Dokument ma'lumotlari

Narxi 20000UZS
Hajmi 85.2KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 31 Yanvar 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Siyosatshunoslik

Sotuvchi

Sarvar Bekberganov

Ro'yxatga olish sanasi 02 May 2025

0 Sotish

O'quvchilarda konstitutsiyaviy huquq fanini o'qitishda metodlardan foydalanish innovatsion yo'llari

Sotib olish
1 MUNDARIJA KIRISH I-BOB. KONSTITUTSIYAVIY HUQUQ FANINI O'QITISHNING NAZARIY ASOSLARI VA INNOVATSION METODOLOGIYALARINING PEDAGOGIK AHAMIYATI 1.1. Konstitutsiyaviy huquq fanining mohiyati va uni o'qitishning didaktik tamoyillari1.2. Ta'limda an'anaviy va zamonaviy o'qitish metodlari tahlili II-BOB. AMALIY TAHLIL VA QO'LLASH 2.1. Konstitutsiyaviy huquq darslarida interfaol metodlarni qo'llash imkoniyatlari 2.2. Raqamli texnologiyalar va axborot-kommunikatsiya vositalarining o'qitish samaradorligini oshirishdagi ahamiyati XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Bugungi kunda O zbekiston Respublikasidaʻ huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish jarayoni jadal rivojlanmoqda. Bu jarayon har bir fuqarodan, ayniqsa yosh avloddan chuqur huquqiy bilim, ongli fuqarolik pozitsiyasi va ijtimoiy faollikni talab etadi. Konstitutsiyaviy huquq fani ushbu talablarni shakllantirishda markaziy o rin tutadi, chunki u davlatning asosiy qonuni, ʻ inson huquq va erkinliklarining kafolatlari, hokimiyat bo linishi prinsiplari kabi ʻ fundamental tushunchalarni o z ichiga oladi. Shuning uchun o quvchilarda ʻ ʻ Konstitutsiyaviy huquq fanini samarali o qitish, ularda nafaqat nazariy bilimlarni, ʻ balki amaliy ko nikmalarni ham shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ʻ yoshlarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, ularni jamiyat hayotidagi faol ishtirokchiga aylantirish, o z huquq va majburiyatlarini anglagan holda, qonun ʻ ustuvorligini ta minlashga hissa qo shishga undash zamonaviy ta limning asosiy ʼ ʻ ʼ vazifalaridandir. An anaviy o qitish metodlari ko pincha talabalarning passiv ʼ ʻ ʻ tinglovchi bo lib qolishiga olib keladi, bu esa ularning fanga bo lgan qiziqishini ʻ ʻ pasaytiradi va o zlashtirish samaradorligini kamaytiradi. Shu sababli, ta lim ʻ ʼ jarayoniga innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish, interfaol usullardan foydalanish dolzarb vazifadir. Bu yondashuvlar o quvchilarni faol ishtirok etishga ʻ undaydi, ularda tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va mustaqil qaror qabul qilish ko nikmalarini rivojlantiradi. Pedagogik innovatsiyalarning ahamiyati ʻ zamonaviy ta lim tizimida keng e tirof etilmoqda, chunki ular o quv jarayonining ʼ ʼ ʻ sifatini oshirishga xizmat qiladi. Yangi tahrirdagi O zbekiston Respublikasi ʻ Konstitutsiyasining qabul qilinishi bilan huquqiy ta lim mazmuniga yangi talablar ʼ qo yilmoqda, bu esa o qitish metodologiyasini qayta ko rib chiqish va modernizatsiya ʻ ʻ ʻ qilish zaruratini yanada kuchaytiradi. Huquqiy ta lim sohasidagi islohotlar doimiy ʼ ravishda yangi yondashuvlarni talab qiladi. Ushbu kurs ishi Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda innovatsion metodlarni qo llash orqali ta lim samaradorligini ʻ ʻ ʼ 3 oshirish yo llarini tadqiq etishga qaratilgan bo lib, bu borada zamonaviy pedagogikʻ ʻ yondashuvlarni tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Bu, o z navbatida, yosh avlodning huquqiy ongini yuksaltirish va demokratik ʻ qadriyatlarni mustahkamlashga bevosita hissa qo shadi. ʻ Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining maqsadi o quvchilarda Konstitutsiyaviy ʻ huquq fanini o qitishda innovatsion metodlardan foydalanishning nazariy asoslarini ʻ tahlil qilish va amaliy samaradorligini oshirish yo llarini aniqlashdan iborat. ʻ Kurs ishining vazifalari: 1. Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishning mavjud metodlarini tanqidiy tahlil ʻ qilish. 2. Innovatsion pedagogik texnologiyalar va interfaol o qitish usullarining nazariy ʻ asoslarini o rganish. ʻ 3. Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda qo llash mumkin bo lgan samarali ʻ ʻ ʻ innovatsion metodlarni aniqlash va ularni tasniflash. 4. Tanlangan innovatsion metodlarni amaliyotga joriy etish bo yicha tavsiyalar ishlab ʻ chiqish. 5. Innovatsion metodlarning o quvchilarning bilim olish samaradorligiga ta sirini ʻ ʼ baholash mezonlarini shakllantirish. Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti umumta lim maktablari va o rta ʼ ʻ maxsus ta lim muassasalarida o quvchilarga Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitish ʼ ʻ ʻ jarayoni hamda huquqiy ta lim tizimidagi pedagogik faoliyat munosabatlari ʼ majmuidir. 4 BOB I. KONSTITUTSIYAVIY HUQUQ FANINI O'QITISHNING NAZARIY ASOSLARI VA INNOVATSION METODOLOGIYALARINING PEDAGOGIK AHAMIYATI 1.1. Konstitutsiyaviy huquq fanining mohiyati va uni o'qitishning didaktik tamoyillari Konstitutsiyaviy huquq har qanday zamonaviy davlatning huquqiy tizimining asosi bo lib, uning mohiyati davlat va jamiyat o rtasidagi munosabatlarni, insonʻ ʻ huquq va erkinliklarini, davlat hokimiyatining tashkil etilishi va faoliyatini tartibga soluvchi fundamental normalar majmuini o zida mujassam etadi. Bu fan nafaqat ʻ huquqiy normalarni o rganadi, balki ularning ijtimoiy, siyosiy va madaniy ʻ kontekstdagi ahamiyatini ham tahlil qiladi. Konstitutsiyaviy huquq davlatning suvereniteti, hududiy yaxlitligi, fuqarolarning asosiy huquq va majburiyatlari, davlat organlarining vakolatlari va ularning o zaro munosabatlarini belgilab beruvchi oliy ʻ yuridik kuchga ega bo lgan qoidalarni o z ichiga oladi. U jamiyatda qonuniylik va ʻ ʻ adolat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi, shu bilan birga, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va demokratik qadriyatlarni shakllantirishda muhim rol o ynaydi. Konstitutsiyaviy huquqni o qitish orqali talabalarda huquqiy ong va ʻ ʻ madaniyatni yuksaltirish, ularni davlat va jamiyat hayotidagi faol ishtirokchiga aylantirish maqsad qilinadi. Bu fan o quvchilarga nafaqat qonunlarni bilishni, balki ʻ ularning mazmun-mohiyatini tushunishni, huquqiy munosabatlarda to g ri yo l ʻ ʻ ʻ tutishni va o z huquqlarini himoya qilishni o rgatadi. ʻ ʻ 1 Konstitutsiyaviy huquqning o ziga xos xususiyatlari uning boshqa huquq ʻ sohalaridan ajralib turishini ta'minlaydi. Birinchidan, u oliy yuridik kuchga ega bo lib, ʻ uning normalari barcha boshqa qonun hujjatlariga nisbatan ustunlikka ega. Ikkinchidan, u jamiyat va davlat hayotining eng muhim, fundamental masalalarini 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 5 tartibga soladi. Uchinchidan, konstitutsiyaviy huquq normalari bevosita amal qiladi va ularni amalga oshirish uchun qo shimcha qonun hujjatlari talab qilinmasligi mumkin.ʻ To rtinchidan, bu soha inson va fuqaroning asosiy huquq va erkinliklarini ʻ kafolatlaydi, ularni davlat tomonidan himoya qilinishini ta'minlaydi. Konstitutsiyaviy huquqning manbalari asosan Konstitutsiya, konstitutsiyaviy qonunlar, xalqaro shartnomalar va ayrim hollarda konstitutsiyaviy sud amaliyotidan iborat. Ushbu manbalar majmuasi davlatning huquqiy asosini tashkil etadi va uning barqaror rivojlanishini ta'minlaydi. Konstitutsiyaviy huquq nafaqat normativ fan, balki siyosatshunoslik, falsafa, sotsiologiya kabi ijtimoiy fanlar bilan ham chambarchas bog liq bo lib, bu uning tahlil doirasini kengaytiradi va chuqurlashtiradi. Uning ʻ ʻ ideologik funksiyasi jamiyatda umuminsoniy qadriyatlar, demokratiya va huquq ustuvorligi g oyalarini targ ib qilishda namoyon bo ladi. ʻ ʻ ʻ 2 Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda didaktik tamoyillarga rioya qilish ʻ o quv jarayonining samaradorligini oshirishning asosiy shartidir. Didaktik tamoyillar ʻ bu o qitishning umumiy qonuniyatlarini aks ettiruvchi, o quv jarayonini tashkil etish ʻ ʻ va amalga oshirishning asosiy yo nalishlarini belgilovchi boshlang ich qoidalar ʻ ʻ majmuidir. Ular o qituvchiga o quv materialini to g ri tanlash, uni mantiqiy ʻ ʻ ʻ ʻ izchillikda bayon etish, o quvchilarning bilish faoliyatini rag batlantirish va ʻ ʻ o zlashtirilgan bilimlarning mustahkamligini ta'minlashda yordam beradi. ʻ Konstitutsiyaviy huquq kabi murakkab va fundamental fanni o qitishda bu tamoyillar ʻ ayniqsa muhimdir, chunki ular mavhum huquqiy tushunchalarni tushunarli qilish, nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog lash va o quvchilarda tanqidiy fikrlash ʻ ʻ qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Didaktik tamoyillarga asoslanmagan o qitish yuzaki bilim berishga olib kelishi, o quvchilarning mavzuga bo lgan ʻ ʻ ʻ qiziqishini pasaytirishi va o zlashtirilgan materialning mustahkam bo lmasligiga ʻ ʻ 2 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 6 sabab bo lishi mumkin. Shuning uchun, har bir o qituvchi o z pedagogik faoliyatidaʻ ʻ ʻ ushbu tamoyillarni chuqur tushunishi va ularni amalda qo llay bilishi lozim. ʻ 3 Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda ilmiylik tamoyili o quv materialining ʻ ʻ zamonaviy ilmiy yutuqlar, huquqshunoslik nazariyasi va amaliyotining eng so nggi ʻ ma'lumotlariga asoslanishini talab qiladi. Bu tamoyil o quvchilarga faktlar va ʻ dalillarga asoslangan, ob'ektiv va ishonchli bilimlarni berishni ko zda tutadi, har ʻ qanday dogmatizm yoki sub'ektiv yondashuvlardan qochishni taqozo etadi. Ilmiylik tamoyili o quvchilarda tanqidiy fikrlashni, huquqiy hodisalarni chuqur tahlil qilish ʻ qobiliyatini shakllantirishga yordam beradi. Tizimlilik va izchillik tamoyili esa o quv ʻ materialini mantiqiy ketma-ketlikda, bir-birini to ldiruvchi va bog lovchi qismlar ʻ ʻ sifatida taqdim etishni nazarda tutadi. Konstitutsiyaviy huquqning murakkab tuzilishi va ko plab institutlari mavjudligini hisobga olsak, bu tamoyil ayniqsa muhimdir. ʻ Masalan, davlat tuzilishi haqidagi bilimlarni o rganishdan oldin davlatning shakllari ʻ va funksiyalari haqida tushuncha berish, yoki inson huquqlarini o rganishdan avval ʻ konstitutsiyaviy normalarning umumiy xususiyatlarini tushuntirish kabi yondashuvlar tizimlilikni ta'minlaydi. Bu o quvchilarga mavzular o rtasidagi bog liqlikni ko rishga, ʻ ʻ ʻ ʻ umumiy manzara va chuqur tushuncha hosil qilishga imkon beradi. Har bir yangi mavzu avvalgi bilimlarga asoslanib, keyingi mavzular uchun poydevor bo lishi kerak. ʻ 4 5 Onglilik va faollik tamoyili o quvchilarning o quv jarayonida passiv tinglovchi ʻ ʻ emas, balki faol ishtirokchi bo lishini ta'minlashga qaratilgan. Bu tamoyil ʻ o quvchilarni mustaqil fikrlashga, muammoli vaziyatlarni tahlil qilishga, o z nuqtai ʻ ʻ nazarini asoslashga va munozaralarda ishtirok etishga undaydi. Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda bu tamoyilni amalga oshirish uchun interfaol usullar, masalan, ʻ 3 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoniga 1-ilova 4 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 5 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoniga 1-ilova 7 keys-stadi, rolli o yinlar, munozaralar va loyiha ishlari keng qo llaniladi.ʻ ʻ O quvchilarning o zlashtirish jarayoniga ongli yondashuvi ularning materialni ʻ ʻ chuqurroq tushunishiga va uzoq muddatli eslab qolishiga yordam beradi. Ko rgazmalilik tamoyili esa mavhum huquqiy tushunchalarni o quvchilar uchun ʻ ʻ yanada tushunarli va sezilarli qilishga xizmat qiladi. Bu tamoyil turli xil ko rgazmali ʻ qurollar, jumladan, sxemalar, jadvallar, diagrammalar, videoroliklar, prezentatsiyalar va real hayotdan olingan misollardan foydalanishni nazarda tutadi. Konstitutsiyaviy huquqning murakkab institutlari (masalan, hokimiyatlar bo linishi, saylov tizimi) ʻ ko rgazmali materiallar yordamida yanada samaraliroq tushuntirilishi mumkin. ʻ Zamonaviy axborot texnologiyalari ko rgazmalilik tamoyilini yangi darajaga ko tarib, ʻ ʻ virtual ekskursiyalar, interfaol xaritalar va 3D modellar orqali o quv materialini ʻ boyitish imkonini beradi. Bu esa o quvchilarning qiziqishini oshirib, bilimlarni ʻ o zlashtirish jarayonini yanada samarali qiladi. ʻ 6 Mustahkamlik tamoyili o quvchilar tomonidan o zlashtirilgan bilimlarning ʻ ʻ uzoq muddatli eslab qolinishini va ularni amaliyotda qo llash qobiliyatini ʻ ta'minlashga qaratilgan. Bu tamoyil shunchaki yodlash emas, balki tushunishga asoslangan mustahkam bilimlarni shakllantirishni talab qiladi. Mustahkamlikka erishish uchun o qitish jarayonida takrorlash, bilimlarni turli kontekstlarda qo llash, ʻ ʻ o z-o zini tekshirish va nazorat qilish usullari faol qo llanilishi lozim. ʻ ʻ ʻ Konstitutsiyaviy huquq fanida bu tamoyilni amalga oshirish uchun amaliy mashg ulotlar, testlar, yuridik masalalarni yechish va referatlar yozish kabi ʻ shakllardan foydalanish mumkin. Nazariya va amaliyot birligi tamoyili esa o quvchilarning nazariy bilimlarni real hayotiy vaziyatlar bilan bog lash qobiliyatini ʻ ʻ rivojlantirishga qaratilgan. Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda bu tamoyil ayniqsa ʻ muhimdir, chunki u huquqiy normalarning jamiyat hayotidagi ahamiyatini 6 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoniga 1-ilova 8 tushunishga yordam beradi. Talabalarga amaliy misollar, sud amaliyoti, qonun ijodkorligi jarayonlari va fuqarolarning huquqiy muammolari tahlil qilinadi. Bu ularga nazariy bilimlarni qanday qilib amaliy muammolarni hal qilishda qo llashniʻ o rgatadi, shuningdek, kelajakdagi yuridik faoliyatlari uchun mustahkam asos ʻ yaratadi. Amaliyotga yo naltirilgan yondashuv o quvchilarda huquqiy ongni, ʻ ʻ mas'uliyatni va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga katta hissa qo shadi. ʻ 7 Yakka tartibda yondashuv tamoyili har bir o quvchining shaxsiy xususiyatlari, ʻ qobiliyatlari, qiziqishlari va o zlashtirish sur'atini hisobga olishni talab qiladi. Bu ʻ tamoyil o qitish jarayonini har bir talabaning individual ehtiyojlariga moslashtirishga ʻ qaratilgan bo lib, o quvchilarning maksimal darajada rivojlanishini ta'minlaydi. ʻ ʻ Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda yakka tartibda yondashuvni amalga oshirish ʻ uchun differensial topshiriqlar berish, qo shimcha maslahatlar o tkazish, iqtidorli ʻ ʻ o quvchilar bilan individual ishlash va o zlashtirishda qiynalayotganlarga yordam ʻ ʻ berish kabi usullar qo llaniladi. Bu o quvchilarning o ziga bo lgan ishonchini oshiradi ʻ ʻ ʻ ʻ va ularning o quv motivatsiyasini kuchaytiradi. Yosh va psixologik xususiyatlarni ʻ hisobga olish tamoyili esa o quv materialini va o qitish usullarini talabalarning ʻ ʻ yoshiga va psixologik rivojlanish darajasiga moslashtirishni nazarda tutadi. Masalan, maktab o quvchilari uchun konstitutsiyaviy huquq tushunchalari soddaroq va ʻ ko rgazmaliroq shaklda, hayotiy misollar bilan tushuntirilishi kerak bo lsa, oliy ta'lim ʻ ʻ muassasalari talabalari uchun chuqur nazariy tahlil va murakkab huquqiy masalalarni yechishga e'tibor qaratiladi. Bu tamoyil o quv materialining o zlashtirilishini ʻ ʻ osonlashtiradi va o quv jarayonining psixologik jihatdan qulay bo lishini ta'minlaydi, ʻ ʻ shu bilan birga, o quvchilarning kognitiv rivojlanishiga mos keladigan pedagogik ʻ strategiyalarni tanlashga yordam beradi. 8 7 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 8 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoniga 1-ilova 9 Ta'lim jarayonining samaradorligi bevosita qo llaniladigan o qitishʻ ʻ metodlarining sifati va dolzarbligi bilan belgilanadi. Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda ham bu qoida o zining muhimligini namoyon etadi, chunki ushbu fan ʻ ʻ nafaqat nazariy bilimlarni o zlashtirishni, balki fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, ʻ huquqiy ong va madaniyatni rivojlantirishni ham talab qiladi. O qitish metodlari ʻ evolyutsiyasi pedagogik fikr taraqqiyoti, jamiyat ehtiyojlari va texnologik imkoniyatlarning o zgarishi bilan uzviy bog liqdir. An'anaviy yondashuvlar asosan ʻ ʻ bilimlarni uzatishga qaratilgan bo lsa, zamonaviy metodlar o quvchining faol ʻ ʻ ishtiroki, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va amaliy ko nikmalarni shakllantirishga ʻ ustuvor ahamiyat beradi. Ushbu bo limda ta'limdagi an'anaviy va zamonaviy o qitish ʻ ʻ metodlarining nazariy asoslari, afzalliklari, kamchiliklari hamda Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishdagi qo llash imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi. ʻ ʻ An'anaviy o qitish metodlari uzoq tarixga ega bo lib, asosan o qituvchi ʻ ʻ ʻ markazida bo lgan, bilimlarni bir tomonlama uzatishga asoslangan yondashuvlarni ʻ o z ichiga oladi. Bularga ma'ruza, seminar, savol-javob, tushuntirish va ko rgazmali ʻ ʻ namoyish metodlari kiradi. Ma'ruza metodi katta hajmdagi axborotni qisqa vaqt ichida ko p sonli tinglovchilarga yetkazish imkonini beradi, bu esa Konstitutsiyaviy ʻ huquqning murakkab nazariy asoslarini, tarixiy rivojlanishini va asosiy tushunchalarini bayon etishda qulaydir. Seminar va amaliy mashg ulotlar ma'ruza ʻ davomida olingan bilimlarni mustahkamlash, ularni muhokama qilish va ayrim masalalarni tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Ushbu metodlarning asosiy afzalligi shundaki, ular o quv materialini tizimli va izchil taqdim etishga, shuningdek, ʻ o qituvchining tajribasi va bilimini bevosita o quvchilarga yetkazishga imkon beradi. ʻ ʻ Biroq, an'anaviy metodlar o quvchilarning passivligiga olib kelishi, ularning mustaqil ʻ fikrlash qobiliyatini cheklashi, ijodiy yondashuvni rivojlantirmasligi va individual ehtiyojlarni e'tiborsiz qoldirishi mumkin. Konstitutsiyaviy huquq kabi dinamik va 10 amaliy fan uchun bu kamchiliklar ayniqsa sezilarli bo lishi mumkin, chunki u nafaqatʻ bilishni, balki tushunishni, tahlil qilishni va baholashni talab qiladi. 9 XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ta'lim sohasida tub o zgarishlar yuz ʻ berdi va o quvchi markazida bo lgan, faol o qitishga yo naltirilgan zamonaviy ʻ ʻ ʻ ʻ metodlar keng tarqala boshladi. Bu metodlar o quvchining shaxsiy rivojlanishiga, ʻ uning kognitiv qobiliyatlarini oshirishga, tanqidiy va ijodiy fikrlashni shakllantirishga, shuningdek, amaliy ko nikmalarni egallashga qaratilgan. Zamonaviy ʻ pedagogika o quvchini bilimlarni shunchaki qabul qiluvchi emas, balki ularni faol ʻ ravishda yaratuvchi va qo llovchi subyekt sifatida ko radi. Bu yondashuv ʻ ʻ o qituvchining rolini ham o zgartiradi: u endi bilimlarni uzatuvchi emas, balki o quv ʻ ʻ ʻ jarayonining tashkilotchisi, yo naltiruvchisi va maslahatchisi vazifasini bajaradi. ʻ Zamonaviy metodlar orasida muammoli ta'lim, keys-stadi, loyiha asosida o qitish, ʻ munozara va interfaol o yinlar alohida o rin tutadi. Ushbu metodlarning asosiy ʻ ʻ maqsadi o quvchilarni real hayotiy vaziyatlarga tayyorlash, ularda mustaqil qaror ʻ qabul qilish va jamoada ishlash ko nikmalarini rivojlantirishdan iboratdir. ʻ Muammoli ta'lim metodi o quvchilarni real yoki simulyatsiya qilingan ʻ muammolar bilan yuzlashtirish orqali ularda tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko nikmalarini rivojlantiradi. Konstitutsiyaviy huquq fanida bu metoddan ʻ foydalanish orqali o quvchilarga huquqiy nizolar, konstitutsiyaviy islohotlar yoki ʻ fuqarolarning huquq va erkinliklariga oid murakkab vaziyatlar taklif etilishi mumkin. O quvchilar ushbu muammolarni tahlil qilib, mavjud qonunchilik normalarini ʻ qo llagan holda yechim topishga harakat qiladilar. Keys-stadi metodi esa real hayotiy ʻ vaziyatlar yoki sud amaliyotidan olingan konkret holatlarni tahlil qilishga asoslanadi. Bu metod Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda juda samarali bo lib, o quvchilarga ʻ ʻ ʻ nazariy bilimlarni amaliyotda qo llash, huquqiy hujjatlarni sharhlash va huquqiy ʻ argumentlarni shakllantirish imkonini beradi. Masalan, Konstitutsiyaviy sud 9 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 11 qarorlarini tahlil qilish orqali o quvchilar konstitutsiyaviy nazorat mexanizmlariniʻ chuqurroq tushunishlari mumkin. Loyiha asosida o qitish metodi o quvchilarga ʻ ʻ ma'lum bir mavzu bo yicha mustaqil tadqiqot o tkazish, loyiha ishlab chiqish va uni ʻ ʻ taqdim etishni o z ichiga oladi. Bu metod ijodkorlikni, hamkorlikni va tadqiqot ʻ ko nikmalarini rivojlantiradi. Konstitutsiyaviy huquq bo yicha loyihalar, masalan, ʻ ʻ yangi qonun loyihasini ishlab chiqish, konstitutsiyaviy islohotlar bo yicha takliflar ʻ tayyorlash yoki fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyatini o rganish kabi shakllarda ʻ bo lishi mumkin. ʻ 1.2. Ta'limda an'anaviy va zamonaviy o'qitish metodlari tahlili Munozara va debat metodlari o quvchilarning muloqot ko nikmalarini, o z ʻ ʻ ʻ fikrini asoslash qobiliyatini va boshqa nuqtai nazarlarga hurmat bilan qarash madaniyatini shakllantirishda muhim rol o ynaydi. Konstitutsiyaviy huquq fanida ʻ fuqarolarning huquq va erkinliklari, davlat hokimiyatining bo linishi, saylov tizimi ʻ kabi bahsli masalalar bo yicha munozaralar o tkazish o quvchilarda chuqur tahliliy ʻ ʻ ʻ fikrlashni va argumentativ ko nikmalarni rivojlantiradi. Interfaol metodlar, jumladan, ʻ rolli o yinlar, simulyatsiyalar va aqliy hujum (brainstorming) mashg ulotlari o quv ʻ ʻ ʻ jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Rolli o yinlar orqali o quvchilar sud ʻ ʻ jarayonlari, parlament muhokamalari yoki davlat organlarining faoliyatini simulyatsiya qilib, o zlarini turli huquqiy subyektlar (sudya, prokuror, advokat, ʻ deputat, fuqaro) rolida sinab ko rishlari mumkin. Bu esa ularda amaliy ko nikmalarni ʻ ʻ shakllantirish bilan birga, huquqiy jarayonlarning ichki mantig ini tushunishga ʻ yordam beradi. Zamonaviy metodlarning asosiy afzalliklari o quvchilarning faolligi, ʻ motivatsiyasi, tanqidiy fikrlash qobiliyatining rivojlanishi, amaliy ko nikmalarni ʻ egallashi va jamoada ishlash mahoratining oshishidir. Biroq, bu metodlarni qo llash ʻ ko proq vaqt, resurslar va o qituvchidan yuqori malaka talab qiladi. Shuningdek, ʻ ʻ 12 baholash tizimini ham qayta ko rib chiqish zarurati tug iladi, chunki an'anaviy testlarʻ ʻ faol o qitish natijalarini to liq aks ettira olmaydi. ʻ ʻ 10 Mezon An'anaviy metodlar Zamonaviy metodlar O'quvchining roli Passiv tinglovchi, bilimlarni qabul qiluvchi Faol ishtirokchi, bilimlarni yaratuvchi va qo'llovchi O'qituvchining roli Bilim uzatuvchi, axborot manbai Yo'naltiruvchi, fasilitator, maslahatchi Asosiy maqsad Bilimlarni uzatish va eslab qolish Tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, amaliy ko'nikmalar O'quv jarayoni Bir tomonlama, o'qituvchi markazida Ikki tomonlama, o'quvchi markazida, interfaol Natija Nazariy bilimlar, faktlarni eslab qolish Amaliy ko'nikmalar, tahliliy qobiliyat, ijodkorlik Vaqt va resurslar Kamroq vaqt, standart resurslar Ko'proq vaqt, turli xil resurslar, texnologiyalar An'anaviy va zamonaviy o'qitish metodlarining qiyosiy tahlili An'anaviy va zamonaviy metodlarning qiyosiy tahlili shuni ko rsatadiki, ʻ ularning har biri o ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Zamonaviy ta'lim ʻ paradigmasi an'anaviy metodlarni butunlay inkor etishni emas, balki ularni zamonaviy yondashuvlar bilan uyg unlashtirishni talab qiladi. Konstitutsiyaviy huquq fanini ʻ o qitishda bu ayniqsa muhimdir. Masalan, fanning asosiy tushunchalari, tarixiy ʻ bosqichlari va nazariy asoslarini bayon etishda ma'ruza metodi samarali bo lishi ʻ mumkin. Biroq, bu bilimlarni chuqurlashtirish, ularni amaliyotda qo llash va ʻ 10 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 13 o quvchilarda huquqiy tahlil ko nikmalarini shakllantirish uchun muammoli ta'lim,ʻ ʻ keys-stadi, munozara va loyiha ishlari kabi zamonaviy metodlar zarur. Integratsiyalashgan yondashuv o quvchilarga nafaqat bilimlarni o zlashtirish, balki ʻ ʻ ularni tanqidiy baholash, turli nuqtai nazarlarni solishtirish va o zining asoslangan ʻ fikrini shakllantirish imkonini beradi. Bu esa Konstitutsiyaviy huquq fanining asosiy maqsadlaridan biri bo lgan fuqarolik jamiyatining faol va ongli a'zosini tarbiyalashga ʻ xizmat qiladi. Shuningdek, o qituvchining metodlarni tanlashdagi moslashuvchanligi ʻ va ijodkorligi o quv jarayonining samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ʻ ega. Ta'limda innovatsion yo llar deganda, nafaqat yangi metodlarni joriy etish, ʻ balki mavjud metodlarni texnologik imkoniyatlar bilan boyitish ham tushuniladi. Raqamli texnologiyalar, onlayn platformalar, virtual reallik (VR) va sun'iy intellekt (AI) Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda yangi ufqlarni ochmoqda. Onlayn ʻ kurslar va masofaviy ta'lim platformalari o quvchilarga o zlashtirish sur'atini o zlari ʻ ʻ ʻ belgilash, turli resurslardan foydalanish va dunyoning istalgan nuqtasidan ta'lim olish imkonini beradi. Virtual reallik texnologiyalari yordamida o quvchilar sud majlislari, ʻ parlament sessiyalari yoki konstitutsiyaviy islohotlar bo yicha jamoatchilik ʻ muhokamalarini simulyatsiya qilingan muhitda boshdan kechirishlari mumkin. Bu esa ularning huquqiy jarayonlarga bo lgan qiziqishini oshirib, amaliy ko nikmalarini ʻ ʻ rivojlantiradi. Sun'iy intellektga asoslangan tizimlar esa o quvchilarning individual ʻ ehtiyojlarini aniqlash, ularga moslashtirilgan o quv materiallarini taklif etish va ʻ bilimlarni baholashda yordam berishi mumkin. Masalan, AI asosidagi chat-botlar konstitutsiyaviy huquq bo yicha savollarga javob berishi, huquqiy hujjatlarni tahlil ʻ qilishda yordam berishi yoki o quvchilarning tushunish darajasini aniqlash uchun ʻ interfaol mashqlar taklif qilishi mumkin. Blended learning (aralash ta'lim) yondashuvi an'anaviy auditoriya mashg ulotlarini onlayn resurslar va texnologiyalar bilan ʻ uyg unlashtirib, o quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Bu innovatsion yo llar ʻ ʻ ʻ 14 o quvchilarda nafaqat bilimlarni, balki XXI asr ko nikmalari tanqidiy fikrlash,ʻ ʻ ijodkorlik, muloqot va hamkorlikni ham shakllantirishga xizmat qiladi. O zbekiston ta'lim tizimida ham zamonaviy va innovatsion o qitish metodlarini ʻ ʻ joriy etishga katta e'tibor qaratilmoqda. Prezident Sh.M. Mirziyoyev asarlarida va Taraqqiyot strategiyasida ta'lim sifatini oshirish, o quvchilarda tanqidiy fikrlash va ʻ amaliy ko nikmalarni rivojlantirish muhim vazifa sifatida belgilangan. Bu esa ʻ Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda ham yangi yondashuvlarni talab qiladi. ʻ Milliy o quv dasturlarini xalqaro standartlarga moslashtirish, o qituvchilarning ʻ ʻ malakasini oshirish va ularni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish bu... 11 Zamonaviy ta'lim tizimida innovatsion pedagogik texnologiyalar o qitish ʻ jarayonining samaradorligini oshirish, o quvchilarning mustaqil fikrlash ʻ qobiliyatlarini rivojlantirish va ularni kelajak kasbiy faoliyatiga tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. An'anaviy ta'lim usullaridan farqli o laroq, innovatsion ʻ texnologiyalar o quvchilarni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantirib, ularda ʻ tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, ijodiy yondashuv va hamkorlik ko nikmalarini shakllantirishga qaratilgan. Bu texnologiyalar ta'lim mazmunini ʻ boyitish, o quv materiallarini yanada jozibador va tushunarli qilish, shuningdek, har ʻ bir o quvchining individual ehtiyojlari va qobiliyatlarini hisobga olgan holda ʻ o qitishni tashkil etish imkonini beradi. Ayniqsa, huquqiy ta'lim sohasida, ʻ Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda ushbu yondashuvlar nazariy bilimlarni ʻ amaliy ko nikmalar bilan uyg unlashtirish, huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirish ʻ ʻ uchun fundamental ahamiyatga ega. Innovatsion texnologiyalar o quvchilarga ʻ huquqiy normalarni nafaqat yodlash, balki ularning mohiyatini chuqur anglash, 11 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 15 jamiyatdagi o rnini tahlil qilish va real hayotiy vaziyatlarda qo llash imkoniyatiniʻ ʻ yaratadi. 12 Innovatsion pedagogik texnologiyalar keng qamrovli bo lib, ularni bir necha ʻ asosiy guruhlarga ajratish mumkin: interfaol ta'lim usullari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) asosidagi texnologiyalar, muammoli va loyihaviy ta'lim, shuningdek, o yin texnologiyalari. Interfaol usullar o quvchilar o rtasida faol ʻ ʻ ʻ muloqotni, fikr almashinuvini va hamkorlikni rag batlantiradi, bu esa ularning o quv ʻ ʻ jarayoniga chuqur jalb etilishini ta'minlaydi. AKT asosidagi texnologiyalar esa raqamli resurslardan, multimedia vositalaridan, elektron darsliklardan va masofaviy ta'lim platformalaridan foydalanishni o z ichiga oladi. Muammoli ta'lim o quvchilarni ʻ ʻ real hayotiy muammolar ustida ishlashga undab, ularda tanqidiy fikrlash va ijodiy yechimlar topish ko nikmalarini rivojlantiradi. Loyihaviy ta'lim esa o quvchilarga ʻ ʻ ma'lum bir mavzu bo yicha mustaqil tadqiqotlar o tkazish, loyihalar ishlab chiqish va ʻ ʻ ularni taqdim etish orqali chuqur bilim va amaliy tajriba orttirish imkonini beradi. O yin texnologiyalari esa o quv jarayonini qiziqarli va motivatsion qilish orqali ʻ ʻ o quvchilarning bilim olishga bo lgan ishtiyoqini oshiradi. Bu texnologiyalarning har ʻ ʻ biri o ziga xos xususiyatlarga ega bo lib, ularning samarali qo llanilishi ta'lim sifatini ʻ ʻ ʻ sezilarli darajada yaxshilaydi. 13 Huquqiy ta'limda, xususan, Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda AKTning ʻ o rni beqiyosdir. Elektron darsliklar, huquqiy ma'lumotlar bazalari, qonunchilik ʻ hujjatlarining raqamli versiyalari va sud amaliyoti to plamlari o quvchilarga keng ʻ ʻ ko lamli axborotga tezkor va qulay tarzda kirish imkoniyatini beradi. Masofaviy ʻ ta'lim platformalari va virtual sinflar geografik joylashuvidan qat'i nazar, o quvchilarga yuqori sifatli ta'lim olish imkoniyatini yaratadi. Vebinarlar, onlayn ʻ konferensiyalar va forumlar orqali o quvchilar ekspertlar va amaliyotchilar bilan ʻ 12 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 13 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 16 muloqot qilib, o z bilimlarini chuqurlashtirishlari mumkin. Multimedia taqdimotlari,ʻ animatsiyalar va interfaol grafikalar Konstitutsiyaviy huquqning murakkab tushunchalarini, masalan, davlat tuzilishi, hokimiyatlar bo linishi prinsipi, inson ʻ huquqlari va erkinliklari kabi mavzularni vizual tarzda tushuntirishga yordam beradi. Bu esa o quvchilarning mavzuni yaxshiroq o zlashtirishiga va eslab qolishiga xizmat ʻ ʻ qiladi. Shuningdek, huquqiy axborot tizimlari va elektron hukumat portallari bilan ishlash ko nikmalarini shakllantirish bo lajak huquqshunoslar uchun muhim amaliy ʻ ʻ ahamiyatga ega. Interfaol va muammoli ta'lim usullari Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda ʻ ayniqsa samaralidir. Keys-stadi (vaziyatli masalalar) usuli orqali o quvchilar real yoki ʻ gipotetik huquqiy vaziyatlarni tahlil qilib, ularga Konstitutsiya normalari asosida huquqiy baho berishni o rganadilar. Bu ularda huquqiy tahlil qilish, dalillarni ʻ baholash va asosli qarorlar qabul qilish ko nikmalarini rivojlantiradi. Munozaralar va ʻ debatlar o tkazish o quvchilarga turli huquqiy pozitsiyalarni himoya qilish, o z ʻ ʻ ʻ fikrlarini asoslash va boshqalarning argumentlarini tanqidiy baholash imkonini beradi. Rolli o yinlar va simulyatsiyalar, masalan, sud jarayonlarini, parlament ʻ muhokamalarini yoki fuqarolarning davlat organlariga murojaatlarini modellashtirish orqali o quvchilar Konstitutsiyaviy huquq normalarining amalda qanday ishlashini ʻ bevosita his qilishlari mumkin. Bu usullar nazariy bilimlarni amaliy ko nikmalar bilan ʻ bog lab, o quvchilarda huquqiy mas'uliyat va professional etikani shakllantirishga ʻ ʻ yordam beradi. Muammoli vaziyatlarni hal qilish orqali o quvchilar Konstitutsiyaning ʻ jamiyatdagi tartibga soluvchi rolini chuqurroq anglaydilar. 14 Loyihaviy va kollaborativ ta'lim yondashuvlari o quvchilarga Konstitutsiyaviy ʻ huquq sohasidagi murakkab masalalarni jamoaviy tarzda o rganish va hal qilish ʻ imkoniyatini beradi. Masalan, o quvchilar guruhlarga bo linib, O zbekiston ʻ ʻ ʻ 14 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 17 Konstitutsiyasiga kiritilishi mumkin bo lgan o zgartirishlar bo yicha takliflar ishlabʻ ʻ ʻ chiqish, yangi qonun loyihasini tayyorlash yoki mavjud qonun hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligini tahlil qilish kabi loyihalar ustida ishlashlari mumkin. Bu jarayonda ular tadqiqot o tkazish, ma'lumotlarni yig ish va tahlil qilish, jamoada ʻ ʻ ishlash, o z g oyalarini taqdim etish va himoya qilish ko nikmalarini egallaydilar. ʻ ʻ ʻ Kollaborativ ta'lim o quvchilar o rtasida bilim almashinuvini, o zaro yordamni va bir- ʻ ʻ ʻ biridan o rganishni rag batlantiradi. Bu esa ularning ijtimoiy va kommunikativ ʻ ʻ ko nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bunday yondashuvlar bo lajak ʻ ʻ huquqshunoslarni real ish muhitida duch keladigan jamoaviy loyihalar va masalalarni hal qilishga tayyorlaydi, ularning professional kompetensiyalarini oshiradi. Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR) hamda sun'iy intellekt (SI) kabi yangi texnologiyalar huquqiy ta'limda inqilobiy o zgarishlar qilish salohiyatiga ega. ʻ VR texnologiyalari yordamida o quvchilar virtual sud zallarida, parlament ʻ majlislarida yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlarning ish muhitida bo lishlari, ʻ huquqiy vaziyatlarni realistik simulyatsiyalar orqali boshdan kechirishlari mumkin. Bu ularga nazariy bilimlarni amaliy kontekstda qo llash va professional tajriba ʻ orttirish imkonini beradi. AR esa real dunyo ob'ektlariga raqamli ma'lumotlarni qo shish orqali interfaol darsliklar va o quv materiallarini yaratishda foydali bo lishi ʻ ʻ ʻ mumkin. SI esa o quv jarayonini shaxsiylashtirish, har bir o quvchining o zlashtirish ʻ ʻ ʻ darajasiga moslashtirilgan o quv materiallari va topshiriqlarni taklif qilish, huquqiy ʻ hujjatlarni tahlil qilishda yordam berish va hatto avtomatlashtirilgan huquqiy maslahatlar berish kabi vazifalarni bajarishi mumkin. Garchi bu texnologiyalar hali to liq joriy etilmagan bo lsa-da, ularning huquqiy ta'limdagi kelajagi juda istiqbolli ʻ ʻ hisoblanadi, chunki ular o quvchilarga yanada chuqur va immersiv o quv tajribasini ʻ ʻ taqdim etadi. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishga joriy etish bir qator muhim afzalliklarga ega. Birinchidan, ular ʻ 18 o quvchilarning o quv jarayoniga bo lgan qiziqishini va motivatsiyasini sezilarliʻ ʻ ʻ darajada oshiradi. Ikkinchidan, nazariy bilimlarni amaliy ko nikmalar bilan bog lash ʻ ʻ orqali o quvchilarning huquqiy tushunchalarni chuqurroq anglashiga yordam beradi. ʻ Uchinchidan, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, jamoada ishlash va kommunikativ ko nikmalar kabi XXI asr ko nikmalarini rivojlantiradi. To rtinchidan, ʻ ʻ ʻ o quvchilarga huquqiy axborotga tezkor kirish va uni tahlil qilish imkoniyatini beradi, ʻ bu esa ularning mustaqil tadqiqot olib borish qobiliyatini oshiradi. Beshinchidan, ta'lim jarayonini shaxsiylashtirish va har bir o quvchining individual ehtiyojlariga ʻ moslashtirish imkonini yaratadi. Natijada, o quvchilar nafaqat Konstitutsiyaviy huquq ʻ bo yicha chuqur bilimga ega bo ladilar, balki jamiyatda faol va mas'uliyatli fuqaro ʻ ʻ sifatida ishtirok etish uchun zarur bo lgan huquqiy ong va madaniyatni ham ʻ shakllantiradilar. Bu esa demokratik huquqiy davlat qurish jarayonida muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etishda ba'zi qiyinchiliklar va muammolar ham mavjud. Bularga, birinchi navbatda, ta'lim muassasalarining moddiy-texnik bazasining yetarli emasligi, ya'ni zamonaviy kompyuterlar, internetga ulanish va maxsus dasturiy ta'minotning yetishmasligi kiradi. Ikkinchidan, o qituvchilarning innovatsion texnologiyalardan foydalanish ʻ bo yicha malakasi va ko nikmalarining yetarli emasligi ham jiddiy to siq bo lishi ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. Ko plab o qituvchilar an'anaviy usullarga o rganib qolgan bo lib, yangi ʻ ʻ ʻ ʻ texnologiyalarni o zlashtirishga va ularni o quv jarayoniga integratsiya qilishga ʻ ʻ qiynalishlari mumkin. Uchinchidan, raqamli tafovut (digital divide) muammosi, ya'ni barcha o quvchilarning bir xil darajada texnologiyalarga kirish imkoniyatiga ega ʻ emasligi ham e'tiborga molik. To rtinchidan, innovatsion texnologiyalarni joriy etish ʻ bilan bog liq moliyaviy xarajatlar ham muhim omil hisoblanadi. Bu muammolarni hal ʻ qilish uchun ta'lim tizimiga investitsiyalarni oshirish, o qituvchilar uchun doimiy ʻ malaka oshirish kurslarini tashkil etish, raqamli resurslarga umumiy kirishni 19 ta'minlash va ta'lim siyosatini takomillashtirish zarur. Faqatgina kompleks yondashuv orqali innovatsion texnologiyalarning huquqiy ta'limdagi salohiyatini to liq ro yobgaʻ ʻ chiqarish mumkin. 20 2-BOB. AMALIY TAHLIL VA QO'LLASH 2.1. Konstitutsiyaviy huquq darslarida interfaol metodlarni qo'llash imkoniyatlari Konstitutsiyaviy huquq fanini o‘qitishda an’anaviy ma’ruza usullaridan interfaol metodlarga o‘tish zamonaviy pedagogikaning muhim tendensiyalaridan biridir. Bu o‘zgarish nafaqat ta’lim jarayonini jonlantirishga, balki o‘quvchilarda huquqiy ong va madaniyatni chuqur shakllantirishga, ularning tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va muammolarni hal etish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Konstitutsiyaviy huquqning murakkab va fundamental xususiyatini hisobga olsak, shunchaki qonun normalarini yodlash emas, balki ularning ijtimoiy-siyosiy ahamiyatini, amaliy tatbiqini va fuqarolik jamiyatidagi rolini anglash muhimdir. Interfaol metodlar o‘quvchilarni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantirib, ularni o‘quv jarayonining markaziga olib chiqadi. Bu esa huquqiy bilimlarining mustahkamlanishiga, ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida samarali qo‘llash qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, interfaol yondashuvlar o‘quvchilarda fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, demokratik qadriyatlarga hurmatni singdirish va huquqiy davlat qurilishiga o‘z hissalarini qo‘shishga undaydi. Bu jarayonda o‘qituvchi shunchaki ma’lumot beruvchi emas, balki o‘quv jarayonining tashkilotchisi va yo‘naltiruvchisi sifatida namoyon bo‘ladi 15 Interfaol metodlarning mohiyati o‘quvchilarning o‘zaro faol muloqoti, hamkorlikda ishlashi va o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirishiga asoslanadi. Bu metodlar o‘quvchilarni o‘ylashga, savollar berishga, o‘z fikrlarini himoya qilishga va boshqalarning nuqtai nazarini tinglashga undaydi. Konstitutsiyaviy huquq fanini o‘qitishda interfaol yondashuvlar ayniqsa samaralidir, chunki bu fan nafaqat quruq qonun normalari yig‘indisi, balki jamiyatning asosiy qadriyatlari, davlat tuzilishi, inson huquq va erkinliklari kabi fundamental masalalarni qamrab oladi. An’anaviy 15 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 21 ma’ruza usullari ko‘pincha ma’lumotni bir tomonlama uzatishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarning tahliliy va tanqidiy fikrlash qobiliyatini yetarlicha rivojlantirmaydi. Interfaol metodlar esa, aksincha, o‘quvchilarni muammoli vaziyatlarni tahlil qilishga, konstitutsiyaviy normalarning amaliy ahamiyatini tushunishga va ularni real hayotiy holatlarga tatbiq etishga o‘rgatadi. Bu jarayonda o‘quvchilar nafaqat bilim oladi, balki ko‘nikma va malakalarni ham egallaydi, bu esa ularning huquqiy savodxonligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, interfaol darslar o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi, ularda fanga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otadi va o‘quv jarayonini yanada mazmunli va esda qolarli qiladi. Bu yondashuvlar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifodalash imkoniyatini berib, ularning o‘ziga ishonchini mustahkamlaydi va jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantiradi 16 Konstitutsiyaviy huquq darslarida qo‘llaniladigan interfaol metodlar xilma-xil bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos maqsad va vazifalarga ega. Eng samarali metodlardan biri bu “Keys-stadi” (vaziyatli masalalar) usulidir. Bu metodda o‘quvchilarga real yoki xayoliy huquqiy vaziyatlar, masalan, Konstitutsiyaviy sud qarorlari, fuqarolarning murojaatlari yoki qonunchilikdagi ziddiyatlar taqdim etiladi. O‘quvchilar ushbu vaziyatlarni tahlil qilib, tegishli konstitutsiyaviy normalarni qo‘llagan holda yechim topishlari kerak bo‘ladi. Bu ularda huquqiy tahlil qilish, dalillarni baholash va asosli xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, inson huquqlari buzilishi bilan bog‘liq vaziyatni ko‘rib chiqish orqali o‘quvchilar Konstitutsiyaning tegishli moddalarini chuqur o‘rganadi va ularning amaliy ahamiyatini tushunadi. Yana bir muhim metod “Rollik o‘yinlar”dir. Bu metod orqali o‘quvchilar davlat organlari faoliyatini, masalan, parlament muhokamalarini, sud jarayonlarini yoki fuqarolarning davlat organlariga murojaat qilish tartibini simulyatsiya qilishi mumkin. Rollik o‘yinlar o‘quvchilarga konstitutsiyaviy 16 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 22 jarayonlarning ichki mexanizmlarini tushunishga, turli subyektlarning huquq va majburiyatlarini amaliyotda his qilishga yordam beradi. Masalan, “Qonun qabul qilish jarayoni” rollik o‘yini orqali o‘quvchilar qonun loyihasini tayyorlashdan tortib, uni muhokama qilish va qabul qilishgacha bo‘lgan bosqichlarni amaliy jihatdan o‘rganadi. Bu metodlar o‘quvchilarda empatiyani, muloqot qobiliyatini va jamoada ishlash malakasini oshiradi 17 18 “Aqliy hujum” (brainstorming) metodi Konstitutsiyaviy huquqning muammoli jihatlarini o‘rganishda samarali vosita hisoblanadi. Bu metodda o‘quvchilarga ma’lum bir konstitutsiyaviy muammo, masalan, “Konstitutsiyaviy islohotlarning jamiyat hayotidagi o‘rni” yoki “Fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda Konstitutsiyaning roli” kabi savollar beriladi va ular qisqa vaqt ichida imkon qadar ko‘proq g‘oyalarni ilgari surishlari talab etiladi. Bu o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni, tezkor qaror qabul qilishni va turli nuqtai nazarlarni umumlashtirishni rivojlantiradi. “Munozara/Diskussiya” metodlari esa o‘quvchilarga konstitutsiyaviy normalar, tamoyillar va ularning amaliyotdagi tatbiqi bo‘yicha o‘z fikrlarini erkin ifodalash, boshqa nuqtai nazarlarni tinglash va ularga munosabat bildirish imkonini beradi. Masalan, “O‘lim jazosini bekor qilishning konstitutsiyaviy asoslari” yoki “So‘z erkinligi va jamoat xavfsizligi o‘rtasidagi muvozanat” kabi mavzularda munozaralar tashkil etish orqali o‘quvchilar chuqur tahliliy ko‘nikmalarni egallaydi va murakkab huquqiy masalalarga ko‘p qirrali yondashishni o‘rganadi. “Loyihaviy ta’lim” metodi ham Konstitutsiyaviy huquqni o‘qitishda katta salohiyatga ega. Bu metodda o‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, ma’lum bir konstitutsiyaviy muammo bo‘yicha tadqiqot olib boradi, loyiha tayyorlaydi va uni taqdim etadi. Masalan, “Mahalliy hokimiyat organlarining konstitutsiyaviy vakolatlari” yoki “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligini olish tartibi” bo‘yicha loyihalar tayyorlash orqali o‘quvchilar mustaqil izlanish, 17 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 18 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 23 ma’lumotlarni to‘plash va tizimlashtirish, shuningdek, taqdimot qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu metodlar o‘quvchilarda fanga bo‘lgan qiziqishni oshirib, ularni faol o‘rganishga undaydi 19 Interfaol metodlarni Konstitutsiyaviy huquq darslarida samarali qo‘llash bir qator shartlar va tamoyillarga rioya qilishni talab etadi. Birinchidan, o‘qituvchining roli tubdan o‘zgaradi: u endi shunchaki ma’lumot uzatuvchi emas, balki o‘quv jarayonining tashkilotchisi, fasilitatori va yo‘naltiruvchisi bo‘lishi kerak. O‘qituvchi o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undashi, ularning savollariga javob berishdan ko‘ra, ularni o‘z-o‘zidan javob topishga yo‘naltirishi lozim. Ikkinchidan, o‘quvchilarning o‘zlari ham interfaol darslarga tayyor bo‘lishlari, faol ishtirok etishga motivatsiya qilinishlari zarur. Bu ularda mas’uliyat hissini shakllantiradi va o‘quv jarayoniga egalik qilish tuyg‘usini uyg‘otadi. Uchinchidan, interfaol darslar uchun yetarli resurslar o‘quv materiallari, huquqiy hujjatlar, texnik vositalar (kompyuterlar, proyektorlar, internet) mavjud bo‘lishi kerak. To‘rtinchidan, interfaol ta’lim natijalarini baholashning mos usullarini ishlab chiqish muhimdir. An’anaviy testlar yoki yozma ishlar bilan bir qatorda, loyihalar, taqdimotlar, munozaralardagi faollik va jamoaviy ishlash qobiliyatini baholash mezonlari joriy etilishi lozim. Beshinchidan, dars jarayonida o‘quvchilar uchun qulay va ishonchli muhit yaratish zarur. Bu muhitda har bir o‘quvchi o‘z fikrini erkin ifodalashdan cho‘chimasligi, xato qilishdan qo‘rqmasligi va boshqalarning fikrlariga hurmat bilan qarashi kerak. O‘qituvchi o‘quvchilar o‘rtasida konstruktiv muloqotni rag‘batlantirishi va ziddiyatli vaziyatlarni hal qilishda yordam berishi lozim. Bu tamoyillarga rioya qilish interfaol metodlarning Konstitutsiyaviy huquq fanini o‘qitishdagi samaradorligini sezilarli darajada oshiradi 20 19 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 20 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 24 Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari Konstitutsiyaviy huquq darslarida interfaol metodlarni qo‘llash imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. Ta’limni boshqarish tizimlari (LMS), masalan, Moodle yoki Google Classroom, o‘quv materiallarini joylashtirish, topshiriqlarni taqsimlash, o‘quvchilarning faoliyatini kuzatish va ularga tezkor fikr-mulohazalar berish uchun qulay platforma yaratadi. Onlayn platformalar va multimedia vositalari (videolar, interfaol infografikalar, virtual ekskursiyalar) Konstitutsiyaviy huquqning murakkab tushunchalarini vizualizatsiya qilish va o‘quvchilar uchun yanada tushunarli qilish imkonini beradi. Masalan, Konstitutsiyaviy sud binosiga virtual sayohat uyushtirish yoki qonun qabul qilish jarayonini animatsion video orqali ko‘rsatish o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va materialni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari yordamida konstitutsiyaviy jarayonlarning simulyatsiyalarini yaratish mumkin. Bu o‘quvchilarga, masalan, sud majlisida ishtirok etish yoki parlamentda nutq so‘zlash kabi vaziyatlarni realistik tarzda boshdan kechirish imkonini beradi. Gamifikatsiya elementlarini, ya’ni o‘yin texnikalarini o‘quv jarayoniga kiritish ham interfaol ta’limni yanada jozibador qiladi. Huquqiy viktorinalar, simulyatsion o‘yinlar yoki ball yig‘ish tizimlari o‘quvchilarni raqobatga undaydi va ularning bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi. Gibrid ta’lim modellari, ya’ni an’anaviy va masofaviy ta’limni uyg‘unlashtirish, o‘quvchilarga o‘zlashtirish sur’atini tanlash va o‘quv materiallariga istalgan vaqtda kirish imkoniyatini beradi. Bu texnologiyalar Konstitutsiyaviy huquqni o‘qitishda interfaol metodlarning samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi 21 21 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 25 Zamonaviy ta'lim tizimida raqamli texnologiyalar va axborot-kommunikatsiya vositalarining (AKT) roli tobora ortib bormoqda, ayniqsa Konstitutsiyaviy huquq kabi murakkab va nazariy fanlarni o qitishda ularning ahamiyati beqiyosdir. An'anaviyʻ o qitish metodlari ko pincha talabalarning passiv tinglovchi bo lib qolishiga olib ʻ ʻ ʻ kelishi mumkin, bu esa chuqur tushunish va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga to sqinlik qiladi. Raqamli vositalar esa o quv jarayonini interaktiv, qiziqarli va ʻ ʻ samarali qilish imkonini beradi, talabalarni faol ishtirok etishga undaydi. Bu nafaqat ma'lumotni o zlashtirishni yaxshilaydi, balki ularda XXI asr ko nikmalarini, ʻ ʻ jumladan, raqamli savodxonlik, axborotni tahlil qilish va muammolarni hal qilish qobiliyatini ham shakllantiradi. Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda AKTdan ʻ foydalanish huquqiy normalarning nazariy jihatlarini amaliy kontekst bilan bog lash, ʻ real hayotiy vaziyatlarni simulyatsiya qilish va talabalarning huquqiy ongini oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yondashuv talabalarning huquqiy madaniyatini yuksaltirishga, ularni jamiyatning faol va mas'uliyatli a'zolari etib tarbiyalashga xizmat qiladi. 22 Raqamli texnologiyalarning ta'limga integratsiyasi konstruktivizm va konnektivizm kabi zamonaviy pedagogik nazariyalarga asoslanadi. Konstruktivizmga ko ra, talabalar bilimlarni passiv qabul qiluvchi emas, balki faol ravishda quruvchi ʻ subyektlardir. AKT vositalari, masalan, interaktiv platformalar, virtual muhitlar va hamkorlikdagi loyihalar talabalarga o z bilimlarini mustaqil ravishda kashf etish, ʻ tahlil qilish va sintez qilish imkonini beradi. Konnektivizm esa bilimlarning tarmoqlar orqali shakllanishi va uzluksiz yangilanishini ta'kidlaydi, bu esa raqamli asrda axborotga kirish va uni qayta ishlash qobiliyatining muhimligini ko rsatadi. ʻ Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda bu nazariyalar talabalarni huquqiy axborot ʻ manbalarini mustaqil o rganishga, turli huquqiy nuqtai nazarlarni taqqoslashga va o z ʻ ʻ xulosalarini shakllantirishga undaydi. Bu jarayonda o qituvchi faqat ma'lumot ʻ 22 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 26 beruvchi emas, balki o quv jarayonini yo naltiruvchi, munozaralarni tashkil etuvchiʻ ʻ va talabalarning mustaqil izlanishini qo llab-quvvatlovchi fasilitator rolini o ynaydi. ʻ ʻ Natijada, talabalar nafaqat qonun normalarini yod oladi, balki ularning mazmun- mohiyatini, ijtimoiy ahamiyatini va amaliy qo llanilishini chuqur anglab yetadi. ʻ 23 Xususiyat An'anaviy o'qitish Raqamli o'qitish Axborot manbalari Darsliklar, ma'ruzalar, qog'oz hujjatlar Elektron resurslar, onlayn ma'lumotlar bazalari, multimediya O'quv jarayoni O'qituvchi markazida, passiv tinglash Talaba markazida, interaktiv, faol ishtirok Baholash Yozma imtihonlar, og'zaki so'rovlar Onlayn testlar, loyiha ishlari, simulyatsiyalar, avtomatik fikr-mulohaza Hamkorlik Cheklangan, asosan sinfda Onlayn forumlar, guruh loyihalari, virtual hamkorlik Moslashuvchanlik Qat'iy jadval, joyga bog'liq Moslashuvchan vaqt va joy, shaxsiy o'quv yo'nalishlari An'anaviy va raqamli o'qitish metodlarining taqqoslanishi Konstitutsiyaviy huquqni o qitishda interaktiv platformalar va multimediya ʻ resurslaridan foydalanish o quv materialini yanada jozibador va tushunarli qiladi. ʻ Ta'limni boshqarish tizimlari (LMS), masalan, Moodle, Google Classroom yoki Zoom kabi videokonferensaloqa platformalari aralash ta'lim (blended learning) va masofaviy ta'limni samarali tashkil etish imkonini beradi. Bu platformalar orqali talabalar 23 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 27 ma'ruza materiallariga, qo shimcha resurslarga, testlarga va topshiriqlarga istalganʻ vaqtda va joyda kirishlari mumkin. Multimediya resurslari, jumladan, Konstitutsiya tarixiga oid hujjatli filmlar, huquqiy jarayonlarni aks ettiruvchi qisqa videolar, interaktiv infografikalar va podkastlar talabalarning mavzuga bo lgan qiziqishini ʻ oshiradi. Masalan, virtual ekskursiyalar orqali Oliy Majlis, Konstitutsiyaviy sud yoki boshqa davlat organlarining faoliyati bilan tanishish, ularning tuzilishi va vazifalarini vizual tarzda o rganish mumkin. Bunday yondashuv abstrakt huquqiy tushunchalarni ʻ konkretlashtirishga yordam beradi va talabalarga nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog lash imkonini beradi. Bu esa ularning huquqiy savodxonligini oshirish bilan ʻ birga, fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Geymifikatsiya va sun'iy intellekt (SI) texnologiyalari Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda yangi ufqlarni ochmoqda. Geymifikatsiya, ya'ni o quv jarayoniga ʻ ʻ o yin elementlarini kiritish, talabalarning motivatsiyasini sezilarli darajada oshiradi va ʻ ularni faol ishtirok etishga undaydi. Masalan, Konstitutsiyaviy huquq bo yicha ʻ interaktiv viktorinalar, huquqiy vaziyatlarni simulyatsiya qiluvchi rolli o yinlar yoki ʻ virtual sud jarayonlari talabalarga nazariy bilimlarni amaliyotda qo llash imkonini ʻ beradi. Bu orqali ular tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va jamoada ishlash ko nikmalarini rivojlantiradi. SI texnologiyalari esa o quv jarayonini ʻ ʻ shaxsiylashtirishda muhim rol o ynaydi. SI asosidagi adaptiv ta'lim tizimlari har bir ʻ talabaning o zlashtirish darajasi va ehtiyojlariga mos ravishda o quv materialini ʻ ʻ taqdim etishi, ularning zaif tomonlarini aniqlashi va individual tavsiyalar berishi mumkin. Shuningdek, SI chat-botlari talabalarning savollariga tezkor javob berishi, huquqiy hujjatlarni tahlil qilishda yordam berishi va hatto insholarni baholashda obyektivlikni ta'minlashi mumkin. Bu esa o qituvchining yukini kamaytirib, unga ʻ individual yondashuvni kuchaytirishga imkon beradi. Ushbu innovatsion 28 yondashuvlar talabalarning Konstitutsiyaviy huquqqa bo lgan qiziqishini oshirib,ʻ ularning chuqur va mustahkam bilim olishiga zamin yaratadi. 24 2.2. Raqamli texnologiyalar va axborot-kommunikatsiya vositalarining o'qitish samaradorligini oshirishdagi ahamiyati Virtual reallik (VR) va to ldirilgan reallik (TR) texnologiyalari Konstitutsiyaviy ʻ huquqni o qitishda immersiv va unutilmas tajribalar yaratish salohiyatiga ega. VR ʻ yordamida talabalar virtual sud zalida bo lib, sud jarayonlarining barcha bosqichlarini ʻ kuzatishlari yoki hatto unda ishtirok etishlari mumkin. Bu ularga huquqiy protseduralarni, sud etikasini va advokatlik mahoratini amaliyotda o rganish imkonini ʻ beradi. Shuningdek, tarixiy Konstitutsiya qabul qilingan davrga virtual sayohatlar uyushtirib, o sha davrning ijtimoiy-siyosiy muhitini his qilish, Konstitutsiya qabul ʻ qilinishining sabablari va oqibatlarini chuqurroq anglash mumkin. TR texnologiyalari esa real dunyo muhitiga raqamli ma'lumotlarni qo shish orqali o quv materialini ʻ ʻ boyitadi. Masalan, talabalar Konstitutsiya matnini o qiyotganda, smartfon yoki ʻ planshet orqali tegishli moddalarga oid izohlar, sud amaliyoti misollari yoki tarixiy ma'lumotlarni to ldirilgan reallik shaklida ko rishlari mumkin. Bu nafaqat o quv ʻ ʻ ʻ materialini yanada qiziqarli qiladi, balki talabalarning mavzuga bo lgan qiziqishini ʻ oshirib, ularning chuqur tushunishiga yordam beradi. Bunday texnologiyalar talabalarda empatiyani rivojlantirishga, huquqiy masalalarga kengroq nuqtai nazardan qarashga va ularning huquqiy ongini yuksaltirishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalarni ta'limga integratsiya qilishning ko plab afzalliklari ʻ bilan bir qatorda, bir qator muammolar va qiyinchiliklar ham mavjud. Afzalliklar qatoriga o quv materiallariga qulaylik, o quv jarayonining moslashuvchanligi, ʻ ʻ talabalarning faolligi va motivatsiyasining oshishi, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko nikmalarining rivojlanishi kiradi. Shuningdek, raqamli vositalar orqali ʻ 24 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi – xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. – B. 10-25 29 o quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashgan ta'limni tashkil etish, ularningʻ o zlashtirish darajasini doimiy monitoring qilish va tezkor fikr-mulohazalar berish ʻ imkoniyati mavjud. Biroq, raqamli tafovut, ya'ni barcha talabalarning texnologiyalarga va yuqori tezlikdagi internetga bir xil darajada ega emasligi, jiddiy to siq bo lishi mumkin. O qituvchilarning raqamli savodxonligi va yangi ʻ ʻ ʻ texnologiyalarni o quv jarayoniga samarali integratsiya qilish bo yicha malakasining ʻ ʻ yetarli emasligi ham muhim muammodir. Kontent sifati, kiberxavfsizlik va ma'lumotlar maxfiyligini ta'minlash masalalari ham alohida e'tibor talab qiladi. Bu muammolarni hal qilish uchun davlat siyosati darajasida qo llab-quvvatlash, ʻ o qituvchilar uchun uzluksiz kasbiy rivojlanish dasturlarini joriy etish, ta'lim ʻ muassasalarini zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlash va sifatli raqamli o quv ʻ resurslarini yaratishga sarmoya kiritish zarur. Faqatgina kompleks yondashuv orqali raqamli texnologiyalarning ta'lim samaradorligini oshirishdagi to liq salohiyatini ʻ ro yobga chiqarish mumkin. ʻ Raqamli texnologiyalarni Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishga samarali ʻ integratsiya qilish uchun metodologik yondashuvlarni qayta ko rib chiqish zarur. Bu ʻ shunchaki an'anaviy materiallarni raqamli formatga o tkazish emas, balki butun o quv ʻ ʻ jarayonini qayta loyihalashni talab qiladi. Pedagogik dizayn tamoyillari asosida aralash ta'lim modellari, teskari sinf (flipped classroom) yondashuvi va loyihaga asoslangan ta'lim (project-based learning) kabi innovatsion metodlarni qo llash ʻ maqsadga muvofiqdir. Aralash ta'limda an'anaviy sinf darslari onlayn o quv ʻ faoliyatlari bilan uyg unlashadi, bu esa talabalarga o zlashtirish sur'atini moslashtirish ʻ ʻ imkonini beradi. Teskari sinf modelida talabalar ma'ruza materiallarini uyda mustaqil o rganib, sinfda esa o qituvchi bilan birgalikda muammolarni hal qilish, munozaralar ʻ ʻ o tkazish va amaliy mashg ulotlar bilan shug ullanadi. Loyihaga asoslangan ta'limda ʻ ʻ ʻ esa talabalar real huquqiy muammolarni hal qilishga qaratilgan loyihalar ustida ishlaydi, bu jarayonda raqamli vositalardan faol foydalanadi. O qituvchilarning roli ʻ 30 ham o zgaradi: ular ma'lumot beruvchidan ko ra ko proq yo naltiruvchi, maslahatchiʻ ʻ ʻ ʻ va o quv jarayonining fasilitatoriga aylanadi. Ular talabalarni mustaqil izlanishga, ʻ tanqidiy tahlilga va ijodiy yondashuvga undashi kerak. Shuningdek, o quv dasturlarini ʻ raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishga yo naltirish, talabalarga axborotni ʻ baholash, filtrlash va etik jihatdan foydalanish ko nikmalarini singdirish muhimdir. ʻ Bu yondashuvlar talabalarning Konstitutsiyaviy huquqni chuqur o zlashtirishiga va ʻ uni amaliyotda qo llashga tayyor bo lishiga yordam beradi. ʻ ʻ 25 26 Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda innovatsion metodlarni joriy etish ʻ nafaqat nazariy yondashuvlarni o zgartirishni, balki ularni amaliyotga tatbiq etishning ʻ aniq mexanizmlarini ishlab chiqishni ham talab qiladi. An anaviy ta lim usullari ʼ ʼ ko pincha talabalarda qonun normalarini yod olishga urg u berib, ularning huquqiy ʻ ʻ fikrlash, tahlil qilish va muammolarni hal etish ko nikmalarini rivojlantirishda ʻ cheklovlar yaratadi. Zamonaviy jamiyatda huquqiy savodxonlik va faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish uchun talabalarni nafaqat qonun matni bilan tanishtirish, balki ularni huquqiy munosabatlar ishtirokchisi sifatida real vaziyatlarda harakat qilishga o rgatish muhimdir. Shu sababli, innovatsion metodlarni joriy etishning ʻ amaliy mexanizmlari ta lim jarayonining barcha bosqichlarini qamrab olishi, o quv ʼ ʻ dasturlarini qayta ko rib chiqishdan tortib, o qituvchilarning kasbiy malakasini ʻ ʻ oshirish va baholash tizimini takomillashtirishgacha bo lgan keng qamrovli ʻ islohotlarni nazarda tutadi. Bu jarayon huquqiy ta lim sifatini oshirish va ʼ talabalarning kelajakdagi kasbiy faoliyatiga tayyorligini ta minlashda hal qiluvchi ʼ ahamiyatga ega. Innovatsion metodlarni amaliyotga joriy etishning asosiy mexanizmlaridan biri bu keys-stadi (vaziyatli tahlil) usulini keng qo llashdir. Konstitutsiyaviy huquq ʻ sohasida real sud amaliyoti, konstitutsiyaviy nizolar yoki siyosiy jarayonlar bilan 25 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 26 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 31 bog liq keyslarni tahlil qilish talabalarga nazariy bilimlarni amaliy vaziyatlarga tatbiqʻ etish imkonini beradi. Masalan, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining ʻ biror qarorini tahlil qilish orqali talabalar konstitutsiyaviy nazorat mexanizmlari, inson huquq va erkinliklarining himoyasi tamoyillari hamda huquqiy normalarning talqin qilinish xususiyatlarini chuqurroq anglaydilar. Bu jarayonda talabalar muammoni aniqlash, tegishli huquqiy normalarni topish, turli yechimlarni taklif qilish va ularning oqibatlarini baholash kabi ko nikmalarni rivojlantiradilar. Keys-stadi ʻ usuli, shuningdek, munozara va bahs-munozaralarni rag batlantirib, talabalarning ʻ og zaki nutq madaniyatini, argumentatsiya qobiliyatini va jamoada ishlash ʻ ko nikmalarini shakllantiradi. Bu usul huquqiy ta limda faol o rganishni ʻ ʼ ʻ ta minlashning samarali yo llaridan biri hisoblanadi. ʼ ʻ 27 Loyihaviy ta lim (project-based learning) ham innovatsion yondashuv sifatida ʼ Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishda muhim o rin tutadi. Talabalarga ma lum bir ʻ ʻ ʼ konstitutsiyaviy muammo bo yicha tadqiqot loyihalarini bajarish, masalan, ʻ konstitutsiyaviy islohotlar bo yicha takliflar ishlab chiqish, qonun loyihalarini tahlil ʻ qilish yoki fuqarolik jamiyati institutlarining konstitutsiyaviy huquqlarni himoya qilishdagi rolini o rganish vazifasi berilishi mumkin. Bu turdagi loyihalar talabalardan ʻ mustaqil izlanish, ma lumotlarni to plash va tahlil qilish, xulosalar chiqarish va o z ʼ ʻ ʻ ishlarini taqdim etishni talab qiladi. Loyihaviy ta lim jarayonida talabalar nafaqat ʼ chuqur nazariy bilimlarni egallaydilar, balki amaliy tadqiqot ko nikmalari, tanqidiy ʻ fikrlash, ijodkorlik va taqdimot qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar. Bu, ayniqsa, kelajakda huquqshunos, siyosatshunos yoki davlat xizmatchisi bo lishni maqsad ʻ qilgan talabalar uchun qimmatli tajriba hisoblanadi. Loyihaviy ta lim talabalarning ʼ o quv jarayoniga faol jalb etilishini ta minlab, ularning motivatsiyasini oshiradi va ʻ ʼ o rganilgan materialning uzoq muddatli eslab qolinishiga yordam beradi. ʻ O qitish metodi ʻ Asosiy Rivojlanadigan Konstitutsiyaviy 27 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 15-28 32 xususiyatlari ko nikmalarʻ huquq faniga tatbiqi Keys-stadi Real vaziyatlarni tahlil qilish, muammoli savollar Tanqidiy fikrlash, tahlil, muammolarni hal etish, argumentatsiya Konstitutsiyaviy sud qarorlari, qonun loyihalari tahlili Loyihaviy ta lim ʼ Uzoq muddatli tadqiqot, amaliy natija Tadqiqot, jamoaviy ish, taqdimot, ijodkorlik Konstitutsiyaviy islohotlar bo yicha ʻ takliflar, huquqiy loyihalar Interfaol simulyatsiyalar Rolli o yinlar, ʻ virtual muhit Empatiya, muloqot, qaror qabul qilish, huquqiy jarayonlarni tushunish Sud jarayonlari, parlament munozaralari, saylov kampaniyalari Munozara va debat Turli nuqtai nazarlarni taqqoslash, himoya qilish Argumentatsiya, tinglash, tanqidiy baholash, notiqlik Konstitutsiyaviy tamoyillar, huquqiy dilemmalar bo yicha bahslar ʻ Innovatsion o qitish metodlarining xususiyatlari va Konstitutsiyaviy huquq faniga tatbiqi ʻ Interfaol simulyatsiyalar va rolli o yinlar ham Konstitutsiyaviy huquq fanini ʻ o qitishda talabalarning chuqur tushuncha hosil qilishiga yordam beradi. Masalan, ʻ talabalar orasida "Konstitutsiyaviy sud majlisi", "Parlament munozarasi" yoki "Saylov 33 kampaniyasi" kabi rolli o yinlar tashkil etish orqali ular konstitutsiyaviyʻ jarayonlarning ichki mexanizmlarini, turli davlat organlarining vakolatlarini va fuqarolarning huquqiy munosabatlardagi rolini amaliy jihatdan o rganishlari mumkin. ʻ Bunday simulyatsiyalar talabalarda empatiyani, muloqot ko nikmalarini va murakkab ʻ huquqiy vaziyatlarda qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalaridan foydalangan holda tarixiy konstitutsiyaviy voqealarni yoki murakkab huquqiy jarayonlarni modellashtirish ham ta lim samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Bu texnologiyalar ʼ talabalarga mavhum tushunchalarni vizual tarzda idrok etish va o quv materialini ʻ yanada qiziqarli shaklda o zlashtirish imkoniyatini beradi. Natijada, talabalar nafaqat ʻ quruq nazariy bilimlarni egallaydilar, balki ularni real hayotiy kontekstda qo llash ʻ tajribasiga ham ega bo ladilar. ʻ Innovatsion metodlarni joriy etishning muhim mexanizmi bu raqamli texnologiyalarni ta lim jarayoniga integratsiya qilishdir. Elektron o quv platformalari, ʼ ʻ onlayn kurslar, huquqiy ma lumotlar bazalari va sun iy intellektga asoslangan ʼ ʼ vositalar talabalarga mustaqil o rganish, tadqiqot qilish va o z bilimlarini ʻ ʻ chuqurlashtirish uchun cheksiz imkoniyatlar yaratadi. Masalan, huquqiy ma lumotlar ʼ bazalaridan foydalanish orqali talabalar konstitutsiyaviy normalar, qonunosti hujjatlari va sud amaliyotini tezkorlik bilan topish va tahlil qilishni o rganadilar. ʻ Sun iy intellektga asoslangan tahlil vositalari esa murakkab huquqiy matnlarni qayta ʼ ishlash, o xshash keyslarni topish va hatto huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashda ʻ yordam berishi mumkin. Bu texnologiyalar talabalarning axborot savodxonligini oshiradi, ularni zamonaviy huquqiy amaliyotda talab qilinadigan raqamli ko nikmalar ʻ bilan qurollantiradi va kelajakdagi kasbiy faoliyatlariga tayyorlaydi. Raqamli 34 resurslardan samarali foydalanish o qituvchilarning ham ishini yengillashtirib, ulargaʻ ko proq vaqtni talabalar bilan individual ishlashga ajratish imkonini beradi. ʻ 28 Innovatsion metodlarni muvaffaqiyatli joriy etishning asosiy shartlaridan biri bu o qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish va ularni yangi pedagogik ʻ yondashuvlarga tayyorlashdir. O qituvchilarning o zlari ham keys-stadi, loyihaviy ʻ ʻ ta lim, simulyatsiyalar va raqamli texnologiyalardan foydalanish bo yicha chuqur ʼ ʻ bilimlarga va amaliy ko nikmalarga ega bo lishlari lozim. Buning uchun muntazam ʻ ʻ ravishda treninglar, seminarlar, mahorat darslari va tajriba almashish dasturlarini tashkil etish zarur. O qituvchilarga innovatsion metodologiyalarni o zlashtirishlari ʻ ʻ uchun zarur resurslar, jumladan, metodik qo llanmalar, keyslar to plamlari va texnik ʻ ʻ vositalar bilan ta minlash ham muhimdir. Shuningdek, o qituvchilar orasida ʼ ʻ innovatsion g oyalarni qo llab-quvvatlaydigan va ularni rag batlantiradigan ʻ ʻ ʻ madaniyatni shakllantirish, ularning ijodiy yondashuvlarini qadrlash va ularga o z ʻ tajribalarini bo lishish uchun platformalar yaratish lozim. Faqatgina malakali va ʻ motivatsiyali o qituvchilar innovatsion ta lim muhitini yaratishga qodir bo ladilar va ʻ ʼ ʻ talabalarni Konstitutsiyaviy huquq fanini chuqur o zlashtirishga ilhomlantira oladilar. ʻ Innovatsion metodlarni joriy etishdan kutilayotgan natijalar bir necha darajada namoyon bo ladi. Birinchidan, talabalarning o quv jarayoniga bo lgan qiziqishi va ʻ ʻ ʻ motivatsiyasi sezilarli darajada oshadi. Faol o rganish usullari ularni passiv ʻ tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi, bu esa o z navbatida bilimlarni chuqurroq ʻ o zlashtirishga olib keladi. Ikkinchidan, talabalarda tanqidiy fikrlash, tahlil qilish, ʻ muammolarni hal etish, muloqot qilish va jamoada ishlash kabi XXI asr ko nikmalari ʻ rivojlanadi. Bu ko nikmalar nafaqat huquqshunoslik sohasida, balki har qanday ʻ kasbiy faoliyatda va kundalik hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Uchinchidan, Konstitutsiyaviy huquq fanini o rganish natijasida talabalarning huquqiy ʻ 28 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 34-40 35 savodxonligi, fuqarolik pozitsiyasi va davlatga, jamiyatga bo lgan mas uliyati ortadi.ʻ ʼ Ular o z huquq va majburiyatlarini chuqurroq anglab, demokratik jarayonlarda faol ʻ ishtirok etishga tayyor bo ladilar. Bu esa jamiyatda huquqiy madaniyatning ʻ yuksalishiga va qonun ustuvorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kutilayotgan natijalar orasida ta lim tizimining umumiy samaradorligini ʼ oshirish ham mavjud. Innovatsion metodlar ta lim jarayonini yanada dinamik, ʼ moslashuvchan va zamonaviy talablarga javob beradigan holatga keltiradi. Bitiruvchilar nafaqat nazariy bilimlarga ega bo ladilar, balki amaliy ko nikmalar va ʻ ʻ real vaziyatlarda qaror qabul qilish qobiliyatiga ham ega bo lib, mehnat bozorida ʻ raqobatbardosh bo ladilar. Bu esa mamlakatning huquqiy tizimini mustahkamlashga, ʻ davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishga va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga bevosita hissa qo shadi. Shuningdek, innovatsion yondashuvlar ta lim ʻ ʼ muassasalarining ilmiy-tadqiqot salohiyatini oshirib, huquqshunoslik fanining rivojlanishiga yangi turtki beradi. O qituvchilar va talabalar birgalikda dolzarb ʻ konstitutsiyaviy muammolarni tadqiq etib, ularga ilmiy asoslangan yechimlar taklif qilishlari mumkin. Bu esa ta lim va ilm-fan integratsiyasini chuqurlashtiradi. ʼ Biroq, innovatsion metodlarni joriy etish jarayonida bir qator qiyinchiliklar ham yuzaga kelishi mumkin. Bularga resurslar yetishmasligi (texnik jihozlar, o quv ʻ materiallari), o qituvchilarning yangi metodologiyalarga moslashishdagi qarshiliklari, ʻ o quv dasturlarining qat iyligi va talabalarning an anaviy ta limga o rganib qolganligi ʻ ʼ ʼ ʼ ʻ kabi omillar kiradi. Ushbu qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv talab etiladi. Hukumat va ta lim muassasalari tomonidan innovatsion ta limni qo llab- ʼ ʼ ʻ quvvatlash uchun moliyaviy va moddiy resurslar ajratilishi, o qituvchilar uchun ʻ doimiy malaka oshirish kurslari tashkil etilishi, o quv dasturlari moslashuvchan tarzda ʻ qayta ko rib chiqilishi va talabalarni yangi o rganish usullariga o rgatish bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ tushuntirish ishlari olib borilishi lozim. 36 XULOSA Ushbu kurs ishi o quvchilarda Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitishdaʻ ʻ innovatsion metodlardan foydalanishning dolzarbligi va samaradorligini atroflicha tahlil qildi. Tadqiqot natijalari shuni ko rsatadiki, an anaviy o qitish usullari ʻ ʼ ʻ zamonaviy ta lim talablariga to liq javob bera olmaydi, bu esa talabalarning huquqiy ʼ ʻ savodxonligi va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda qiyinchiliklar tug diradi. ʻ Interfaol usullar, jumladan, keys-stadi, muammoli ta lim, loyiha ishlari va raqamli ʼ texnologiyalarni integratsiya qilish talabalarning fanga bo lgan qiziqishini sezilarli ʻ darajada oshiradi, ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi va huquqiy normalarni amaliyotda qo llash ko nikmalarini mustahkamlaydi. Bu yondashuvlar ʻ ʻ o quvchilarni nafaqat ma lumotlarni yodlashga, balki ularni tahlil qilishga, ʻ ʼ baholashga va o z nuqtai nazarini asoslashga undaydi, bu esa ularning huquqiy ongini ʻ chuqurlashtiradi. Innovatsion metodlarni joriy etish Konstitutsiyaviy huquq fanini o qitish ʻ sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega bo lib, bu jarayon zamonaviy pedagogik ʻ nazariyalar, xususan, konstruktivizm va o quvchi markazli ta lim tamoyillariga mos ʻ ʼ keladi. Ushbu yondashuvlar talabalarni faol o rganish subyektiga aylantirib, ularning ʻ mustaqil bilim olish va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Amaliyotga tatbiq etish uchun o qituvchilarning malakasini oshirish, ularni yangi metodikalar ʻ bilan tanishtirish va zarur resurslar bilan ta minlash muhimdir. Shuningdek, o quv ʼ ʻ dasturlariga innovatsion elementlarni muntazam ravishda kiritish, ta lim jarayonida ʼ raqamli platformalardan keng foydalanish va talabalarning ijodiy faoliyatini rag batlantirish tavsiya etiladi. ʻ 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston, 2022. B. 15-28 2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O‘zbekiston, 2017. B. 34-40 3. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston Konstitutsiyasi xalqchil davlat va barqaror taraqqiyot kafolati. Toshkent: O‘zbekiston, 2023. B. 10-25 4. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoniga 1-ilova 5. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ O zbekiston, 2022. B. 15–28 ʻ 6. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyotining garovi. Toshkent: O zbekiston, 2017. B. 34–40 ʻ 7. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. Toshkent: O zbekiston, 2018. B. 112–118 ʻ 8. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent: O‘zbekiston, 2016. B. 28–35 9. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O‘zbekiston, 2017. B. 12–18 10. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini birgalikda ʻ barpo etamiz. Toshkent: O zbekiston, 2016. B. 35-42 ʻ 11. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O zbekiston, 2017. B. 5-10 ʻ 12. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O zbekiston, 2017. B. 34-40 ʻ 13. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent: Adolat, 2023 38 14. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. Toshkent: Adolat, 2020 15. G‘ofurov Z.G. Huquqiy ta’lim metodikasi: nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. B. 85-110 16. Rustamov M.X. Konstitutsiyaviy huquqni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Adolat, 2019. B. 50-75 17. Alimov A.A. Huquqiy madaniyat va ta’lim. Toshkent: Yurist nashriyoti, 2018. B. 120-145 18. Saidov A.X. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy huquqi. Darslik. Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2022. B. 30-60 19. To‘laganova G.A. Pedagogik innovatsiyalar va ularni ta’lim jarayoniga tatbiq etish. Toshkent: Fan, 2020. B. 90-115 20. Xolmatov A.N. Huquqiy ta’limda interfaol metodlar samaradorligi. Toshkent: O‘qituvchi, 2017. B. 65-80 21. https://lex.uz/ (accessed: 10.01.2024) 22. https://edu.uz/ (accessed: 12.01.2024) 23. https://www.uzliti.uz/ (accessed: 14.01.2024) 24. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi rasmiy sayti: https://edu.uz (accessed: 10.03.2024) 25. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz (accessed: 12.03.2024) 39

O'quvchilarda konstitutsiyaviy huquq fanini o'qitishda metodlardan foydalanish innovatsion yo'llari

Sotib olish