, himoyachini, jabrlanuvchining, fuqaroviy da’vogarning, fuqaroviy javobgarning vakillarini rad qilish masalasi ishni tergov qilish chog‘ida surishtiruvchi yoki tergovchi tomonidan, sud majlisida esa, ishni ko‘rayotgan sud tomonidan hal etiladi. 12 O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 28Xolisni rad qilish masalasi surishtiruvchi yoki tergovchi tomonidan hal etiladi. Ishni tergov qilish chog‘ida qo‘yilgan rad qilish masalasi surishtiruvchi, tergovchi, prokuror tomonidan yigirma to‘rt soat ichida hal etiladi. Rad qilish sud majlisida qo‘yilgan bo‘lsa, bu masala shu majlisda darhol hal etiladi. Rad qilishni qanoatlantirish yoki qanoatlantirmaslik haqida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qaror, sud esa ajrim chiqaradi. Agar tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi Jpkning 76, 79-moddalarida ko‘rsatilgan holatlar mavjudligi sababli o‘zini o‘zi rad etmasa, uni rad qilish masalasi manfaatdor shaxslarning arizalariga ko‘ra tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ boshlig‘i yoki prokuror tomonidan hal qilinadi. Rad qilishni qanoatlantirish yoki qanoatlantirmaslik haqida qaror chiqariladi. XULOSA 29Jinoyat protsessining adolatli va qonuniy tarzda olib borilishi, unda ishtirok etayotgan har bir shaxsning xolis va manfaat to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaydigan sharoitda qatnashishi bilan bevosita bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar hamda ularning vakillarining ishda ishtirok etishiga monelik qiladigan holatlarni aniqlash va ularga nisbatan belgilangan tartibda choralar ko‘rish jinoyat-protsessual tizimning muhim jihatlaridan biridir. Jinoyat-protsessual faoliyatda har qanday ishtirokchining qonuniy, asosli va xolis ishtirokini ta'minlash, shuningdek, sudlov jarayonining adolatli o'tkazilishi uchun muhim shartlardan biri — bu ishda ishtirok etishga monelik qiluvchi holatlarning mavjud emasligidir. Ushbu holatlar jinoyat protsessining har bir bosqichida aniqlanishi va ularga nisbatan qonuniy choralar ko‘rilishi lozim. Aks holda, jinoyat ishi yuritilishi natijasida chiqadigan qarorlar, hukmlar va protsessual harakatlarning haqqoniyligi va qonuniyligi shubha ostiga olinadi. Monelik qiluvchi holatlar – bu jinoyat protsessida ishtirok etayotgan shaxsning xolisligini, betarafligini shubha ostiga qo‘yadigan yoki uning protsessual majburiyatlarini to‘laqonli bajarishiga to‘sqinlik qiluvchi holatlardir. Ushbu holatlar, avvalo, sudya, tergovchi, prokuror, surishtiruvchi, ekspert, guvoh, tarjimon, himoyachi va boshqa ishtirokchilar uchun tegishlidir. Jinoyat-protsessual kodeksda bu kabi holatlar aniq belgilangan. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 63-moddasida sudyaning ishda ishtirok etishini istisno qiluvchi holatlar ko‘rsatib o‘tilgan. Unga ko‘ra, agar sudya ish bo‘yicha ilgari sudlov yoki tergov harakatlarini bajargan bo‘lsa, jabrlanuvchi yoki guvoh bo‘lsa, jabrlanuvchi, ayblanuvchi bilan yaqin qarindosh bo‘lsa va boshqa shunday holatlar bo‘lsa, u ish yuritishda qatnashmasligi kerak. Monelik qiluvchi holatlar orasida eng dolzarblari bu shaxsiy manfaatdorlik, yaqin qarindoshlik aloqalari, ilgari ishda qatnashganlik, yoki ish bo‘yicha guvohlik 30berish holatlaridir. Agar, masalan, tergovchi ilgari aynan shu jinoyat ishi bo‘yicha jabrlanuvchi bo‘lgan yoki jabrlanuvchining yaqin qarindoshi bo‘lsa, uning olib boradigan harakatlarida xolislik buziladi. Bu esa tergov natijalarining qonuniyligiga putur yetkazadi. Sudlov amaliyotida manfaatlar to‘qnashuvi degan tushuncha mavjud bo‘lib, bu biror ishtirokchining shaxsiy yoki mulkiy manfaatlari ish natijalariga bog‘liq bo‘lgan holatlarni anglatadi. Bunday holatlarda, masalan, sudya yoki prokuror qaror chiqarishda bevosita manfaatdor bo‘lishi mumkin va bu jinoyat-protsessual normalarga ziddir. Jinoyat-protsessual kodeksga muvofiq, ishda ishtirok etuvchi shaxsga nisbatan monelik qiluvchi holatlar mavjud bo‘lsa, u o‘zini ish yuritishdan chetlashtirishi shart. Agar bu holat o‘zi tomonidan emas, boshqa ishtirokchilar yoki taraflar tomonidan aniqlansa, ular tomonidan ariza beriladi va tegishli protsessual organlar (masalan, sud raisi yoki tergov organi rahbari) bu haqda qaror chiqaradi. Misol uchun, agar advokat ilgari ayblanuvchiga qarshi yuritilgan fuqarolik ishida ishtirok etgan bo‘lsa, u jinoyat ishida himoyachi sifatida qatnasholmaydi. Bunday hollarda himoyachining xatti-harakatlari ayblanuvchi huquqlarining buzilishiga olib keladi. Amaliyotda ba’zan shunday holatlarga duch kelinadi-ki, ishtirokchining ish bo‘yicha ilgari qandaydir aloqasi bo‘lganligi sir tutiladi yoki yetarli asoslar bo‘lmasdan monelik bildiriladi. Ayrim hollarda bu holat protsessni cho‘zish yoki sudlovni bekor qilish maqsadida foydalaniladi. Shu sababli, monelik masalasini hal qilishda har tomonlama asoslangan yondashuv muhim hisoblanadi. Sud yoki tergov organi har bir holatni yakka tartibda baholab, uning asosliligini aniqlashi kerak. Jinoyat-protsessual faoliyatning qonuniy, xolis va adolatli olib borilishi bevosita ishda ishtirok etishga monelik qiluvchi holatlarning mavjud emasligiga bog‘liq. Bu holatlar nafaqat sudlov faoliyatining sifatiga, balki fuqaro va davlat 31o‘rtasidagi ishonch darajasiga ham ta’sir qiladi. Shu boisdan, monelik qiluvchi holatlarni o‘z vaqtida aniqlash, huquqiy baholash va tegishli choralar ko‘rish jinoyat protsessining ajralmas tarkibiy qismidir. Sudyalar, tergovchilar, prokurorlar, himoyachilar va boshqa ishtirokchilar o‘z faoliyatida xolislik prinsipiga sodiq qolishlari va har qanday shubhali holatdan o‘zlarini chetlashtirishlari shart. Jinoyat-protsessual tizimda har bir ishtirokchining qonuniy asosda, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymasdan ishtirok etishi — adolatli sudlovning asosi hisoblanadi. Himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar va javobgar hamda ularning vakillarining ishda ishtirok etishiga monelik qiluvchi holatlarni aniqlash, qonuniy chora ko‘rish — jinoyat protsessining adolatli va xolis yuritilishini ta’minlaydi. Shu sababli, bunday holatlarga nisbatan loqayd qarash, jinoyat ishining qonuniy yakuniga jiddiy xalaqit berishi mumkin. Har bir protsessual subyekt o‘zining huquqiy maqomi, xolisligi va manfaatlar to‘qnashuvi ehtimoli haqida mas’uliyat bilan yondashmog‘i lozim. 32FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 2. Jinoyat-protsessual huquqi 3. Jinoyat-protsessual huquq. 2019 4. Jinoyat prossesi ishtirokchilari. Inog’omjonova Z, To’laganova G. 2007 5. O‘zbekiston Respublikasi Advokatlik faoliyati to‘g‘risidagi Qonun 6. Mustafoqulov B. “Jinoyat protsessida vakillik institutining o‘rni va ahamiyati”, Yuridik fanlar axborotnomasi, 2023 7. Raxmonqulova Z. “Himoyachi institutining protsessual kafolatlari”, Toshkent davlat yuridik universiteti ilmiy axborotnomasi, 2022. 8. M.Niyozov Jinoyat prostssesida rad qilish institutining rivojlanish asoslari, Toshkent 2013 9. O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 18 fevraldagi O‘RQ-675-son “O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat hamda Jinoyat-protsessual kodekslariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonuni. 10. Salimov I. “Jinoyat protsessida jabrlanuvchining huquq va majburiyatlari”, Huquqshunoslik, 2021 11. O’zbekiston respublikasi Jinoyat-protsessual kodekisga sharh. Saxaddinov S. 2014. 12. Jinoyat-protsessual huquqi. Umumiy qism. 2017.

Kurs ishining dolzarbligi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri bu — fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, adolatli sudlov tamoyillarini mustahkamlash va sud-huquq tizimini demokratlashtirishdan iboratdir. Ayniqsa, jinoyat-protsessual huquq tizimi shaxsni asossiz ayblashdan himoya qilish, jinoyat ishini adolatli va qonuniy hal etish uchun eng muhim me’zonlardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda vakillar — himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar va fuqaroviy javobgar vakillari — muhim protsessual subyekt sifatida ishtirok etadilar.

Sotib olish