Afg‘on muammosini bartaraf etishda AQSh yondashuvi - Siyosatshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	100000UZS
Hajmi	255.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Siyosatshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Afg‘on muammosini bartaraf etishda AQSh yondashuvi

Sotib olish

3
Afg‘on muammosini bartaraf etishda AQSH
yondashuvi
BITIRUV MALAKAVIY IS H I
5310100 – SIY O SATS H UNOSLIK

4
МУНДАРИЖА
KIRISH .............................................................................................. 3
1-BOB. ZAMONAVIY SIYOSATSHUNOSLIKDA NIZOLARNI
TADQIQ ETISH MASALASI……………………………………. 8
1.1. Nizo tushunchasining nazariy tahlili ........................................ ........... 8
1.2. Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslub va vositalari ……… ....... 1 8
2-BOB. AFG‘ON MUAMMOSINI BARTARAF ETISHDAGI AQSH
SIYOSATINING ZAMONAVIY XUSUSIYATLARI ................... 2 8
2.1. Afg‘on muammosining vujudga kelishi ............................. ................. 2 8
2.2. AQSh tashqi siyosatida Afg‘on vektorining shakllanishi va AfPak
strategiyasining muammoni bartaraf etishdagi o‘rni ........... ................ 39
2.3. Xalqaro tinchlikparvar kuchlarining Afg‘oniston hududidan olib
chiqib ketilishi masalasi ……………………...................................... 5 0
XULOSA ............................................................................................ . 59
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI..................... . 61
ILOVALAR 67

5
KIRIS H
Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi kunda nafaqat mintaqadagi, balki butun
dunyodagi xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlash muammolari, shu jumladan
Afg’on muammosini hal etish masalasi jahon hamjamiyatining diqqat markazida
turibdi va mazkur masala dolzarbligicha qolmoqda. Mana 30 yildan oshibdiki,
mazkur mamlakat notichliklar girdobida qolgan. Hozirgi kundagi ko’pgina
betartiblik holatlari aynan shu mamlakatdan tarqalmoqda. Avval Sobiq Ittifoq,
2001-yil sentabr voqealaridan keyin esa Amerika Qo’shma Shtatlari mazkur
mamlakatdagi notinch holatlarni tartibga solish solish uchun xavfsizlik
missiyalarini amalga oshirdilar va oshirib kelmoqdalar. Mazkur muammolarni hal
etishda AQSHning amalga oshirayotgan sa’y-harakat va urinishlari o’z samarasini
bir qadar ko’rsatmoqda.
Shu bilan bir qatorda, mazkur hududda ko’pgina davlatlarning manfaatlari
kesishgan bo’lib, shu vaziyat ham o’zining bir muncha salbiy ta’sirlarini
ko’rsatmoqda. Prezidentmizning shu o’rinda “bir narsa aniqki, mintaqa faqatgina
barqarorlikni saqlash va geopolitik muvozanat sharoitlarida jahon hamjamiyati
uchun munosib hamkor bo’lishi va faol va barqaror rivojlanishi mumkin 1
” degan
jumlalari ayniqsa o’rinlidir.
Bundan tashqari, mavjud muammoni shundayligicha o’z holiga tashlab qo’yib
bo’lmaydi. “Har qanday muammo alohida olingan davlatda milliy chegaralar
doirasida uzoq vaqt qolishi mumkin emas 2
.” Shu jumladan bu muammo
O’zbekistonning xavfsizligiga va barqaror rivojlanishiga o’zining ko’pgina salbiy
ta’sirlarini ko’rsatmoqda.
Bundan tashqari, AQSH siyosatida butun dunyoga xavf solib kelayotgan
global muammolardan biri bo‘lgan terrorizmni oldini olish va uni yo‘q qilish
muammosi dolzarb masalalardan biri bo‘lib turibdi. Bunga uning hududida yuz
bergan “11-sentabr voqealari” va kuni kecha sodir bo’lgan “Boston voqealari” kabi
terroristik aktlar ham kuchli ta’sir ko’rsatmoqda. Shundan kelib chiqib bugungi
1
Каримов И.А. Узбекистан на пороге XXI века: угрозы безопасности, условия и гарантии прогресса. –М.:
Дрофа, 1997. – С.9.
2
Там же – C .24.

6
kunda AQSHning mazkur muammolarni hal qilishdagi, tinchlik va barqarorlikni
saqlashdagi o‘rni va rolini hamda mintaqadagi siyosiy jarayonlarga ta’sirini
o‘rganish dolzarb hisoblanadi. AQSH hukumati tomonidan Afg’onistondan 2014-
yilgacha o’z qo’shinlari va tinchlikparvar qo’shinlarni olib chiqib ketish masalasi
ham bugungi kunning ancha murakkab vazifalaridandir. Bunda ikki savol ko’zga
yaqqol tashlanadi: birinchisi, “Afg’onistonda mavjud shuncha sonli qo’shin va
jihozlarni bunday qisqa vaqt ichida qanday olib chiqib ketish?” bo’lsa, ikkinchisi,
“tinchlikparvar qo’shinlar mamlakatdan chiqib ketgandan keyingi mamlakatdagi
umumiy sharoit qay ahvolda bo’ladi?” degan savollardir.
Hozirgi vaqtda Afg‘oniston tinch va barqaror jamiyat qurish yo‘lidan
bormoqda. Prezidentimiz I.Karimov ta’kidlaganlaridek – «bu millionlab
afg‘onlarni tinch mehnat bilan band qilish, yangi, nisbatan qisqaroq
kommunikatsiyalar va savdo, iqtisodiy aloqalarni shakllantirish, dunyoning bu eng
keskin mintaqasidagi jo‘g‘rofiy-siyosiy holatlarni tubdan o‘zgartirish imkonini
beradi».
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Bitiruv malakaviy ishini tayyorlashda,
avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning davlatimiz
taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari, O‘zbekiston Respublikasi tashqi siyosatining
tamoyillari, mintaqaviy xavfsizlik masalalari keng va har tomonlama yoritib
berilgan asarlar i ga va xalqaro tashkilotlar doirasida O‘zbekiston pozitsiyasi
yuzasidan so‘zlagan nutqlariga tayanildi 1
.
O‘rganilgan adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, AQSHning afg’on
muammosi bo’yicha siyosati bir qator mutaxassislar tomonidan tadqiq qilingan.
1
Каримов И.А. Ўзбекистон ХХ I аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт
кафолатлари. –Т.:Ўзбекистон, 1997, –326 б.; Каримов И.А. Ўзбекистон демократик тараққиётнинг янги
босқичида. –Т.:Ўзбекистон, 2005. –144 б.; Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлиштириш, ислоҳатларни
чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча
ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. –Т.15. –Т.:Ўзбекистон, 2005. –320 б.; Каримов И.А. Биз танлаган йўл
– демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. –Т.11 –Т.:ЎЗбекистон, 2003. –320 б.;
Мамлакатимизни модернизация қилиш йўлини изчил давом эттириш – тараққиётимизнинг муҳим омили.
Президент Ислом Каримовнинг ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 18
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси.// Халқ сўзи, 2010 йил 8 декабрь; Каримов И.А.
Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир. – Т.:
Ўзбекистон, 2010. –80.б.; Мамлакатимизда демократик ислоҳатларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантириш концепцияси. Президент Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъразуси. // Халқ сўзи, 2010 йил 13
ноябрь;

7
Umuman mavzuning o‘rganilganlik darajasi borasida uni shartli ravishda ikkiga
ajratish mumkin: respubliklamizda faoliyat yuritayotgan va chet ellik olimlar,
tadqiqotchilar va mutaxassislar.
O‘zbekistonda AQSHning Afg‘oniston Islom Respublikasi va Markaziy
Osiyo davlatlari bilan munosabatlarining ayrim jihatlari hamda muammolari
nazariy jihatdan yoritilgan mutaxassislar qatoriga Sh.Akmalov, R.Alimov,
F.Tolipov, N.Tulyaganova, A.Xaydarov, X. Kazakxanov, S. Ibragimova va
boshqalarni misol tariqasida keltirish mumkin 1
.
Xorijiy tadqiqotchilar A. Knyazev, V.Belokreniskiy, Yu.Gankovskiy,
V.Korgun, R.Mukimdjanova, V.Moskalenko, V.Plastun 2
kabi sharqshunos
olimlarning ilmiy ishlari va maqolalari Afg’onistonning tarixi, ichki nizoli
jarayonlari va xalqaro munosabatlaridagi muammolarining ayrim jihatlariga e’tibor
qaratilgan.
Bitiruv malakaviy ishining manbalari. Bitiruv malakaviy ishining
manbalarida, avvalo, metodogik asos hisoblangan O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti asarlari, ma’ruza va nutqlari, shuningdek mahalliy, MDH mintaqasida
faoliyat yuritayotgan olimlar va xorijlik mutaxassis-olimlarining asarlari, chop
ettirgan risola va ilmiy maqolalari tashqil etadi. Internet manbalarini shular
jumlasidandir.
Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti. AQShning Afg‘on muammosini hal
etishdagi o‘rni.
1
Алимов Р. Центральная Азия: общность интересов . – Т.: Ў збекистон, 2005 . –456 с. ; Алимов Р. и Арифханов
Ш. Центральная Азия: формирование новой архитектуры безопасности . –Т.:Шарқ, 2002. –314 с. ; Акмалов
Ш. Проблема Афганского урегулирования в современных пакистано-иранских отношениях. Диссертация на
соискание ученой степени кандидата политических наук. –Т. , 2002 . – 126 с. ; Толипов Ф. Геополитический
пат в Афганистане. // Центральная Азия и Кавказ. – 2000. –№6. – С.27-36 ; Толипов Ф. Война в
Афганистане. // Полис. – 1998. –№6 . – С.31-37. ; Туляган ова Н.У . Аф ган ски й ф акт ор в современ н ых
межд ун арод н ых отн ошен и ях в Цен т ральн ой Аз ии . – Т. : Фан , 2004. –272 с.; Хайдаров А. Центральная
Азия во внешней политике Исламской Республики Иран . – Т.: Таш ГИВ, 1998. – 227 с. ; Ибрагимова С.
Международный терроризм как фактор угрозы безопасности Республики Узбекистан. Диссертация на
соискание ученой степени кандидата политических наук. –Т. , 2005 . – 118 с. ; Казакханов Х. Международно-
правовые аспекты борбы с финансированием терроризма. Диссертация на соискание ученой степени
кандидата политических наук. –Т. , 2008 . – 134 с.
2
Князев А. Афганский конфликт и радикальный ислам в Ценральной Азии. –Бишкек.:Илим, 2001. –166 с.;
Князев А. История афганской войн ы 1990-х гг. и превращение Афганистана в источник угроз для
Центральной Азии. –Бишкек.:Илим, 2002. –136 с.; Пластун В. Афганистан: симптом или синдром. –М. . 2001 .
– 264 с. ; // http ://www.iimes.ru./rus/stat/2006/ - 02.08.2006 ; Задонский С. Стратегические аспекты визита
президента ИРИ М. Хотами в Пакистан. // http ://www.iimes.ru./rus/stat/2003/ - 05.05.2003 ; Коргун В. США в
зоне ”проблемного треугольника”. // http ://www.iimes.ru./rus/stat/2005/ - 02.07.2005.

8
Bitiruv malakaviy ishining predmeti. AQSHning Afg‘on muammosini hal
etishdagi geosiyosiy qarashlari, tashqi siyosiy kursi shakllanishining o‘ziga xos
xususiyatlari va ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Tadqiqotning ilmiy maqsadi
AQSHning bugungi kundagi xalqaro munosabatlarini, ayniqsa, Afg‘oniston hamda
Markaziy Osiyo davlatlari bilan xavfsizlik borasidagi hamkorliklarini o‘rganish va
tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalar i sifatida quyidagilar belgilangan:
 Nizolarni o’rganishning nazar ;
 Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslublarini yoritib berish;
 Afg‘on muammosi va uning kelib chiqish sabablari va o‘ziga xos
xususiyatlarini tahlil qilish;
 Afg‘on muammosini hal etish borasida nazariy yondashuvlarni aniqlash;
 Afg‘oniston yo‘nalishi- AQSh tashqi siyosatining muhim yo‘nalishi
sifatida tahlil qilish;
 Markaziy Osiyoda barqarorlikni ta’minlashda AQShning o‘rni va
ahamiyatini tahlil qilish.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. AQShning Afg‘oniston
muammosini hal etishdagi siyosatining zamonaviy tendensiyalari tahlil etilganligi
ishning ilmiy yangiligini belgilab beradi. Shuningdek, bitiruv malakaviy ishda
quyidagilarda aniqlanadi:
 Afg‘oniston muammosining k e lib chiqish sabablari tizimli tahlil etilgan;
 Afg‘oniston muammosini hal e tish borasidagi zamonaviy nazariy
yondoshuvlar o‘rganilgan;
 AQSh ning Afg‘oniston siyosatining bugungi kundagi holati ochib
b e rilgan;
 AQSh ning Markaziy Osiyoda barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rniga baho
b e rilgan.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati. Mazkur bitiruv malakaviy
ishda tahlil etilgan voqealar va faktlar, xulosalar va boshqa bir qator masalalarga

9
oid materiallar “Siyosatshunoslik”, ”Xalqaro munosabatlar”, “Tarix” va boshqa
gumanitar yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar uchun ilmiy-amaliy qo‘llanma
sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Tadqiqot ishi kirish, beshta
paragrafni o‘z ichiga olgan ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va
ilovadan iborat.

10
1-BOB. ZAMONAVIY SIYOSATSHUNOSLIKDA NIZOLARNI
TADQIQ ETISH MASALASI
1.1 Nizo tushunchasining nazariy tahlili
Nizo tushunchasining nazariy tahlili Hozirgi zamon ilm-fani bashariyat
tarixining qaysi bir davriga murojaat qilmasin, ularning barchasida nizolarning
mavjud ekanligiga duch keladi. Aniqroq qilib aytganda, nizo jamiyat rivojining
doimiy hamrohi bo‘lganligiga amin bo‘lamiz. Nizolarning jamiyat hayotidagi o‘rni
qadimdan e’tiborga molik bo‘lib kelgan. Ha, insoniyat nizolar bilan "bilag’on
odam"lar yashagan davrdan buyon hamnafasdir. Shuning uchun bo‘lsa kerak ilmiy
doiralarga nizo haqidagi ilk qarashlar afsonalar orqali kirib kelgan.
Aynan afsona va matallarda, o‘tgan asrlarda ijod qilgan faylasuflar, tarixchilar
va yozuvchilarning fikr-mulohazalari-yu ilmiy qarashlarilagi ko‘plab, ba’zan esa
o‘ta mulohazali fikrlar jamiyatdagi nizolarning kelib chiqish sabablari va ularni
bartaraf etish yo‘llari xususida bo‘lgan.
“Nizo” tushunchasi ta’rifi asosida yetarlicha Y.Shepanskiy taklif qilgan tasnif
bor, ya’ni u nizoni “aniq predmet yoki vaziyat sababli vujudga keluvchi maqsad va
imkoniyatning qarama-qarshi yo’naltirishni chaqiruvchi to’qnashuvi 1
” deb
izohlaydi.
Qadimda oqsoqollar urug’-qabila boshliqlari kengashi nizoni hal qiluvchi
kuch sifatida xizmat qilgan. Biroq insoniyat tarixining keyingi bosqichlarida ilk
davlatlarning vujudga kelishi, odamlar o‘rtasida tabaqalanishnish takomi1lashishi
va uning orqasidan har xil siyosiy tizimlarning yuzaga kelishi har doim ham
jamiyatda barqarorlikni ta’min etavermagani tabiiy hol. Bunday o‘zgarishlar
odamlar o‘rtasida muayyan darajada ijtimoiy haqsizlikni kuchaytirgan. Oqibatda
nizolarga zamin hozirlanib, tomonlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar kengayib
boravergan. Natijada jamiyatla nizolar orqasidan uning ta’siridagi muammolar
ko‘payib borgan. Shuning uchun o‘tgan ko’plab yillar davomida kishilik jamiyati
1
Щепаньский Я. Элементарные понятия социологии. – М., 1969. – C . 200.

11
tinch-totuv kelajakka umid bilan qaragan, doimo urush va qarama-qarshiliksiz
jamiyatni ko‘rishga intilib yashagan.
Ijtimoiy nizolarning tabiati to‘g’risidagi ilk qarashlar va tushunchalar orasida
qadimgi yunon faylasuflari alohida o‘rin egatlayli. Mashhur antik faylasuf Geraklit
urushlar va ijtimoiy nizolar to‘grisidagi fikr va muloxazalarini tabiiy borliq
haqidagi umumiy qarashlar tizimiga bog’lashga harakat qilgan. Uningcha xamma
narsa o‘zaro bog’liq va bir-biriga aylanib guradi. Shu jumladan, insoniy munosabat
normalari ham.
Abu Nasr Forobiy (873-950 y.) birinchi bo‘lib jamiyamning kelib chiqishi va
davlatni qanday boshqarish kerakligi haqidagi ilmiy-nazariy bilimlar tizimini
o’rganib chiqdi. Bular asosan quyidagilardir:
 Ijtimoiy hast haqidagi fan va uning vazifasi;
 Inson jamoasining vujudga kelishi tarkibi va turlari;
 Shahar-davlat jamoasining fazilati, davlaning faoliyati vazifasi va uni
boshqarish shakllari;
 Insonning jamiyatdagi o‘rni va vazifasi, aqliy, axloqqi kamoloti
masalalari;
 Davlat jamoasining maqsad va vazifalari, insonni baxt-saodatga
erishtirishning usullari va yo‘l-yo‘riqlari.
Forobiyning fikricha, jamiyatdagi nizolarning birdan bir sababi - odamlar
tafakkurida ijtimoiy hayot, shahar-davlat, axloq va fikr ilmlarinish to‘la
shakllanmaganligidadir. O‘z navbagila yuzaga kelmoqchi bo‘ladigan nizolarning
oldini olishda hamda odamlarning ushbu ilmlar bo‘yicha olgan yuwori bilimlari
ijobiy natijalar berishi haqida gapirib, nazariy bilimlarning egallanishi amaliyotda
muhim ahamiyatga ega ekanligini uqtiradi. Forobiyning jamiyat haqidagi
mulohazalarida “zo‘ravonlik va majburlash ta’limoti” 1
ko’rinadi. Chunki har
qanday davlat va jamiyatda "zo‘ravonlik va majburlash ta’limoti"ning amaliyotda
aks etishi, o‘sha davtat va jamiyatdagi nizolar shakllanishining asosidir. Forobiy
1
Jumayev R.Z. Konfliktologiya asoslari. – T.: Akademiya, 2000. – B. 7.

12
"zo‘ravonlik va majburlash ta’limoti"ga qarama-qarshi o‘larok "tabiiy ehtiyoj
nazariyasi"ni 1
ilgari suradi. Zero odamlarning birgalikda totuv yashashi,
jamoalarga uyushishi, bir-biriga yordamlashib kun kechirishi kabilar tabiat va
jamiyatdagi "tabiiy ehtiyoj" mavjudligining tabiiy belgilaridir.
Sharqdagi ilk Uygonish davri vakillari qarashlaridan farqli ravishda G‘arb
dunyosi o‘rta asrlar - Yevropa Uygonish davri namoyandalari ijtimoiy nizolarga
murakkab va qarama-qarshi baho berdilar. Negaki bu davrda jamiyatdagi ijtimoiy
ziddiyatlar va qurolli to‘qnashuvlarni mashhur gumanistlar T. Mor, E. Rogtsrdam.
F. Rabls, F. Bekonlar keskin qoralab chiqqan edilar. Erazm Rogtsrdam urush -
"urushni bilmaganlar uchun shirin" deydi. U boshlanajak nizoning misoli zanjir
reaksiyasi yanglig’, o‘z domiga aholining yangi qatlamlari va davlatlarni tortib
ketishi borasida so‘z yuritib, qarama-qarshi turgan tomonlar garchi umumiy
jihatdan g’oyaviy birga bo‘lsalar ham, o‘zaro sulhga kelishishlari mushkulligiga
e’tibor qaratdi. Ingdiz faylasufi Frensis Bekonning nizolar tabiati to‘grisidagi
fikrlari ham e’tiborga loyiqdir. Nizo tarixida u birinchi bo‘lib davlatning ichki
ijtimoiy nizolari sabablarini aniq nazariy tahlil qilib chiqib, ijtimoiy
tartibsizliklarning moddiy, hissiy va ruhiy shart-sharoitlarini sinchiklab o‘rgangan
hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini belgilab bergan. F. Bekon qarashlarida davlat
va jamiyatdagi ijtimoiy tartibsizliklarning yuzaga kelishiga sabab sifatida asosan
moddiy sabablar tushunchasi ustuvorligi xarakterlidir. Masalan, uningcha bunday
ustuvor jihatlardan biri davlatdagi xalq moddiy ahvolining tangligida namoyon
bo‘ladi. "Davlatda qancha nochor bo‘lsa, - deydi u - shuncha tayyor
qo‘zgolonchidir. Mabodo nochorlar qatoriga oddiy xalqning mobillashuvi sabab
bo‘lsa, xavf ortib boradi va aniqroq namoyon bo‘ladi.
Guruhlar o’rtasidagi nizolarning quyidagi turlari mavjud:
 Iqtisodiy nizolar;
 Siyosiy nizolar;
 Milliy nizolar. 2
1
O ’ sha kitob – B .8.
2
Анцупов А. Я., Шипилов А. И. Конфликтология. – Питер, 2007. – C.115.

13
Shu bilan birga tiklashlarning davlatdagi ijtimoiy qatlamlar va vakillik organi
fikrini inobatga olmasdan qat ’ iy ravishda sub ’ ektiv mulohazasiga ko ‘ ra ish tutishi
nomaqbulligini uqtiradi . Agarda shunday holat yuz bersa , " xalq bunday
boshboshdoqlikni qiyin hazm qiladi va o ‘ zlaricha mustaqil ravishda qandaydir
yangi boshqaruv tizimini joriy etishga va uni o ‘ rnatishga harakat qiladilar .
Qachonki " o ‘ rtaliq " ziyolilardan xalqqa yo ‘ nalish berib qo ‘ yilsa xalqning
ko ‘ tarilishi tabiiy ". Shuningdek F . Bekon boshqaruv tizimilagi hissiy xatolar bilan
birga , ijtimoiy tartibsizliklarni keltirib chiqaruvchi bir qagor ruhiy omillarni ham
aniq va ravshan ko ‘ rsatib bergan . Jumladan . " davlat rahbarining tilidan chiqqan
keskin va achchiq so ‘ z ", " jamiyat hayotidagi ko ‘ rolmaslik illati ", " hukumat
sha ’ nini bulg ’ aydigan tez - tez ko ‘ tariladigan va oson tarqaladigan mish - mishlar ,
yolg ’ on - bo ‘ hton tashviqotlar " shular jumlasilandir . Ijtimoiy mojarolarning oldini
oladigan yo‘llardan biri sifatida F.Bekon hissiy manevr san’atini ko‘rsatadi.
"Odamlarni bir umiddan ikkinchisiga yetaklash norozilikning oldini oladigan eng
yaxshi vosita. Insonlarning ehtiyojlarini qondira olmasalarda, ularni kelajakka
faqat umidlar bilan ishontira oladigan, har qanday adovatni o‘z vaqtida orzu va
uning umid uchkunlari bilan yumshata oladigan hukumat oqildir. Bu narsa aytarli
mushkul emas, zero shaxslar va ba’zan butun boshli partiyalar o‘z istiqbollariga
ishonmasalarda, baribir orzu va umidlari to‘g’risida ochiq gapirib, o‘zlarini ana
shular bilan ovutadilar".
Nizo – bu ijtimoiy hayotning barcha sohalaridagi nizolarning sabablarini,
negizini, ularning dinamikasi va shaklini o’rganuvchi hamda ularni hal etish
vositalari va nizolarning boshqarish haqidagi fandir. 1
Nizoning predmeti – bu nizoning asosida yotuvchi qarama-qarshilikdir. 2
Qay darajadaligilan qat’i nazar nizoning tushuna olish, F.Bekon ta’rifi
bo‘yicha, - norozilar orasida ularni birlashtira oladigan bosh bo‘lmasligiga erishish
eng "go‘zal fikrdir". Ikkinchi tomonlan esa, xalq qo‘zgolonlari va tartibsizliklarini
bosa oladigan bitta, yaxshirog’i bir nechta bunday shaxslarning bo‘lishlari vaqti
1
Трушников Д. Ю., Трушникова В. И. История Конфликтологии. – Тюмень: ТюмГНГУ, 2009. – C .7.
2
Давлетчина С.Б. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.89.

14
kelib olomon xalqqa aylanganda ular qanday asosiy sifatga ega bo‘lajagini
dastlabki ehtimollarini beradi. Shuning uchun "... harbiy boshliklar va xalq
fidoyilari ishonarli va obro‘li kishilar bo‘lishi, ajralishlar taraflori va shuhratparast
bo‘lmasliklari, shuningdek, davlatdagi asosiy amaldorlar bilan har qanday lahzada
til topisha oladigan shaxs bo‘lishi zarur. Aks holda lahzalik malham og’ir
kasallikdan ham xavfliroq bo‘lishi mumkin",- deb yozali Bekon.
“Nizoda hech qanday farqli jihat yo’q, qarama-qarshilikning sinonimi emas,
qarama-qarshilik va cheklanishni yo’qotish usuli, og’ir tizimlarning o’zaro
harakatlanish uslubi” 1
.
Nizo – har doim qiyin va ko’p rejali sotsial fenomen hisoblangan. Unda juda
ko’p taraflar ishtirok etadi: shaxslar, ijtimoiy guruhlar, milli-etnik birliklar, har
turli maqsad va qiziqishlar birashtirgan davlat va davlatlar guruhi. Nizolar har xil
sabab vajlar tufayli vujudga keladi: psixologik, iqtisodiy, siyosiy, diniy va
boshqalar.
Ingliz iqtisodchisi, rohib Tomas Maltusning “Aholi to’g’risidagi qonun
tajribalari” asarida mamlakat aholisi o’rtasidagi o’sib borayotgan ishsizlik
muammosiga yangicha ta’rif berilgan. Tabiatning “abadiy” biologik xususiyatlarini
jamiyatda xalqning qashshoqlashuviga bosh sabab qilib ko’rsatgan Maltus, o’ziga
xos “tabiiy qonuniyat” yaratdi. Unga ko’ra davlatda aholi sonining ortishi
geometrik progressiya, ularning yashash va harakatlanish vositalari esa – arifmetik
progressiyaga binoan o’sib boradi. Shu bilan birga ishchilar ahvolining
ayanchliligiga, sanoatning o’zgarishi va dehqonlarning yersiz qoldirish siyosati
emas, balki ishchilar sinfining “yengiltaklik odati” bo’yicha “o’ylovsiz”
ko’payishini eng asosiy sabab qilib ko’rsatadi. Tabiiyki, jamiyat rivojlanishiga
nisbatan bunday baho odamlarning yashash uchun kurashishi nafaat tabiiy hol,
balki uning zaruriyat ekanligini ham yana bir bor namoyon qiladi. Qolaversa,
mazkur nazariya odamlarning “o’ylovsiz” ko’payishi natijasida turli xil
konfliktlarning yuzaga chiqishini jamiyat rivojlanishidagi muhim omil sifatida
ko’rsatib o’tadi.
1
Дружинин В. В., Конторов Д. С., Конторов М. Д. Введение в теорию конфликта. – М., 1989. – С. 8.

15
Ma’lumki yashash uchun kurash muammosi ingliz biologi Charlez Darvin
ta’limotida ham markaziy o’rinni egallaydi. Uning asosiy nazariy g’oyalari
biologic evolutsiya to’g’risidagi “turlarning tabiiy tanlov natijasida kelib chiqishi
yoki yashash uchun kurashda toza naslli turlarni saqlab qolish” ilmiy asarida bayon
etilgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida AQSHda ijod ilgan mashhur olim Uilyam
Samner yashash uchun kurashda progressning muqarra omili sifatida insoniyatning
eng kuchsiz va ongsiz qatlami halok bo’lishi shart degan aqidani olg’a suradi.
G’oliblar-chi? G’oliblar esa jamiyatdagi ishbilarmon tadbirkorlar, ish odamlari va
bankirlar va shu kabilar – barcha “umumbashariy qadriyatlar ijodkorlari va
umuman eng yaxshi insonlar sanalar edi”.
Konfliktologiya borasidagi konservatizmga asoslangan fikrlardan farqli
ravishda U.Samner qarashlari fanning ilmiy irmoqlariga kutilmagan “toshqin”
singari qo’shildi. Uning qarashlarida pozitivistik ohang hukmron edi. Tarixiy-
etnografik materiallarning qatlamiga tayangan U.Samner, ijtimoiy munosabatlar
me’yorini o’rganishda tizimli uslubiy yondashuvga asos solib, guruhlar ichidagi va
guruhlararo munosabatlarni shu tarzda o’rganishni boshlab berdi. Konfliktlarni
tadqiq qilishda guruhlararo konfliktlarga a’lohida e’tibor qaratish U.Samner
ta’limotining asosiy bo’g’inlaridan biri bo’ldi.
Nemis sotsiologi Georg Zimmel “konflikt sotsiologiyasi” terminini ilmiy
siyosiy lug’atlar majmuasiga birinchi kiritgan olim sifatida tan olingan 1
. Uning
asrimiz boshlarida nashr etilgan asarlaridan biri ham shunday nomlanadi. Olimning
fikricha, konfliktlar jamiyatda ijtimoiy integratsiyani muayyan darajada
muvofiqlashtiradi, ijtimoiy bilimlarning aniq xususiyatlarini aniqlab, ularni tashkil
etish prinsplari va meyorlarini mustahkamlaydi.
Bugungi kunda nizoga bag’ishlangan kitoblarda nizolarga turlicha qarash va
tushunchalar berilgan. Shulardan biri, G’arbda keng tarqalgan nizo tushunchasi
mashhur Amerikalik nazariyotchi L. Kozer tomonidan ishlab chiqilgan. Unda u
“ahamiyatli narsalar uchun kurash va huquqiy holat, hokimiyat va resurslar
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 18 .

16
aniqlashtirish uchun da’vo qilish va dushmani neytrallashrish, unga zarar yetkazish
yoki raqibini yo’qotishni maqsad qilish” 1
ini tushuntiradi.
Bu ta’rif sotsial qarash tomonidan ochib beriladi, negaki uning asosiy
mazmunida, muallifning fikricha, ahamiyatli va qimmatli narsalar va turli ijtimoiy
guruhlarning qiziqishlarining to’qnashuvi birinchi o’rinda turadi.
Nizoni ta’riflab keluvchi ko’pgina vatanparvarlik adabiyotlarida xuddi
shunday ijtimoiy xarakter mavjud. Ularning asosiy jihati shundaki, muallif
ijtimoiy birlik va shaxslar o’rtasidagi kelishmovchiliklar shakllari turli
ko’rinishlarini ijtimoiy nizolarning zaruriy belgilari sifatida aniq qiziqish va
maqsadga erishishga yo’naltirish kabi belgilaydi.
A.G.Zdrovomislov: shundoq ham, nizo – bu jamiyatdagi kishilarning o’zaro
harakatlarining muhim tomonidir. Bu ijtimoiy faoliyatning potensial yoki aktual
subektlari o’rtasidagi munosablarning shakli, qarama-qarshi qadriyatlar va
normalar, qiziqishlar va talablarning shart qilib qo’yilgan omillaridir 2
.
Zdrovomislov nizoni ijtimoiy jamiyatdagi kishilar o’rtasidagi o’zaro harakat
deb tushuntiradi. Lekin boshqa tarafdan bu ancha sayoz yondashuv hisoblanadi.
Chunki nizo faqatgina ijtimoiy jamiyatdagi mallum doiradagi kishilar o’rtasidagina
yuzaga kelib qolmaydi, aksincha unga hajmiy yondashuv buning aksini ham
ko’rsatadi.
Y.G.Zaprudskiy: ijtimoiy nizo – bu ijtimoiy obyektlarning rivoji tendensiyasi
va maqsadi, manfaatlarning rivojining obektiv qarshi kurashining ochiq yoki
maxfiy holati, ijtimoiy kuchlarning to’g’ridan-to’g’ri mavjud ijtimoiy tartiblar
tufayli tarixiy harakatlarning maxsus shaklini yangi ijtimoiy birlikka aylantirish
harakatidir 3
.
Tomas Gobbs ijtimoiy kelishuv nazariyasining shakllaridan birini batafsil
qayta ishlab chiqdi. Birinchi navbatda, tabiiy holatda, jamiyatning har bir
a’zosining tabiiy huquqi, har bir individ cheklanmagan va har bir inson tabiiy
1
Coser L. A. The Functions of Social Conflict. – London: Free, 1956. –P. 8.
2
Здравомыслов А. Г. Социология конфликта. – М.: Аспект, 1996. – C . 96.
3
Запрудский Ю.Г. Социальный конфликт. – Ростов н/Д:Феникс, 1992. – C . 54.

17
huquqiga egalik qiladi. “Tabiiy holat” natijada “xaos”ga, ya’ni “hammaning
hammaga qarshi urushi”ga aylanadi.
Tomas Gobbs ijtimoiy nizolarning 3 ta asosiy sababini keltiradi:
 Qo’rquv (inson nimaga ega bo’lsa, o’shani yo’qotishdan qo’rqadi);
 Raqobat (inson o’zida nima bo’lsa, shuni saqlashni xohlaydi);
 Shon-shuxratga intilish (inson o’zida nima bo’lsa, uni ko’paytirishga
intiladi).
A.V.Dmitriyev: ijtimoiy konflikt odatda tomonlarning hudud yoki resurslar
egallash uchun oppozitsion shaxslarga yoki guruhlarga ularning madaniyati yoki
shaxsiyati kabi jihatlarga xavf tug’dirish kurashidirki, bu kurash hujum qilish yoki
mudofaa qilish shakliga ega bo’ladi 1
.
Barcha afzalliklarga qaramay, ijtimoiy nizoning turli ko’rinishdagi
atributlarini ifodalasada, bizning nuqtai nazarimizcha ba’zi kamchiliklarga ega.
Ular shaxsiy ichki nizoni o’z ichiga qamramaydi va unga joy qoldirmaydi. Gap
faqat “shaxslar o’rtasidagi va yuqoriroq tomonlarning kurashlari”dan boshlanib,
nizoning tomonlari haqida ketayapti.
Lekin kurash alohida shaxslar o’rtasida ham mavjudki, shaxsiy ichki nizo
sifatida ko’riluvchi shaxsiy ichki tuzilmaviy elementlari o’rtasidagi o’zaro
kurashdir. Mazkur nizo – ijtimoiy guruh yoki butun xalq darajasidagi o’zaro
kurash emas, balki shaxsiy darajadi.
Mazkur vaziyat, ehtimol, ba’zi mualliflar tomidan shaxsiy nizo ijtimoiy
nizoga hech qanday a’loqador emas, u faqat psixologik nizoni o’zida aks ettiradi,
“ijtimoiy” tushuncha hajmi va bevosita ijtimoiy nizoga tenglasha olmaydi deb
qaralsada, boshqa mualliflar bu fikrga qo’shilmaydi, va aksincha teskari
munosabatni maqullashadi. Shulardir biri G.I.Kozirevdir.
Shaxsiyat – yozadi u – barqaror ijtimoiy-ma’noli chegaraviy tizim,
individning biologik va madaniy o’ziga xosligi bilan bevosita o’zaro munosabatga
ega. Ichki shaxsiy nizo ikki yoki undan ortiq taraflarni o’zaro harakatini
xarakterlaydi. Bitta shaxsda bir vaqtning o’zida bir nechta bir-birini inkor qiluvchi
1
Дмитриев А.В. Конфликтология. – М.: Гардарика, 2000. – C . 54.

18
talablar, maqsadlar, manfaatlar mavjud bo’lishi mumkin. Ularning barchasi
ijtimoiy bo’g’langan, hattoki agar sof biologik xarakterga ega bo’lsa ham, shunda
ham ularning ta’minlanishi ijtimoiy munosabatlarning butun tizimi bilan
a’loqadordir 1
.
L.Gumnlovich fikricha, nizolar yagona va zaruriy ijtimoiy jarayon emas.
Biroq, keng ijtimoiy jamoalar hamda davlatlarni vujudga keltiradigan ijtimoiy
birlashuvlar ahamiyatga molik jarayondir. Chunki bu yerda nizoning asosiy hal
qiluvchi rolni o‘ynashining sababi bitta, ya’ni jamiyatda ijtimoiy guruhlar aynan
nizo natijasidagina birlashadilar. Jamiyatda yangi qoidalar birligining shakllanishi
alohida-alohida guruhlar kurashi natijasi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
L. Gumnlovichning jamiyagdagi ijtimoiy nizolar tabiatiga nisbagan
munosabatlarini uch asosiy tezisga bo‘lish mumkin:
1) nizolar tarixiy jarayon negizi, ularning hammasi turli xarakterga ega
bo‘lsalarda, taraqqiyot omili hisoblanadi;
2) jamiyatning hukmronlar va bo‘ysunuvchilarga bo‘linishi, shuningdek, ular
o‘rtasidagi munosabatlarning nouyg’unligidan kelib chiqadigan nizolar ham abadiy
hodisadir;
3) nizolar jamiyatning birlashuviga yordam beradi. Keng birlashmalarning
shakllanishini ta’minlaydi 2
.
R. Larendorfning nizo muammolariga nisbatan bildirgan qarashlari
antifunksional yo‘nalishda ekanligini ta’kildagan holda, birdaniga uni radikalizm
oqimiga kiritib qo‘yish mumkin emas. Tadqiqotchi bejiz o‘zini zamonaviy liberal
desb atamagan va bu xususiyat uning jamiyatda sinfiy mojarolarning muqarrarligi
haqidagi fikrlarida, shuningdek, hatto, ochiq fuqarolar urushini asoslashga uringan
K.Marksni qattiq tanqid qilganligida aniq-ravshan ko‘rinib turibdi. Amerikalik
sotsiolog va iqtisodchi, “konfliktning umumiy nazariyasi” muallifi Kennet
Oulding, mavjud muammoning to‘liq ilmiy nazariyasini tirik va jonsiz tabiat,
shaxsiy va umumiy past doirasi ko‘rinishlarida tasvirlab berishga intildi. “Nizo”
1
Козырев Г. И. Введение в конфликтологию. – М.: Владос, 1999. – C . 24.
2
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 17 .

19
atamasi uning tadqiqotlarida jismoniy. biologik va ijtimoiy xususiyatlardan kelib
chiqib keng tahlil qilinadi. K.Boulding dengizdagi quruqlik bilan yoki yerdagi bir
turning boshqa shakl bilan tuganmas urushi"ni ko‘rsatar ekan, jonsiz tabiatning
ham jiddiy mojarolardan xoli emasligini uqtiradi. Oulding o‘zining “Konflikt va
himoya. Umumiy Nazariya” (1963) nomli asarida "hamma nizolarning umumiy
unsurlar va rivojlanishning umumiy parametrlarga ega, - ekanligini e’tirof etadi.
Ana shu umumlashgan jihatlarni o‘rganish esa nizoning favqulotda sabablarining
o‘ziga xos tomonlarini ilg’ab olishga yordam beradi. Ushbu kitobda
“konfliktningumumiy nazariyasi”dagi uslubiy asosini ko‘rsatgani kabi, huquqiy
izohlash imkoniyatlarini ham beradi. Qarama-qarshiliksiz yashash istagi - yaxshi
g’oya. Biroq inson - ijtimoiy-hissiy mavjudot. Shuninguchun ham in soniyat tobora
rivojlangan muhitda yashash uchun intiladi. Rivojlanish esa qarama-qarshiliksiz
bo‘lmaydi. Qarama-qarshilik tomonlar o‘rtasida konfliktlarni keltirib chiqarishi
tabiiy.
Ijtimoiy konfliktlarga nisbatan T.Parsons tutgan yondashuvni “insoniy
munosabatlar” (Public relations) maktabi vakillari ham o’z tadqiqotlarida talqin
etdilar. Ularning fikricha, sanoati rivojlanib borayotgan davlatlarning xalqaro
munosabatlarda o’zini tutishi va olib borayotgan siyosati ijtimoiy konsensusga
asoslanishi kerak. Shundagina ular o’zining rivojlanish darajalarini bir meyorda
saqlab turishi mumkin 1
.
XX asrning 70- yillariga kelib jamiyatdagi inqirozli holatlar - konfliktlarni
ijobiy ta’risflash o‘rganish yanada ksngaydi. Ayniqsa, jamiyatning nizolarsiz
rivojlanish g’oyasini "muqobil" sotsiologiyanish atoqli vakili, amerikalik sotsiolog
Alvin Gouldner (1920-1970) qattiq tanqid qildi. Uning fikricha, sotsiologiyaning
asosiy vazifasi jamiyatnish nizoli holati va jamiyat rivojlanishiga to‘siq bo‘ladigan
inqirozli vaziyatlar sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llarini aniqlashdan
iboratdir. G‘arb jamiyatining inqirozini A.Gouldnsr insonning tobora yakkalashib
ketishi, dunyoga nisbatan odamlarning maqsadli qarashlarining yo‘qolishi, bilim
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 53 .

20
va hokimiyat o‘rtasidagi ziddiyatli munosabaglarning rivojlanishiga bog’liq deb
baholaydi.
Nizoni qator obyektiv va subyektiv omillarning og’ir o’zaro harakati deb
hisoblab, nizoning dastlabki sababi, qaysiki nizoni vujudga keltiruvchi potensial
imkoniyatni hosil qiluvchi obyektiv nuqtai-nazarlarni tan olish zarur. 1
Mazkur
metodologik holat nizoli vaziyatning bo’linish va nizo xulq-atvori asosida o’z
aksini topadi (yoki nizoning obyektiv aoslarida), ya’ni nizolashuvchi tomonlarning
o’zaro ta’sir usullarida 2
. Shuning uchun bir xil holatlarda turli kishilarni mojaroga
qo’shilishga undaydi yoki ruhlantiradi 3
.
1.2. Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslub va vositalari
Ilk uyg’onish davri namoyondalarining davlat va jamiyatdagi konflikatlar
to’g’risidagi mubohasalaridan xulosa qilib aytish mumkinki, odamlardagi sog’lom
aql va purma’no tafakkurning oshib borishi konfliktlar oldini olishdagi
boshlang’ich vosita ekan 4
.
Nizoli vaziyatlarni boshkarishning bir kator samarali usullari mavjud. Ularni
q uyidagi ikki yirik guru h ga bulish mumkin :
1. Tarkibiy-tashkily usullar:
 Amaliy harakatga bo’lgan talabni tushuntirish;
 Muvofiqlashtirish va integratsiyalash;
 Umumtashkiliy kompleks maqsadlar;
 Muvofiqlashning tarkibiy tizimini takomilllashtirish.
2. Strategik usullar:
 Uzoqlashish;
 Silliqlashish;
1
Ерина С. И. О роли субъекта в возникновении и развитии конфликта. Мышление и общение: активное
взаимодействие с миром. – Ярославль, 1988. – С. 120.
2
Донцов А. И, Полозова Т. А Проблемы объективных детерминант межличностного конфликта в группе.
М., 1977. – С. 23.
3
Гришина Н. В. О природе социально-производственных конфликтов. Социально-психологические
проблемы руководства и управления коллективами. – М., 1974. – С. 69.
4
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б.9.

21
 Majburlash;
 Kelishuv;
 Muammoni hal qilish.
Tarkibiy-tashkiliy usullarga quyidagilar kiradi:
Amaliy harakatga bo’lgan talabni tushuntirish usuli. Bu usul disfunksional
usulga mutlaqo zid bo‘lib, bunda har bir hodim va bo’limlardan qanday natija
kutilishi tushuntiriladi. Bu yerda ularga quyidagilar eslatiladi:
 Erishishi lozim bo’lgan natija ko’lami;
 Kim axborotni topshiradi va kim uni qabul qiladi;
 Mas’uliyat, javobgarlik va vakolat tizimi;
 Aniq siyosat, tartib-qoidalar va h.k.
Rahbar bu masalalarni o’zi uchun aniqlashtirish maqsadida emas, balki har bir
vaziyatda, har bir xodim va bo’lim qay tarzda ish tutishini, ularni nima kutishini
tushuntirib bermog’i lozim.
Nizoni boshqarish uning tomonidan ehtimol uning maqsadlariga erishishga
yo’naltirilgan harakatni taqazo qiladi, shu jumladan biri boshqasiga ham o’sishga
imkon beradi, ham muammoni boshqaradi 1
.
Muvofiqlashtirish va integratsiyalash usuli. Bu usul og‘zaki buyruq (amr)
zanjiri deb yuritiladi.
Boshqarishda vakolatlar ierarxiyasini, ya’ni mansablarga ko’ra darajama-
daraja bevosita itoat etish, bo’ysunush tartibini o‘rnatish kishilarning o’zaro
harakatlarini, tashkilotlar ichidagi axborotlar oqimini, qarorlar qabul qilishni
tartibga tushiradi, muvofiqlashtiradi.
Agar ikki yoki undan ko’proq bo’ysunuvchilar o’rtasida u yoki bu masala
yuzasidan qarama-qarshilik, kelishmovchilik chiqib qoladigan bo’lsa, bunday
ixtilofni ularning tegishli boshliklariga ayttirib hal qilish mumkin. Bu yerda yakka
hokimlik prinsipi juda ham qo’l keladi.
1
http://www.grandars.ru/college/sociologiya/upravlenie-politicheskim-konfliktom.html

22
“Barcha nizolar umumiy element va umumiy rivolanish shakliga ega va bu
umumiy elementlarni o’rganish ehtimol nizo fenomenini har qanday uning o’ziga
xos ko’rinishida aks ettirishi mumkin” 1
.
Nizoli vaziyatlarni boshqarishda:
 Boshqarish ierarxiyalarini;
 Funksiyalararo aloqani ta’minlovchi xizmat bo’limlarini;
 Funksiyalararo guruhlarni;
 Maqsadli guruhlar va bo’limlararo majlislarni integratsiyalash ham juda
katta rol o’ynaydi.
Umumtashkiliy (kompleks) maqsadlar. Bu usulning mohiyati — barcha
qatnashchilarning harakatini, butun kuchini bosh maqsadning amalga oshishiga
safarbar qilish.
Nizoli vaziyatlarning oldini olish yoki ziddiyatni yumshatishning beshta
strategik usuli ma’lum:
Uzoqlanish. Komil inson janjaldan uzoqlashishga harakat kiladi.
Kelishmovchilik avjiga chiqkanda u muhokamaga qatnashmaydi. Bunday usul
nizoli vaziyatning yechilishiga manfaatdor bo’lmagan va o’zaro manosabatlarning
zohiriy yaxshiligicha qolishini istashgan hollarda tomonlar tarafidan qo’llaniladi.
Agar ziddiyat sub’ektiv sabablar tufayli bulgan bo’lsa, u holda uzoqlashish
strategiyasi ma’qul strategiyadir. Chunki u tomonlarga tinchlanishga, vaziyat
ustida yana bir bor fikr-muloxaza yuritib, fahm-farosat ila anglab olish, oqibatda
esa qarama-qarshilikka borishga, uni davom ettirishga hech qanday asos yo’q
degan xulosaga kelishiga imkon beradi. Agar ziddiyat ob’ektiv sabablar tufayli
yuzaga kelgan bo’lsa, uzoqlashish strategiyasi har ikkala tomonni mag’lubiyatga
olib boradi. Chunki uzoqlashish davrida vaqt cho’ziladi, nizoli vaziyatni
chaqiruvchi sabablar chuqurlashadi.
Nizo – bu o’zaro kurashuvchi subyektlar yoki muxoliflarning bir-biriga qarshi
maqsadlari, pozitsiyalari, fikrlari va qarashlarining to’qnashuvidir 2
.
1
Bouiding К . Conflict and Defence: A General Theory. – New York: Harper & Row, 1963. – P. 308.
2
Радугин А., Радугин К. Социология. – М.: Центр, 1996. – C . 117.

23
Silliqlashish. Bu usul kishilarni yaxshilikka undash yo‘li bilan nizoni bartaraf
kilishga karatilgan. Ziddiyatli vaziyatda qarama-qarshi tomonlar bir-biri bilan
xushmuomalali bo’lishga, arzimagan narsaga achchiqlanish, umuman, bir vaqtning
o‘zida birga suzayotgan qayiqni "qaltis tebratish " yaramasligiga chaqirishadi.
Bunday usul ikkala tomondan bittasining lavozim darajasi yoki mavqei yuqori
bo‘lgan va u mazkur ziddiyat buyicha o‘zini baxslashishga tushishni lozim deb
bilmagan hollarda qo’llaniladi. Bunda ziddiyatga tushishdan voz kechgan tomon
muxolifiga o‘z istagiga erishishga imkon bersada, ikkala tomon o’rtasidagi
dahshatli "yong‘in " so‘nadi va kelajakda ham yaxshi munosabat saqlanib
qolishiga erishiladi. Shu tariqa ishonch orkali vaziyat silliqlashadi.
Majburlash – bu tomonlardan birining xohish-irodasini, so’zini majburan,
zo’rlab qabul qildirishdir. So‘zini o’tkazmokchi bulgan tomon qarshi tomonning
fikri bilan hisoblashmaydi, uni inkor etadi. Bunday strategiyani qo’llaydigan
tomon tajavvuzkorlik bilan o‘z xohishini qarshi tomonga majburlab o’tkazadi. Bu
usulni ko’proq rahbarlar qo’l ostida ishlaydiganlarga nisbatan qo‘llashadi.
Xalqaro siyosiy nizolarning subektlari alohida davlatlar, davlat birlashmalari,
BMT yoki ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar va ideologik-siyosiy yoki diniy harakatlar 1
.
Majburlash strategiyasi tashabbusni bug‘adi, obyektlarda "ruhiy iqlim”ning
beqarorligiga olib keladi.
Kelishuv. Nizoli holatdan muvaffaqiyatli chiqishning eng muhim sharti — bu
murosaga kela olishdir. Kelishuv bilan nizolarni hal etish, bu yuqori baholanuvchi
strategik usul bulib, bunda ikkala tomonni qanoatlantiruvchi yechimga kelinadi.
Muammoni hal qilish. Bu usul barcha tomonlarni qanoatlantiruvchi yechimni
topish uchun nizoni chaqiruvchi sabablarni chuqur tahlil qilish va barchaning
fikrlarini inobatga olishga asoslanadi. Bu usul tarafdorlari o‘z maqsadiga boshqalar
maqsadi orqali emas, balki nizoning eng oqilona yechimini topish evaziga
erishishni xohlaydilar.
Manfaatlar va ehtiyojlar to’g’risida gap ketganda ingliz olimlari R. Luse va H.
Paifo bu borada to’xtalib, shunday deganlar. “Jamiki ilmiy va diniy adabiyotlarda
1
Давлатчина С. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.65.

24
manfaatlar to’qnashuvi muammosi bosh mavzulardan biri bo’lgan, balki ushbu
mavzuni Alloh haqidagi yoki sevgi va ichki tuyg’ular haqidagi mavzularga
tenglashtirish mumkindir. Ehtimol “manfaat” tushunchasiga nisbatan juda oshirib
yuborilgan bahodir. Biroq konfliktologiyada ham manfaatlar to’qnashuvi fanning
markaziy muammolaridan biri sifatida o’rganiladi 1
.
Nizo – bu qarashlardagi yoki a’loqalardagi qandaydir kelishmovchilik va
chigallikning yuzaga kelganligidan darak beruvchi bir belgidir. Amaliyot shuni
ko’rsatadiki, nizo boshqarishning asosiy uchta yo’nalishi mavjud: nizodan qochish,
nizoga bosim o’tkazish va shaxsan nizoni boshqarish. Nomlari aytib o’tilgan
yo’nalishlarning har biri maxsus metodlar yordamida izohlanadi. Ulardan
ba’zilarini ko’rib chiqsak, va hamda nizoviy holatga ta’sir o’tkazish va nizoli
holatga a’loqador tavsiyalarning umumiy algoritmiga baho bersak.
Bu borada Ardalon Yakovlevich Kibanov bir qancha fikrlar bildirgan.
Nizolarning boshqarishning ko’pgina metodlari mavjud. Ularni bir nechta
guruhlarga ajratish mumkin:
 Shaxsiy ichki;
 Tuzilmaviy;
 Shaxslar o’rtasida;
 Muzokaralar;
 Qarshi javob harakatlari 2
.
Shaxsiy ichki metodlar alohida shaxsda harakat qiladi va alohida fe’l-atvor
jihatidan to’g’ri tuzilgan bo’ladi.
Bozor munosabatlari sharoitida o’tish jarayonida iqtisodiyotning yangicha
qonuniyatlarini ko’rish mumkin. Mantiqan olganda bozor – bu qarama-
qarshiliklarning raqobat maydinidir. Tomonlar o’rtasidagi munosabatlar iqtisodiy
raqobat doirasidan chiqib konfliktli holatga kelishi ham mumkin. Bunday bo’lishga
sabab iqtisodchilarning sof iqtisodiy qonunlari doirasidan chiqib, iqtisodiy muhit
uchun nomaqbul vositalardan foydalanishidir. Qolaversa, iqtisodiy soha bilan
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 60 .
2
Кибанов А.Я. Упаравление конфликтами: основные методы и варианты дейтвий. – M ., 2011. – С. 42.

25
shug’ullanib keluvchilarning iqtisodiy ish yuritish manbalarini, iqtisodiy bilim
asoslarni bilmasliklari ham sabab bo’lib qolishi mumkin. Mana shunday holatlarga
yo’l qo’yilsa, garchi bozor iqtisodiyotiga o’tish davri bo’lsa-da o’ta xavfli
konfliktlar kutilmaganda yuzaga kelishi va davlatga katta zarar yetkazishi mumkin.
Masalan:
 Ish tashlash;
 Lokaut holatlar;
 O’ta moliyaviy inqiroz vhz.
1956 yilda zamonamiy tadqiqotchilaridan Lyuis Kocherning "Ijtimoiy
konflikt funksiyalari" nomli kitobi nashr etildi. Unda L.Kocher nizoli jamiyat,
demak nizosiz ijtimoiy guruhlar, qatlamlar ham bo‘lmasligini ta’kidlar ekan,
nizolar jamiyat tuzumining yangicha rivojlanishi va almashishida ijobiy
ahamiyatga ega ekanligini alohida uqtiradi. L.Kochsr "nizoning ijobiy funksional
konsepsiyasi" deb nomlangan nazariy dasturini klassik funksionalizm nazariyasiga
qarama-qarshi tarzda ishlab chiqdi. Unda nizolar ijtimoiy tahlil chegaralaridan
tashkarida o‘rganiladi. Agar funksional tizim tarafdorlari ijgimoiy nizolarda
ijtimoiy ziddiyatlar, jamiyatning tartibsizlanish belgilarini ko‘rsa, L.Kozsr esa
aksincha, nizolarning jamiyatdagi har qanday tartibsizlik va barkarorlikni ta’min
etishdagi ijobiy e’tiborini qaratdi va uni asoslab berishga urindi. Uning fikricha,
jamiyatdagi barqarorlik jamiyatdagi nizoli munosabatlar va ular o‘rtasidagi
aloqalar turiga bog’liq. Jamiyatda qancha ko‘p nizo turlari bo‘lsa, ularni
guruhlarga ajratish shunchalik qiyinlashadi. Qolaversa, jamiyatdagi konfliktlarni
umumiy qilib bir-biriga yaqin deb e’tirof etish o‘ta mantiqsizlikdir. Garchi ular
diniy yoki etnik xarakter kasb etsalarda, baribir nizo tushunchasi umumiy
qadriyatlar va me’yorlarga ega emas. Demak, nizolar o‘zaro bir-birlariga bog’liq
bo‘lmasalar, jamiyat birligi uchun yaxshi tayanch yaratilgan bo‘ladi degan
xulosaga kelish mumkin.
Boshqarish strategiyalari turlari qatoriga quyidagilar kiradi:

26
 Normativ yoki axloqiy-huquqiy strategiya. Bunda nizoni bartaraf etish
sudga yoki arbitrajga tortilishi bilan ahloqiy va huquqiy normalarni qo’llash bilan
boshqaruv-huquqiy yoki etnik asosga ega bo’ladi;
 Realistik strategiya – u har qanday samarali vositalarga yo’naltirilgan
bo’ladi (aholi, qo’rqitish, xavf solish, savdolashish va boshqalar.);
 Birlashish – hamkorlikka va umumiy qiziqish va maqsadlarni izlash va
nizoviy jihatdan qochishni nazarga tutadi 1
.
Jamiyatning konfliktlarsiz rivojlanishi borasidagi qarashlar Ch.Mills va
boshqalarning asarlarida ham tanqid qilingan. Viroq 80- yillar boshida jahonda
nafaqat rivojlanish, balki tinch-totuv yashash va doimiy barqarorlikka erishish
uchun konfliktlarga chek qo‘yish haqidagi qarashlar shakllandi. Bunday jarayonga,
avvalo, umumbashariy muammolarni bartaraf etish uchun davlatlarning
hamkorligiga bo‘lgan tabiiy talab sezilardi ta’sir o‘tkazdi. Birinchilar qatorida
"umumbashariy muammodar"ni tadqiq lishga Rim klubi a’zolari alohida e’tibor
qaratib, bu borada "tizimdi tahlil" uslubini qo‘lladilar. Ushbu klub xalqaro
nohukumat tashkiloti bo‘lib, o‘z safiga jahondagi ko‘plab davtat va jamoat
arboblarini, olimlarni birlashtirgan edi. Klubning Rimda o‘tkazilgan birinchi
yig’ilishida (shuning uchun tashkilot Rim klubi deb atala boshlangan) insoniyat
haqidagi umumbashariy muammolarning nechog’lik murakkab bo‘lib, ularni
bartaraf etish uchun yer yuzidagi mamlakatlarning o‘zaro hamkorligini yo‘lga
qo‘yish lozimligini, zero xech bir davlat insoniyatga xavf solib turgan bunday
global muammolarni alohida holatda yecha olmasligini, jahon ommasiga qarata
bayon qildi.
Klubda o‘tkazilgan yig’ilishlarda ko‘plab siyosiy ziddiyatlar, urush va
mojarolar, tinchlik muammolari muhokama etildi. Ushbu muhokama etilgan
muammolarning aksarini yer yuzida tinchlikni ta’minlash masalasi tashkil etdi.
Zero tinchlikni ta’minlash urushning yo‘qligi demaqdir. Qolaversa, yer yuzida
urushlarga barham berish tinchlik haqidagi maqsadlarning samarali intihosidir.
Faqat jahon rivojlanishidagi uyg’unlik sharoiti, davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik
1
Тургаев А., Хренов А. Е. Управление политическим конфликтом. – М., 2005 . – C .143.

27
orqaligina mustahkam tinchlik va xavfsizlikka erishish mumkin. Davlatlarning
o‘zaro hamkorlikka intilishi xalqaro keskinliklarni yumshatish uchungina emas,
balki davlatlar umummanfaatlari mushtarakligini ham namoyishetadi. Qolaversa
uzoq kelajakni ko‘zlab qilingan hamkorlik shartlari tomonlar uchun
musobaqalashuv yoki rakobatlashuvdan ko‘ra manfaatliroqdir. Barqarorlik va
tinchlik sharoitida jamiyagning yangicha turmush tarziga erishish uchun Rim klubi
mutaxassislari ijobiy taraqqiyot va o‘sishining yangicha konsepsiyalarini taklif
qiladilar. Klub azosi, Germaniyalik taniqli jamoat va siyoat arbobi E.Pestel uzviy
taraqqiyotning o‘ziga xos tomonlarga ega ekanligini aytib uni quyidagicha
ta’riflaydi:
 o‘zaro aloqadorlikdagi tizim ya’ni bir-biriga zarar yetkazmasdan o‘zaro
bog’liq ravishda o‘sadigan tizim - jamiyatdagi professiv o‘zgarishlar;
 turli xil tizim qismlari tatablariga javob beradigan ko‘p tomonlama
rivojlanish, shuning uchun ham dunyoning turli mintaqalarida joylashgan davlatlar
turlicha rivojlanadi (buning ustiga rivojlanish jarayoni vaqt o‘tishi bilan o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib o‘zgarib turadi);
 maqsadlarning koordinatsion mushtarakligi tinchlikni ta’minlashga
daxldor ekanligini bildiradi.
Konfliktologiya muammolari xususida XX asrda bildirilgan turli xil
mulohazalar bilan tanishib shunday fikrga kelindiki, ya’ni konfliktologiya
muammolariga nisbatan tadqiqotlar ko‘lami ikki yo‘nalishda o‘z aksini topgan.
Birinchi, G‘arbiy Yevropa (Fransiya, Gollandiya, Italiya, GFR, Yaponiya)da
shakllanib o‘zining muayyan rivojlanish bosqichiga ega bo‘lgan ilmiy institutlar
faoliyatiga bog’lik. Ikkinchi, AQShda yuzaga kelgan va rivojlangan ilmiy
yo‘nalish. Umuman ikkala makonda tadqiqot olib borgan olimlarning maqsadlari
mushtarak, faqat ular obyektga nisbagan turli xil uslubiy yodashuvlar asosida o‘z
fikrlarini bayon etishgan xolos. Qarang, tadqiqotlardan biri g’alabaga erishish
yo‘llari haqida fikr yuritib: "Tinchlik istasang urushni o‘rgan", - deydi. Tinchlikni
yoqlovchi instituti tadqiqotchilari esa tinchlik va kelishuv muammolariga e’tibor
qaratadilar. Yana misol tariqasida 1990-yilda rus tilida nashr etilgan R.Fisher va

28
U.Yurilarning "Totuvlikka yo‘l yoki mag’lubiyatsiz muzokaralar" kitobini keltirish
mumkin. Umuman olganda, keyingi yillarda konfliktlar va ularni hal etish
yo‘llariga qiziqish tobora ortib bormoqda. Albatta, bunga real hayotning tabiiy
taqazosi sifatida qarash kerak. 1997 yil Seulda bo‘lgan Xalqaro siyosiy fanlar
assotsiatsiyasi kongressida ko‘rilgan masalalar ham fikrimizni isbotlab turibdi.
Ma’lumki kongressda muhokama qilingan masalar yer yuzidagi nizolar va ularni
bartaraf etish masalalariga qaratilgan edi.
K.Boulding yozishicha, ko’pgina nizolar nafaqat jamiyatda, balki tirik
tabiatda ham mavjud va hatto “suvning quruqlikka qarshi va yerdagi ma’lum bir
tur shaklining boshqa biriga qarshi nihoyasiz urushi” 1
ga o'xshash noorganik
olamda ham mavjud.
Inson ongi jamiyatni kuch ishlatishsiz rivojlantirish bo’yicha bir qancha
konsepsiyalar ishlab chiqdi. Biroq shu narsa aniqki, kuch ishlatishdan butunlay voz
kechib bo’lmaydi. Kuch ishlatish o’zida salbiy holatlarni aks ettirishi bilan birga,
ijobiy holatlarga ham ega. Kuch ishlatish ba’zan zarur bo’lib qoladi (ta’sir
ko’rsatish vositasi sifatida), masalan, jinoyatchilik bilan kurashish, siyosiy
radikalizm va ekstremizmni cheklashda.
Kuch ishlatish bilan kurashish strategik rejasi quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Davlat iqtisodiyotini qayta tiklash va jamiyatning barcha qatlamlari va
sinflari uchun normal hayotiy sharoitlar yaratib berish;
2. Aftoritarizmni insonlar ongidan o’chirish va yangi liberal-demokratik
madaniyatni shakllantirish;
3. Huquqiy madaniyatni qayta tiklash va nizolarni vujudga keltiruvchi kuch
ishlatish vositalaridan qochuvchi mexanizmlarni yaratish;
4. Jamiyatdagi siyosiy boshqaruvchi demokratik mexanizmlar rivojini
ta’minlash 2
.
Shunday qilib insoniyat o’zining tarixiy taraqqiyoti davrida nizolarning kelib
chiqishi, uning sabablari va uni boshqarish va tartibga solish mexanizmlarini ishlab
1
Boulding К . Conflict and Defence: A General Theory. – New York: Harper & Row, 1963. – P. 217.
2
Давлетчина С.Б. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.67.

29
chiqdi. Hozirgi kundagi davlatlarning ichida vujudga keluvchi nizolar odatda
boshqa davlat manfaatlarini ta’minlovchi bir vosita bo’lib qolganligi juda achinarli
holat. Bular qatoriga turli davlatlarda, masalan, “sovuq urush” davrida bo’lgan
Koreya yarim orolidagi nizolar, Vetnam voqealari, Karib inqirozi va 90-yillardan
keying vaqtlarda vujudga kelgan, asosan, Sobiq Ittifoq davlatlarida yuzaga kelgan
“rangli inqiloblar”, bundan tashqari, ko’pgina arab davlatlarini larzaga solgan va
hozirda ham o’zining aniq yechimini topa olmayotgan “arab bahori” voqealari,
ko’pgina Afrika davlatlaridagi nizoli vaziyatlar, Afg’onistondagi fuqarolar urushi,
Iroqdagi voqealar shular jumlasidandir. Albatta bunda o’sha mamlakatda yashab
turgan fuqarolarning ham aybi bor deyish mumkin. Bunga ularning siyosiy,
axloqiy madaniyatlari va tushunchalarining yuksalmaganini sabab deb ayta olamiz.

30
2-BOB. AFG‘ON MUAMMOSINI BARTARAF ETISHDAGI AQSH
SIYOSATINING ZAMONAVIY XUSUSIYATLARI
2.1. Afg‘on muammosining vujudga kelishi
Afg'oniston oxirgi 100 yillikdagi dunyodagi notinch va bu notinchlik doimiy
davom etgan davlatlardan biridir. Afg’onistondagi harbiy-siyosiy inqiroz va
Tojikistondagi barqarorlikning yo’qligi to’laligicha Markaziy Osiyoning
barqarorligiga ta’sir etmay qolmaydi 1
. O'z tarixida birinchi marta pashtunlar
sulolasi tomonidan faqatgina XVII-asrga kelibgina Afg'on davlatchiligiga asos
solindi. XVIII-asrga kelib esa Afg'on mustaqil qirolligi tashkil etildi. 1880-1901-
yillarda Afg'oniston haqiqiy mustaqil davlat sifatida tarixida birinchi va oxirgi
(hozircha) marta o'z siyosatini yurgizdi. Lekin bu holat uzoqqa cho'zilmadi,
albatta. Uning Evrosiyo qit'asining qoq markazida joylashganligi va qudratli
imperiyalar orasida siqilib qolgani bu mamlakatning fojeali taqdiriga sabab bo'ldi
desak adashmaymiz. Afg’onistonning geografik joylashuvi va xalqining xarakterli
jihatlari Markaziy Osiyodagi ishlarda shunday siyosiy ahamiyatlilik berish
mumkinki, uni deyarli maqtab ko’rsatishning iloji yo’q.
XIX-asrga kelib Afg'oniston dunyodagi ikki eng qudratli imperiyalar
o'rtasidagi raqobat qurboni bo'ldi. Buyuk Britaniya o'zining dunyo dengizlaridagi
hukmronligi bilan qudratli bo'lsa, Rus imperiyasi quruqlikdagi gegemonlikka
da'vogar edi. Ruslarning asosiy maqsadi Hind yerlariga yo'l ochish bo'lsa, Buyuk
Britaniyaliklar Ruslarning kuchayib ketishini oldini olishga Usmoniylar Imperiyasi
bilan birgalikda tish-tirnoqlari bilan harakat qilishayotgan edi. Ruslarning O'rta
Osiyoda mustahkam o'rnashib olishmaganidan foydalangan Buyuk britaniya
Afg'onistonga birinchi qadamni qo'yadi. 1914-yildagi 1-jahon urushining
boshlanishi bilan, bu strategik o'yinlar ikki davlatning ham kun tartibidan olib
tashlandi. Urushdan so'ng Buyuk Britaniya o'zining "Dengizlar Qiroli" mavqeini
1
Каримов И. Узбекитан на пороге XXI века: угрозы безопасности, условия и гарантии прогресса. – М.:
Дрофа, 1997. – С.25.

31
butunlay yo'qotdi, Rus imperiyasi esa inqirozga yuz tutib, “oktabr inqilobi”
natijasida mamlakatni Kommunistlar o'z nazorati ostiga oldilar. Birinchi jahon
urushi va ikkinchi jahon urushlari orasida Buyuk Britaniya urushdan ko'rgan
talofatlarni qoplash va iqtisodiy depressiyadan chiqish bilan ovora bo'lib qoldi,
Sovet Ittifoqida esa butun tuzimni o'zgartirish uchun reformalar bo'lib o'tdi. Xullas,
Afg'oniston shu davrda o'z holiga tashlab qo'yildi. Bu bir tarafdan Afg'onistonning
mustaqil davlat sifatida yashab turganiga imkon yaratgan bo'lsa, boshqa tarafdan
Afg'onistonning dunyodan batamom uzilib qolishiga sababchi bo'ldi. Natijada
Afg'on jamiyati ilgarigidan ham ko'proq konservatorlik xususiyatini o'zida
mujassam qila boshladi, afg'on diplomatiyasi esa deyarli yo'qlikka yuz tutdi.
Xalqaro munosabatlarda bugun konsensusning “Afg’oniston varianti” ham
paydo bo’lgan desak mubolag’a bo’lmaydi. Konsensusda “afg’on variant”ning
xarakteri shundan iboratki, unda tomonlar kelishivi yuzakichilikka asoslanib,
amalda o’z bilgan yo’llaridan qolishmaydi. Shuning uchun ham Afg’onistondagi
guruhlar o’rtasidagi shu vaqtgacha imzolangan yoki kelishilgan bitimlar rasmiy va
nazariy jihatdan benuqson bo’lishi mumkin, biroq ularning amaliyotga
yaramayotganligini afg’on fojeasining serqirraligini ko’rsatib turibdi 1
.
Ikkinchi jahon urushidan so'ng dunyo xaritasi keskin o'zgardi. Oldingi
qudratli davlatlar bo'lmish Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya xalqaro
maydonda o'rinlarini AQSh va Sobiq Ittifoqga bo'shatib berdilar. AQSh shu
davrgacha o'z qobig'iga o'ralish siyosatini olib borib, xalqaro o'yinlarda deyarli
qatnashmas edi, qatnashsa ham uning hududi Lotin Amerikasi va Tinch okeanidan
chetga chiqmagan edi. Ikkinchi Jahon urushidan so'ng esa Sobiq Ittifoqning ulkan
sotsialistik mamlakatlarga asos solishi uni o'zining odatiy siyosatini xalqaro
imperializm doktrinasiga o'zgartirishga majbur qildi.
1947-yilda Hindiston o'z mustaqilligini qo'lga kiritdi. Buyuk Britaniyaning va
boshqa Yevropa davlatlarining Osiyodagi mustamlakalarini qo'ldan berishlari
Sobiq Ittifoq uchun o'zining gegemonligini mustahkamlab olish uchun katta
imkoniyatlar yaratdi. 1940-yilda Xitoyda kommunistlarning hokimiyatga kelishi va
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 127 .

32
Xitoyning Sobiq Ittifoq bilan tuzgan ittifoqi, tarixdagi eng katta va davomiy
(hudud jihatdan) yagona ideologiya ostida birlashgan ittifoqni yaratdi. Sharqiy
Yevropadan, Shimoliy Koreyagacha, Shimoliy Muz okeanidan Vietnamgacha
bo'lgan yaxlit hududni egallagan kommunistlar bloki, Yevropaliklarga va
Amerikaliklarga katta qo'rquv tug'dirgan edi. Sovuq urush davomida AQSh va
G'arbiy Yevropa mamlakatlari bu blokning nozik joylarini axtarishar edi. Bu
strategik doktrinani amalga oshirishda Afg'oniston va Pokistondagi nozik siyosiy
ahvol va separatizm G'arb davlatlari yumushlarini birmuncha yengillashtirdi.
“Uchinchi dunyo mamlakatlarining ko’p qismi tarixga shunday bo’lib kirdiki, ular
ko’p yillar davomida nizolar hududi bo’lib qoladilar” 1
.
O'sha davrdagi Afg'onistonning ahvoli hozirgi ahvoldan unchalik ko'p
yaxshiroq emas edi. O'zining 20 millionlik aholisi ma'lum bir millatni emas, balki
demografik massani ko'proq aks ettirar edi. 80% aholi Sunniylardan, 15%
Shialardan va qolgan 5% aholi Sixar, Hindiylar va Buddistlardan tashkil topgan
edi. Garchi katta to'qnashuvlar Shia va Sunniy musulmonlar orasida yuz bergan
bo'lsa ham, boshqa din vakillarining o'z e'tiqodi oqibatida qurbon bo'lishlari bu
hududda ko'p kuzatilgan. Millatlar orasidagi to'qnashuvlar ham bu mamlakatni
tashqi kuchlarga o'ta ta'sirchan bo'lib qolishiga sabab bo'ldi. Undan tashqari qo'shni
Pokistonda istiqomat qiluvchi pashtun aholisining bosimi to'g'ridan-to'g'ri
Afg'onistonga va Pokistonga ta'sir qilib kelmoqda edi. Hatto pashtunlar orasida
Pashtuniston davlatini tuzish rejalari ham yo'q bo'lgan emas.
1953-yildan boshlab bosh vazir Dovud Sovet Ittifoqi yordamida
mamlakatni modernazatsiyalashga kirishdi, lekin hukumatdagi notinchliklar bu
reformalarni davomiyligiga xalaqit berardi. 1973-yil 17-iyunda monarxiya
tugatildi: davlat to’ntarishini shohning amakivachchasi Muhammad Doud
amalga oshirdi. U mamlakat bosh vaziri deb e’lon qilindi. Yangi rejim eski
tartibga ko’nikkan ruhiniylar, yirik zamindorlar, davlat amaldorlarining
noroziligini keltirib chiqardi. Boshqa tomondan, yangi tuzum keng xalq
ommasini ham faolikka chaqirdi. Afg’oniston xalq-demokratik partiyasi
1
Fukuyama. F. The End of History?// The National Interest. – New York, 1989. – № 16, Summer. – P.15.

33
(AXDP) xalqqa qarshi tuzum bilan kurashayotgan vatanparvar kuchlarga
rahbarlik qildi. Hukmron tuzum tarafdorlari islom ekstremistik tashkilotlari
bilan ham yaqindan a’loqada bo’ldi. Bunday diniy tashkilollardan foydalangan
Doud tuzumi o’z mavjudligini bir qadar uzaytirdi, biroq bu hol uni tugal
halokatdan saqlab qola olmadi. Biroq avvalboshidan partiya ikki guruh – Nur
Muhammad Tarakiy boshchiligidagi Xalq va Babrak Karmal boshchiligidagi
Parcham (bayroq) partiyalari o’rtasida ziddiyatlar yuzaga keldi va u
dushmanlikka aylandi 1
.
Shunga qaramasdan mamlakatda davlat to'ntarishlari kamaymaydi,
bularning oxirgisi 1978-yilda Dovudning o'ldirilishi va hukumatni
kommunistlarga xayrihox kuchlar tomonidan Muhammad Tarakiy boshchiligida
egallanishi bilan ham tugamadi.
Daud va uning 30 ta oila a’zosi qatl qilindi. 1977-yilgi Konstitutsiya bekor
qilinib,1978-yil 30-aprelda Afg’oniston Demokratik Respublikasi (ADR) e’lon
qilindi. Mazkur “aprel inqilobi” natijasida kommunist N.M.Tarakiy bosh vazir,
Babrak Karmal esa uning o’rinbosari bo’ldi. Aynan shu yili ikkila fraksiya
qaytadan bo’linishdi. Babrak Karmal Chexoslovakiyada elchi sifatida jo’natildi.
Davlat tepasiga kelishi bilanoq Tarakiy Sobiq Ittifoq bilan do'stlik va harbiy
ittifoq to'g'risida shartnoma tuzadi. Tarakiy Sobiq Ittifoqdan moliyaviy va
iqtisodiy ko’mak oldi. Minglab ittifoq qo’shinlari Afg’onistonga keltirildi.
Aprel inqilobidan bir yil o’tib, 1979-yil aprelda kommunistik tuzumga
qarshi barcha hududlarda bir vaqtda qo’zg’alonlar boshlandi. Hukumat faqat
shaharlarni nazorat qildi, ammo mamlakatning kirish qiyin bo’lgan markaziy
qismi ustidan hukmronlik yo’qotildi.
Tarakiyning siyosatini sust deb baholagan Sovet Ittifoqi uni bosh vaziri
Hafizullo Amin bilan almashtirishga qaror qildi. Lekin Amin qo'zg'olonchilarga
qarshi qonli siyosat olib borishiga qaramay u Sovetlarni qoniqtirmaydi, chunki u
repressiyaning asosiy qismini Afg'on siyosiy maydonidagi o'zining
raqobatchilarini yo'q qilishga qaratadi, shu jumladan ko'pchilik kommunistik
1
Бобоқулов И. Марказий Осиёда хавфсизликни таъминлаш муаммолари. –Т.:ЖИДУ, 2008. –Б.38.

34
faollar o'ldiriladi. Undan tashqari Amin Afg'onistondagi Musulmon
qo'zg'olonchilarini o'ziga og'dirish maqsadida Quronni eng oliy manba sifatida
va kommunistik tuzum ateizmga asoslanmaganini isbotlashga harakat qilganligi
ma'lum bo'ladi.
Hafizullo Amin Afg'onistonni atigi 3 oy boshqaradi, shu uch oy davomida
Afg'onistonda o'ldirilganlar soni 15000 kishidan oshib ketdi. Sovet Ittifoqining
harbiy yordamida Hafizullo Amin butun butun qishloqlarni yer yuzidan supurib
yuborgan, bu holat mamlakatdagi norozilikni battar kuchaytirdi. Bu esa Sovet
Ittifoqiga mamlakatga interventsiya uyushtirishga bahona tug'dirdi.
Sobiq Ittifoqning Afg’onistonga hujumga tayyorgarligi boshlandi.
Markaziy Osiyo joylashtirilgan bo’linmalar o’zbeklar va turkmanlar asosida
to’ldirildi va kuchaytirildi. Xuddi shu vaqtda Sobiq Ittifoq hukumati Aminni
Ittifoq qo’shinlarini kiritish va hokimiyatni Babrak Karmal berishga
ko’ndirishga harakat qilishdi, ammo Amin qat’iyan bunga qarshi chiqdi.
“Sobuq urush” davrida AQSH Sovet orbitasiga tushib qolishidan himoya
qilishga harakat qildi. Richar Nikson vitse-prezident bo’lgan vaqtida 1975-yilda
Afg’onistonga tashrif buyurdi, Prezident Ezinhover esa 1959-yilda mazkur
davlatga o’z safarini amalga oshirdi. Prezident Kennidi 1963-yilda Zohir Shohni
AQSHga taklif qildi. AQSH Sovetlar bilan kurashish uchun qishloq xo’jaligi
bo’yicha va boshqa sohalarda ko’mak berishga harakat qildi 1
.
1979-yil 27-dekabrda Sovet Ittifoqining Shtorm-333 operatsiyasi
uyushtirildi. 27-dekabr og’ir kun bo’ldi. O’sha vaqtda 105-bo’linmaning bir
qismi Kobulda o’z strategik nuqtalarini egallashdi, boshqa qismlar esa janubiy
Kobuldagi Darulomon qasrini o’rab olishdi. Bu voqeadan bir necha kun oldin
Afg’onistondagi general-leytenant Paputin xavfsizlikni bahona qilib Aminni bu
yoqqa kelishini maslahat qilgandi.
Sobiq Ittifoqga sodiq bo‘lgan va Pragadagi elchilik vazifasidan
Afg‘onistonga kelgan Babrak Karmal prezidentlik lavozimiga o‘tkazildi. Karmal
1
Kenneth Katzman Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security, and U.S. Policy. – New York : Congressional
Research Service, 2013. – P.14.

35
barcha a’loqalarda oddiy Ittifoq qo’g’irchog’i bo’lib qoldi. Islohotlarga va
ko’pgina hibsga olinganlarning ozodlikka chiqarilishiga qaramay, aholi B.
Karmalni qo’llab-quvvatlamadi. Aksincha, bosqinchilarga qarshi kurashga
odatlanib qolishdi va uni yoqtirmay qo’yishdi.
28-dekabrda Sobiq Ittifoq o‘z harbiy qismlarini Afg‘onistonga kiritdi. Tez
orada bu qo‘shinlar soni 85 ming kishiga yetdi. Jahon jamoatchiligi Sobiq
Ittifoqning bu harakatini qattiq qoraladi. Ayni paytda sovet – amerika
munosabatlari yanada keskinlashdi. 1982-yildan Jenevada bu masalada BMT
komissiyasi ishladi. Asosan Pokiston hududiga joylashgan muxolifatchi kuchlari
AQSHning zamonaviy qurollari bilan qurollantirildi. Sobiq Ittifoq qo‘shinlari
Afg‘onistonda 10 yil turdi. Harbiy operatsiyalarda qatnashdi. Biroq u himoya
qilgan rejim hech nimaga erisha olmadi. Xo‘sh, nega shunday bo‘ldi? Chunki
Afg‘oniston hukumati sovet nusxasidagi jamiyatni qurmoqchi bo‘lgan edi.
Afg‘onistonda bunday jamiyatni qurishning esa iloji yo‘q edi. Ikkinchidan,
afg‘on xalqi ko‘z o‘ngida yangi hukumat ateistik davlat armiyasini o‘z davlati
hududiga kiritib katta gunohga botgan edi. Bunday hukumatni qo‘llash esa
undanda katta gunoh bo‘lar edi. Shu tariqa Sobiq Ittifoq Afg‘onistonda harbiy
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Buni yaxshi anglab yetgan M. S. Gorbachyov
Sobiq Ittifoq armiyasini Afg‘onistondan olib chiqib ketishga qaror qildi. Va
1989-yilning fevral oyida bu vazifa amalda bajarildi. 15 mingdan ortiq sovet
jangchilari halok bo‘ldi.
1989-yil 15-fevralda Sobiq Ittifoq qo’shinlarining Afg’onistondan olib chiqib
ketilishi urushni to’xtatmadi. Muhammad Doud (1974-1978 yy.) reformalari
davrida mamlakatda iqtisodiy hayot prinsplarining demokratik-burjua shakllari va
ijtimoiy tabaqalanish vujudga keldi 1
.
1
Ахромович Т. Афганистан в 1961-1966 гг. – М.: Наука, 1967. – С.6.

36
AQSHning SALT-2 shartnomasini 1
imzolashdan bosh tortishi va G'arbiy
Yevropadagi AQSHning ballistik raketalarining o'rnatilishi Sovetlarda G'arb
dunyosi bilan hech qanday kelishuvga erishib bo'lmaslik taasurotini keltirib
chiqardi. Sobiq Ittifoq qurolsizlanish bo’yicha G’arb bilan baravarlikni
tasdiqlaydigan muzokaralar olib borish va bitimlar tuzishdan ayniqsa
manfaatdordir, deb ta’kidlangan. Lekin, AQSHning hukmron doiralari xuddi
shunday baravarlik, tenglik bilan kelishishni xohlamayaptilar, o’z muskullarini
ishga solish vaqti keldi deb hisoblashmoqdalar. 1981-yil 1-yanvarda “Vashington
post” gazetasi “AQSH siyosatining o’nlab ijodkorlari”dan intervyu olib:
“Amerikaning hech bir hukumati hech mahal tenglikni e’tirof etishga tayyor turgan
emas” deb yozdi 2
.
Jorjtaun aqliy markazining yetakchi hodimlaridan biri R. Klaynning AQSHda
saylovoldi kompaniyasi avjiga chiqqan 1980-yilda e’lon qilingan tadqiqoti
quyidagi senariyni nazarda tutadi. 80-yillarda jahon “Yevroosiyo perimetri
bo’yicha itisodiy resurslar tufayli bo’ladigan kelishmovchiliklarga to’la bo’lishi
lozim. G’arb davlatlarining “operatsiyalar hududi” Atlantika, Tinch va Hind
okeanlarini o’z ichiga oladiki, “xom ashyo ana shu okeanlar orqali iste’molchilarga
yetib keladi”. Bu xildagi “operatsiyalar” muvaffaqiyatli bo’lishi uchun G’arb
davlatlari allaqanday “umumokean” harbiy ittifoqiga jipslashishlari kerak. Bunda
g’arb davlatlari harakatlarining suhnday ko’lami sovuqqonlik bilan
rejalashtirilganki, “hozirgi dunyodagi taxminan yuzta zaif davlatning” ko’pchiligi
bu harakatlar obyekti bo’lib qolgan. “Tinchlikni saqlab qolish operatsiyalari”
1
O ’ zaro kelishuvlar . SALT IIning dastlabki maqsadi ommaviy strategik qirg ’ in qurollari tizimiga katta chegaralar
o ’ rnatish bo ’ yicha kelishuv edi . SALT II tashbbuslaridan AQSHning asosiy maqsadi tomonlarda strategik qurollar
miqdorini tenglashtirish , ularning tarqalishini qisqartirish va ularning ko ’ payishiga kelajak barqarorligiga xavf
bo ’ lganligi sababli qat ’ iy ta ’ qiqni majburan o ’ rnatish bo ’ ldi . Huquqiy holati
SALT II tashabbusi 1972- yil noyabrda boshlangan . Asosiy harakat 1974- yil noyabrda Vladivostokda bo ’ lib o ’ tgan
Prezident Ford va Brejnev uchrashuvlarida bo ’ lgan . Bu uchrashuvda tomonlar SALT II shartnomasining
boshlang ’ ich shakliga kelishishgan . SALT IIning to ’ laqonli shakli Prezident Karter va Brejnev o ’ rtasida 1979- yil
18- iyunda imzolangan . President Karter uni tasdiqlash uchun 22- iyunda Senatga taqdim etgan . 1980- yil 3- yanvarda
Prezident talabi bilan uni muhokamasi kechiktirilgan , bunga sabab SSSRning Afg ’ onistonga intervensiyasi bo ’ ldi .
In May 1982, President Reagan stated he would do nothing to undercut the SALT agreements as long as the Soviet
Union showed equal restraint. The Soviet Union again agreed to abide by the unratified Treaty. Subsequently, in
1984 and 1985, President Reagan declared that the Soviet Union had violated its political commitment to observe
the SALT II Treaty. On May 26, 1986, President Reagan stated that "... the United States must base decisions
regarding its strategic force structure on the nature and magnitude of the threat posed by Soviet strategic forces and
not on standards contained in the SALT structure...."
2
Ovinnikov.R. Maxfiy xavfli siyosat. –T.: O’zbekiston, 1983. – B.41.

37
jarayonida “bu davlatlardan hammasi ham omon qoladi, deb bo’lmasligi” o’z-
o’zidan tushunarli ekanligi ham nazarda tutilgan 1
.
Bu voqealarni chetdan kuzatayotgan AQSH to'qnashuvlarga to'g'ridan to'g'ri
aralasha olmas edi, AQSH tarixidagi eng katta yo'qotishlardan biri bo'lmish
Vetnam urushining xotiralari hali Amerika xalqining xotirasidan o'chmagan edi,
undan keyingi Eron bilan bo'lgan siyosiy krizislar esa uning Xalqaro siyosiy
maydonda bundan buyon faqat "ko'rinmas" holda harakatlanishni talab qilar edi.
Jimmiy Karter prezidentligi davrida bosh maslahatchi bo'lib faoliyat
yurgizgan Zbigniev Bjezenskiy Kommunistik blokni butunlay mag'lub qilish
uchun yangi dastur ishlab chiqadi. - “Ancha real fikrlovchi siyosatchilar (ular
orasida davlar sekretari S.Vens ham bor edi) prezidentning milliy xavfsizlik
masalalari yuzasidan maslahatchisi Z.Bjezenskiy tipidagi arboblar yo’liqqan
antisovetizmga qarshi turishga intildilar.
Karter bir oy Vensning fikriga, ikkinchi oy Bjezenskiyning fikriga qo’shilgan.
U 1979-yilning iyun oyida SQCH-2 shartnomasiga ham imzo qo’ygan edi. Lekin
aynan uning davrida Sovet Ittifoqi bilan munosabatlarni keskinlashtirish
tarafdorlari uzil-kesil va qat’iy g’alaba qildilar” 2
. – yuqorida aytib o’tigan Zbigniev
tomonidan ishlab chiqilgan dasturga ko'ra asosiy ideologik hujum sifatida Inson
huquqlari va Demokratik tamoyillar olingan bo'lib, Sobiq Ittifoqdagi fundamental
erkinliklarning cheklanganligi uning zaif tomoni bo'lib xizmat qilishini ta'kidlaydi,
shu jumladan din erkinligi.
Gorbachevning hukumatga kelishi va "Qayta qurish" reformasini amalga
oshirilishi Musulmon xalqlariga berilgan kuchli zarba bo'ldi. "Glasnost" siyosati
orqali "Paxta ishi" va millatchilik hamda traditsionalizmga qarshi kurashda eng
ko'p jabr ko'rganlar O'rta Osiyoning Musulmon aholisi bo'ldi. Bunday
diskriminatsiya O'rta Osiyoda juda yomon ruhda qabul qilindi. Bjezenskiy ana shu
Sobiq Ittifoqning nozik tomonini o'sha davrda ko'ra bilgan edi va Sobiq Ittifoqning
zaif biqini bo'lmish O'rta Osiyoga Islomizmni rivojlantirish bilan zarba berishni
1
O’sha kitob – B.44.
2
Ovinnikov.R. Maxfiy xavfli siyosat. –T.: O’zbekiston, 1983. –B.34.

38
mo'ljalladi, uning bu rejasi qisman amalda ish berdi. Sobiq Ittifoqning
Afg'onistonga yurishi boshlanishi bilanoq AQSHning MRB ( The Central
Intelligence Agency ( CIA ) – AQSH federal hukumatining ma’lumotlar to’plovchi
maxsus agentliklaridan biri) 1
xizmati bilan Pokiston maxfiy xizmatlari
Afg'onistondagi jangarilarga harbiy materiallar va oziq-ovqat mahsulotlarini
yetkazishni yo'lga qo'ydilar. Butun Arab mamlakatlari va Musulmon
mamlakatlaridan Afg'onistondagi "muqaddas urushga" ko'ngilli askarlar
yollandilar.
1988-yil 14-aprelda Gorbachev BMT yetkazilgan qo’shinlarni olib chiqib
ketish (Jeneva sulhi)ga rozi bo’ldi. Mamlakatni Najibulloning kuchsiz
hokimiyatiga qoldirib, qo’shinlarni olib chiqib ketish 1989-yil 15-fevralgacha
to’la amalga oshirildi 2
.
1989-yilda Sovet Armiyasi Afg'onistonni tark etdi. 10 yillik urush davomida
Afg'oniston deyarli butunlay vayron qilindi, mamlakat tashqi kuchlarning ta'siriga
to'laligicha tushib qoldi. Sovetlarning urushi Afg'onistonni Islomiy radikallashgan
kuchlarning markaziga aylantirdi, ayniqsa bu hududda giyohvandlikni
rivojlanishiga olib keldi. Afg'onistondagi bunday notinchlik va ahvolning
murakkabligi uning joylashgan o'rni bilan bog'liqdir. 1980-yillarda bu hudud G'arb
va Sobiq Ittifoq o'rtasidagi raqobat maydoni bo'lsa, Sovet Ittifoqi parchalangandan
so'ng bu hudud Islom dinining turli mahzablari orasidagi raqobatning va
Afg'onistondagi millatlar orasidagi kurashning qurboni bo'ldi.
Sobiq Ittifoqning 1979-1989-yillardagi harbiy aralashuvi mamlakatdagi
mavjud qarama-qarshilikni kuchaytirib o’zining negativ rolini ijro etdi. Hamma
oqibatlarni faqatgina sovetlarning aralashuviga bog’lash juda ham oddiy qaror.
Afg’onistonning inqirozli statusining doimiy shakllanib qolishi oldinroq yuz
bergan tarixiy rivojlanish natijasidir. “ Bizning harbiy qarshiligimiz ruslarning
1
http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Intelligence_Agency
2
Kenneth Katzman Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security, and U.S. Policy. – New York : Congressional
Research Service, 2013. – P.3.

39
harbiy bosqinidan keyin emas, Doud hukmronligi davridan boshlangan”, - deb
ta’kidladi Gulbuliddin Hekmatyor 1
.
1991-yil 13-sentabrda Moskva-Vashington 1992-yil 13-sentabdan boshlab
afg’on kurashchilariga harbiy yordam bermaslikka kelishib olishdi 2
.
1991-yil 13-sentabrda Ittifoq-AQSH bayonoti tashqi aralashuvlarsiz afg’on
xalqi o’z taqdirini o’zi belgilashi huquqini tantanali e’lon qilindi, harbiy
harakatlar to’xtatilishini ta’kidladi, tezda BMT qaramog’ida erkin saylovlar
o’tkazilishi va o’tish davri mexanizmi tuzilishini e’lon qilindi. Xuddi shu kuni
Afg’onistonga qurol-yaroq yetkazib berish to’xtatildi. 1991-yil 15-noyabrda
Sobiq Ittifoq va mujohid vakillari delegatsiyalari o’rtasida kelishuvlar bo’lib
o’tdi. Unda Ittifoq-AQSH tomonidan qabul qilingan hujjatda ta’kidlangan
mintaqadagi vaziyatni tartibga solish to’g’risidagi kelishuvlar e’lon qilindi.
Afg‘onistondagi turli etnik, siyosiy-diniy kuchlar o‘rtasida hokimiyat
uchun kurash uzoq davom etdi. 1996-yilda Afg‘onistonning katta qismida
tolibonlar hokimiyati o‘rnatildi. Ular Afg‘onistonni islom davlatiga aylantirdilar.
Tolibonlarga qarshi kuchlar «Shimoliy alyans» (ittifoq)ga birlashdilar. Tolibon
va Shimoliy alyans o‘rtasida qirg‘inbarot urushi olib borildi. Pokiston va
Saudiya Arabistoni tolibonlar hokimiyatini tan oldilar va unga keng ko‘lamli
yordam ko‘rsatdilar. Afg‘onistondagi holat nafaqat bu davlatning, balki uning
qo‘shnilari, qolaversa, jahon hamjamiyatining muammosiga aylandi.
Afg‘oniston hududi ayni paytda narkotik moddalar va qurol-yarog‘
kontrabandasi, diniy ekstremizm va fanatizm, terrorchilik o‘lkasi bo‘lib qoldi.
Binobarin, Afg‘oniston muammosi yalpi xavfsizlikka ham jiddiy tahdid
solayotgan muammoga aylandi.
Poytaxt Kobul shahrida AXDP rahbarlaridan biri, 1986-yilda B. Karmal
o‘rniga kelgan Najibullo hokimiyatni saqlab turdi. Ayni paytda muxolifat
kuchlar ham o‘z hukumatini tuzdilar. Sibhatullo Mujadaddiy mamlakat
prezidenti etib tayinlandi. Muxolifat kuchlar 1992-yilda Najibullo hukumatini
1
Спольников В. Н. Афганистан: исламская контрреволюция. – М.: Наука, 1987. – С.28.
2
Kenneth Katzman Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security, and U.S. Policy. –N.Y.: Congressional
Research Service, 2013. – P.10.

40
ag‘darishga muvaffaq bo‘ldilar. Najibullo BMTning Afg‘onistondagi
vakolatxonasida boshpana topdi. Shu tariqa Sobiq Ittifoqning Afg‘onistondagi
tayanchi quladi. Jahon jamoatchiligi 10 yil davom etgan va mamlakatni
vayronaga aylantirgan, millionlab kishilar boshiga cheksiz kulfatlar solgan urush
shu bilan tugadi, deb umid qilgan edi. Biroq bunday bo‘lmadi. Afg‘onistonda
fuqarolar urushi davom etaverdi. Buning sababi muxolifat kuchlar g‘alabasidan
so‘ng ular o‘rtasida hokimiyat uchun boshlangan kurash edi. Muxolifat kuchlar
Afg‘onistonda yashovchi turli etnik (pushtunlar, tojiklar, o‘zbeklar va boshqalar)
hamda diniy guruhlarning vakillari edilar.
Najibullo ag‘darilgach, Kobul shahrini birinchi bo‘lib general Ahmad Shoh
Mas’ud boshchiligidagi tojiklarning qurolli kuchlari egalladi. Shu etnik guruh
vakili Burhoniddin Rabboniy esa prezidentlik lavozimini egalladi.
Tojiklarning hokimiyatni egallaganligiga pushtunlar lideri Hekmatyor toqat
qila olmadi. Boshqa etnik guruhlar esa o‘zlari egallab kelayotgan hududda
mustahkamlanib ola boshladi. Ba’zilari goh u tomon, goh bu tomon bilan
kelishishga intildi. Shu tariqa fuqarolar urushi yangi bir sharoitda davom etdi.
Buning oqibatida minglab begunoh tinch aholi halok bo‘ldi. B. Rabboniy
mamlakatning kelgusi taqdirini hal etishi lozim bo‘lgan Ta’sis majlisini
chaqirishni istamadi. Bosh vazir Hekmatyor esa norozilik belgisi sifatida iste’fo
berdi. Qurolli kurash yana avj oldi. Mamlakatda siyosiy vaziyat borgan sari
og‘irlashdi.
Mana shunday sharoitda Afg‘oniston siyosiy hayotida hech kutilmagan
yangi siyosiy kuch — tolibonlar (Alloh o‘quvchilari) paydo bo‘ldi. Ular 1994-
yilning noyabr oyida kurash maydoniga chiqdilar. Xo‘sh, tolibonlar kimlar edi
o‘zi? Ular Afg‘onistonda jamiyat hayotini sof islom asosida qayta qurish uchun
kurashga bel bog‘lagan diniy-siyosiy guruh vakillaridir. Ularning katta qismini
fuqarolar urushi davrida yetim qolgan bolalar tashkil etardi. Sovet armiyasi
Afg‘onistonga kiritilgach, ular Pokiston hududida boshpana topgan edilar. Urush
davrida Pokistonga qochib o‘tgan 5 mln afg‘on qochoqlar farzandlarining ham
ma’lum qismi tolibon guruhiga jalb etilgan.

41
Klinton ma’muriyati Tolibonlar 1994-yil Qandahorni egallaganda, ular bilan
muzokalar o’tkazishga harakat qildi. Ammo ma’muriyat ularning siyosatini va
yomonlashgan a’loqalarni to’g’irlay olmadi. AQSH Tolibonlarning hukumatini
qonuniy hukumat sifatida tan olishdan bosh tortdi. AQSH Tolibonlar bilan emas
Rabboni hukumati bilan a’loqa qildi 1
.
Tolibonlarga qarshi kuchlar orasidagi o‘zaro kelishmovchilik ularga qo‘l
keldi. 1996-yilning oktabr oyida tolibonlar Kobul shahrini egalladi. So‘ng ular
jamiyatni to‘la islomlashtirish siyosatini yurita boshladilar. Dunyoviy maktablar
yopildi. Ayollar paranji yopinishga, erkaklar soqol qo‘yishga majbur etildi,
qarshilik ko‘rsatganlar ayovsiz jazolandi. 1997- yilning iyunida ular muxolifat
kuchlarni (asosan tojik Ahmad Shoh Mas’ud va o‘zbek Abdurashid Do‘stum
harbiy kuchlarini) tor-mor etish yo‘lida urushni davom ettirdi. Mamlakat
hududining 90 foizi tolibonlar nazoratiga o‘tdi. Tolibonlarga qarshi kuchlar
mamlakat shimoliga siqib qo‘yildi. Ular endi birlashishga majbur bo‘ldilar. Shu
tariqa Shimoliy Alyans deb atalgan ittifoq vujudga keldi.
Tolibon harakati Afg‘onistonni musulmon qonunlari va shariat ahkomlari
orqali boshqardilar. 1997 yil oktabr oyida mamlakat mulla Umar amirligida
Afg‘oniston Islom amirligi, deb e’lon qilinadi va uni faqat 3 ta mamlakat, ya’ni
Pokiston, Saudiya Arabistoni va Quvayt tan oladilar 2
.
Mazkur muammolar keskin tus olib bordi va butun mintaqaga katta xavf
sola boshladi.
XXI-asrga kelib esa bu hudud to'laligicha geostrategik o'yinlar maydoniga
aylandi.
2.2. AQSh tashqi siyosatida Afg‘on vektorining shakllanishi va Af - Pak
strategiyasining muammoni bartaraf etishdagi o‘rni
1
Kenneth K. Afghanistan: Post-Taliban governance, security, and U.S. policy. – Congressional research service.
February 8, 2013. –P.7.
2
Искандаров К. Талибан: факторы возрождения и перспективы мира и региональной безопасности //
Материалы международная конфренция : Афганистан и региональная безопасность: пять лет после
Талибана. Выпуск III (11-12 декабря 2006 г.). –Бишкек, 2006. –С.45.

42
Afg’onistonning XX-XXI asrlarda rivoji XIX asr oxirlari va XX asr
boshlaridagi voqealar, ya’ni Afg’oniston davlat sifatida shakllanishi Britaniya va
Rossiya imperiyalari o’rtasidagi murosali manfaatlari unga mustaqil va o’z-o’zini
idora etishni berdi. XX asrning ikkinchi yarmida dunyoning ikki tizimi qarama-
qarshiligi sharoitida Afg’oniston geopolitik kurash obyekti bo’lishda davom etdi.
“Katta o’yin” bir asosiy o’yinchining almashishi bilan boshlandi, bu yerda va
boshqa ko’plab geopolitik teatrlardagi kabi Buyuk Britaniyaning o’rnini AQSH
egalladi 1
.
Najibullo hukumatining qulashidan keyin hukumat mujohidlar partiyalari
o’rtasida tashlab qo’yildi. Kichik partiya (Afg’on Milliy Liberal Front)ning
rahbari, islomiy olim Sibhatullo Mujadeddi 1992-yil aprel may oyigacha mamlakat
prezidenti bo’ldi. 1992-yil boshida Kobul partizanlar tomonidan egallandi va 50 ta
boshqaruv kengashidan tashkil topgan yangi hukumat tuzildi. Asosiy partiyalar
o’rtasidagi kelishuvlar natijasida 1992-yil iyun oyida Rabboni presidentlik
lavozimini egalladi. U mamlakatni 1994-yil dekabr oyiga qadar boshqardi. Siyosiy
hokimiyat yaxshi vakilsiz qulashini aytib, u o’sha vaqtda iste’foga chiqishni rad
etdi. Bu qaror mujohid liderlariga qarshi qaratilgan edi, shu jumladan, pashtun va
konservativ islomiy partiya hisoblangan Hezb-e Islom partiyasining rahbari
Gulbuddin Hekmatyorga. G’olib partizanlar birlasha olmasligi ayon bo’ldi va
partizan kuchlari rahbari Gulbuddin Hekmatyor yangi hukumatga qarshi kurashni
boshladi. Turli fraksiyalar o’rtasida kurash davom etayotgan vaqtda Afg’oniston
har qaysi o’zining boshqaruvchisiga ega bo’lgan bir necha mustaqil mintaqalarga
bo’linib ketdi. Hekmatyor va turli ittifoq fraksiyalari Rabboniyni qulatish uchun
kurash boshladilar. Agar Hekmatyor Kobulning g’arbiy qismini vayron qilgan
o’qqa tutish ishlarini to’xtatsa, Rabboni uni primer ministr bo’lishiga rozilik
bildirdi. Biroq, Hekmatyorning Rabboniyga nisbatan ishonchsizligi sababli, u
Kobulda bu lavozimni egallashini hechqachon taxmin qilmagan edi.
1
Афганистан и безопасность Центральной Азии. Вып. 1/ Под ред. А.А. Князева. – Бишкек: Илим, 2004. –
С.3.

43
1994-yil boshlarida Islom fundamentalist talabalarning Pashtun harbiylari,
ya’ni Tolibonlar, katta kuch sifatida vujudga keldi.
1996 - yil 23 - iyunda Florensiyada Yevropa Ittifoqiga (YI) a’zo
mamlakatlarning davlat va hukumat boshliqlari bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvda
Prezidentimiz I.Karimov afg‘on muammosini tartibga solishda YIni faol ishtirok
etishga chaqirgan 1
.
1996-yil boshlarida Tolibonlar Afg’oniston boshqaruviga ega bo’lish uchun
harakatni davom ettirayotgan bir vaqtda Rabboniy va Hekmatiyor Hekmatiyorni
bosh vazir etib tayinlash bo’yicha hujjatni imzoladilar. Sentabrda Tolibonlar
Kobulni egalladilar va o’zlarini Afg’oniston Islom Amirligining qonuniy hukumati
deb e’lon qildilar; ular o’zlari egallab turgan mamlakatning uchdan ikki qismida
islom qonun-qoidalarining qisman puritan (puritanlar ingliz XVI-XVII asrlardagi
Protestantlarining mashhur guruhlari. Puritanlar bu ma’noda 1558-yildagi
Elizaveta I ning ruxsatidan keyin ruhoniylarning Angliya cherkovini o’z ichiga
olgan harakat sifatida Marian surgunlarlaridan tashkil topgan) 2
shaklini joriy
qilishdi.
1998-yil avgustda Tolibonlar butun mamlakatni boshqaruvini qo’lga olish
arafasida turib qolgan vaqtda AQSH reaktiv snaryadlari 1998-yilda AQSHning
Kenya va Tanzayadagi elchixonalarini portlatgan Saudiyada tug’ilgan
Tolibonlarning harbiy yetakchisi Usama bin Loden tomonidan boshqarilayotgan
Kobul yaqinidagi terroristlarning katta mashg’ulot kompleksini portlatdi. 1999-yil
mart oyida BMTning tinchlik kelishuvi xati Tolibonlar va ularning asosiy
dushmani bo’lib qolgan etnik tojik va sobiq mujohidlar rahbari va Shimoliy Ittifoq
kuchlari rahbari Ahmad Shoh Mas’udga yetkazildi. Noyabr oyida BMT
Afg’onistonga iqtisodiy sanksiyalar qo’lladi; 2000-yil dekabrda BMT
sanksiyalarga qo’shimcha ravishda Tolibonlarga qurol-yaroq sotishni ta’qiqlovchi
sanksiya ham joriy qildi.
1
Акмалов Ш. Национальная стратегия Республики Узбекистан в вопросах мирного урегулирования
афганского конфликта. –Т.:2009. –С.14.
2
http://en.wikipedia.org/wiki/Puritan

44
2000-yillarga kelganda Tolibonlar davlatning deyarli 90 % ini o’z nazoratlari
ostiga olishdi. Sentabr oyida Shimoliy Ittifoq rahbari Mas’ud arab junalisti sifatida
niqoblangan yollanma qotil tomonidan o’zini portlatishi natijasida halok bo’ldi.
Mazkur hujumdan ikki kun o’tib, AQSH prezidenti tomonidan bin Lodenning
hibsga olinishi talabi javobi sifatida Tolibonlar tomonidan egizak Dunyo Savdo
Markazi binosi va Pentagon binosi portlatildi.
2001-yil 11-sentabrdan keying haftalarda AQSH hukumati terroristik
harakatga Osama bin Lodenning Al Qoida guruhi javobgar ekanligini ta’kidladi.
Al Qoida Afg’onistoning Tolibonlar nomi bilan mashhur eng ashaddiy Islomiy
hukumati tomonidan qo’llab-quvvatlangan va ma’qullangan va mamlakatda
bohpana berilgan. Prezident Bush Tolibonlardan bin Lodenni topshirishni va Al
Qoida guruhini bo’lib tashlashni talab qildi 1
.
Qachonki Tolibonlar bin Lodenni topshirishdan bosh tortishgandan so’ng
AQSH 2001-yil oktabrida Tolibon va Al Qoida kuchlariga (bin Lodenning
tashkiloti) qarshi harakatlarni boshladi. AQSH, shunigdek, Shimoliy Ittifoq va
boshqa oppozitsion guruhlarga moliyaviy ko’mak berishni ham boshladi. Barcha
jihatlar bo’yicha vaziyat ancha yomon edi. Mamlakatga joylashtirilgan 20 ming
amerikalik harbiylarning shaxsiy tarkibi tinch aholi xavfsizligini ta’minlash uchun
emas, balki bin Lodenni va toliblarni qidirishga tashlandi(birinchi ilova).
Amerikalik harbiy qismlardan tashqari mamlkatda Xalqaro ISAF 2
ning Kobul
atrofida joylashtirilgan 6500 kishilik tarkibi va Qunduzda joylashtirlgan 250
kishilik Germaniyaning harbiy xizmatchilari mavjud edi 3
.
1
www.choices.edu - U.S. Policy in Afghanistan
2
Izoh – “International Security Assistance Force” ( ISAF ) NATO rahbarligida 2001-yil dekabr oyidagi Birlashgan
Millatlar Xavfsizlik Kengashining 1386-rezolyutsiyasi tomonidan asos solingan Afg’onistondagi xavfsizlik
missiyasi.
3
Izoh – Harbiy xizmatchilar, ijtimoiy sohadagi ishchilar, injenerlar, shifokorlar va mintaqalarga yuborilgan davlat
departamenti vakillaridan iborat bo’lgan Birlashgan mintaqaviy qo’mindonligini (JRT) tuzish, AQSH
qo’mondonligi fikri bo’yicha, Hamid Karzayga uning hokimiyatini Kobul chegaralariga yoyish uchun yordam edi.
JRTni butun mamlakat bo’ylab joylashtirish ko’zda tutildi – jumladan, Bomiyon, Mazori-Sharif, Hirot, Gardez,
Jalolobod va Qandahorda. Ularning tuzilishi 2003-yil bahorida boshlandi. AQSHning Iroqqa hujumi arafasidagi
Afg’onistonning turli mintaqalariga JRT ning joylshtirilish qarori amerikaliklarning Afg’onistonni tashlab chiqib
ketmoqchi emasligini ham namoyon qilardi.

45
9/9 va 9/11 sanalardagi dahshatli terroristik aktlar sababli Afg’on va Amerika
xalqlari Al-Qoida va uning hamkori Tolibonlarga qarshi urushda birlashishdi 4
.
Dekabr oylari boshlarida Germaniyadagi Bonda o’tkazilgan pan-afg’on
konferensiyasi sobiq podshohga a’loqador bo’lgan Hamid Karzayni prezident
Rabboni o’rnida vaqtinchalik president etib belgiladi. 2002-yil yanvar oyiga
kelganda garchi Tolibonlar va Al Qoidaning kattagina kuchlari noma’lumligicha
qolgan bir vaqtda ularning bir muncha kuchlari tor-mor qilindi. 2002-yil Gardezda
bo’lgan jangga o’xshash urushlar onda-sonda bo’lib turdi. Mamlakatning katta
qismi boshqaruvi Tolibonlardan oldingi vaqtdagi boshqaruvchi rahbarlari qo’liga
o’tdi; Hekmatyor kabi boshqa kuchlar yangi tuzumga qarshilik qilishdi.
Sobiq podshoh Muhamad Zohir Shoh 2002-yil iyunda o’tish hukumatini
tuzish maqsadida Loya Jirg’ani (Loya Jirg’a (Pashtu: هيول ه رجګ ) “katta assamleya”
kabi bir jirg’a turi hisoblanadi, pashtu tilidan olingan mazkur birikma “katta
kengash” degan ma’noni anglatadi. Loya Jirg’a odatda yangi podshohni tanlash,
konstitutsiya qabul qilish yoki muhim milliy siyosiy va favqulotda masalalarni
muhokama qilish uchun chaqiriladi 2
. Jirg’alar an’analari Afg’oniston sivizatsiyasi
kabi ancha qadimiy bo’lishiga qaramay, uning tajribasi milliy an’ana va
zamonaviy qoidalar va Afg’oniston fuqarolari xususiyatiga asoslangan 3
. An’anaviy
afg’on katta kengashi chaqirish uchun mamlakatga quvg’indan qaytib keldi.
Karzay president qilib saylandi ( ikki yil muddatga) va podshoh “xalq otasi” deb
e’lon qilindi. Karzay va uning kabiniti keyingi oylarda ko’pgina qiyinchiliklarga
duch keldi va uning vitse prezidentlaridan biri o’ldirildi hamda Karzayning
hayotiga suiqasd uyushtirildi. Shunga qaramay 2002-yil oxirlariga kelib
barqarorlik darajasiga erishdi.
2003-yil avgustda NATO Kobul hududida xalqaro xavfsizlik kuchlari
qo’mondonligini oldi. Yangi konstitutsiya 2004-yil yanvarda Loya Jirg’a
tomonidan qabul qilindi. U kuchli ijro etuvchi prezidentni qo’llab-quvvatlaydi va
kamchilik guruhlar roziligini o’z ichiga oladi, ammo ustunlik qiluvchi pashtunlar
4
Joseph J.C. Understanding war in Afghanistan. – Washington D.C.: National Defence Univercity, 2011. – P.1.
2
http://en.wikipedia.org/wiki/Loya_jirga
3
http://www.afghanland.com/history/loyajirga.html

46
va boshqa etnik guruhlar o’rtasidagi kelishmovchiliklar Loya Jirg’ada aniq bo’lib
qoldi. 2004-yil boshlarida AQSH va NATO mamlakatda joylashtilgan qo’shinlar
soni orttrilishini bildirishdi. AQSHning Tolibonlar va Al-Qoidaga qarshi
operatsiyalari NATOning xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashdagi harakatlari
bilan mos keldi. 2005-yil boshlarida NATO askarlari deyarli 9 minga oshirilishi
e’lon qilindi.
2004-yil o’rtalarida BMT mamlakatga kerak deb hisoblagan kichik yordam
Afg’onistonga yetkazildi, keyingi Afg’onistonni rivojlantirish rejasi uchun esa 5
mlrd.dollardan ortiqroq mablag’ yetti yilda yetkazilishi aytildi. Garchi xorijiy
davlatlar uch yil davomida zaruriy jihozlar bilan ta’minlashni va’da qilgan
bo’lsalarda, Afg’oniston xavfsizlikgi uchun yetarli kuch va vositalarni o’z ichiga
qamrab olmadi.
Karzay 2004-yil mamlakatda bo’lib o’tgan birinchi demokratik saylovlarda
president bo’lib saylandi. Asosan etnik belgilarga ko’ra ajratilgan ovoz berish tinch
bo’lgan bo’lsa-da, ammo ba’zi qiyinchiliklar yuz berdi.
2005-yil bahorida Tolibon va ularning ittifoqdoshlarining hujumlari
kuchaygani sezildi. Faqatgina 2004-yilning iyun oyida bir hududiy vazir, bir
politsiya rahbari, bir NAA 1
soldati, bir tarjimon, 12 ta politsiya xodimi, 6ta IIV
xodimi o’dirildi. Xuddi shu oyda 18 ta xalqaro tashkilot xodimlari joniga suiqast
uyushtirildi va halok qilindi. 2003-yilning 12 oyini solishtirsak, 14 ta kishi halok
bo’ldi. Janubiy mintaqalarda saylovlar arafasida toliblar fuqarolarga qarshi haqiqiy
ovni boshlashdi va ovoz berish uchun byuletenlarga kelgan fuqarolar joniga
suiqastlar o’tkazildi. Iyunda Nuriston provinsiyasida BMTning saylov
texnologiyalari bo’yicha mutaxassilaridan 3 nafari o’ldirildi, ulardan 2 nafari
inglizlar edi 2
.
Qachonki afg’on mahbuslari AQSH tomonidan ushlanib, Guantanamodagi
tergovchilarning Qur’onni tahqirlashlari xabari 2005-yil may oyida
Afg’onistonning bir qancha katta-kichik shaharlarida noroziliklar va qo’zg’alonlar
1
Izoh –Afg’oniston Milliy Armiyasi (National Army of Afghanistan)
2
Minimal investments, minimum results: The failure of security policy in Afghanistan. –Afghanistan Research and
Evaluation Unit, 2004. –P.11.

47
yuz berdi 1
. Noroziliklar asosan mamlakatning AQSH harbiy kuchlari harbiy
harakatlar olib borayotgan janubi va sharqida yuz berdi, bunga ko’pchilik
yuqoridagi voqea AQSHliklar tomonidan amalga oshirilgani sabab deb baho
berishdi.
2005-yil milliy va mahalliy qonun chiqaruvchi saylovlar bo’lib o’tdi; ba’zi
joylarda yashirin ovoz berish soxtalasshtirildi. Karzay tarafdorlari quyi palata
(Volesi Jirg’a)da ko’pchilik o’ringa ega bo’lishdi; diniy konservatorlar, sobiq
mujohedlar va toliblar, ayollar va pashtunlar saylovda ko’pchilik ovozga ega
bo’lishdi. Afg’oniston bilan chegara hududlarda Tolibon va Al Qoida
guruhlarining lagerlari nazorati qo’ldan chiqqani sababli rasmiy Kobul bunga
Pokistonni jiddiy aybladi va bu holat 2006-yilda davlatlar o’rtasidagi
kelishmovchiliklarning o’sishiga olib keldi; yil oxiriga kelib Prezident Karzay
Pokiston hukumat doiralari to’g’ridan-to’g’ri Tolibonlarni qo’llab-quvvatlashda
aybladi. 2006-yil yanvarda AQSH havo hujumi Pokistondagi Al Qoida rahbarlari
uchrashuvlari uyushtirilishi ma’lum bo’lgan bir qancha binolarni vayron qildi.
2006-yil may oyida AQSH ittifoqi 2001-yildan beri Tolibonlarga qarshi
o’zining eng katta hujumini boshladi; 11,000 dan oshiq askarlar Tolibonlar
kuchaygan va mustahkamlanib olgan Afg’onistonnning to’rtta provinsiyasiga
yozgi hujumni boshlashdi. Hamda shu yili mayda AQSH kanvoyi bilan yuz bergan
Kobuldagi jiddiy yo’l harakati hodisasi shaharda AQSHga qarshi va hukumatga
qarshi namoyish va qo’zg’alonlarning vujudga kelishiga sabab bo’ldi. Iyun oyida
NATO Afg’onistonda tinchlikni saqlash uchun javobgarlikni ittifoqdan o’z qo’liga
oldi. NATO qo’shinlari oqibatda Qandahor provinsiyasida Tolibonlar
kurashishlariga to’g’ri keldi. NATO oktabr oyida 11,000 harbiyni o’z ichiga olgan
holda mamlakatda tinchlikni saqlovchi kuchlar qo’mondonligini olishdi; 8,000
mingdan oshiqroq AQSH qo’shinlari Pokiston bilan chegaradosh tog’li hududlarda
Tolibon va Al Qoida kuchlari bilan kurush uchun Ozodlikni Yoyish Operatsiyasi 2
tarkibi sifatida qoldirildi.
1
http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html
2
http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html

48
2006-yilning ikkinchi yarmida yo’qotishlar soni oshgan vaqtda NATO
qo’mondonligi zaruriy harbiylar va jihozlar toppish kabi qiyinchiliklarga
uchrashdi. NATO rahbarlari ham Afg’oniston davlat boshliqlari kabi Pokistonni
asosan Afg’oniston chegarasidagi Balujistonda joylashgan Tolibonlarning havfsiz
boshpanalari mavjudligi uchun aybladilar. 2007-yil mart oyida NATO kuchlari
Helmand provinsiyasida Tolibon va Al Qoidaga qarshi yangi hujum boshladilar.
Xuddi shu oyda Milliy Assambleya oxirgi ikki o’n yillikda fuqarolar huquqini
buzganlikda ayblangan afg’on fuqarolariga amnestiya e’lon qilish bo’yicha qonun
qabul qildilar.
AQSH havo zarbalari cho’g’idagi afg’on xalqi qurbonlarining oshishi 2008-
yilda AQSH va Afg’oniston o’rtasidagi a’loqalarning yomonlashishiga sabab
bo’ldi. Agar ba’zan yuz berib turgan 2008-yil davomida qo’zg’alonchilar bilan
kurash davom etib turgan bo’lsa, Tolibonlar ham 2002-yildan beri o’zlarining eng
jiddiy zarbalarini berishdi. Shu yildagi AQSHning Pokiston chegarasi bo’ylab
joylashgan qo’zg’alonchilar qarorgohlari bilan kurashining kuchayishi ikki davlat
o’rtasidagi kelishmovchiliklarga sabab bo’ldi. 2008-yil aprelda president Karzay
unga uyushtirilgan suiqasddan qutilib qoldi. Iyulda Karzay Hindistonning Pokiston
elchixonasi yaqinidagi portlashda va Afg’onistondagi qo’paruvchilik harakatlari
orqasida turishda Pokistonlik agentlarni aybladi.
2009-yil yanvarda Afg’oniston saylov komissiyasi prezidentlik saylovini
avgustga qadar kechiktirdi. President Karzayning konstitutsiyaviy vakolat muddati
mayda tugardi va asosan muholifatchi rahbarlarning Karzayning vakolat muddati
tugaganidan so’ng muvaqqat hukumat chaqirish talabi saylovni oldinroq, ya’ni
aprelda chaqirilishiga sabab bo’ldi, bu holat amaliyotda oldin kuzatilmagan edi.
Helmanddagi AQSH va Afg’onistonning Tolibonlarga qarshi asosiy hujumi 2009-
yil iyulda boshlandi; xuddi shu vaqtda AQSH kuchlari qo’rg’alonchilarga qarshi
kurashda mahalliy aholidan foydanish taktikasidan keng foydalanishni boshladi.
2009-yil avgustdagi prezidentlik saylovlarida ko’pgina soxtalashtirish ishlari
amalga oshirildi. Dastabki saylov natijalariga ko’ra Karzay 55% ovoz oldi, ammo
qayta hisob-kitoblar o’tkazildi va qaytadan saylov o’tkazilishi talab qilindi. Shunga

49
qaramay qayta saylov bekor qilindi va Karzay g’alaba qilgani e’lon qilindi, uning
raqibi Abdullo Abdullo noyabrda o’zining e’tirozini qaytarib oldi va qayta
saylovda ham yana soxtalashtirish bo’lishini ta’kidladi. 2009-yil oxiriga kelib
Obama AQSH harbiy kuchlari 30,000 ga oshirilishini e’lon qildi va NATOdagi
ittifoqdoshlari 7,000 qo’shimcha askarni berishni va’da qilishdi. 2010-yildagi
oshirilish Afg’on hukumatini qo’llovchi harbiy kuchlarning 120,000 ga yetishiga
olib keldi, shundan uchdan ikki qismini AQSH qo’shinlari tashkil qildi. Bu o’sish
Tolibonlar bilan kurashishning kuchayishiga va o’z yo’qotishlarining oshishiga
sabab bo’ldi.
Aniq dushmanga qarshi birgalikda kurashish kundek ravshan bo’lgan bir
vaqtda, turli manfaatlar sababli davlatlar o’rtasida turli bo’linishlar yuzaga keldi.
Berilgan mazkur bo’lingan manfaatlar, Hindistonning Afg’onistondagi roli va
harakatlari AQSH maqsadlari va qiziqishlaridan ancha yiroq. 2009-yilda
mintaqaga tashrif buyurgan mutaxassis Richard Holbruk shunday fikr bildirdi, “
dunyoning bu qismidagi har kim bir maqsadda harakat qilishlarini tushunib
yetishlari zarur, Hindiston, Pokiston va AQSH umumiy dushmanga yuzlashmoqda,
biz birga harakat qilishimiz kerak… biz buni qiyin bo’lishini bilamiz, ammo uch
davlatning milliy xavfsizlik manfaatlari aniq xavfli holatda turibdi” 1
.
2010-yil yanvarda saylov komissiyasi parlament saylovlarini moliyaviy
yetishmovchilik, moddiy ra’minot yetishmasligi va xavfsizlik sababli maydan
sentabrga kechiktirdi. Fevralda NATO va Afg’on kuchlari Helmand
provensiyasiga hujumini kuchaytirva martga qadar strategik shahar hisoblangan
Marjahni o’z nazoratlariga olishdi; keyinroq Qandahor ustidan hukumat nazoratini
qayta o’rnatish bo’yicha izchil harakatlar boshlandi. 2010-yil boshlarida
Afg’onistondagi saylovlarda xorijiy aralashuvlar ayblarini o’z ichiga olgan qator
ayblovlar sababli president va AQSH, NATO va BMT bilan
kelishmovchiliklarning o’sgani kuzatildi. Xuddi davr mobaynida u uning kabineti
nomzodlari uchun parlament qo’llab-quvvotlovini yutishda qiyinchilikka uchradi.
1
US seeks India’s full involvement for AfPak policy’s success, PTI News Agency (India) from BBC Monitoring
South Asia , 2009. –P.4.

50
Shu vaqt orasida, 2010-yilda mamlakatning eng yirik xususiy banki
hisoblangan Kobul Bank samarasiz tashkillashtirilgan boshqaruv, firibgarlik va
bankdagi o’yinlar sababli hukumat bilan a’loqalari mavjud bo’lgan ijrochilar va
aksiyadorlar bilan munosabatlarda inqorozli ahvolga kelib qolishdi; bir qancha
millionlar qarz berishdagi g’irromliklar sababli havoga sovurildi. Korrupsiyaga
Afg’on xalqi tomonidan xavfsizlik va ishsizlikdan keyingi o’rindagi tashvish
sifatida qaramoqdalar. 2012-yilda Transparency International Afg’onistonni 176 ta
korrupsiya eng rivojlangan davlatdan 174-o’rinda deb baholadi. Oldingi
raqamlarda esa Shimoliy Koreya va Somali turibdi 1
.
Prezident Barak Obama 2009-yil 27-martda Afg’oniston va Pokistondagi
ahvolga a’loqador bo’lgan butunlay yangi o’zining ma’muriyatining strategiyasini
e’lon qildi.
Kori Schakening fikrlariga ko’ra Obamaning Af-Pak strategiyaning uchta
jiddiy muammosi bor. Birinchisi, Afg’oniston Obama administratsiyasi kutgan
tezlashtrilgan loyihalarni amalga oshira olmaydi. Bunday ko’p sonly qobiliyatli
harbiylarni va politsiyachilarni (134,000 qo’shin, 82,000 politsiya xodimlari)
tuzish uchun anchagina vaqt kerak bo’ladi. Vaholanki, bu ishlar 2011-yilning
oxirlaridan amalga osha boshladi. Ikkinchisi, garchi fuqaro birliklari ta’kidlangan
bo’lsada, qadamlar “AQSH fuqarolarining muhim yordamini ishlab chiqish”
ovozlari eshitilmadi. Va oxirgisi, strategiya faqat AQSH manfaatlaridan kelib
chiqmoqda. NATOning rahbariy davlati yo’q va garchi davlatlar maslahatlashgan
bo’lsalarda, ittifoq yoki uni yaxshilash uchun talab qilingan manbalar amalga
oshmadi 2
.
Brukingz institutidan Mihail E. O’Hanlon 3
yangi dasturni uning Afg’on
xalqini himoya qilish va Afg’on harbiylarini tayyorlash kabi jihatlarini juda
maqulladi. U Pokistonga ko’proq e’tibor qaratilgan qarorlarni qo’llab quvvatladi.
Biroq u strategiya aniq ishlanmalarga muhtoj deb hisoblaydi. Uning
1
Department for International Development-DFID’s Anti-Corruption strategy for Afghanistan. Jan. 2013.
http://www.dfid.gov.uk/afghanistan
2
Aprajita Kashyap Af-Pak strategy. –New Delhi, 2009. – P.2.
3
http://www.brookings.edu/opinions/2009/0327_afghanistan_ohanlon.aspx

51
hisoblashlaricha qo’shinlar soni 150,000 nafar , balki undan ko’proq bo’lishi
kerak, ya’ni 350,000 yoki 400,000 atrofida deb hisoblaydi(ikkinchi ilova).
Bryan Bender va Brian MacQuarrie “Boston Globe”da ma’ruza qilishlaricha
Mudofaa vazirligi yordamchi sekretar Michelle Flournoy Afg’onistondagi
harakatlariga Pokistondagi nostabil holat to’sqinlik qilmoqda. U yana shuni
qo’shimcha qildiki, Afg’onistondagi omadsizlik Pokistondagi omadsizlik
xavfining o’sishidir 1
.
O’shandan keyin ma’muriyat tomonidan qo’yilgan shartlardan xavotir va “Af-
Pak” strategiyasiga aloqador masalalar bo’yicha munozaralar va tanqidlar sezilarli
darajada yuz berdi.
Milliy Xavfsizlik Maslahatchisi James Jones AQSH “Afg’oniston va
Pokistonga nisbatan ikkita davlat sifatida, ammo mintaqada bitta talab sifatida
muomala qiladi” deb izohladi.
Barak Obama bir qanda maqsadlarni o’zining nutqida ilgari surdi:
Afg’oniston va Pokistonda Al-Qoidani bo’lib, parchalab, mag’lub qilish;
keyinchalik yana mamlakatga qaytishini oldini olish; Al-Qoidani Pokistonda
joylashgan asosiy makonlarini yo’q qilish, chunki “Pokistonga kelajakda xavf
faqat Al-Qoida va uning ekstremistik ittifoqlaridan kelishi mumkin”.
U, shuningdek, AQSH Pokistonga so’ngi 5 yilda moliyaviy ko’makni 1.5
mln. dollarga oshiradi, va bu yana 5 yilga uzaytiriladi; ammo hech qanday “bo’sh
cheklar” bo’lmaydi. O’rniga rivojlanish va tezda yuksalish uchun standartlar
bo’ladi. Bunga qo’shimcha tazrda 17 ming askar Afg’onistonga yuboriladi, 4 ming
Afg’on Milliy Xavfsizlik Kuchlarini Afg’on xalqi xavfsizligini ta’minlash uchun
tayyorlash uchun jo’natiladi. Obama, shuningdek, ko’p imkoniyatlar Afg’oniston
va Pokiston fuqarolari xavfsizligi va ijtimoiy-qurilishga sarflanishini aytib o’tdi.
Spearheadresearch.org 2
saytida chiqqan “Af-Pak strategiyasining qayta
ko’rilishi” mavzusidagi maqolada AQSHning bu qabilaviy hududlardagi harbiy
faoliyatini tanqid qilgan. Chunki bu holat Pokistonning suverenitetini buzadi va
1
Bryan Bender and Brian MacQuarrie, US wary of Pakistan’s ceasefire with Afghanistan, Boston Globe , 23 April
2009
2
Af-Pak strategy review, spearheadresearch.org , 30 March 2009

52
unga ziddir. Hujumlar terroristlarning yangi a’zolarnig to’plashiga sababchi
bo’lishi mumkin va bu narsa xalqning g’azablanishiga olib kelishi mumkin.
Manbani kuzatishning maqsadi Af-Pak strategiyasi bo’yicha davom etayotgan
munozalarni tahlil qilishdir. Mavjud manba quyidagi mavzularni keng
kategoriyalaydi. Birinchidan, AQSH tomonidan perspektivalar – ko’pgina
maqolalar va ma’lumotlar mazkur strategiya AQSH manfaatlariga zararli deb
topmoqda.
Ba’zilarni buni juda foydali va Afg’oniston va Pokiston hukumatlarining
tashabbuslariga juda kam e’ribor qaratilgan deb hisoblashmoqda. Ikkinchidan,
Pokistonga a’loqador – ko’pgina maqolalarda bu strategiya Pokiston manfaatlariga
qarshi degan fikrlar yuritilmoqda. Juda kamchilik tadqiqot davomida “nega AQSH
Pokistonga ko’proq e’tibor qaratishi kerak” degan fikrni ma’qulladilar.
Uchinchidan, Afg’onistonning nuqtai-nazari bo’yicha – ko’pgina maqolalar
qanday qilib Af-Pak strategiyasi Afg’onistonda tinchlik va barqarorlikka to’siq
bo’lishi mumkin degan fikrga e’tibor qaratishgan, ba juda kamchilik yangi
strategiyani ma’qullagan. Va nihoyat, Hindiston qarashi Obama strategiyani
Hindiston manfaatlari uchun foydali deb hisoblashmayapti.
BBCning diplomatik muharriri Mark Urban, “AQSHning Af-Pak strategiyasi
borasidagi xavotiri” 1
nomli xabarnomasida so’ngi besh yillik tajribaga qaramasdan
Pokistonga berilgan ko’makning oshib borayotganidan ko’makdan
Kongresmenlarning asabiylashayotganini ko’rsatib beradi. Milliardlab dollarlar
moliyaviy yordam qo’zg’alonchi operatsiyalarga qarshi samaradorlik va Al-
Qoidaning boshpanalarining tozalanishni kuchaytirishda muvaffaqiyatga
erishmadi.
2.3. Xalqaro tinchlikparvar kuchlarining Afg‘oniston hududidan olib
chiqib ketilishi masalasi
1
Mark Urban, US disquiet over af-pak strategy, BBC, 6 May 2009

53
Klinton ma’muriyati Tolibonlar 1994-yil Qandahorni egallaganda, ular bilan
muzokalar o’tkazishga harakat qildi. Ammo ma’muriyat ularning siyosatini va
yomonlashgan a’loqalarni to’g’irlay olmadi. AQSH Tolibonlarning hukumatini
qonuniy hukumat sifatida tan olishdan bosh tortdi. AQSH Tolibonlar bilan emas
Rabboni hukumati bilan a’loqa qildi 1
. Shundan keyin AQSHning tashqi siyosatida
Afg’oniston muhim rol o’ynay boshladi. 9-sentabr voqealaridan keyin mazkur
mamlakatda xalqaro kaolitsiyaning harbiy operatsiyalari boshlanib ketdi.
Afg’onistondagi urush ancha qimmatga tushdi. 2001-yildan beri 570 millard
dollarda sarflandi. Iroq va Afg’onistonda urushi sababli jabrlanganlarga yordam
berish uchun esa 700 milliard dollar zarur bo’ldi. Afg’oniston esa atiga 1.800 ta
AQSH harbiylari va 12,000 Afg’on fuqarolari xarajatlarini qopladi 2
.
2011-yil iyunda, Pokistonda Osama bin Loden o’ldirilganindan keyin, AQSH
prezidenti Obama tez orada AQSH qo’shinlari mamlakatni tark etishini va shu
bilan birga bir yil ichida 30,000 askar olib chiqib ketilishini bayon qildi.
Afg’oniston janubida Tolibonlar bilan muvaffaqiyatli janglar olib borgan qo’shin
tezda o’z e’tiborini sharqiy Afg’onistonga qaratdi. Deyarli xuddi shu vaqtda
NATO kuchlari mamlakat xavfsizligini Afg’on mahalliy harbiylariga topshirishga
katta tayyorgarlikni boshlashdi. Iyulda kuchli va qarshi kurashuvchi shaxs,
Qandahorning mahalliy kengashi rahbari, Hamid Karzayning o’gay akasi hayotiga
suiqasd o’tkazildi, sentabrda esa Tolibonlar bilan tinchlik muzokaralarini olib
borayotgan sobiq president Burhoniddin Rabboni ham tinchlik bo’yicha
tashabbuslar boshi berk ko’cha kirgan holatda o’ldirildi. 2011-yil sentabrda va
2012-yil aprelda Kobulda NATO va Afg’on kuchlarini nazorat ostiga oluvchi firni
so’roq ostiga oluvchi jiddiy, ammo chegaralangan hujumlar bo’ldi; bu hujumlarda
Al Qoida bilan a’loqalari bo’lgan Pashtunlarning Haqqoni tarmog’ining qo’li
borligi aniqlandi. 2012-yildagi NATO sammiti 2014-yilgacha xorijiy
tinchlikparvar kuchlarni Afg’onistondan olib chiqib ketilishini ma’qulladi.
1
Kenneth K. Afghanistan: Post-Taliban governance, security, and U.S. policy. – Congressional research service.
February 8, 2013. –P.7.
2
http://www.afghanistanstudygroup.org/2012/01/04/withdraw-troops-from-afghanistan-but-stay-engaged/

54
2012-yil 1-apreldan 30-sentabrgacha bo’lgan davrni tahli qilish jarayonida,
Kaolitsiya va boshqa hamkorlar Afg’on milliy xavfsizlik kuchlariga xavfsizlikni
ta’minlashni topshirishni boshlashdi va davom ettirishmoqda. Ittifoqdoshlar
Afg’onistonda xavfsizlikni ta’minlash maqsadida uzoq muddatli shartnomalar
imzolardilar. May oyida Prezident Barak Obama va Prezident Hamid Karzay ikki
davlat hamkorligini kelajakda ta’minlovchi Strategik hamkorlik kelishuvini
imzoladilar. 2012-yil mayda Chikago Sammitida NATO-ISAF 1
davlatlari
Afg’onistonni 2017-yilga qadar miloyaviy qo’llab-quvvatlashlarini bildirdilar.
Shundan keyin bir o’tib Tokyo Konferensiyasida xalqaro hamjamiyat 2015-yilga
qadar moliyaviy ko’makni berib turishga kelishib olishdi 2
.
Graham Allison va Jon Deutchlarning yozgan maqolalarida Afg’onitonning
zamonaviy, rivojlangan va demokratik davlat bo’lishi AQSH uchun uncha muhim
manfaat emaslgi ta’kidlangan. Ular shuni aytib o’tishadi: Prezident Obamaning
o’zi saylov oldi kompaniyasida shuni ta’kidlaydiki “Amerikaning Afg’onistonda
faqat bitta juda muhim manfaati bor: AQSH qarshi hujumlar uchun u yerning
bazaga aylanmasligi”. Bu narsa Afg’onistonni rivojlantirish degani emasligi ular
shu bilan asoslashga harakat qilishadi 3
.
85,795 nafar xalqaro tinchlikparvar qo’shinlarning 47,000 nafari AQSH
qo’shinlaridir 4
. 36 ta davlarning bu faoliyatga aralashuvi juda muhimdir ammo
bular chegaralangan. Xalqaro kaolitsiya ulushi uncha ko’p miqdorni tashkil
etmaydi. Masalan, Buyuk Britaniyaning qo’shinlari 9,500, Germaniya, Fransiya,
Niderlandiya, Italiya va Polshaning harbiy askarlari ming nafar ko’proq 5
. Barak
Obama buni quyidagi tushuntiradi: “AQSH va Buyuk Britaniya mazkur ishlarga
jalb qilindi va aralashmoqda, ammo hech Tolibonlar bilan jang qilishni
istamaydi” 6
. Xalqaro hamjamiyat bu masalaga yaqindan qarab kelmoqda. Bu yerda
AQSH tinchlik o’rnata oladimi yo yo’q bu juda muhim.” Shuning uchun AQSH
1
Izoh – ISAF- International Security Assistance Force
2
Report on progress toward security and stability in Afghanistan. – Report to congress. Dec. 2012.
3
Graham Allison and John Deutch, The Real Afghan Issue is Pakistan. 2010.
4
NATO in Afghanistan: Go Big or Get Out. Roland Paris. The Globe and Mail, 25 October 2006.
5
NATO Winning Battles, Losing Afghanistan. Ali Gharib. Asia Times, 2 February 2008 .
6
Saving Afghanistan: An Appeal and Plan for Urgent Action The Atlantic Council of the United States, 30 January
2008 .

55
qo’shinlari Afg’onistonda qolishi va NATO kuchlariga to Al-Qoidaga qarshi
kurash tugamagunga qadar ko’maklashishi zarur.
“Eurasianet.org 1
”ning bir maqolasida shu narsaga e’tibor qaratiladiki,
Afg’onistonda harbiylarning tashkillashtirilishi xalqning kulfatlari oshashi
xavotirlarga sabab bo’lmoqdaki. Ittifoq kuchlari va mahalliy aholi o’rtasidagi
asosiy kelishmovchilik oddiy xalqning ko’proq qurbon berishiga sababchi
bo’lmoqda.
2009-yil dekabrda president Obama 2014-yilga qadar AQSH qo’shinlarini
Afg’onistondan olib chiqib ketilishini aytdi. 2010-yil 22-iyunda Obama 2011-
yilning oxirlariga qadar chiqib ketilishini e’lon qilgan edi va 2012-yil yozga qadar
qo’shimcha 23,000 qo’shin olib chiqib ketilishini aytdi. Hozirda 80,000 harbiy
xizmatchilar Afg’onistonda qolmoqda 2
.
Zeenia Satti Af-Pak strategiya “Afg’on xalqi uchun yaxshiligini, ammo
hukumati uchun yomon ekanligini aytib o’tdi. O’zlarining vakillarini saylagan turli
provinsiyalar va etnik guruhlar terroristik aktlarni va ayol hamda qizlarni
haqoratlashlarni amalga oshirmaydilar, balki yaxshiroq ishlashadi hamda
Karzayning Afg’onistonda barqarorlik o’rtanishiga ishonchlari ortadi.
Afg’onistondagi urush o’n yildan oshiroqqa cho’zilib ketdi va Amerika
urushlari tarixida Vetnamdan keying eng uzoq cho’zilgan urush bo’lib qolmoqda.
AQSH va uning hamkor davlatlari 2014-yilgacha Afg’onistondagi harbiy
ishtirokini qisqartirish va xalqaro xavfsizlik missiyasini yaqkunlamoqchi. 2013-yil
11-yanvarda e’lon qilingan Prezident Obama va Afg’oniston prezidenti Hamid
Karzayning kelishuvi bo’yicha 2013-yil bahorida Afg’on harbiy kuchlari butun
mamlakatdagi xavfsizlikni o’z zimmasiga ola boshlaydi. 2011-yil iyun oyida
100,000 nafarga yetkazilgan Afg’onistondagi AQSH qo’shinlari 2012-yil 20-
sentabrga qadar 68,000 nafargacha qisqartirildi. Yana 34,000 harbiy xizmatchi
2014-yil fevral oyigacha mamlakatdan olib chiqib ketiladi 3
. AQSHning 2014-
1
Aunohita Mojumdar, Afghanistan: Obama’s afpak strategy and Afghanistan’s response, eurasianet.org , 4 April
2009
2
http://www.usnews.com/debate-club/should-the-us-withdraw-from-afghanistan-sooner
3
Kenneth K. Afghanistan: Post-Taliban governance, security, and U.S. policy. – Congressional research service.
February 8, 2013. – P .2.

56
yildan keyin qoladigan qo’shinlari soni 2013-yil o’rtalarida e’lon qilinadi, ammo
tanlovlar 8,000-12,000 AQSH harbiylari va yarim mingga yaqin hamkorlik
kuchlari bo’lishi aytilmoqda. 2014-yildan keyin qoladigan AQSH qo’shinlari
2013-yil 1-mayda imzolangan AQSH-Afg’oniston strategik hamkorlik bitimi
bo’yicha harakat qilishadi. Ular Afg’on Milliy Xavfsizlik Kuchlarini (ANSF)
tayyorlaydi, ammo ba’zilari terrorizmga qarshi kurashlarda ham jalb etiladi.
Hamon, 2014-yildan keyingi xalqaro kuchlar chiqib ketganidan keyin
Tolibonlarning qayta hokimiyatni olish vahimasi va nobarqaror holatdan
qo’rquvga tushgan etnik va siyosiy fraksiya rahbarlari o’zlarining harbiy kuchlarini
qayta tiklashmoqda.
Ma’muriyatni 2014-yildan keyin Afg’onistonda kuchsiz va korrupsiyaga
botgan hokimiyat hamda Pokistondagi isyonchilarning boshpanalari
tashvishlantirmoqda. AQSH rasmiylari Afg’on hukumatini shaffof va samarali
bo’lishiga harakat qilishmoqda va 2014-yil 5-apreldagi saylovlarda 2009-2010-
yillardagi Afg’onistondagi saylovlarda sodir bo’lgan soxtalashtirishlardan xolis
qilishmoqchi. Afg’oniston saylov komissiyasi keying president saylovlari NATO
harbiy kuchlari mamlakatdan olib chiqib ketilishidan bir necha oldin, 2014-yil 5-
aprelda bo’lishini ma’lum qilgan. Hamid Karzay uchinchi marta o’z nomzodini
qo’ya olmaydi 1
. Mamlakat xavfsizligi uchun kutilmagan potensial foyda Afg’on
hukumati va Tolibonlar o’rtasidagi kelishuvlar bo’lishi mumkin. 2010-yildan
boshlangan, ba’zan bo’lib turadigan, lekin norasmiy muhokamalar tashabbuslar
davom etdi va bir qancha muzokaralar aniq maqsadlarga aylantirildi.
Afg’onistondagi ba’zi kamchilik guruhlar va ayollar guruhi Tolibonlar bo’layotgan
mazkur tashabbuslar mamlakatdagi inson huquqlari va etnik hokimiyat bo’linishi
tartibini buzib yuborishi mumkinligidan qo’rqishmoqda.
AQSH va boshqa donor davlatlar turli infrastruktura loyihalarini amalga
oshirishda davom etishmoqda – xususan, suv, elektr energiyasi va yollarga oid
loyihalarni. Jiddiy iqtisodiy pasayishni oldini olish uchun xalqaro donorlar
o’zlarining aralashuvlarini kamaytishmoqda, AQSH rasmiylari Afg’oniston
1
The Economist – November 3/2013. P .7.

57
o’zining qishloq xo’jaligi va miniral resurslarini hamda uglevodorod resurslarini
ishga soladi. Shunday ham bo’lmoqda. 2011-yil Afg’oniston tomoni Xitoyning
“CNPC” kompaniyasi bilan 25 yillik shartmoni imzoladi. Afg’oniston
hukumatining bayon qilishi bo’yicha “CNPC” kuniga 1,95 ming barrel neft qazib
oladi, 2013-yil 1-yanvardan boshlab bu raqam yiliga 1.5 mln. barrel chiqarilishi
ko’zlandi 1
. AQSH rasmiylari bundan tashqari Afg’onistonning mintaqaviy savdo
va investitsiya hamkoligiga qo’shish yo’llarini izlashmoqda.
Iqtisodiyotda mufavvaqiyatlarga erishilgan bo’lsada, ammo baribir
Afg’oniton xalqaro moliyaviy ko’makka muhtojligicha qolmoqda. 2012-moliyaviy
yil oxirlariga qadar Tolibonlar hukumati ag’darilgan beri AQSH Afg’onistonga 83
mlrd. dollar moliyaviy yordam ko’rsatdi, shulardan 51 mlrd. dollar afg’on
harbiylarini tayyorlash va jihozlash ishlariga sarflandi. 2001-2012-yillar davomida
Afg’onistonga intervensiya barcha xarajatlarni hisobga olganda 557 mlrd. dollarga
tushdi. 9.7 mlrd. dollar iqtisodiy yordam va qo’shimcha 82 mlrd. dollar 2013-yil
davomida AQSH harbiylariga sarfanadi. 2012-yil 8-iyunda Tokyo donorlari
konfrensiyasida e’lon qilinganidek iqtisodiy yordam xuddi shu darajada 2017-yilga
qadar berib turiladi 2
.
AQSHning Afg’nistonni tark etishiga bir qancha faktorlar ta’siz ko’rsatdi.
Birinchidan, AQSHning bu mamlakatdagi harbiy harakatlari unga qarshi
munosababni kuchaytirdi. AQSHning mazkur mamlakatdagi harbiy harakatlarning
9-yili butun mamlakat bo’ylab unga qarshi munosabatlar kuchayib ketdi.
Ikkinchidan, Afg’onistondagi muammo noharbiy yechimlarni talab etmoqda.
Afg’oniston dunyoning to’rtinchi qashshoq davlati hisoblanadi, bunga 30 yillab
davom etgan urush va uning oqibatlari sabab bo’ldi.
Uchinchidan, AQSH harbiylarining mamlakatdagi mavjudligi Tolibonlar
harakatini yanada kuchayishiga sabab bo’ldi.
1
Михаил Агаджанян Кит ай в Афганистане: экономические инвестиции с пр ицелом на внешнеполитические
дивиденды . M., 2012. –C.9.
2
Kenneth K. Afghanistan: Post-Taliban governance, security, and U.S. policy. – Congressional research service.
February 8, 2013. –P.14.

58
To’rtinchidan, Afg’onistonning mudofaa va xavfsizlik kuchlarining
shakllantirilishi qolmaslik sababidir. AQSH harbiylari va NATO rejalari eng
kamida 2-3 yil davomida Afg’on harbiylarini va xavfsizlik kuchlari
mashg’ulotlarini davomiyligini ta’minlash. Ular mahalliy mudofaa kuchlarini 300-
400,000 ga yetkazish tavsiya qildilar. Biroq Afg’onistonning yillik davlat budjeti
750 million dollarni tashkil qilgan holda, hukumat buncha harbiy xizmatchining
oylik maoshini bera olmaydi.
AQSH mudofaa vaziri Leon Panetta va NATOdagi hamkasbi 2014-yildan
keyin Afg’onistonda qoladigan harbiylar sonini 8,000 dan 12,000ga oshirishni
ko’rib chiqdilar.
“Biz Lissabon sammitida kelib olganimizdek, 2014-yil oxirlariga qadar
barcha majburiyatlarimizni to’laligicha Afg’on xavfsizlik kuchlariga topshiramiz.
Bizning maqsadimiz o’zgarmaydi” 1
.
Vazirlar Brusselga 11 yillik urushni yakunlashni muhokama etish uchun
yig’ildilar. President Barak Obama oxirgi jangovor operatsiylarda ishtirok etib
yurgan askar Afg’onistonni xavfsizlik kuchlariga topshirib 2014-yil 31-dekabrda
Afg’onistonni tark etishini aytib o’tdi.
Germaniya Mudofaa Vaziri Tomas de Maiziere jurnalistlarga Panetta 2014-
yildan keyin mamlakatda 8,000 dan 10,000 ga qadar harbiylar qolishini ma’lum
qilganini bayonot qildi.
Britaniya Afg’onistondagi harbiy harakatlarda ishtirokini davom ettirmoqda.
Bu ishtirok u yerdagi xavfsizlikka va fuqarolarning hayotdan ko’z yumushiga
sabab bo’lmoqda. Britaniya hukumatia tezroq Afg’onistondan qo’shinlarini olib
chiqib ketish zarurligi to’g’risidagi ko’pgina iltimosnomalar tushmoqda.
AQSH Afg’onistondagi maqsadi Al Qoidaning boshpanalarini yo’q qilish va
Tolibonlarning Afg’on hukumatini egallab olishiga qarshilik qilish. Bu strategiya
konsepsiya AQSH va xalqaro hamkorlar hamda afg’onlar mustahkam davlat
siyosati yaratish va xavfsizlikgini ta’minlash davomida Tolibon
qo’zg’alonchilarini yo’q qilish va AQSHning harbiy kuchlarini kamaytirishdir.
1
NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen, 2 April 2012

59
Mamlakatdan xalqaro tinchlikparvar qo’shinlarning olib chiqib ketilish
masalasi ko’pgian davlatlarning murakkab masalaga aylangan. Ba’zi tahlilchilar
Obamaning bundan qisqa vaqt ichida shuncha ko’p sonli qo’shinni olib chiqib
ketish qarori ancha qiyinligini aytishmoqda. Bunga qator sabablar ham mavjud.
Hozir xalqaro kaolitsiya oldida qo’shinlarni olib chiqib ketishning ikki yo’li bor:
janubiy yo’nalish va shimoliy yo’nalish. Janubiy yo’nalish Pokiston davlati orqali
o’tadi. Hozirgi kunda AQSH va Pokiston munosabatlarida sovuqchilik tushganligi
sababli bu yo’nalish kelajagi savol ostida turibdi. AQSH munosabatlarni
yaxshilash maqsadida bir qancha takliflar bilan chiqdi. Bu takliflar zaminida
moliyaviy ko’mak yotibdi. Lekin AQSH unchalik ham ko’p miqdordagi moliyaviy
ko’mak berish niyatida emas. Bu narsa esa o’z navbatida Pokiston tomonining
yanada jahllantirayotgani aniq. Asosan munosabatlarning sovuqlashishiga
AQSHning uning hududida harbiy operatsiyalar olib borganligi bo’ldi. Ko’pgina
tahlilchilar bu borada o’z fikrlarini bildirib o’tdilar. Ba’zi tahlilchilar bu harakatlar
Pokistonning suvirenetitetiga tahdid deb baholashdi. Bunga ham AQSHning haqqi
bor deb qarasak bir tarafdan to’g’ri bo’ladi. Chunki Tolibonlar va boshqa jangari
guruhlarning asosiy dala lagerlari aynan Pokistonning Afg’oniston bilan
chegaradosh hududlarida joylashgan bo’lib, bugunda kunda bu holat hech kimga
sir emas.
Ekspertlarning fikrlariga ko‘ra, Pokiston parlamentining beshdan bir qismini
islom fundamentalistlari va mamlkat armiyasining yuqori mansabdorlari tashkil
etadi. Aynan ular “Toliblar harakati”ni qo‘llab – quvvatlamoqdalar 1
. Bundan
tashqari, Pokiston aholisining ko‘pchilik qismi ham Toliblarga ko‘mak bermoqda.
Jamoatchilik fikri so‘rovlari natijasiga ko‘ra, AQShning terrorizmga qarshi jangga
kirishini Pokistonliklarning 30%i qo‘llab – quvvatlagan.
AQS H , NATO va Afg‘oniston vakillari esa “Toliblar harakati”ning shtab –
kvartirasi Pokistonning Kvetta shahrida joylashgan deb hisoblamoqdalar. Pokiston
prezidentining qayd etishicha, jangarilar chegarani kesib o‘tib harakat qilmoqda,
1
Талибы и НАТО в афгано - пакистанском приграничье . // http://www.hs.uz/news/single news.cfm?20502 -
23 . 08 . 2006

60
ularning bazasi Afg‘onistonda joylashgan ammo, “Toliblar harakati” Pokistondan
qo‘llab – quvvatlanmoqda 1
.
Pokiston tomonining o’zi esa bu bilan kurashishga bel bog’lagani yo’q.
Aksincha, bundan o’zning ba’zi manfaatlari yo’lida foydalanishga harakat
qilmoqda. Ya’ni Hindiston bilan mojarolarni jangari guruhlar qo’li bilan amalga
oshirishni maqul ko’rmoqda. Shu kelishmovchiliklar janubiy yo’nalishning
kelajagini bashorat qilishga qiyinchilik tug’dirmoqda.
AQSh bir qancha vaqt Pokiston – Afg‘oniston munosabatlarida faol vositachi,
biroq betaraf davlat sifatida rol o‘ynab keldi. So‘nggi vaqtlarda esa AQSh
ma’muriyati Afg‘oniston hududiga kirib kelayotgan jangarilarga nisbatan tegishli
choralar ko‘rishni Pokistondan talab qilmoqda.
Xususan, bu Pokistonga nisbatan nafaqat siyosiy diplomatik choralar, balki
harbiy kuch xarakteridagi choralarni ko‘rish to‘g‘risidagi ogohlantirishlarda o‘z
ifodasini topmoqda.
Afg’onistondan AQSH qo’shinlarining batamom olib chiqib ketilishi2011-yil
iyundagi Prezident Obamaning nutqida ham eslatib o’tdi. Aslida, 2012-yil iyunda
AQSH va Afg’oniston o’rtasidagi strategik hamkorlik shartnomasi imzolanib,
AQSHning 2014-yildan keyingi mavjudligini ta’minlaydi.
2012-yil 15-noyabrda Afg’oniston va AQSH o’rtasida Afg’onistonda 2014-
yildan keyingi qancha qo’shin qolishi va qancha vaqt qolishi borasidagi masalalar
AQSHning harbiy ishtiroki ikki tomonlama kelishuvlar borasida tashabbuslar
boshlanib ketdi.
68,000 qo’shinni olib chiqib ketish masalasi juda katta bo’lib qolmoqda.
General Jon Allen 60,000 harbiy xismatchini 2013-yil kuziga qadar saqlab qolishni
maqsad qilmoqda.
2012-yil mart oyida quyidagi tanlovlar ko’rib chiqildi.:
1. Vitse president Joy Baydon tomonidan qo’shinlarni tezkorlikda olib
chiqib ketish masalasi batafsil bayon qilinib, 2013-yil oxiriga qadar, ehtimol,
20,000 qo’shin olib chiqib ketilishi aytildi.
1
Rubin B . R.. A Boder Affair // The Wall Street Journal . –2006. – Vol.51. – №.86. – Р.23.

61
2. Bosqichma-bosqich qo’shinlarni kamaytirib borish rejasi 2012-yil
oxiriga qadar 10,000 qo’shin olib chiqib ketilishi aytilgan edi. Bu raqamga
qo’shimcha ravishda 2013-yil iyunga qadar 38,000 va 48,000 o’rtasidagi qo’shinni
qoldirgan holda, 20,000 qo’shin olib chiqib ketiladi.

62
XULOSA
Afg’on muamosini bartaraf etishda juda ko’p harbiy kuchlar, mablag’lar jalb
qilinmoqda. Ammo ko’p hollarda bu kabi kuchlar o’z samarasini unchalik darajada
ko’rsata olmayapti. Mavzu o’rgangan holda shunday xulosalarga kelindi:
Birinchidan, mamlakatdagi notinchliklarni harbiy yo’l bilan hal qilish ancha
mushkul vazifa ekanligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Demak, bu vazifani, ya’ni
mamlakatda tinchlik va barqororlikni iqtisodiy islohotlar yo’li bilan o’zgartirish
bugungi kunning aniq vazifasidir;
Ikkinchidan, bu mamlakat ko’p yillardan beri fuqarolar urushi girdobida qolib
ketdi va bu holat xalq ma’naviyatiga o’zining katta ta’sirini ko’rsatmasdan
qolmadi. Va aynan shuning uchun asosiy vazifalardan biri bu – xalqning tinchlikka
bo’lgan ishonchini qayta uyg’otish va urushsiz taraqqiyot yo’liga olib kirish lozim;
Uchinchidan, qariyb 12 yildirki xaqaro kaolitsion kuchlar mazkur
mamlakatda o’z missiyalarini bajarib kelmoqda. Ularning chiqib ketish xabari
mamlakatdagi vaziyatni yanada qiyinlashtirmoqda deb ayta olamiz. Chunki, ular
oxirgi vaqtlarda, 2014-yil oxiriga qadar o’z vazifalarini bajarishga yana bir qadar
harakat qilishmoqda. Afsuski bu holat gohida tinch aholining qiynalishiga,
ko’pgina qurbonliklar berishiga olib kelmoqdaki, bundan tinch aholining norozilik
kayfiyati kuchayishi tabiiy hol. Bundan tashqari, xalqaro tinchlikparvar
kuchlarning o’zida ham talofatlar yetmoqda. Buning oldini olish uchun kaolitsion
kuchlar o’zlarining bu kabi harbiy harakatlarini to’xtatishlari lozim va imkoni
boricha boshqa tinch yo’llardan foydalanishlari kerak bo’ladi.
To’rtinchidan, Pokiston tomonidan Tolibonlar harakatining qo‘llab –
quvvatlanishi kabi omillar ushbu muammolarning yanada kuchayishiga olib
kelmoqda. Mazkur mamlakat Afg’oniston chegarasi yaqinidagi Tolibon
lagerlarining mavjudligiga “barmoq orasidan” qaramoqda. Ba’zi asoslarga
tayanadigan bo’lsak, bu mamlakat mazkur harakatdan o’zining bir qator
manfaatlarini bajarishda foydanmoqda. Albatta bu harakatlar mintaqa xavfsizligi
uchun katta ziyon ko’rsatmoqda. Shu sababli ham xalqaro kaolitsion kuchlarning
ba’zi xatolari ko’zga yaqqol tashlanadi. Aslida bu kuchlar afg’onistonda, ya’ni

63
terroristik kuchlar o’z harakatlari uchun “poligon” qilib olgan hududda kurash olib
borishlari emas, shu tinchlik uchun xavfli kuchlar joylashgan nuqtalarni yo’q
qilishlari lozim edi. Ammo AQSH boshchiligidagi mazkur kaolitsiya Pokiston
bilan a’loqalarini yomonlashtirmaslik maqsadida va yana boshqa qator masalalar
bo’yicha bu ishlarni to’la amalga oshirmayaptilar.
Oltinchidan, mamlakatdagi etnik ayirmachilikl arga barham berishga bor
imkon bilan harakat qilinishi zarur. Bu borada ko’pgina loqaydliklarga yo’l
qo’yilmoqda.
Bundan tashqari, Afg’onistonning iqtisodiy rivoji uchun mamlakatdagi
korrupsiyaga barham berilishi zarur. Chunki hozirda mazkur mamlakatda
korrupsiya shu qadar rivojlanganki, xorijiy davlatlar berayotgan moliyaviy
ko’maklar hukumat korrupsiyasi sababli va etnik taqsimlanishdagi kamchiliklar
tufayli behuda ketmoqda.
O’zbekiston Afg’onistonga bevosita qo’shni davlat bo’lganligi sababli,
mazkur davlatdagi tinch va barqaror rivojlanishdan birinchi o’rindagi manfaatdor
davlatdir. Shunday qilib O’zbekistonning siyosiy, iqtisodiy, mafkuraviy,
information, ekologik, harbiy va davlatimizning va jamiyatimizning hayotiy
boshqa jihatlarni qamrab olgan milliy xavfsizlik bo’yicha manfaatlari xavfsizlikka
tahdid, jumladan xalqaro terrorizmga tahdidiga tizimli munosabat ishlab chiqishni
talab etmoqda.
Xalqaro kaolitsiya kuchlari bu mamlakatni tark etgandan so’ng uning kelajagi
qanday bo’lishi to’g’risida aniq fikrlar yo’q. Garchi tomonlar kelishuvga tomon
yuz burgan bo’lsalarda, ertaga yana oldingi voqealar takrorlanmasligiga hech kim
kafolat bera olmaydi. Shu sababli ham mamlakatimiz bu kabi hollarga tayyor
turishi zarur.

64
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1 . Rahbariy adabiyotlar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari
1.1. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. –T.1. –
T.: O‘zbekiston, 1996. –364 b.
1.2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. –T.2. –T.: O‘zbekiston,
1996. –380 b.
1.3. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida. –T.6. –T.:
O‘zbekiston, 1998. –429 b.
1.4. Karimov I.A. O‘z kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. –T.7. –T.:
O‘zbekiston, 1999. –376 b.
1.5. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot – pirovard
maqsadimiz. –T.8. –T.: O‘zbekiston, 2000. –528 b.
1.6. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. –T.9. –T.:
O‘zbekiston, 2001. –432 b.
1.7. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. –T.10. –T.:
O‘zbekiston, 2002. –432 b.
1.8. Karimov I.A. Biz tanlagan yo‘l – demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo
bilan hamkorlik yo‘li. –T.11. – T.: O‘zbekiston, 2003. – 320 b.
1.9. Karimov I.A. Tinchlik va xafsizligimiz o‘z kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga bog‘liq. –T.12 –T.: O‘zbekiston, 2004.
–400 b.
1.10. Karimov I.A. O‘zbek xalqi hech qachon hech kimga qaram bo‘lmaydi. –
T.13. –T.: O‘zbekiston, 2005. –264 b.
1.11. Karimov I.A. Jamiyatimizni erkinlishtirish, islohatlarni chuqurlashtirish,
ma’naviyatimizni yuksaltirish va xalqimizning hayot darajasini oshirish –

65
barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir. –T.15. –T.: O‘zbekiston, 2005.
–320 b.
1.12. Karimov I.A. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash – bizning oliy maqsadimiz. –T.17. –T.: O‘zbekiston, 2005. –264
b.
1.13. Karimov I.A. O‘zbekiston demokratik taraqqiyotning yangi bosqichida. –T.:
O‘zbekiston, 2005. –144.b.
1.14. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –T.:O‘zbekiston, 1997. –326.b.
1.15. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.:Ma’naviyat, 2008.
–176 b.
1.16. Karimov I.A. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi mingyillik
rivojlanish maqsadlariga bag‘ishlangan yalpi majlisida so‘zlangan nutq. //
«Xalq so‘zi». 2010 yil 22 sentabr.
1.17. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Prezident Islom
Karimovning O‘zbekiston RespublikasitOliy Majlisi Qonunchilik palatasi va
Senatining qo‘shma majlisi dagi ma’razusi. // Xalq so‘zi, 2010 yil 13
noyabr.
1.18. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo‘lini izchil davom ettirish –
taraqqiyotimizning muhim omili. Prezident Islom Karimovning o‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 18 yilligiga bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi.// Xalq so‘zi, 2010 yil 8 dekabr.
2 . Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
2.19. O‘zbekiston Respublikasining Konstititutsiyasi. –T.: O‘zbekiston, 2008. –40
b.
2.20. O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosiy faoliyatining asosiy prinsiplari
to‘g‘risida. –T.:O‘zbekiston, 1996.

66
3. Kitoblar , o’quv qo’llanmalar , darslik va monografiyalar
3.21. Алимов Р. Центральная Азия: общность интересов. –Т.: Шарқ , 2005. –
456 с.
3.22. Алимов Р. , Арифханов Ш. и др. Центральная Азия: формирование
новой архитектуры безопасности. –Т.:Шарқ, 2002. –314 с.
3.23. Акмалов Ш. Национальная стратегия Республики Узбекистан в
вопросах мирного урегулирования афганского конфликта (1991-2009
гг.). – Т.: Тошкент ислом университети, 2009. – 247 с.
3.24. Ахмедов Э., Сайдаминова 3. Ўзбекистон Республикаси. – Т.:
Ўзбекистон, 1995 . – 323 б.
3.25. Васъкин К . , Касымов А. Основные направления внешней политики
Республики Узбекистан. – Т.: Ў збекистан, 1994 . – 154 c.
3.26. Белокреницкий В., Москаленко В., Шаумян Т. Южная Азия в мировой
политике. – М.: Наука, 2003. – 379 с.
3.27. Ганковский Ю. Пакистан: проблемы политики и эканомики. –М. , 1978 .
– 324 с .
3.28. Дугин А. Геополитика Индо-Пакистанского конфликта. – М. , 2002. –
287 с.
3.29. Бжезинский З. Великая шахматная доска. – М. ,Меж.отношение, 1999. –
280 с.
3.30. Босин Ю.В. Национальные проблемы современного Афганистана. – М.:
ИВ РАН, 1992. – 252 с.
3.31. Королев В. Экономическая история Синда во второй половине XIX -
XX -вв. – М. , 1999. – 324 с.
3.32. Князев А.А. Афганский конфликт и радикальный ислам в Центральной
Азии: Сб. Док.и материалов. – Бишкек : Илим, 2001. –285 с.
3.33. Ляховский А.А., Забродин В.М. Тайны Афганской войны – М.: Плената,
1991. –249 с.
3.34. Масутов Т. Афганские дневники. – Алматы : РОНД, 2004. –186 с.

67
3.35. Материалы Ташкентской встречи группы «6+2» по Афганистану под
эгидой ООН (19-20 июля 1999г). – Т.: Шар қ , 1999. –172 с.
3.36. Москаленко В. Внешняя политика Пакистан. –М. , 1984 . – 286 с.
3.37. Мукимджонова Р. Пакистон и имнериалистические державы 70-е
начало 80-х годов. –М. , 1984 . – 278 с.
3.38. Мусульманские страны у границ СНГ (Афганистан, Пакистан, Иран и
Турция-современное состояние, история и перспективы). – М. , 2002. –
387 с.
3.39. Нартов Н. Геополитика. – М.: ЮНИТИДАНА, 2002. – 307 с.
3.40. Паничкин Ю. Политическая борьба в северо-западной пограничной
провинции колониальной Индии и присоединение провинции к
Пакистану (1920-1947-гг). – М. , 2000. – 294 с.
3.41. Пластун В. Афганистан: симптом или синдром?. – М. , 2001. – 267 с.
3.42. Раҳмонов Д.Н. Миллий муносабатлар ва уларнинг сиёсий-ҳудудий
бошқарилиши (ҳозирги жаҳон амалиётидан). – Т. : Фан, 2000. –261 б.
3.43. Сборник. Афганистан – Талибан и мировая политика. – М.: ИВ РАН,
1996. –308 с.
3.44. Сикоев Р.Р. Пресса афганской эмиграции. – М.: ИВ РАН, 1999 . –284 с.
3.45. Стивен Таннер. Афганистан история войн – М.: Эксмо, 2004. –241 с.
3.46. Темирханов Л. Восточные пуштуны. Основные проблемы новой
истории . –М.: Наука, 1997. –319 с.
3.47. Троценко Г. Национальный вопрос в Синде. – М. , 1990. – 261 с.
3.48. Туляганова Н.У. Афганский фактор в современных международных
отношениях в Центральной Азии. –Т.:Шарк, 2004. –272 с.
3.49. Хашимбеков Х. Узбеки Северного Афганистана. – М.: РАН Институт
востоковедения, 1994. –254 с.

68
4. Avtoreferatlar
4.50 Акмалов Ш.И. Проблема афганского урегулирования в современных
Пакистано-Иранских отношениях. –Т.:ТашГИВ, 2002. –21 с.
4.51 Казакханов Х.А. Международно-правовые аспекты борьбы с
финансированием терроризма. –Т.:УМЭД, 2008. –25 с.
4.52 Ибра г имов а С.Ш. Международный терроризм как фактор угрозы
безопасности Республики Узбекистан. –Т.:ТашГИВ, 2005. –22 с.
4.53 Васькин А.И. Пакистано-Китайские отношения. –Т.:ТашГИВ, 1997. –24
с.
5 . Davriy nashrlar
5.54. Арунова М. Трудный путь к миру // Азия и Африка сегодня . –2002 . –
№11 . –С.15 -18.
5.55. Ганковский Ю.В. Ибрагим-бек Локаи (1889-1992).// Азия и Африка
сегодня . –2004 . –№4. –С.60-63.
5.56. Джонсон Г. Сотрудничество по безопасности в Центральной Азии
после событии 11 сентября. // Материалы международной
конференции. – Т.: Шарк, 2002. – С.30-39.
5.57. Ислам и политический культура обшества. // Азия и Африка сегодня . –
М. –2003 . –№2 . – С.44-46.
5.58. Каримов Р. Конфликтный потенциал в треугольнике Узбекистан-
Афганистан—Таджикистан // Центральная Азия и Кавказ . –2006 . –№4.
–С.61-66.
5.59. Коргун В. Афганистан на порге мирного этапа // Центральная Азия и
Кавкз . – 2006. –№1. –С.60-62.
5.60. Коргун В. Современный Афганистан. Демократия Х IV века // Россия в
глобальной политике . –2005 . –№6. –С.54-56.

69
5.61. Князев А. Афганистан как источник религиозного экстремизма и
терроризма // Центральная Азия и Кавказ . –2000 . –№5. С. 88-91.
5.62. Лалетин Ю. Новое политические объединение в Афганистане: первые
шаги // Азия и Африка сегодня . –2008 . –№1. –С.35 -43 .
5.63. Лаумулин М. Центральная Азия и ситуация в Афганистане //
Центральная Азия и Кавказ . –2004 . –№7. –С.45-50.
5.64. Мукимджанова Р. Новые ориентиры в Центральной Азии. // Азия и
Африка сегодня. – 1997. –№8 . – С.28-31.
5.65. Некрасов В. Кабульские встречи // Азия и Африка сегодня . –2002 . –
№8. –С.20-21.
5.66. Нурша А. Особенности политики Пакистана в Центральной Азии. //
Analytic . –2006 . –№6 . – С.17-20.
5.67. Рашидов Р. К характеристике политических партий в современном
Афганистане // Общественный науке в Узбекистане . – Т. –2009 . –№2. –
С.76-81.
5.68. Сапай Х. Только сильный народ сохранит Афганистан // Центральная
Азия и Кавказ . –2008 . –№7. –С.78-80.
5.69. Сикоев Р. Какой будет конституция нового Афганистана? // Азия и
Африка сегодня . –2003 . –№8(553). –С.19-21.
5.70. Супрун В., Зеленин Д. Афганистан обрел президента // Россия и
мусульманский мир . –2007 . –№8. –С.30-33.
5.71. Толипов Ф.Ф. Испытание геополитики терроризмом и
антитерроризмом // Россия и Мусульманский мир . –2008 . –№8 (122). –
С.36-40.
5.72. Туронок С., Эбади Х. Афганский конфликт. Социо-культурное
измерение // Центральная Азия и Кавказ . –2007 . –№10. –С.95-101.
5.73. Фадеева И. Ислам и политический конфликт // Россия и
Мусульманский мир . –2008 . –№9. –С.29-33.

70
6. Internet manbalari
6.74. http://www.grandars.ru/college/sociologiya/upravlenie-politicheskim-
konfliktom.html
6.75. http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Intelligence_Agency
6.76. http://en.wikipedia.org/wiki/Puritan
6.77. http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html
6.78. http://www.usnews.com/debate-club/should-the-us-withdraw-from-
afghanistan-sooner
6.79. http://www.afghanistanstudygroup.org/2012/01/04/withdraw-troops-from-
afghanistan-but-stay-engaged/

71
ILOVALAR
1-ilova:

Sotib olish