Sud buyrug’ini berish asoslari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	42.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Siyosatshunoslik

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Sud buyrug’ini berish asoslari

Sotib olish

$O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VAʻ ʻ INNOVATSIYALART VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI «TARIX VA YURIDIK» FAKULTETI “IQTISODIY PROTSESUAL HUQUQI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SUD BUYRUG’INI BERISH ASOSLARI Bajardi: __________________________________ Tekshirdi: __________________ Kurs ishi taqrizga topshirilgan sana Kurs ishi taqrizdan qaytarilgan sana “____” _______2025 y. “______” ____________2025 y. Kurs ishi himoya qilingan Komissiya a’zolari: sana _____ _________________ “____” _______2025 y. (imzo) _________________ Baho: “_____” _______ _____ PAGE \* MERGEFORMAT16$ $2025 MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I.BOB.Sud buyrug ining mazmuni va huquqiy asoslari......................................5ʻ 1.1.Sud buyrug’i berish to’g’risidagi ishlarni ko’rish tushunchasi va ahamiyati......5 1.2.Sud buyrug ini berish bo’yicha talablar............................................................6 ʻ 1.3.Arizani ko‘rib chiqish va asoslarni baholash mezonlari....................................10 II.BOB.Sud buyrug ini berish tartibi va unga nisbatan e’tiroz bildirish.......19 ʻ 2.1.Sud buyrug i mazmuni, berish tartibi va muddatlari.........................................19 ʻ 2.2.Sud buyrug ini bekor qilish asoslari va tartibi..................................................22 ʻ XULOSA................................................................................................................30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................32 PAGE \* MERGEFORMAT16$ $KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni jadallashtirish, biznes yuritish muhitini yaxshilash va investorlar ishonchini mustahkamlash yo‘lida faol siyosat yuritmoqda. Bu jarayonda iqtisodiy sud tizimining soddaligi, tezkorligi va adolatliligi muhim omillardan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, sud ishlarini soddalashtirilgan tartibda ko‘rib chiqish imkonini beruvchi institutlar — xususan sud buyrug‘i tartibi amaliyotda katta ahamiyat kasb etmoqda. Sud buyrug‘i — bu da'vogarning sudga nisbatan aniq va huquqiy asoslangan talablarini tortishuvsiz, ya’ni nizosiz tartibda ko‘rib chiqish imkonini beruvchi soddalashtirilgan protsessual shakldir. Ushbu institut yordamida iqtisodiy sudlar yengillashtirilgan tartibda qarorlar chiqarish orqali ish hajmini kamaytiradi, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini tezroq tiklashga xizmat qiladi. Bu esa O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sud- huquq sohasini isloh qilishga oid qarorlarida belgilangan vazifalarga muvofiqdir. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — sud buyrug‘ini berish institutining iqtisodiy protsessual huquqdagi o‘rnini, uning nazariy asoslari, qo‘llanilish tartibi hamda amaliy ahamiyatini tizimli ravishda o‘rganishdan iborat. Shuningdek, mavjud qonunchilikni tahlil qilish, uning qo‘llanilishdagi dolzarb masalalarini aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish ham ushbu ishning asosiy maqsadlaridan biridir. Kurs ishining vazifalari. Iqtisodiy protsessida sud buyrug‘i institutining huquqiy asoslarini o‘rganish, uning qo‘llanilish tartibi, amaliyotdagi o‘rni va ahamiyatini ilmiy-nazariy hamda amaliy nuqtai nazardan chuqur tahlil qilishdan iboratdir. - Sud buyrug‘i institutining nazariy asoslarini yoritish; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $- Sud buyrug‘ini chiqarish asoslari, tartibi va protsessual talablari bilan tanishish; - Mazkur institutni boshqa protsessual qarorlar bilan qiyosiy tahlil qilish; - Sud buyrug‘ining jinoyat protsessida tezkor, samarali va soddalashtirilgan tartibdagi protsessual harakat sifatida ahamiyatini ochib berish; - Sud amaliyotida sud buyrug‘i chiqarilishining muhim jihatlari va yuzaga kelayotgan muammolarni aniqlash; - Sud buyrug‘i institutini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Tadqiqot obyekti. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlarida sud buyrug‘i asosida ish yuritish jarayoni, sud-huquq amaliyoti, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi va unga oid boshqa normativ-huquqiy hujjatlar hamda ularning amaliy qo‘llanilishi hisoblanadi. Tadqiqot predmeti. Sud buyrug‘i institutiga oid iqtisodiy protsessual normalar, ularni qo‘llash amaliyoti, sud qarorlarining shakllari va ularning bajarilish mexanizmlaridir. Bu orqali soddalashtirilgan yurituv shakllari asosidagi huquqiy munosabatlarning tarkibi va xususiyatlari yoritiladi. Tadqiqot metodlari. Huquqiy tahlil, qiyosiy huquqshunoslik, amaliyotdan misollar keltirish, statistik va taqqoslash usullari asosida mavzuni chuqur o‘rganish. PAGE \* MERGEFORMAT16$ $I.BOB. Sud buyrug ining mazmuni va huquqiy asoslariʻ 1.1 Sud buyrug’i berish to’g’risidagi ishlarni ko’rish tushunchasi va ahamiyati Buyruq tartibidai sh yuritish talabining nizoli yoki nizosizligini belgilash orqali kreditorning huquqlarini tez fursatlarda himoya qilish maqsadida sudya tomonidan amalga oshiriladigan iqtisodiy sud ish yuritishning alohida turi hisoblanadi. Ushbu sud ishlarini yuritish turida chiqariladigan sud buyrug’i o’zining tarkibiy qismi, tuzilishi va mazmun-mohiyat, shu bilan birga taraflarning ishda ishtirok etmasligi bilan odil sudlov hujjati hisoblangan sudning boshqa qarorlaridan, xususan, hal qiluv qaroridan jiddiy farq qiladi. Buyruq tartibidagi ishlardan tashqari boshqa barcha sud ishlarini yuritish turlarida iqtisodiy ishlar sud majlislarida mazmunan ko’rib hal qilinadi. Sud buyrug’i apellatsiya, kassatsiya instansiyalarida, taftish tartibida va yangi ochilgan holatlar bo’yicha qayta ko’rilmaydi. Sud buyrug’i- kreditorning pul summasini undirish yoki undiruvni qarzdorning mol-mulkiga qaratish haqidagi yoxud qarzdordan nizosiz talablar bo’yicha mol-mulkni talab qilib olish to’g’risidagi ariza bo’yicha sudya chiqargan hujat hisoblanadi. Iqtisodiy ishlarni kam xarajatli hamda taraflar o’rtasidagi nizoli bo’lmagan iqtisodiy munosabatlarni ortiqcha sarsongarchiliklarsiz tartibga solishga qaratilgan normalri Iqtisodiy protsessual kodeksda mustahkamlab qo’yilganligi alohida ta’kidlash joiz.IPKning “Sud buyrug’i”deb nomlangan 17-bobida sud buyrug’I asosida qarzni undirish, sud buyrug’I berish bo’yichatalablar, arizaning shakli va PAGE \* MERGEFORMAT16$ $mazmuni, ariza qabul qilishni rad etish asoslari, sud buyrug’i berish tartibi va uni berishni rad etish asoslari, sud buyrug’ining mazmuni va uni bekor qilish kabi masalalar o’z ifodasini topgan. 1 1.2 Sud buyrug ini berish bo’yicha talablarʻ Sud buyrug‘i sudya tomonidan quyidagi hollarda yakka tartibda beriladi, agar: 1) soliq qarzini undirishni yuridik shaxslarning va fuqarolarning mol- mulkiga qaratish to‘g‘risida talab bildirilgan bo‘lsa; 2) kommunal xizmatlar va aloqa xizmatlari to‘lovi bo‘yicha qarzdorlikni undirish to‘g‘risida tasdiqlovchi hujjatlarga asoslangan talab bildirilgan bo‘lsa; 3) hujjatlar asosida tan olingan debitorlik qarzini undirish to‘g‘risida talab bildirilgan bo‘lsa; 4) talab to‘lanmagan, akseptlanmagan va akseptga sana qo‘yilmagan veksel notarius tomonidan protest qilinishiga asoslangan bo‘lsa; 5) yozma bitim mavjud bo‘lgan taqdirda, undiruvni qarzdorning majburiyatlari bajarilishining ta’minoti bo‘lgan mol-mulkka qaratish to‘g‘risida talab bildirilgan bo‘lsa. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi talab IPK 135-moddasining 1-bandiga asosan qo‘yilgan bo‘lsa, qarzdor tomonidan soliq qarzining tan olinishi talab etilmaydi. O‘zbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksi 133-moddasiningbirinchi qismiga muvofiq kommunal xizmatlar uchun majburiy to‘lovlar sovuq va issiq suv ta’minoti, oqova suvlarni chiqarib yuborish, elektr ta’minoti, gaz ta’minoti, isitish (issiqlik ta’minoti), qattiq va suyuq maishiy chiqindilarni olib chiqish uchun to‘lanadigan to‘lovlardan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasining “Aloqa to‘g‘risida”gi Qonuni 2-moddasininig birinchi qismiga ko‘ra aloqa sohasidagi munosabatlarning obyektlari pochta 1 Iqtisodiy protsessual huquq. Berdiyarov R., Xabibullayev D. 2024 PAGE \* MERGEFORMAT16$ $jo‘natmalarini qabul qilib olish, tashish va ko‘rsatilgan joyga yetkazib berish vositalarining yig‘indisi bo‘lgan pochta aloqasi tarmoqlaridan hamda bir yoki bir nechta uzatish turlarini: telefon, telegraf, faksimil uzatishlarni, hujjatli xabarlarning boshqa turlari ma’lumotlarini uzatishni, televideniye va radioeshittirish dasturlarini translyatsiya qilishni ta’minlovchi telekommunikatsiyalar vositalari yig‘indisi bo‘lgan telekommunikatsiyalar tarmoqlaridan iborat. 2 Aloqa xizmatlari to‘lovlari bo‘yicha qarzdorlikni undirish haqidagi ariza qarzdorlik summasi hisobga olish priborlari ko‘rsatkichlari bilan aniqlangan holdagina sud buyrug‘i tartibida ko‘rib chiqilishi mumkin . Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi talab IPK 135-moddasining 2- qismiga asosan bildirilganda, qarzdor tomonidan qarzdorlikning tan olinishi talab etilmaydi. IPK 135-moddasining 3-bandiga asosan taqdim etilgan sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizada debitorlik qarzini qarzdorning mol-mulkidan undirish to‘g‘risida talab qo‘yilishi mumkin emas. Bunday talab bildirilganda, arizani qabul qilish IPK 140-moddasining birinchi qismiga asosan rad etiladi. IPK 135-moddasining 3-bandiga asosan qarzdorlikni undirish to‘g‘risida talab qo‘yilganda, debitorlik qarzini qarzdor tomonidan hujjatlar asosida tan olingan bo‘lishi lozim. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza IPKning 25, 32-34, 38-moddalarida nazarda tutilgan sudlovga taalluqlilik va tegishlilikning umumiy qoidalariga amal qilgan holda beriladi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan kreditor tomonidan yoki yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan qarzdorga nisbatan berilganda, arizani qabul qilish IPK 140-moddasi birinchi qismiga asosan rad etiladi. 2 Iqtisodiy protsessual huquqi. Egamberdiyev D. 2023 PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Ariza bilan yuridik shaxsning alohida bo‘linmasi (filiali, vakolatxonasi) yuridik shaxs nomidan ishonchnoma asosida murojaat etsa, sud arizani qabul qilishni rad etishga haqli emas. Bunda talab qilinayotgan summa (talab qilib olinayotgan mol-mulk) alohida bo‘linma (filial, vakolatxona) foydasiga emas, balki manfaatlari ko‘zlanib harakat qilinayotgan yuridik shaxs foydasiga undiriladi. Bunda talab qilinayotgan summa (talab qilib olinayotgan mol-mulk) alohida bo‘linma (filial, vakolatxona) foydasiga emas, balki manfaatlari ko‘zlanib harakat qilinayotgan yuridik shaxs foydasiga undiriladi. IPK 136-moddasining birinchi qismi talablariga ko‘ra sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza iqtisodiy sudga yozma shaklda beriladi. Ariza axborot tizimi orqali elektron shaklda berilganda arizani yozma shaklda berish haqidagi talabga rioya etilgan hisoblanadi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaning mazmuni IPK 136-moddasining ikkinchi qismi talablariga mos kelishi lozim, aks holda arizani qabul qilish IPK 141-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan qaytariladi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga kreditorning talabini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinishi lozim. Soliqlar bo‘yicha qarzdorlikni undirishni yuridik shaxslar va fuqarolarning mol-mulkiga qaratish to‘g‘risidagi arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi lozim: soliq qarzi borligi to‘g‘risida soliq to‘lovchining shaxsiy kartochkasidan ko‘chirma; to‘lov topshiriqnomalari, to‘lov talabnomalari va inkasso topshiriqnomalari mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma. IPK 149-moddasi ikkinchi qismining 8-bandi hamda Soliq kodeksining 115 va 116-moddalari talabidan kelib chiqib, undiruvni soliq to‘lovchining mol- mulkiga qaratish to‘g‘risidagi da’vo arizasiga soliq qarzini uzish to‘g‘risidagi PAGE \* MERGEFORMAT16$ $talabnomani soliq to‘lovchiga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjat ham ilova qilinishi kerak. Kommunal xizmatlar va aloqa xizmatlari to‘lovlari bo‘yicha qarzdorlikni undirish uchun sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga IPKning 138-moddasida ko‘rsatilgan hujjatlar ilova qilinishi lozim. Hujjatlar asosida tan olingan debitorlik qarzni undirish uchun sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi lozim: qarzdor bilan tuzilgan shartnomaning asli yoki nusxasi; tovarlar yetkazilganligi, ishlar bajarilganligi, xizmatlar ko‘rsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar; qarzdorlik tan olinganligini tasdiqlovchi hujjatlar (solishtirish dalolatnomasi, yozishmalar va h. k.)ning asli. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga arz qilingan talabni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinmagan taqdirda, ariza IPK 141-moddasi birinchi qismining 3- bandiga asosan qaytariladi. Yuqoridagi asoslarning o’ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat: - agar sud buyrug’ini berish to’g’risidagi arizada tralab IPK 135- moddasining 1- bandiga asosan qo’yilgan bo’lsa, soliq qarzining miqdori qonun hujjatlarida belgilangan eng kam miqdordan oz bo’lmasligi, shuningdek talabda qarzni undirishni qarzdorning mol-mulkiga qaratish so’ralgan bo’lishi lozim. Bunda qarzdor tomonidan qarzdorlikning tan olinishi talab etilmaydi. IPK 135-moddasining 3-bandiga asosan berilgan sud buyrug’ini berish to’g’risidasgi arizada debitorlik nqarzini qarzdorning mol-mulkidan undirish to’g’risida talab qo’yilishi mumkin emas. Bunday talab bildirilganda, arizani qabul qilish IPK 140-moddasiga asosan rad etiladi. Chunki hujjatlar asosida tan olingan debitorlik qarzini undirish to’g’risida talab bo’lsagina sud buyrug’i beriladi. IPK PAGE \* MERGEFORMAT16$ $135-moddasiga asosan qarzdorlikni undirish to’g’risida talab qo’yilganda qarzdorlik qarzdor tomonidan hujjatlar asosida tan olingan bo’lishi lozim. 3 IPK 135-moddasiga 5-bandiga asosan berilgan arizada faqat lizingga berilgan mol-mulkmi talab qilib olish to’g’risida talab qo’yilishi mumkin. Agar arizada lizingga berilgan mol-mulkni talab qilib olish to’g’risidagi talabdan tashqari lizing to’lovlarini undirish to’g’risidagi talab ham bildirilgan bo’lsa, arizani qabul qilish IPK 140-modasiga asosan rad etiladfi. Lizing beruvchi tomonidan o’z mol- mulkini talab qilib olish haqida talab qo’yilganda lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasi bo’yicha qarzdorlikning tan olinishi talab etilmaydi. 1.3. Arizani ko‘rib chiqish va asoslarni baholash mezonlari Sud buyrug’ini berish uchun, eng avvalo, ariza asos bo’ladi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza sudga yozma shaklda, sudlovga tegishlilikning umumiy qoidalari bo‘yicha beriladi. U kreditor yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Arizada quyidagilar ko‘rsatilishi kerak: 1) ariza berilayotgan sudning nomi; 2) kreditorning, qarzdorning nomi (familiyasi, ismi, otasining ismi), joylashgan yeri (pochta manzili) yoki yashash joyi; 3) kreditorning qonunchilikka asoslangan talabi; 4) talabga asos bo‘lgan holatlar va ularni tasdiqlovchi dalillar; 5) undiriladigan summaning hisob-kitobi, undiruv qarzdorning majburiyatlari bajarilishining ta’minoti sifatida turgan ko‘char mol-mulkka qaratilgan taqdirda esa, undirilayotgan ko‘char mol-mulkning tavsifi va to‘lanmagan to‘lovlar summasining hisob-kitobi; 6) undirilayotgan qarzdorlik vujudga kelgan davr; 7) ilova qilinayotgan hujjatlarning ro‘yxati. 3 Iqtisodiy protsessual huquqi. Egamberdiyev D. 2023 PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Arizada kreditorning yoki uning vakilining telefonlari, fakslari raqamlari, elektron manzili ko‘rsatilishi mumkin. Ariza axborot tizimi orqali elektron shaklda berilganda arizani yozma shaklda berish haqidagi talabga rioya etilgan hisoblanadi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza bilan kreditor yoki uning vakili murojaat qilishi mumkin. Kreditor sud buyrug‘ini berish to‘g‘risida ariza berganida qarzdorga shu arizaning ko‘chirma nusxasini topshirishi shart. IPKning 137-moddasiga muvofiq arizachi (kreditor) sud buyrug‘ini berish to‘g‘risida ariza berganida qarzdorga arizaning ko‘chirma nusxasini topshirishi shart. Qarzdor — yuridik shaxsga sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaning ko‘chirma nusxasi topshirilganligining dalili bo‘lib, uning rahbari yoki xodimining muhr yoki shtamp bilan tasdiqlangan imzosi, qarzdor — fuqaroga esa uning shaxsiy imzosi hisoblanadi. Ushbu tartibga rioya qilinmagan taqdirda, sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza IPK 141-moddasi birinchi qismining 3- bandiga asosan arizachi (kreditor)ga qaytariladi. IPK 139-moddasining birinchi qismiga ko‘ra sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza uchun sudga da’vo arizasi bilan umumiy tartibda murojaat qilinganda nizolashilayotgan summa asosida hisoblab chiqilgan stavkaning ellik foizi miqdorida davlat boji to‘lanadi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilish rad etilgan taqdirda, undiruvchi to‘lagan davlat boji undiruvchi tomonidan qarzdorga umumiy tartibda da’vo taqdim etilganda to‘lanishi lozim bo‘lgan davlat boji hisobiga o‘tkaziladi. Davlat boji to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 9- moddasiga asosan iqtisodiy sudlarda davlat bojini to‘lashdan ozod qilingan shaxslar sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizalar bo‘yicha ham davlat bojini to‘lashdan ozod etiladilar. Iqtisodiy sudlarda davlat bojini to‘lashdan quyidagilar ozod qilinadi: PAGE \* MERGEFORMAT16$ $1) da’vogarlar — o‘rmon daraxtlarini o‘zboshimchalik bilan kesish hamda o‘rmondan foydalanish, o‘rmonni qo‘riqlash va muhofaza qilish tartibi va shartlarini boshqacha tarzda buzish tufayli o‘rmon fondiga yetkazilgan zararni undirish to‘g‘risidagi, o‘rmon xo‘jaligi daromadi summalarini (shu jumladan, o‘rmon daraxtlarini o‘sib turgan joyida sotish qoidalarini buzganlik uchun zarar va neustoykani, shuningdek o‘zboshimchalik bilan o‘rmon daraxtlarini kesganlik, pichan o‘rganlik va mollarni o‘tlatganlik uchun jarimalarni) undirish to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha; 2) O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalari — palata a’zolarining manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar yuzasidan; 3) Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha respublika kengashi hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha hududiy kengashlar — fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar bo‘yicha; 4) nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamoat birlashmalari, shuningdek ularning muassasalari, o‘quv-ishlab chiqarish korxonalari va birlashmalari — barcha da’volar bo‘yicha; 5) O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasining hududiy bo‘linmalari — “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq pensiyalarni to‘lashga ketgan mablag‘larni tashkilotlardan undirib olish bo‘yicha da’volar, shu jumladan regress da’volar yuzasidan; 6) sug‘urta faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish organi — majburiy sug‘urta operatsiyalari bilan bog‘liq barcha ishlar bo‘yicha; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $6 1 ) sug‘urta qildiruvchilar (sug‘urtalangan shaxslar, naf oluvchilar, jabrlanuvchilar) — majburiy sug‘urta shartnomalaridan kelib chiqadigan da’volar yuzasidan; 7) O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi va uning joylardagi organlari — suv to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik tufayli davlatga yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash uchun mablag‘larni davlat daromadiga undirish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha; 8) O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi va uning joylardagi organlari — atrof-muhitni ifloslantirganlik, tabiatdan o‘zboshimchalik bilan foydalanganlik va tabiiy resurslardan foydalanish hamda ularni muhofaza qilishning tartib va shartlarini boshqacha tarzda buzganlik tufayli tabiiy obyektlarga va komplekslarga yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha; 9) O‘zbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi hamda uning hududiy organlari — o‘z zimmasiga yuklatilgan vakolatlarga muvofiq sudlarga ko‘rib chiqish uchun beriladigan da’volar, arizalar va shikoyatlar bo‘yicha; 10) O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi va uning hududiy organlari, O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi huzuridagi Davlat mulki obyektlaridan samarali foydalanish markazi hamda uning hududiy organlari — o‘z zimmasiga yuklatilgan vakolatlariga muvofiq sudlarga ko‘rib chiqish uchun kiritiladigan da’volar va arizalar bo‘yicha; 11) O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi — o‘z zimmasiga yuklatilgan vakolatlariga muvofiq sudlar ko‘rib chiqishi uchun kiritiladigan da’volar bo‘yicha; 12) davlat soliq xizmati organlari, moliya va bojxona organlari — barcha ishlar hamda hujjatlar bo‘yicha, shuningdek alohida yuritiladigan ishlar bo‘yicha sudga arizalar berganlik uchun; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $13) prokuratura organlari — davlatning, yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar hamda beriladigan arizalar yuzasidan; 14) adliya organlari — davlatning, yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar hamda beriladigan arizalar yuzasidan; 14 1 ) davlat organlari — o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratlarni buzish to‘g‘risidagi da’volar yuzasidan; 14 2 ) O‘zbekiston Respublikasi Uy-joy kommunal xizmat ko‘rsatish vazirligi huzuridagi Ko‘p kvartirali uy-joy fondidan foydalanish sohasini nazorat qilish inspeksiyasi va uning hududiy inspeksiyalari — ko‘p kvartirali uy-joy fondini saqlash va undan foydalanish sohasida o‘z zimmasiga yuklatilgan vakolatlarga muvofiq sudlarga ko‘rib chiqish uchun kiritiladigan da’volar yuzasidan; 14 3 ) ko‘p kvartirali uylarni boshqarish organlari — ko‘rsatilgan xizmatlar uchun majburiy badallar yoki to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlikni undirish to‘g‘risidagi da’volar, arizalar va shikoyatlar bilan sudga murojaat qilganda; 15) undiruvchi yoki davlat ijrochisi — qonunda nazarda tutilgan taqdirda, qarzdorni yoki uning mol-mulkini qidirish bo‘yicha xarajatlarning o‘rnini qarzdor tomonidan qoplash to‘g‘risidagi da’volar yuzasidan; 16) xalqaro va chet el hukumat moliya tashkilotlari tomonidan hukumatlararo kelishuvlar asosida berilgan kreditlar bo‘yicha asosiy qarzdor sifatida qatnashuvchi davlat organlari va tashkilotlari — subzayom oluvchilardan paydo bo‘lgan qarzdorliklarni undirish to‘g‘risidagi da’volar yuzasidan; 17) davlat ehtiyojlari uchun tovarlar (ishlar, xizmatlar) yetkazib berish shartnomalari bo‘yicha sotib oluvchi hisoblangan davlat organlari va tashkilotlari — yetkazib beruvchilar (pudratchilar) tomonidan shartnoma majburiyatlarining bajarilmaganligi bilan bog‘liq da’volar yuzasidan; 18) O‘zbekiston fermer, dehqon xo‘jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va tumanlar fermer, dehqon xo‘jaliklari PAGE \* MERGEFORMAT16$ $va tomorqa yer egalari kengashlari — fermer, dehqon xo‘jaliklari va tomorqa yer egalarining manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar yuzasidan; 19) arizachi va javobgar — huquqiy ta’sir choralarini qo‘llash to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha; 20) chet el investitsiyalari ishtirokidagi aksiyadorlik jamiyatlari — ularning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risidagi da’volar yuzasidan; 21) tadbirkorlik subyektlari — hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish to‘g‘risida ariza berganda; Oldingi tahrirga qarang. 22) O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi huzuridagi Kadastr agentligi, uning joylardagi organlari — yer to‘g‘risidagi qonunchilik buzilganligi bilan bog‘liq da’volar bo‘yicha; 22 1 ) mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari — yer to‘g‘risidagi qonunchilik buzilganligi bilan bog‘liq da’volar bo‘yicha; 23) O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi huzuridagi Madaniy meros departamenti va uning hududiy boshqarmalari — moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishni ko‘zlab qilingan da’volar hamda berilgan arizalar yuzasidan; 24) O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi hamda uning joylardagi organlari — qishloq xo‘jaligi sohasidagi qonunchilikni buzganlik bo‘yicha davlatning, yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab qilingan da’volar hamda beriladigan arizalar yuzasidan; 25) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil — tadbirkorlik subyektlari manfaatlarini ko‘zlab beriladigan da’volar, arizalar va shikoyatlar yuzasidan; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $26) O‘zbekiston Respublikasining Hisob palatasi — O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida berilgan da’volar, arizalar va shikoyatlar yuzasidan; 27) O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi, uning joylardagi organlari — yer to‘g‘risidagi qonunchilik buzilganligi bilan bog‘liq da’volar bo‘yicha; 28) “Tadbirkorlikni rivojlantirish kompaniyasi” aksiyadorlik jamiyati — o‘z huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish yuzasidan da’volar, arizalar va shikoyatlar bilan sudga murojaat qilganda; 29) issiqlik va elektr energiyasini yetkazib beruvchilar — tegishincha issiqlik va elektr energiyasini yetkazib berish yuzasidan xizmatlar uchun to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni undirish to‘g‘risidagi da’volar, arizalar va shikoyatlar bilan sudga murojaat qilganda. Davlat boji to’g’risidagi qonuning 9-modda birinchi qismining 2, 14 3 , 20, 21, 22 1 va 29-bandlarida ko‘rsatilgan shaxslarning talablarini qanoatlantirish to‘liq yoki qisman rad etilgan taqdirda, davlat boji shu shaxslardan talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan miqdoriga mutanosib ravishda undiriladi. Kreditor tomonidan oldindan davlat boji to‘lanmasdan taqdim etilgan ariza bo‘yicha berilgan sud buyrug‘i bekor qilinganda, qarzdordan undirilgan davlat boji uning arizasiga asosan qaytariladi. Agar kreditor sudga da’vo arizasi bilan murojaat qilmagan bo‘lsa, davlat boji faqat Davlat boji to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 18- moddasida nazarda tutilgan hollarda qaytariladi. Agar sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga pochta xarajatlari to‘langanligini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinmagan bo‘lsa, ariza IPK 141-moddasi birinchi qismining 5-bandiga mos holda qaytariladi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga quyidagilarni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi: PAGE \* MERGEFORMAT16$ $1) davlat boji hamda pochta xarajatlari belgilangan tartibda va miqdorda to‘langanligini; 2) sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaning ko‘chirma nusxasi qarzdorga topshirilganligini; 3) talabga asos bo‘lgan holatlarni. 4 Kommunal xizmatlar uchun haq to‘lash bo‘yicha qarzdorlikni undirish to‘g‘risida talablar bildirilganida sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga: 1) iste’molchi bilan tuzilgan shartnomaning; 2) qarzdor tan olgan qarz yuzaga kelgan davr ko‘rsatilgan qarz hisob- kitobining; 3) penya hisoblanishi to‘g‘risidagi va iste’molchini tegishli kommunikatsiya tarmoqlaridan uzish haqida ogohlantirish ko‘rsatilgan, qarzni uzish to‘g‘risidagi talabning; 4) iste’molchini tegishli kommunikatsiya tarmoqlaridan uzish haqidagi yoxud yetkazib berishni texnologik yoki avariya zaxirasi darajasigacha cheklash to‘g‘risidagi dalolatnomaning ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi. Agar sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ariza kreditorning vakili tomonidan imzolangan bo‘lsa, arizaga vakilning vakolatlarini tasdiqlovchi ishonchnoma ilova qilinadi. Soliqlar bo‘yicha qarzdorlikni undirishni yuridik shaxslar va fuqarolarning mol-mulkiga qaratish to‘g‘risidagi arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi lozim: - soliq qarzi borligi to‘g‘risida soliq to‘lovchining shaxsiy kartochkasidan ko‘chirma; - to‘lov topshiriqnomalari, to‘lov talabnomalari va inkasso topshiriqnomalari mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma. IPK 149-moddasi ikkinchi qismining 8-bandi hamda Soliq kodeksining 115 va 116-moddalari talabidan kelib chiqib, undiruvni soliq to‘lovchining mol- 4 O’zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi PAGE \* MERGEFORMAT16$ $mulkiga qaratish to‘g‘risidagi da’vo arizasiga soliq qarzini uzish to‘g‘risidagi talabnomani soliq to‘lovchiga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjat ham ilova qilinishi kerak. Kommunal xizmatlar va aloqa xizmatlari to‘lovlari bo‘yicha qarzdorlikni undirish uchun sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga IPKning 138-moddasida ko‘rsatilgan hujjatlar ilova qilinishi lozim. Hujjatlar asosida tan olingan debitorlik qarzni undirish uchun sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi lozim: - qarzdor bilan tuzilgan shartnomaning asli yoki nusxasi; - tovarlar yetkazilganligi, ishlar bajarilganligi, xizmatlar ko‘rsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar; - qarzdorlik tan olinganligini tasdiqlovchi hujjatlar (solishtirish dalolatnomasi, yozishmalar va h. k.)ning asli. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga kreditorning talabini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar ham ilova qilinishi mumkin. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga arz qilingan talabni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinmagan taqdirda, ariza IPK 141-moddasi birinchi qismining 3- bandiga asosan qaytariladi. 5 Agar qonunda yoxud shartnomada nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya qilinishi belgilangan bo‘lsa, sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga ushbu tartibga rioya qilinganligini tasdiqlovchi dalillar ilova qilinishi kerak. Bunday dalillar ilova qilinmagan taqdirda, ariza IPK 141-moddasi birinchi qismining 6-bandiga asosan qaytariladi. 5 O’zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi PAGE \* MERGEFORMAT16$ $II.BOB. Sud buyrug ini berish tartibi va unga nisbatan e’tiroz bildirishʻ 2.1. Sud buyrug i mazmuni, berish tartibi va muddati ʻ Sud buyrug‘ida quyidagilar ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak: 1) sudning nomi, joylashgan yeri va buyruq berilgan sana; 2) ishning raqami, sudyaning familiyasi, ism-sharifining bosh harflari, talab nima haqdaligi; 3) kreditorning, qarzdorning nomi (familiyasi, ismi, otasining ismi), ularning joylashgan yeri (pochta manzili) yoki yashash joyi, jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami (O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bo‘lmagan jismoniy shaxslarning shaxsini tasdiqlovchi boshqa hujjatlarning rekvizitlari), shuningdek qarzdor yuridik shaxsning soliq to‘lovchi identifikatsiya raqami; 4) undirilishi lozim bo‘lgan pul summalarining miqdori yoki undiruv qaratilayotgan, qarzdorning majburiyatlari bajarilishining ta’minoti sifatida turgan ko‘char mol-mulk, uning tavsifi va bahosi; 5) undirilayotgan qarz hosil bo‘lgan davr; 6) neustoyka, agar u to‘lanishi lozim bo‘lsa va qarzdor tomonidan tan olingan bo‘lsa; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $7) undirilishi lozim bo‘lgan davlat bojining va pochta xarajatlarining summasi. Sud buyrug’ini berish tartibi va muddati. Sud buyrug‘i sudya tomonidan sud muhokamasisiz, kreditor va qarzdorni chaqirtirmasdan, ularning tushuntirishlarini eshitmasdan yakka tartibda beriladi. Sud buyrug‘i kreditor tomonidan arizaning ko‘chirma nusxasi qarzdorga topshirilgan kundan e’tiboran o‘n kun o‘tgach beriladi. Sud buyrug‘i sudya tomonidan ikki nusxada imzolanadi, ulardan biri ishning yig‘ma jildida qoladi, boshqasi sudning gerbli muhri bilan tasdiqlanadi va kreditorga beriladi. Qarzdorga sud buyrug‘ining tegishli tarzda tasdiqlangan ko‘chirma nusxasi yuboriladi. 6 Sud buyrug‘i elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin. Umumiy qoida bo‘yicha sud majlisida ishtirok etishga jalb qilinmagan tarafga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari chet davlatlar tomonidan, shuningdek, chet davlatlarning shu tartibda qabul qilingan sud qarorlari O‘zbekiston Respublikasi tomonidan tan olinmaydi va ijro qilinmaydi. Bir vaqtning o‘zida ijro hujjati ham bo‘lgan sud buyrug‘ini berish taraflarni sud majlisiga chaqirib, ularning tushuntirishlarini eshitish imkoniyatidan mahrum qilishi sababli qarzdorning yashash joyi yoki joylashgan manzili O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida ekanligi sud buyrug‘ini berish haqidagi arizani qabul qilishni rad etish uchun ham asos bo‘ladi. Bunday holda, undiruvchining huquqlari qarzdorga sud majlisi o‘tkazilishi vaqti va joyi to‘g‘risida xabar berilgan holda ishni sud muhokamasida ko‘rish orqali himoya qilinadi. Qarzdor unga sud buyrug’ini berish to’g’risidagi ariza nusxasi topshirilgan paytdan boshlab o’n kunlik muddatda iqtisodiy sudga kreditor talablariga qarshi 6 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda iqtisodiy sudlar tomonidan protsessual qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 254-sonli Qarori PAGE \* MERGEFORMAT16$ $e’tirozlarini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilingan fikr-mulohazasini taqdim etishgfa haqli. Masalan: 2018-yil 1- yanvar kuni qarzdorga va sudga ariza topshirilganbo’lsa, 10 kun Ichida qarzdor qarshi e’tirozini, ya’ni yozma fikrini taqdim etadi. IPKning 142-moddasiga binoan belgilangan muddatda qarzdortomonidan yozma fikrning berilmasligi, shuningdek uning bildirilgan talabga roziligi sud buyrug’ini berish uchun asos bo’ladi, chunki sud buyrug’i taraflarni chaqirtirmasdan beriladi va bunday ishlar bo’yicha sud muhokamasi o’tkazilmaydi. Sud buyrug’ini berish muddatlari 3xil holatda belgilanadi. Birinchi holat, ya’ni bu yozma fikrni taqdim etish uchun qarzdorga berilgan o’n kunlik muddat tugaganidan keying kundan yoki bildirilgan talabga qarzdorning roziligi haqidagi yozma fikr kelib tushganidan keying kundan kechiktirmasdan beriladi. Bu 2018-yil 11- yanvar kuni sud buyrug’i beriladi. O’n kunlik muddat sud buyrug’ini berish to’grisidagi arizanining ko’chirma nusxasi qarzdorga topshirilgan kundan hisoblanadi. Ikkinchi holat, agar arizaning nusxasi topshirilganligini tasdiqlovchi hujjatda bunday sana ko’rsatilmagan bo’lsa, masalan 2018-yil yanvar oyining qaysidir kunida qarzdorga berilganu, bus ana ko’rsatilmagan bo’lsa va ariza 18-yanvar kuni sudga topshirilgan bo’lsa, o’n kunlik muddat ushbu ariza sudga kelib tushgan kundan boshlab hisoblanadi. Uchinchi holat, ya’ni agar sud buyrug’ini berish to’g’risidagi ariza yozma fikrni taqdim etish uchun berilgan o’n kunlik muddat o’tganidan keyin sudga kelib tushgan bo’lsa,sud buyrug’I ariza sudga kelib tushganidan keyin keyingi kundan kechiktirmasdan beriladi. Masalan kreditor sud buyrug’ini berish to’g’risidagi arizani qarzdorga 1-yanvarda bergan va sudga esa o’n kunlik muddat o’tib 15- yanvarda taqdim etgan. Bu holatda 16-yanvar kuni sud buyrug’i beriladi. PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Sud buyrug’i ijro hujjati kuchiga ega. Ijro varaqasi berilmaydi. Sud buyrug’i undiruv buyruq berilgandan so’ng o’n kunlik muddat o’tgach sud hujjatlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Sud buyrug‘i u berilganidan so‘ng o‘n kunlik muddat o‘tgach qonuniy kuchga kiradi. Sud buyrug‘i ijro hujjati kuchiga ega va u sud hujjatlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda ijro etilishi lozim. Qarzdor kreditorning talablariga qarshi e’tirozini sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaning ko‘chirma nusxasi unga topshirilgan paytdan e’tiboran o‘n kunlik muddatda sudga tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilgan holda taqdim etishga haqli. Qarzdorning e’tirozni belgilangan muddatda taqdim etmaganligi, shuningdek uning bildirilgan talabga roziligi sud buyrug‘ini berish uchun asos bo‘ladi. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga e’tiroz qarzdor yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Vakil tomonidan imzolangan e’tirozga ishonchnoma ilova qilinadi. 7 2.2. Sud buyrug’ini rad etish tartibi va bekor qilish asoslari Sudya IPKning 154-moddasida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha, shuningdek agar bildirilgan talab IPKning 135-moddasida nazarda tutilmagan bo‘lsa, sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilishni rad etadi. Sudya arizani qabul qilishni rad etish haqida ushbu ariza kelib tushgan kundan e’tiboran besh kundan kechiktirmay ajrim chiqaradi. Arizani qabul qilishni rad etish haqidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. 7 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda iqtisodiy sudlar tomonidan protsessual qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 254-sonli Qarori PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Arizani qabul qilish bildirilgan talab IPKning 135-moddasida nazarda tutilmaganligi asosida rad etilganligi kreditorning ushbu talab bo‘yicha umumiy tartibda da’vo taqdim etish imkoniyatiga to‘sqinlik qilmaydi. Sud buyrug’i berish to’g’risidagi ariza uchun sudga da’vo bilan umumiy tartibda murojaat qilinganda, nizolashilayotgan summadan kelib chiqqan holda hisoblab chiqarilgan stavkaning ellik foizi miqdorida davlat boji to’lanadi. Sud buyrug’i berish to’g’risidagi arizani qabul qilish rad etilgan taqdirda, undiruvchi to’lagan davlat boji undiruvchi tomonidan qarzdorga umumiy tartibda da’vo taqdim etilganda to’lanishi lozim bo’lgan davlat boji hisobiga o’tkaziladi. Sud buyrug’ini berish to’g’risidagi ariza bo’yicha to’lanadigan (undiriladigan) davlat boji miqdori eng ka mish haqining 50 foizidan kam bo’lmasligi lozim, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari sud buyrug’ini berish to’g’risidagi ariza bilan sudga murojaat qilganholda esa to’lanadigan davlat bojining eng kam ish haqining 25 foizidan kam bo’lmasligi kerak. Misol uchun, 100 000 000 so’m qarzni undirish yuzasidan sudga da’vo arizasi kiritilsa, 2 000 000 so’m davlat boji to’lash lozim. Agar shu summa bo’yicha sud buyrug’i berish to’g’risida ariza taqdim qilinsa, 1 000 000 so’m davlat boji to’lash kerak bo’ladi. Kreditor kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyekti ekanligini vakolatli organ tomonidan berilgan ma’lumotnoma bilan tasdiqlansa, 500 000 so’m davlat boji to’lashi sud buyrug’i berish uchun yetarli bo’ladi. Sudya sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani quyidagi hollarda qaytaradi, agar: 1) ariza IPKning 136-moddasida belgilangan talablarga rioya qilmagan holda berilgan bo‘lsa; 2) ariza imzolanmagan bo‘lsa yoki uni imzolash huquqiga ega bo‘lmagan shaxs yoxud mansab mavqeyi yoki familiyasi, ismi, otasining ismi ko‘rsatilmagan shaxs tomonidan imzolangan bo‘lsa; PAGE \* MERGEFORMAT16$ $3) bildirilgan talabni tasdiqlovchi, shuningdek ushbu Kodeksning 138- moddasida sanab o‘tilgan hujjatlar taqdim etilmagan bo‘lsa; 4) qarzdorga arizaning ko‘chirma nusxasi topshirilganligiga doir dalillar taqdim etilmagan bo‘lsa; 5) belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji va pochta xarajatlari to‘langanligini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etilmagan bo‘lsa, davlat boji to‘lashni kechiktirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash mumkinligi qonunda nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda iltimosnoma mavjud bo‘lmasa yoxud iltimosnoma rad etilgan bo‘lsa; 6) mazkur toifadagi nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda javobgar bilan nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya etganligini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etilmagan bo‘lsa; 7) sud buyrug‘i berilguniga qadar kreditordan arizani qaytarib olish to‘g‘risida ariza tushgan bo‘lsa. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani IPK 141-modda birinchi qismining 1 — 6-bandlari asosida qaytarish haqida sudya ariza sudga kelib tushgan kundan e’tiboran besh kundan kechiktirmay, 141-modda birinchi qismining 7- bandi asosida esa sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish haqidagi ariza kelib tushgandan keyingi kundan kechiktirmay ajrim chiqaradi. 8 Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish haqidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. Sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaning qaytarilishi yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin ushbu ariza bilan sudga umumiy tartibda ikkinchi marta murojaat etishga to‘sqinlik qilmaydi. IPK 140-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilishni rad etish, IPK 141-moddasi birinchi qismining 1 — 6-bandlari bo‘yicha sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi 8 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Buyruq tartibida ish yuritishni tartibga soluvchi qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 4-sonli Qarori PAGE \* MERGEFORMAT16$ $arizani qaytarish, shuningdek IPK 144-moddasi birinchi qismining 2-bandi bo‘yicha sud buyrug‘i berishni rad etish haqidagi masala ariza sudga kelib tushgan kundan e’tiboran besh kundan kechiktirmay ko‘rib chiqiladi va natijasi bo‘yicha ajrim chiqariladi. 9 IPK 141-moddasi birinchi qismining 7-bandiga asosan sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish va IPK 144-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga asosan sud buyrug‘i berishni rad etish tegishincha sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish va sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga e’tiroz kelib tushgandan keyingi kundan kechiktirmay ko‘rib chiqiladi. Sudya quyidagi hollarda sud buyrug‘ini berishni rad etadi, agar: 1) qarzdor bildirilgan talabga qarshi e’tiroz taqdim qilgan bo‘lsa; 2) huquq to‘g‘risidagi mavjud nizo taqdim etilgan hujjatlar asosida hal etib bo‘lmaydi deb hisoblansa. Sud buyrug‘ini berishni rad etish to‘g‘risida ajrim chiqariladi. Sud buyrug‘ini berishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. Sud buyrug‘ini berishni rad etish o‘sha talabni da’vo tartibida taqdim etish imkoniyatiga to‘sqinlik qilmaydi. Sud buyrug‘ini berishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan berilgan apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati (protesti) yoxud taftish tartibidagi shikoyat (protest) IPKning 34, 35 va 36-boblariga muvofiq ko‘rib chiqiladi. Ajrim apellyatsiya yoki kassatsiya yoxud taftish instansiyasi sudi tomonidan bekor qilingan taqdirda, ish hal qilish uchun birinchi instansiya sudiga yuboriladi. Sud buyrug‘i apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyalarida va yangi ochilgan holatlar bo‘yicha qayta ko‘rilmaydi. Shu munosabat bilan sud buyrug‘i ustidan berilgan apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatini qabul qilish IPK 9 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda iqtisodiy sudlar tomonidan protsessual qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 254-sonli Qarori PAGE \* MERGEFORMAT16$ $268-moddasi birinchi qismining 2-bandi, 291-moddasi birinchi qismining 2-bandi, 316-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan, sud buyrug‘ini yangi ochilgan holatlar bo‘yicha qayta ko‘rish to‘g‘risidagi arizani qabul qilish esa, IPK 154- moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos holda rad etiladi. Agar shikoyat yoki ariza ish yuritishga qabul qilingan bo‘lsa, apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati (protesti) yoxud taftish tartibidagi shikoyat (protest) bo‘yicha ish yuritish IPK 273- moddasi birinchi qismining 1-bandi yoki 296-moddasi birinchi qismining 1-bandi yoxud 324²-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan, yangi ochilgan holatlar bo‘yicha qayta ko‘rish to‘g‘risidagi ariza bo‘yicha esa, ish yuritish IPK 110- moddasining 1-bandiga mos holda tugatiladi. Sud buyrug‘i ijro hujjati kuchiga ega bo‘lganligi sababli uni ijroga taqdim etishning o‘tkazib yuborilgan muddatini tiklash va dublikatini berish, uning ijrosini kechiktirish yoki uni bo‘lib-bo‘lib ijro etish, ijro etish usulini va tartibini o‘zgartirish, shuningdek qaytarma ijrosi to‘g‘risidagi masalalarni hal etish IPKning 340 – 344-moddalariga muvofiq amalga oshiriladi. Sud buyrug’ini bekor qilish- arizani ko’rib chiqish muddati nazarda tutilmaganligi sababli u sudga kelib tushgandan keying kundan kechiktirilmasdan, sudda muhokama qilinmasdan, qarzdor va undiruvchi chaqirtirilmasdan hamda ularning tushuntirishlari eshitilmasdan ko’rib chiqiladi. Arizani ko’rib chiqish natijasi bo’yicha ajrim chiqariladi. Ajirmda kreditorning sudga umumiy tartibda murojaaat qilish huquqi tushuntiriladi. Agar qarzdor uzrli sabab bilan o‘z vaqtida kreditorning talabiga qarshi e’tiroz bildirish imkoniyatiga ega bo‘lmagan bo‘lsa, sud buyrug‘ining ko‘chirma nusxasi olingan kundan e’tiboran o‘n kunlik muddatda o‘sha sudga sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risida ariza berishga haqli. Sud bunday holda buyruqni bekor qilishga haqli, shundan keyin kreditorning talabi da’vo ishini yuritish tartibida ko‘rilishi mumkin. PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risida yoki bekor qilishni rad etish haqida ajrim chiqariladi. Sud buyrug‘ini bekor qilish haqidagi yoki bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ariza kelib tushgan kundan e’tiboran o‘n kundan kechiktirmay sud muhokamasisiz, kreditor va qarzdor chaqirtirilmasdan, ularning tushuntirishlarini eshitmasdan chiqariladi. Sud buyrug‘ini bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. IPK 147-m Agar o‘n kunlik muddatda qarzdor tomonidan arz qilingan talabga nisbatan e’tiroz berilsa, sudya o‘z ajrimi bilan sud buyrug‘ini bekor qilishi shart. Shu bilan birga, sudya buyruqni bekor qilish to‘g‘risidagi ajrimda undiruvchiga arz qilgan talabi bo‘yicha da’vo ishlarini yuritish tartibida murojaat qilish huquqini tushuntiradi. Sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risidagi ajrimning nusxalari ajrim chiqarilganidan keyin uch kundan kechiktirilmay taraflarga yuboriladi. IPK 147-moddasining birinchi qismiga ko‘ra, agar qarzdor uzrli sabab bilan o‘z vaqtida kreditorning talabiga qarshi e’tiroz bildirish imkoniyatiga ega bo‘lmagan bo‘lsa, sud buyrug‘ining ko‘chirma nusxasi olingan kundan e’tiboran o‘n kunlik muddatda o‘sha sudga sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risida ariza berishga haqli. Sud bunday holda buyruqni bekor qilishga haqli, shundan keyin kreditorning talabi da’vo ishini yuritish tartibida ko‘rilishi mumkin. 10 Sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risidagi arizaning shakli va mazmuniga nisbatan IPKda muayyan talablar belgilanmagan. Shundan kelib chiqib, ariza erkin shaklda bayon etilishi mumkin, ammo unda sud buyrug‘ini bekor qilish sabablari ko‘rsatilgan, shuningdek unga ushbu sabablarni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilingan bo‘lishi kerak. Sud buyrug‘ini bekor qilish to‘g‘risidagi ariza sudga elektron hujjat tarzida ham yuborilishi mumkin. 10 O’zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Agar ariza belgilangan muddat o‘tganidan keyin taqdim etilgan bo‘lib, muddatni tiklash to‘g‘risida iltimosnoma berilmagan bo‘lsa, bu holat uni qanoatlantirishni rad etish uchun asos bo‘ladi. Agar ariza IPK 147-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan muddat o‘tkazib yuborilgan holda berilgan bo‘lsa va muddat o‘tkazilishining sabablari iltimosnoma asosida uzrli deb topilsa, sudya muddatni tiklab, sud buyrug‘ini bekor qilishga haqli. IPKda o‘tkazilgan muddatni tiklashning uzrli sabablari ro‘yxati ko‘rsatilmaganligi bois, sudlar muddatni tiklash masalasini hal etishda iltimosnomada keltirilgan sabablarni o‘rganib, ularga o‘z ichki ishonchlari asosida baho berishi lozim. IPK 147-moddasining uchinchi qismiga muvofiq sud buyrug‘ini bekor qilish haqidagi yoki bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ariza kelib tushgan kundan e’tiboran o‘n kundan kechiktirmay sud muhokamasisiz, kreditor va qarzdor chaqirtirilmasdan, ularning tushuntirishlarini eshitmasdan chiqariladi. Sud buyrug‘ini bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrimda kreditorga da’vo ishini yuritish tartibida sudga murojaat qilish huquqi tushuntiriladi. Sud buyrug‘ini bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. Sud buyrug‘ini bekor qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan berilgan apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati (protesti) yoxud taftish tartibidagi shikoyat (protest) IPKning 34, 35 va 36-boblariga muvofiq ko‘rib chiqiladi. Ajrim apellyatsiya yoki kassatsiya yoxud taftish instansiyasi sudi tomonidan bekor qilingan taqdirda, birinchi instansiya sudi tomonidan berilgan sud buyrug‘i ham bekor qilinishi lozim. IPK 140-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilishni rad etish, IPK 141- moddasi birinchi qismining 1 — 6-bandlari bo‘yicha sud buyrug‘ini berish PAGE \* MERGEFORMAT16$ $to‘g‘risidagi arizani qaytarish, shuningdek IPK 144-moddasi birinchi qismining 2- bandi bo‘yicha sud buyrug‘i berishni rad etish haqidagi masala ariza sudga kelib tushgan kundan e’tiboran besh kundan kechiktirmay ko‘rib chiqiladi va natijasi bo‘yicha ajrim chiqariladi. IPK 141-moddasi birinchi qismining 7-bandiga asosan sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish va IPK 144-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga asosan sud buyrug‘i berishni rad etish tegishincha sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani qaytarish va sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizaga e’tiroz kelib tushgandan keyingi kundan kechiktirmay ko‘rib chiqiladi. 11 sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi ishlar yuzasidan ajrimlar chiqarilgandan keyin besh kunlik muddatda taraflarga yuboriladi yoki ularga tilxat olib topshiriladi, ularning elektron manzili mavjud bo‘lgan taqdirda esa, ajrimlar axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin. Sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilishni rad etish undiruvchini shu talab bo‘yicha sudga da’vo tartibida murojaat qilish huquqidan mahrum qilmasligi sababli, sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi arizani qabul qilishni rad etish haqidagi ajrim ustidan shikoyat berilmaydi. 11 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Buyruq tartibida ish yuritishni tartibga soluvchi qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 4-sonli Qarori PAGE \* MERGEFORMAT16$ $XULOSA Iqtisodiy protsessual huquq tizimida sud buyrug‘i institutining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ushbu institut orqali kreditorlarning haqqoniy va asoslanuvchi talablarini soddalashtirilgan tartibda, tezkor va samarali tarzda ko‘rib chiqish imkoniyati yaratilgan. Ayniqsa, nizo mavjud bo‘lmagan holatlarda sud buyrug‘i chiqarish kreditor huquqlarini himoya qilishda muhim vositaga aylangan. Sud buyrug‘i berish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksida alohida tartib sifatida belgilangan bo‘lib, u ish yuritishning soddalashtirilgan shakli sifatida e’tirof etiladi. Bu tartib orqali qarzdorlik bo‘yicha sud majlisini o‘tkazmasdan, faqat kreditorning arizasiga asosan, sud buyrug‘i chiqariladi. Shuningdek, agar qarzdor belgilangan muddatda e’tiroz bildirmasa, sud buyrug‘i majburiy ijro hujjatiga aylanishi mumkin. Sud buyrug i — bu da'vogar tomonidan undiriladigan pul mablag lari yokiʻ ʻ mulkiy talablar yuzasidan sudning oddiy va tezkor tartibda chiqaradigan hujjatli PAGE \* MERGEFORMAT16$ $qaroridir. Sud buyrug i instituti fuqarolik ishlarini yuritishda vaqt va xarajatlarniʻ tejash, tortishuvsiz holatlarni tezda hal etish imkonini beradi. Ish davomida sud buyrug i chiqarish tartibi, unga nisbatan e'tiroz bildirish mexanizmlari hamda ʻ uning ijro etilishi bo‘yicha qonunchilik normalari tahlil qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksida mazkur institutga oid normalar huquqiy aniq-ravshanlik tamoyiliga asoslangan bo‘lib, tomonlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Sud buyrug ini berish instituti zamonaviy sud tizimida muhim o‘rin tutadi va ʻ adolatli, samarali sudlovni ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Kelajakda bu institutni yanada takomillashtirish, raqamlashtirish va fuqarolarga qulayroq qilish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Kurs ishida tahlil etilgan asosiy huquqiy manbalar va amaliy holatlar shuni ko‘rsatadiki, sud buyrug‘i instituti orqali iqtisodiy sudlar yuklamani kamaytiradi, ishlarni tez va odilona hal etishga erishadi. Ayniqsa, shartnomaviy munosabatlardan kelib chiqadigan qarzlarni undirishda ushbu tartib tadbirkorlar uchun qulay huquqiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu tartibda ish yuritishda e’tibordan chetda qolmasligi kerak bo‘lgan ayrim muammolar mavjud. Jumladan, ayrim holatlarda kreditorlar tomonidan noto‘g‘ri yoki yetarli asosga ega bo‘lmagan talablar bilan murojaat qilinishi, sud tomonidan arizaning rad etilishiga sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun sud buyrug‘ini qo‘llashda qat’iy huquqiy asoslar, aniqlik va ishonchli hujjatlarni taqdim etish muhimdir. Sud buyrug‘i chiqarish asoslari aniq belgilangan bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodekisida ko‘rsatilgan. Jumladan, shartnomaviy munosabatlardan kelib chiqqan qarzdorlik, notarial tartibda tasdiqlangan majburiyatlar va boshqa moliyaviy talablar bo‘yicha sud buyrug‘i chiqarilishi mumkin. PAGE \* MERGEFORMAT16$ $Amaliyotda sud buyrug‘i institutidan foydalanish kengayib bormoqda. Ayni paytda, bu institutning amaliy joriy etilishi orqali iqtisodiy sud ishlarining yarmiga yaqini aynan ushbu tartibda hal qilinmoqda. Bu esa uning zamonaviy iqtisodiy yuritishdagi dolzarbligini ko‘rsatadi. Sud buyrug‘i chiqarish jarayonida kreditor va sud tomonidan talablar asoslangan, qonuniy hujjatlar bilan mustahkamlangan bo‘lishi kerak. Aks holda, ariza rad etilishi mumkin yoki ish umumiy da’vo tartibiga o‘tadi. Xulosa qilib aytganda, sud buyrug‘ini berish asoslari iqtisodiy protsessual huquqda dolzarb va amaliy ahamiyatga ega mavzu hisoblanadi. Bu tartib orqali tadbirkorlik subyektlarining huquq va manfaatlari ishonchli himoya qilinadi, sud ish yuritishining samaradorligi oshadi hamda huquqiy ishonchlilik tamoyili mustahkamlanadi. Kelajakda bu institutni raqamlashtirish, elektron sud buyruqlari tizimini keng joriy etish orqali undan foydalanish yanada takomillashishi kutilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Iqtisodiy protsessual huquq. Berdiyarov R., Xabibullayev D. 2024 2. Iqtisodiy protsessual huquq. 2020. 3. “Sud qarorlari va ularning ijrosi”,2021 Jo’rayev D.Q 4. Iqtisodiy protsessual huquqi. Egamberdiyev D. 2023 5. Iqtisodiy protsessual huquq darslik. Toshkent: Yuridik adabiyotlar Publish, 2022 Normativ-huquqiy hujjatlar 6. O’zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi 7. O’zbekiston Respublikasining “Sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligini tekshirish tartibi takomillashtirilishi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodekisiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Qonuni PAGE \* MERGEFORMAT16$ $8. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Buyruq tartibida ish yuritishni tartibga soluvchi qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 4-sonli Qarori 9. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sud buyrug‘i berish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda iqtisodiy sudlar tomonidan protsessual qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida” gi 254-sonli Qarori 10. Sud buyrug’i va davo tartibidagi yurituv farqlari- A.A Toshpo’latov, huquq va burch jurnali 11. “Iqtisodiy sudlarda soddalashtirilgan ish yurituv: Sud buyrug’ining huquqiy mohiyati”, A.Mamatqulov-“Huquq va tarqqqiyot” jurnali,2022 PAGE \* MERGEFORMAT16$

Sud buyrug’ini berish asoslari

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Sud buyrug’ini berish asoslari

O'xshash dokumentlar