Agrar inqirozning kuchayishi. paxta monokulturasi va uning iqtisodiy oqibatlari - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	626.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Agrar inqirozning kuchayishi. paxta monokulturasi va uning iqtisodiy oqibatlari

Купить

MAVZU:AGRAR INQIROZNING
KUCHAYISHI. PAXTA MONOKULTURASI
VA UNING IQTISODIY OQIBATLARI
K, G’aniyev


1. O’zbekistonda sanoat rivojlanishining bir tomonlama
xususiyati.

2. Paxta yakkaxokimligi va uning salbiy oqibatlari.

3. O’zbekistonda XX asrning 70-80 yillarida paxta
yakkaxokimligi va agrar tanglikning keskinlashuvi RE JA:

Mustabid tizim va uning zo’ravonlik usullari, iqtisodiyotning qattiq
markazlashgan xolda rivojlantirilishi O’zbekiston sanoati rivojlanishida
jiddiy ziddiyatlar kelib chiqishiga sabab bo’ldi.
Sanoatni rivojlantirishda O’zbekiston metropoliyaning sanoat jihatidan
rivojlangan mintaqalarining paxtaga bo’lgan ortib boruvchi extiyojini
ta’minlashidek yaramas konsepsiyaga qat’iy amal qilinardi.
Biroq sanoat quvvatlarini oshirish esa ekstensiv usullar bilan, ya’ni
asosan yangi sanoat ob’yektlari qurish, shuningdek, ishlab turgan sa’noat
ob’yektlarini qayta qurish va kengaytirish hisobiga amalga oshiriladi.
Markaz tomonidan ishlab chiqilgan va besh yilliklar ana shunday tarizda
rejalashtirilgan bo’lib, ularga maxalliy sharoitda respublika rahbariyati
tomonidan ba’zi aniqliklar ham Markazning ruxsati bilan qilinardi.
Rejalashtirilgan yo’l-yo’riqlar odatdagidek jadallashtirish va
"qistash" siyosatga asoslangan bo’lib, O’zbekiston uchun sa’noatni
haddan tashqari oshirilgan rivojlantirish xajmlari va sur’atlarida
belgilanardi. Odatda, reja yo’nalishlarini harakatga keltiruvchi mexanizm
davlat tomonidan ajratilgan yopirilma kapital (70%gacha) bo’lib, ular
asosan og’ir industriya tarmoqlariga mo’ljallanardi.

Biroq O’zbekiston SSR sanoatiga
bildirilayotgan yuksak talablar bu yerda
yangi (ilg’or) texnologiyalarni, zamonaviy
fan va texnika yutuqlarini joriy qilish bilan
hamoxang emasdi. Bu esa muqarrar ravishda
belgilangan rejaning bajarilmasligiga va
boshqa nomutanosibliklarga olib kelardi,
bular ayniqsa sanoatning yengil, oziq-ovqat
va boshqa tarmoqlarida aniq ko’zga tashlanar
edi.
Besh yillik rejalarning bajarilishi bir
tomonlama xususiyatga ega edi. Asosiy
e’tibor mashinasozlikni, metallurgiya, kimyo
sanoatlarini, shuningdek yoqilg’i energetika
majmui tarmoqlarini rivojlantirishga, ayniqsa,
gaz qazib olishni ko’paytirishga qaratilardi.
Markazning fikri va mo’ljallariga ko’ra, 1970
yilga kelib O’zbekiston gaz qazib olish va
mineral ug’itlar ishlab chiqarish bo’yicha
ittifoqda uchinchi o’rinni, mashinasozlik va
metallga ishlov berish xajmi bo’yicha
to’rtinchi o’rinni egallab, ittifoqni gaz va
boshqa xom ashyo bilan ta’minlovchi
respublikaga aylanishi lozim edi.

Urushdan keyingi xar bir besh yillikda o’rta hisobda 100tagacha va
undan ham ko’proq sanoat ob’yekti ishga tushirildi. 1985 yilga kelib
O’zbekistonda bir yarim mingdan ortiq yirik ishlab chiqarish, ilmiy ishlab
chiqarish birlashmalari, kombinat va korxonalar bor edi. Bu davrga kelib,
sanoat maxsulotlari ishlab chiqarish 1940 yildagiga nisbatan 20 barovardan
ziyodrokq oshdi. Fan-texnika taraqqiyotini belgilab beradigan, ayniqsa
paxtachilik extiyojlariga mo’ljallangan tarmoqlar jadal rivojlantirildi. 80-
yillarning o’rtalariga kelib ularning umumiy sanoat ishlab chiqarish
xajmidagi salmog’i deyarli. 75%ga yetdi. Bo’lar asosan yengil va oziq-ovqat
sanoati tormoqlari, sur’atlari va salmog’ini qisqartirish (1984 yilda 25,2%
gacha) hisobiga sodir bo’ldi, bu tarmoqlardagi ishlab chiqarish belgilangan
reja marralariga yetish u yoqda tursin, balki amalda turgunlikka uchradi.


Asbob-uskunalar yillar davomida yangilanmadi, yangi texnologiyalar joriy
etilmadi, Yengil sanoatda "qoldiq prinsipi" bo’yicha munosabatda bo’lish
joylarda ishlab chiqariladigan iste’mol mollarining o’sishini tobora qisqartirib,
ularni chetdan keltirishni ko’paytirdi.

Yengil va oziq-ovqat sanoatiga qaraganda, ko’p tarmoqli mashinasozlik
industriyasi (shu jumladan, uning yangi tarmog’i-traktorsizlik), kimyo, neft,
ko’mir, gaz, kon-ruda, oltin qazib olish va ayniqsa energetika sanoatlari jadal
rivojlantirildi. 60-80 yillarda O’zbekistonda Angren, Navoiy, Chorvok,
Toshkent va boshqa yirik elektr stansiyalar barpo etildi hamda ishga tushirildi.

Shuningdek, Chirchiq-Bo’zsuv gidroelektrostansiyalar kaskadi tiklandi, uning
umumiy quvvati 300 ming kvt.dan ortiqroq edi. Markaziy Osiyo mintaqasida
eng yirik bo’lgan va quvvati 3 mln.kvt. bo’lgan Sirdaryo GRESi barpo etildi.
Natijada respublikada elektr quvvati ishlab chiqarish 1985 yilda 1940
yildagiga nisbatan deyarli 180 baravar ko’paydi.

Mashinasozlik va metallga ishlov berish O’zbekiston sanoatining eng muxim
tarmoqlariga aylandi, ular xalq xo’jaligini texnika bilan qayta qurollantirishda
ham yetakchi o’rin egalladilar. Ularning ulushiga respublikadagi yalpi
maxsulotning yarmidan ko’prog’i (57,7%), asosiy ishlab chiqarish
fondlarining 1/3 qismidan ko’prog’i - 31,5%i tug’ri keldi.Sanoat ishlab
chiqarishda band bo’lgan axolining 66,3%i mashinasozlik zavodlarida mexnat
qildi.

80-yillarning boshlarida respublikada extiyot qismlar olib kelinib
yigiladigan 100dan ortik korxona faoliyat ko’rsatdi. Ular orasida
paxtachilikka mo’ljallangan qudratli traktorlar ishlab chiqaradigan
Toshkent traktor zavodi (TTZ), paxta terish mashinalari chiqariladigan
"Toshqishloqmash" zavodi, boshqa qishloq xo’jalik qurollari va
asboblari ishlab chiqaradigan "O’zbekqishloqmash" va
"Chirchiqqishloqmash", Toshkent ekskovator zavodlari va boshqa
ko’pgina korxonalar bo’lib, ularning maxsulotlariga respublikada va
uning tashqarisida talab katta edi.


O’zbekiston SSSRda bogdorchilik, sabzavotchilik va uzumchilik uchun
mo’ljallangan mashinalar, pillachilik va chorvachilikdagi jarayonlarni
mexanizatsiyalash mashinalari ishlab chiqarilmasdi. Mashinasozlikning bir
tomonlama xususiyatga ega ekanligi O’zbekiston qishloq xo’jaligidagi
ko’pgina ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashga xalaqit berardi, bu
jarayon boshqa respublikalarga nisbatan ancha-muncha past edi.

60-70 yillarda respublikada yirik oltin qazib chiqarish sanoati yaratildi va
nufuzli tarzda rivojlana boshladi, oltin ishlab chiqarish majmualari fabrikalari,
oltin saralash kombinatlari, shuningdek, mis rudasini qayta ishlash kombinatlari
foydalanishga topshirildi. Shu bilan birga, jaxon andozalariga javob beradigan
yuqori sifatli oltin olina boshlandi. Lekin bu boyliklar to’laligicha Markazga
olib ketilar, O’zbekistonga ega xech qanday nafi tegmas edi.

O’zbekistonning hayotiy muxim tarmoqlari va yirik korxonalarining aksariyat
qismi (kariyb 70%), shu jumladan, rangli metallurgiya korxonalari bevosita
ittifok vazirliklariga bo’ysunardi; respublika o’zi ishlab chiqarayotgan
maxsulotning egasi emadi. Oltin, uran, rangli metallar va boshqa foydali
kazilmalarni kazib olish va tashib ketish bilan markaziy organlar O’zbekiston
rahbar organlarining roziligisiz va ularning nazoratisiz o’zlari shugullanishar va
tasarruf qilishardi.

O’zbekiston iqtisodiyotida kimyo industriyasi ustivor urinlardan birini egallardi.
O’zbek kimyosining tungichi Chirchiq elektr kimyo kombinati bo’lib, u urush
arafasida (1940 yil) ishga tushirilgan edi. Urushdan keyingi yillarda Kukon
superfosfat zavodi (1947) va Samarkand Superfosfat zavodi (1955) barpo etildi
hamda foydalanishga topshirildi, sungra birin-ketin Fvrg’ona azotli ugitlar zavodi,
Navoiy kimyo kombinati va Olmalik kimyo zavodi ishga tushirildi. 50-60
yillarda O’zbekistonda kimyo industriyasining yangi tarmogi - gidroliz sanoati
yaratildi. Ana shu yillarda Andijon gidroliz zavodi, Fvrg’onadagi furun birikmalari
zavodi, Yangiyo’l biokimyo zavodi barpo etildi. 80-yillarning o’rtalariga kelib
respublikada plastmassa, sun’iy tolalar, usimliklarni ximoya qilish vositalarini
ishlab chiqarishniyo’lga kuygan 20ta sanoat korxonasi ishlab turardi.
1985 yilga kelib O’zbekistonning kimyo korxonalari umuman SSSRda joylashgan
korxonalarning 10%ini tashkil etardi.
Sovet xo’jalik tizimining mutsabidchilik xususiyatiga ega bo’lganligi nafakat
respublika sanoatining, shu bilan birga butun iqtisodiyotning bir tomonlama
rivojlanishini oldindan aniq belgilab kuydi va O’zbekistonning boshqa
respublikalar bilan iqtisodiy munosabatlarida jiddiy kiyinchiliklar tugdirdi.


O’zbekistondagi zavod va fabrikalarning ko’pchiligi davlat (ishlab chiqarish) rejalarini
bajarishni uddalay olmasdi. Birgina 1975 yilda respublikadagi 527 ta korxona ishlab
chiqarish rejasini bajarmadi. Asbob-uskunalar ko’p vakt bekor turib kolar, ishlab
chiqarish quvvatlaridan yetarli foydalanilmasdi. Sanoat korxonalarining ko’pchiligi bir
maromda ishlamas, sifati past maxsulotlar ishlab chiqarardi. Texnikaviy jihatdan
kaloklik va mutaassiblik xollari qiyinchilik bilan barham toptirilardi. Mashinasozlik va
boshqa zavodlar eskirib kolgan konstruksiyadagi maxsulotlar chiqarishardi. Yengil ozik-
ovkat sanoati esa "koldik" pritsipiga boglab qo’yilgan edi.

O’zbekiston sanoati ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishning juda
past darajasi bilan ajralib turardi. Qo’l mexnati bilan band bo’lgan ishchilarning
salmog’i o’rta hisobda 48,7%ga yetardi. Ko’pgina korxonalarda ishlab chiqarish
quvvatlarining ko’pi bilan 70%idan foydalanilardi va ular ham tulik ish bilan ta’min
etilmagandi.

O’zbekiston sanoatining to’zilishi va xududiy joylashtirilishida yo’l qo’yilgan nuksonlar
shunga olib keldiki, 80-yillarda respublikada sanoat ishlab chiqarishdagi deyarli barcha
usishlar xom ashyo va resrs tarmoqlari (paxta tozalash, yokilgi sanoati, kora va rangli
metallurgiya) hisobiga ta’minlandi. Ularning umumiy ishlab chiqarish xajmidagi ulushi
60%ga yetdi, xolbuki, mashinasozlik va metallga ishlov berish sanoatining salmog’i
fakat 16%ni tashkil etgan bo’lib, bu ikki banddan kamrok ko’tarilganligini anglatardi.

Bu respublikalararo noekvivalent, nooqilona alokalarga olib keldi, bunday sharoitda
O’zbekistondan xom ashyo va chala maxsulotlar tashib ketilar, bu yerda esa boshqa
resurslar va asbob-uskunalar bilan bir qatorda o’zi chiqargan xom ashyo va chala
maxsulotlarni tayyor maxsulotlarga aylantirilib qaytarib olib kelinardi.


Respublikada axolining usish sur’atlari barqaror yukori (yiliga 2,5-3%) bo’lgani xolda bu yerda
bandlikni ta’minlash va mexnat resurslaridan samarali foydalanish dasturi ishlab chiqilmadi.

Iqtisodiy muammolardan tashqari yangi ijtimoiy, milliy, ekologik va boshqa muammolar ham
vujudga keldiki, bu omillar umumiy vaziyatni yanada murakkablashtirdi. Biroq bu xol ittifok
rahbariyatini kamrok qiziqtirardi, chunki maxalliy xalkning manfaatlari, ularning extiyojlari va
talablari ularga begona edi. Respublika rahbarlarining kadrlar siyosatini o’z xalqi manfaatlari
yo’lida xar kanday, xatto jur’atsizlik bilan tugirlashga bo’lgan ozgina urinishi ham Markaz
tomonidan millatchilik kurinishi, umumittifok manfaatlarini pisand kilmaslik deb baxolardi.

. Urushdan keyingi yillarda ana shu maqsad uchun xunar-texnika ta’limi (XTT) tizimi, bevosita
ishlab chiqarish jarayonining o’zida esa alohida brigada va kurs ta’limi tashkil qilingan edi. 1940
yilda tashkil etilgan davlat mexnat resurslari tizimiga xunar, temiryo’l, kurilish bilim yurtlari,
shiningdek, fabrika-zavod ta’limi (FZT) maktablari ko’rardi, ular respublikaning yirik ishlab
chiqarish korxonalari xo’zurida o’quv-ishlab chiqarish bazalari sifatida ishlab turardi. Fakat
urushdan keyingi dastlabki besh yil ichida bilim yurtlari va FZT maktablari 45 ming yosh malakali
ishchilar tayyorlab berdi, bu ishchilar O’zbekiston iqtisodiyotining rivojiga katta xissa kushdilar.

. Fakat 1980-1985 yillarning o’zida O’zbekiston XTT tizimida 687,5 ming kishi ta’lim oldi, xunar-
texnika bilim yurtlari soni 488tadan 567 taga yetdi1.O’rta xunar-texnika bilim yurtlarining
o’quvchilari mutaxassislik bilan bir qatorda o’rta ma’lumot ha

Biroq bilim yurtlari va FZT maktablarining aksariyat qismi yaxshi jixozlangan binolarga, maxsus
bezatilgan kabinetlar va ustaxonalarga ega emasdi, o’quv qo’llanmalari, malakali o’qituvchilar
yetishmasdi. Bilim yurtlarida maxalliy millat o’qituvchilarining salmog’i nixoyatda past darajada
(20-25%dan oshmasdi), ayniksa, izlar juda kam edi. Durust turar-joy, maishiy shart-sharoitlarning
yukligi tufayli yoshlarning muayyan qismi ishlab chiqarishda muxim urnashib kolmasdi.


Fakat 1980-1985 yillarning o’zida O’zbekiston XTT tizimida 687,5 ming kishi ta’lim
oldi, xunar-texnika bilim yurtlari soni 488tadan 567 taga yetdi1.O’rta xunar-
texnika bilim yurtlarining o’quvchilari mutaxassislik bilan bir qatorda o’rta
ma’lumot ham olishardi. Biroq XTT tizimi o’quv yurtlarining 2/3 qismi qishloq
xo’jaligi uchun ishchilar tayyorlash yunaltirilgan edi. Sanoatda malakali ishchi
kadrlarning tankisligi sezila boshladi. Shuning uchun sanoat korxonalari o’zlari
uchun bevosita korxonalarda kadrlar tayyorlashga majbur bo’ldilar. 60-80 yillarda
O’zbekiston korxonalarida respublikadagi ishchilarning 3/4 qismi tayyorlandi.

Sanoatni rivojlantirishning muxim omili malakali mutaxassislar bo’lib, ularni
respublika oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimi tayyorlab berardi. Fakat 1985 yilning
o’zida o’quv yurtlarining 13 mingdan ortik bitiruvchilari sanoat korxonalariga,
kurilish tashkilotlaridagi, transport va aloka xizmatlaridagi mutaxassislar safini
tuldirardilar.

Mustabid to’zum oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimi orkali ommaviy kasblar bo’yicha
kadrlar tayyorlash kabi "yalpi miqdor" uchun; mablag’larni taksimlash vaktida
esa "koldik" pritsipi bo’yicha ishlashni davom ettirdi. Kadrlar siyosatidagi bo’zi
lishlar, xato va nuksonlar yildan-yilga ortib bordi. O’zbekistonning ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotiga tuganok bo’ldi. O’zbekiston SSR rahbariyati esa
Markazning irodaviy yo’l-yo’riqlariga moslashib kolganligi sababli bu
kamchiliklarga barham berish yuzasidan qat’iy choralar kurmadi.

Stalin ma’muriyati kommunizmga jadal yurishdan iborat xayoliy rejalarini
ro’yobga chiqarish maqsadida odatdagidek qishloqda ma’muriy-tazyik
o’tkazishga zo’r berdi. Jamoa va davlat xo’jaliklaridan davlatga maxsulot yetqazib
berishni keskin oshirish talab qilindi, bunda xo’jalik imkoniyatlaridan emas, balki
davlat extiyojlaridan kelib chiqildi.


Urushdan keyingi davrda O’zbekistonning agrar ishlab chiqarish extiyojlari uchun
umumiy mablag’lar xajmining bor-yo’gi 7%i ajratildi. Davlatning jamoa xo’jaliklariga
"yordami" asosan texnika yetqazib berishdan iborat bo’ldi, bu texnika esa MTSlar
tasarrufida edi. Shu bilan birga, jamoa xo’jaliklari maxsulotlariga belgilangan xarid
narxlari urushdan oldin qanday bo’lsa, shundayligicha saqlanib qoldi, vaxonalki, dexqon
xo’jaliklari oldidan sanoat maxsulotlarining narxlari esa 20 barovar ortdi. Natijada davlat
qishloq xo’jalik maxsulotlarini deyarli tekinga oladigan bo’ldi.

Dexqon xo’jaliklaridan kesib olingan sug’oriladigan yerlar, bog’lar, uzumzorlar jamoa
xo’jaliklariga berildi. Urushdan keyingi yillarda tomorqa uchastkalari haqiqatda qishloq
mexnatkashlarining qo’shimcha maxsulot olish manbai bo’lib to’rgan bir paytda bu
siyosat amalga oshirilgan edi. Buning ustiga jamoa xo’jaliklari o’z a’zolarining qilgan
mexnatlariga xaq to’lash imkoniyatlariga ega emasdilar. Yoziladigan mexnat konunlari
esa avvalgidek ramziy xususiyatga ega edi.

Urushdan oldingi tartiblar saqlab qolindi, ular kolxozchilarning bir joydan
ikkinchi joyga ko’chib borish erkinligini cheklab ko’ygan edi. Ular, avvalgidek pasportga
ega bo’lish xuquqidan maxrum edilar, vaqtincha mexnatga layoqatsizligi uchun xaq
to’lash, mexnat ta’tili, pensiya ta’minoti ularga tatbik etilmasdi, o’zbek kishlogining
ijtimoiy soxasi butunlay e’tiborsiz xolatda edi.

. Urush tamom bo’lgandan keyin Markazning paxta yetishtirishni ko’paytirish soxasidagi
siyosati uta tajovo’zkor xususiyat kasb uetid. Mustabid to’zumning paxta maxsulotiga
bo’lgan extiyojini ta’minlash maqsadida ittifok direktiv organlari 1946 yil fevralda
maxsus qaror kabul qildi, unda O’zbekistonda paxta yetishtirishni besh yillikda 2,5
baravar ko’paytirish qat’iy talab qilindi. Markaz bu qaror kanday bajarilayotganligini
doimiy ravishda nazorat qilib turdi. Reja topshiriklarni bajarmaslik "jinoiy ish" deb
baxolandi.


Respublikada paxtachilikni yuksaltirish uchun barcha tashkiliy va moddiy resurslardan keng
foydalanildi

. Agrar sektorni texnika bilan ta’minlashga e’tibor berildi. 1949 yilda SXM-48 rusumli paxta
terish kombaynlari dalalarga chiqdi. 1953 yilda paxta terish mashinalari soni 13813 taga
yetdi. Ayni vakta kusak chuvish, kusak terish mashinalari va boshqa texnikalarni ishlab
chiqarish yo’lga qo’yildi.

. 1949 yil aprelda respublika xukumati tomonidan "Mirzachulni yanada o’zlashtirish tadbirlari
tugrisida" qaror kabul qilinishi suv muammosiga bo’lgan e’tiborni yanada kuchaytirdi. 1950
yilda o’zlashtirilgan yer maydonlari 281,4 ming ga.ni tashkil etdi 1
. Янги ўзлаштирилган
ерларга асосан пахта эқиларди .

O’zbekiston rahbariyati qishloq iqtisodiyotini xar tomonlama rivojlantirishdan manfaatdor edi,
shuning uchun ham paxta yetishtirish bilan bir qatorda qishloq xo’jaligining boshqa
tarmoqlarini ma’lum darajada bir xil kiymatga ega bo’lgan resurslar bilan ta’minlashga intildi.

Xususan, respublika axolisining moddiy axvolini yaxshilashga yordam beradigan ozik-ovkat
ekinlarini ma’lum miqdorda yetishtirishga e’tibor berdi. Biroq bu xol Markazning
yakkaxokimligini kengaytirishga karatilgan imperiyacha yo’liga zid kelardi. 1947 yilda
O’zbekistonning ma’yaul xodimlarini Moskva "maxalliy vazifalar foydasiga umumdavlat
manfaatlarini unutib kuyish"da aybladi. Markazning direktiv yu-yo’riqlariga muvofik ustunlik
fakat paxtachilikka karatildi.

. Natijada 1952 yilda O’zbekiston davlatga 2 mln. 367ming t. paxta topshirdi, bu 1940
yildagiga nisbatan deyarli ikki baravar ko’p edi. Biroq bu usishga agrar ishlab chiqarishni
rivojlantirishdagi ob’yektiv soglom jarayonlar tufayli emas, balki o’zbek dexkonlarini
ayyovsiz ishlatish hisobiga erishildi.
 1
H.Sodiqov, R.Shamsutdinov, P.Ravshanov. Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi
davrida. T., “Sharq”, 2000, 354-bet

Paxta yakkaxokimligini mustaxkamlashga karatilgan bu imperiyacha
siyosat respublika qishloq xo’jaligining umumiy axvoliga jiddiy ta’sir
ko’rsatdi. Masalan, 50-yillarning boshlarida O’zbekiston ekin
maydonlarini urishdan oldingi darajasiga yetkazib bo’lmadi. Don ekinlari
yalpi hosili 1940 yildagi 615,1 ming t.dan 443 ming t.ga, o’zum 1302
ming t.dan 840,2 ming t.ga, poliz ekinlari 331,9 ming t.dan 153,4 ming
t.ga tushib koldi. Ayni vaktda sabzavotlar hosildorligi gektariga 152
tn.dan 73 t.ga, poliz maxsulotlari 84t.dan, 66 t.ga tushib koldi va xokazo.


. Fermalarning aksariyat qismi mexanizatsiyalash u yokda tursin, o’zlari nixoyatda nochor
axvolda edi. Masalan, "Savoy" davlat xo’jaligida 571 bosh koramol bo’lgani xolda fakat 80
bosh sigadigan bitta molxona mavjud edi. Qolgan sigir va buzoqlar vaqtincha moslashtirilgan
binolarda saqlanar, xatto ularning eshik va romlari ham yuk edi. Ko’pgina xo’jaliklarda axvol
bundan ham yomon edi.

1953 yilda respublikada barcha turdagi xo’jaliklarda 1321 ming bosh koramol mavjud bo’lib,
1940 yildagiga nisbatan 372,1 ming bosh kam edi. Buning natijasida gusht maxsuloti sezilarli
ravishda" pasayib bordi, ayniksa, koramollardan olinadigan gusht kamayib ketdi. Agar 1945
yilda yalpi gusht yetishtirish 73,5 ming t.bo’lgan bo’lsa, 50-yillarning boshlariga kelib fakat 57
ming t.gusht yetishtirildi.

Qishloq xo’jaligida yangilangan ustivor yo’nalishlar dasturi kommunistlar partiyasining 1953
yil sentyabr plenumida qo’yilgan edi. U "kommunizmga sakrash"ga urinishlardan chekinishni,
avvalgi agrar yo’lni yumshatishni nazarda tutardi: qishloq xo’jalik ishlab chiqarishni
jonlashtirish uchun jamoa xo’jaliklarning karzlari bekor qilindi, kolxozga maxsulotlar yetkazib
berish xajmi birmuncha kamaytirildi, qishloq xo’jalik maxsulotlari narxi bir oz oshirildi.

Xukmron organlarning qishloq xo’jaligiga ajratiladigan kapital mablag’larni ko’paytirishga,
qishloqning ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirishda fan va texnika yutuklaridan
foydalanishga intilishi yakkol ko’zga tashlandi. Paxtachilikni mexanizatsiyalash, yangi
mashinalar va mexanizmlarni o’zlashtirish, dexkon xo’jaliklarining texnika bilan ta’min
etilishini kuchaytirish soxasida tashkiliy chora-tadbirlar belgilandi.

. Qishloq joylarida kasalxonalar, maktablar, uy-joylar avvalgiga nisbatan kengroq miqyosda
qurila boshladi, xodimlarning ayrim toifalariga pensiyalar joriy etildi.

Amalga oshirilgan chora-tadbirlar qishloq iqtisodiyotining jonlanishiga birmuncha turtki berdi.
1960 yilda respublikada yetishtirilgan barcha qishloq xo’jalik maxsulotlari 1950 yildagiga
nisbatan sezilarli darajada ortiq bo’ldi. Chorvachilikda ham ba’zi umidbaxsh siljishlar ko’zga
tashlandi.


Mustabid to’zumning ana shu illatlari 1965 yilda e’lon qilingan navbatdagi "yangi" agrar
yo’lni ham "ayab" utirmadi, usha vaktda qishloq xo’jaligini yuksaltirishga doir taklif etilgan
dasturda iqtisodiy munosabatlar mexanizimini yangilash, moddiy ragbatlantirish
imkoniyatlaridan yanada tularok foydalanishga karatilgan ijobiy chora-tadbirlarni, ya’ni
jamoa davlat xo’jaliklariga birmuncha iqtisodiy mustaqillik berishni nazarda to’tgan edi.

Shuni ham aytib o’tish joizki, O’zbekiston rahbariyati qishloq iqtisodiyotini yuksaltirish
vazifalarini xal qilish borasida ba’zi yangi elementlarni joriy etishni qo’llab-quvvatladi,
ammo paxta terimi davriga kelib "otalik yordami" nikobi ostida sanoatdagi yuz minglab
ishchi- xizmatchilarni, talabalarni, maktab o’quvchilarini va shaxar axolisining boshqa
tabakalarini o’zok muddatga shaxardan qishloqka yuborishdek eski illatni yana davom
ettiraverdi.

XI besh yillikning oxiriga kelib jamoa pudrati asosida ishlayotgan bo’linmalarning umumiy
soni respublikada 30,6 mingtaga, ularda band bo’lganlar soni 799,3 ming kishiga yetdi.1985
yilda jamoa va davlat xo’jaliklarida jamoa pudrati asosida ishlayotgan brigadalar va
zvenolarga ekin maydonlarining 47,7%, traktorlarning 41,6%, qoramollarning 15,8%,
cho’chqalarning 9,7% va mayda mollarning 40,4%i biriktirib qo’yilgan edi.

. O’zbekistonda ulka iqtisodiyotining mustamlaka yo’nalishida bulishi, paxta
monopoliyasining ortib borishi axvolni yanada murakkablashtirdi. Umuman, mamlakat va
respublika qishloq xo’jaligida vujudga kelgan vaziyatga baxo berib, shuni aytish kerakki,
unda maxsulot ishlab chiqarish sur’atlari tobora pasayib borganligi ko’zatilgan. Masalan,
tukkizinchi besh yillik (1971-1975) ning SSSR qishloq xo’jaligida yalpi maxsulot ishlab
chiqarish soxasidagi reja topshiriklari fakat 64%, uninchi besh yillikda (1976-1980) 56%
ado etildi. Jamoa xo’jaliklaridagi yalpi rentabellik 1970 yildagi 34% dan 1980 yilda 0,4%ga
tushib koldi, davlat xo’jaliklarida tegishli ravishda 22%dan 1,0ga kamaydi. Agar 1970 yilda
mamlakatdagi jamoa xo’jaliklaridagi 8,1 mlrd. sum foyda olgan bo’lsalar, 1980 yilda 0,2
mlrd. sum zarar ko’rdilar.


O’zbekistonda ham shunday axvol yuz berdi. Chunonchi. Chunonchi, mexnat unumdorligi bu
yerda 1970-1980 yillar oraligida fakat 17% ortdi, be rejadagidan 2,5 baravardan ziyod kam edi.
Zarar kurib ishlayotgan xo’jaliklar soni ham ortib bordi. 80-yillarning boshlarida respublikadagi
davlat va jamoa xo’jaliklarining uchdan bir qismidan ko’prog’i zarar kurib ishlayotgan edi.
Ozik-ovkat masalasi yildan-yilga keskinlashib bordi.

1982 yilda bo’lib o’tgan KPSS MKning may plenumida sovet qishloq xo’jaligi
samaradorligining past darajada ekanligi sababli yana bir bor muloxaza qilib kurildi, unda
maxsus ozik-ovkat dasturi kabul qilindi. Biroq mazkur dastur tub o’zgarishlarga olib
kelmadi.Avvalgidek bu dastur ham boshqaruvning eskicha tizimi andozasida ishlab chiqilgan
bo’lib, o’zida turgunlik davri izlarini saqlab kolgan chala yarim xolda edi.

dasturdagi ishlab chiqarish demokratiyasini chukurlashtirish, xo’jaliklarning mayda-chuyda
ishlariga aralashishlaridan voz kechish, qishloq ommasining agrar ishlab chiqarishni
boshqarishda ishtirok etishi zarurligi xakida balandparvoz so’zlarga qaramasdan, real hayotda
hamma narsa avvalgi ma’muriy-buyrukbozlik yo’lidan borishda davom etaverdi. Natijada
dasturda kutilgan yuksalish o’rniga tanazzul yuz berdi. Bu narsa ayniqsa agrar ishlab
chiqarishning samaradorligi va intensivligi soxasidagi ko’rsatgichlarda yaqqol namoyon bo’ldi.
Masalan, mexnat unumdorligi respublikada besh yillik mobaynida 13%ga kamayib ketdi.

Qishloq xo’jalik ekinlarining hosildorligi sezilarli ravishda pasayib ketdi. Jumladan, 1980 yilda
paxta hosildorligi 29,7s/ga.ni tashkil etgan bo’lsa, 1986 yilda fakat 24,3 s/ga bo’ldi.

"Erishilgan daraja"dan navbatdagi reja topshiriklarini belgilashdan iborat yaramas tajriba
qishloq xo’jalik ishlab chiqarishinining rivojlanishiga jiddiy tusik bo’ldi. U, bir tomondan,
"o’zokni ko’ra biladigan" rahbarlarning xo’jaliklarda maxsulot usishidagi resurslar
imkoniyatlarini yashirishga olib keldi. Ular mazkur imkoniyatlarning cheklanmaganligini
tushunishar edi. Ikkinchi tomondan, u xol ommaviy kushib yozishlarga, ko’zbuyamachilik,
aldashga olib kelardi. Xo’jaliklar shunday qilishga majbur edilar, chunki noreal reja
topshiriklarini bajarishning barcha manbalari tugugan edi.O’zbekistonda bu xol paxtachilikda
sodir bo’ldi, chunki ittifok rahbariyati paxta yetishtirishni muttasil ko’paytirib borishni kattik
turib talab qilardi.


Respublika rahbariyatining paxta yetishtirishni real muvozanatda saklash uchun mardonavor
urinishlariga qaramasdan, uning salmog’i yildan-yilga ortib bordi. Aytaylik, uning salmog’i, xatto
chor Rossiyani xukmronlik kilgan (1913y.) davrda 33,2%ni tashkil etgan bo’lsa, 1950 yilga kelib
56,6%ga teng bo’ldi, 80-yillarning o’rtalariga kelib 75%ga, bir qancha viloyatlarda esa undan
ham yukoriga ko’tarildi.

. Biroq Ittifok siyosiy rahbariyatini bu haqiqat kamrok qiziqtiradi. O’zbekistonning amalda paxta
yetishtirishni ko’paytirish imkoniyati tugagan va reja topshiriklari noreal tus olgan bir sharoitda
Markaz O’zbekistonda 2000 yilga borib paxtaning yalpi hosilini 8 mln.t.ga yetkazish dasturini
ishlab chiqdi. Paxta yakkaxokimligining salbiy oqibatlarini oklash va o’zbek xalqini mafko’raviy
ta’sir ostida saqlab turish maqsadida

Markaz O’zbekistonning SSSR xalk xo’jalik majmuida to’tgan alohida ahamiyatini zur berib
targib etardi. Mafko’raviy ta’sir ko’rsatishning turli-tuman vositalarini ishlatib, jamoatchilikning
fikriga "Paxta- o’zbek xalqining milliy iftixori", "Paxta - O’zbekistonning baynalmilal burchi"
kabi shiorlarni tinimsiz singdirishga harakat qildi. L.Brejnevning "Ok oltinni oltin qo’llar
yaratadi" degan "kanotli" so’zlari ko’p kavatli uylarning tepasida neon chiroklari bilan yonib
turardi, bu so’zlar minglab ulkan pannolar va plakatlarda takrorlangan edi.

Bu vaktga kelib paxta yakkaxokiligi milliy iqtisodiyotni va qishloq axolisi salomatligini zararli
usma kabi kemirardi. Markaz esa ozik-ovkat maxsulotlari yetkazib berish soxasidagi
shartnomalarni borgan sari barbod qilib kelardi. Buning ustiga mintaqalarga, shu jumladan,
O’zbekistonga ham o’zini-o’zi ozik-ovkat bilan ta’min etishni tobora kattikrok talab qilindi.

Adolatsiz narx siyosati tufayli axvol yanada murakkablashib bordi, qayta ishlovchilar
manfaatlarini uylab, paxta yetishtirishning nixoyatda sermexnat, serchiqim jarayon ekanligini
amalda e’tiborga olinmas, bu esa paxtakorlar manfaatlarini tugridan-tugri kuyishga olib
kelardi.Respublikaning paxtaning xarid qilish narxlarini qayta kurib chiqish, ularni paxtaning
sermexnat ekin ekanligiga moslashtirish xakida bir necha bor kilgan takliflariga qaramasdan,
narxlar nixoyatda pastligicha kolaverdi.


Shuni ham aytish kerakki, 80-yillarda o’zbek paxtasining xarid narxi jaxon narxlaridan 5 baravar kamrok edi.
Tugri, xar yili ittifok byudjetidan 1,5-2 milliard sum mablag’ O’zbekistonga kaytib kelardi, lekin bu xalkning
nafsoniyatiga tegadigan dotatsiyalar tarzida ko’tarilardi.

Dexqonlarning tomorqa uchastkalari qisqartirilib, ularga ham paxta eqildi. Dexqon farzandlari "baxtli
bolalik"ni butifos sepilgan paxta dalalarida o’tkazdilar. Ko’plari sariq kasalligidan vafot etdilar, zaxarli
moddalardan shikastlandilar. Paxta tufayli epidemiyalar paydo bo’ldi, dexqon dasturxonidan qut-baraka
ketdi.

Mamlakat iqtisodiy ahvolidagi murakkablik yangi siyosiy rahbariyat oldiga xo’jalik mexanizmini, ayniqsa,
agrar ishlab chiqarish mexanizmini yangilash vazifasini qo’ydi. 1965 yilning mart oyida taklif etilgan agrar
yo’l milliy daromadni qishloq xo’jaligi foydasiga qayta taqsimlashni, qishloq xo’ja lik mahsulotlari xarid
narxlarini oshirishni, boshqarishning ma’muriy usullaridan iqtisodiy usullariga o’tishni, shaxsiy yordamchi
xo’jaliklarga nisbatan qilingan noxaqliklarni bartaraf etishni, agrar tarmoqda fan-texnika taraqqiyotini joriy
etishni nazarda tutar edi.

Eng asosiysi, yerdan foydalanishning sotsialis
tok tizimi saqlanib qolgan bo’lib, qishloqdagi tovar ishlab
chiqaruvchilarni yerdan va ishlab chiqarish vositalaridan begonalashtirib qo’ygan edi. Buning oqibatida
salbiy holatlar ko’payib bordi. Natijada 80-yillarning boshlariga kelib Sovet Ittifoqi qishloq xo’jaligi tanglik
holatiga tushib qoldi.

O’zbekistonda XX asrning 70-80 yillarida 900 ta sug’orish tizimi, 92 ta gidrotexni
ka inshooti qishloq
xo’jaligi uchun ishlayotgan edi. 23 ta sun’iy dengiz — suv ombori kamsuvlikka mustahkam to’siq bo’lib,
ularda yerlarni cyg’orish uchun qariyb 10 milliard kub metr suv jamlangan edi. Bunday sun’iy dengizlar
orasida O’rta Osiyoda eng yiriklaridan hisoblangan Chorvoq suv ombori, Xorazm va Amudaryoning quyi
oqimidagi Tuyamo’yin suv ombori, Siradaryodagi Andijon suv ombori va boshqalar bor edi. Bu vaqtga kelib
juda katta yer massivlari qishloq xo’jalik oborotiga kiritildi. Masalan, agar 1946—1965 yillarda 600 ming ga
yer o’zlashtirilgan bo’lsa, 1966—1985 yillarda 1,6 mln. ga yer o’zlashtirildi. Bundan tashqari, 6,9 mln.ga
yerdagi yaylovlarga suv chiqarildi.

Respublikaning quriq yerlarida 160 ta davlat xo’jaliklari (sovxoz) tashkil etildi, 7,7 mln. kv. metr uy-joy
binolari, 37 ming o’rinli maktabgacha bolalar tarbiya muassasalari, 102 ming o’rinli umumta’lim maktablari
barpo etildi. O’zlashtirilgan yerlarda asosan paxtazorlar, bog’lar bunyod etildi, oziq-ovqat ekinlari
yetishtirildi. Quriq yerlarda yirik qishloq xo’jalik tumanlari vujudga keltiriddi, yangi shaharlar qad ko’tardi.


Bo’larning hammasi odamlar yashaydigan tabiiy muhiitga halokatli tarzda salbiy ta’sir kdldi,
xavfli kasalliklar va ulim darajasining ortishiga sabab buddi, insonning gen to’zilishida xatarli
o’zgarishlarni keltirib chiqardi.

. Kdiplokda keskin epidemiologik sharoit vujudga keldi, zaharlanishlar soni keskin ortdi, virusli
gepatit bilan ogriganlar ko’paydi, boshqa xavfli kasalliklar ham tarqala boshladi. Masalan, 80-
yillarning o’rtalariga kelib Xorazm, Buxoro va Krrakalpogaston Avtonom Respublikasida katta
yoshdagilarning 70%dan ortikrogi va bolalarning 80%dan ko’prog’i bitta yoki bir nechta
kasalliklar bilan ogrigan edi3.

Mustabid to’zumning ana shu illatlari 1965 yilda e’lon qilingan navbatdagi «yangi» agrar yo’lni
ham «ayab» o’tirmadi, o’sha vaqtda qishloq xo’jaligini yuksaltirishga doyr taklif etilgan
dasturda iqtisodiy munosabatlar mexanizmini yangi-lash, moddiy ragbatlantirish
imkoniyatlaridan yanada tularok, foydalanishga karatilgan ijobiy chora-tadbirlarni, ya’ni jamoa
va davlat xo’jaliklariga birmuncha iqtisodiy mustaqillik berishni nazarda to’tgan edi.

Mustabid tuzumning 70 yildan ko’proq davom etgan mustamlakachilik siyosati, uning
O’zbekiston va O’rta Osiyo mintaqasidagi boshqa respublikalarning tabiiy xom ashyo
resurslaridan o’ylamay-netmay foydalanishi, paxta yakkaxokimligining izchillik bilan joriy
etilishi bu yerda ko’p asrlar mobaynida vujudga kelgan va mavjud bo’lgan tabiiy muvozanatni
izdan chiqardi, juda murakkab ekologik muammolarni vujudga keltirdi, shular sababli Orol
muammosi xalokatli tus oldi.

Bu xududda eng qadimgi zamonlardan boshlab sug’orma dexqonchilik rivojlangan. Paxta,
uzum, shaftoli, o’rik va boshqa dexqonchilik va meva turlari yetishtirilgan, ulardan yuqori hosil
olingan. Bunda voxaning o’ziga xos qo’lay mikroiqlimi sabab bo’lgan, u ana shu yerda Orol
dengizini hosil qilgan. Shunday qilib, eng kadimgi zamonlardan buyon Orolbo’yida yashab
kelgan xalqlarning taqdiri Amudaryo, Sirdaryo va Orol bilan nixoyatda bogliq bo’lgan.

XIX asrning oxirida rus iqlimshunosi, geografi, Peterburg akademiyasining a’zosi
Aleksandr Ivanovich Voyeykov Orol dengizini keraksiz dengiz sifatida uni kuritishni taklif
kiladi1. Podsho xukumati uning alaxsirab aytgan bu taklifini amalga oshirishga ulgura olmagan
edi. Biroq, chorizmning mustamlakachilik siyosatini o’ziga xos usulda davom ettirgan sovet
xokimiyati mazkur taklifni juda ustamonlik bilan amalga oshirdi.


1960 yildan boshlab Amudaryo va Sirdaryo xavzalarida yangi yerlarni o’zlashtirish soxasida keng
miqyosli ishlar boshlab yuborildi, bo’lar uchun daryo suvini kushimcha ravishda tortib olish talab
qilinardi. Natijada Qoraqalpog’istonda paxtachilik bilan bir qatorda sholichilik ham yuksak
sur’atlar bilan rivojlandi. Biroq yerlarni o’zlashtirish ilmiy asosda olib borilmadi.

Dexqonchilikni rivojlantirish ham ekstensiv usulda amalga oshirilganligi sababli, suv
resurslarining asossiz ravishda haddan ortiq darajada isrof qilinishiga olib keldi. Orolda esa uning
"ulushi" berib turilmadi, bu esa dengizning ko’rib borishiga sabab bo’ldi. 80-yillar o’rtalariga kelib
Orol dengizining satxi 13,8 metr pasayib ketdi, suv xajmi 390 mln. kub.metr, maydoni 40 ming
kv.m. kamaydi.

Natijada Orol va Orolbo’yi muammosi jiddiy ravishda paydo bo’ldi. Endilikda yuzaga kelgan ana
shu ekologik va iqtisodiy muammolar faqat Orolbo’yi uchun emas, balki butun Markaziy Osiyo va
uning atrofidagi mamlakatlar uchun ham yaqqol ko’zga tashlanib turgan muammo bo’lib qoldi.

Orol dengizining ko’rib borishi bir qator salbiy xodisalarga olib keldi:

Birinchidan, suvdan foydalanishda va yerlarni o’zlashtirishda ilmiy asoslarning mavjud
emasligi, suvning talon-taroj qilinishiga, qishloq xo’jaligining ekstensiv rivojlanishi eski
maydonlarining shurlanishiga, bu maydonlar bir qismining qishloq xo’jalik oborotidan butunlay
tushib kolishiga sabab bo’ldi. Masalan,

O’zbekistondagi butun ekin maydonlarining 60%, Turkmanistondagi ekin maydonlarining 80%i
o’rtacha va kuchli darajada shurlangan. Olimlarning guvoxlik berishicha, bunday sharoitda
O’zbekistondagi ekin maydonlarining 30%, Turkmanistondagi ekin maydonlarining 40%i hosil
bermaydi. Binobarin, ana shu yerlardagi suv va boshqa resurslar ham lozim darajada samara
keltirmaydi. Qoraqolpog’istonda ham shunday axvolni qurish mumkin.

Ikkinchidan, dengiz suvining shiddat bilan pasayib borishi natijasida 3mln. ga.dan ortik kurigan
dengiz tubini kumli saxroga aylantirdi. Kuchli buronlar paydo bo’lib, to’zli kumlarni 4km yukoriga
va 200km kenglikka tarkata boshladi. Bunday bo’ronlar xar yili 6-9 marta, keyingi vaqtlarda esa
15 martagacha bulmoqda. Janubiy Orolbo’yidagi tuzli changlar esa 500km gacha bo’lgan
masofaga yoyilmoqda. Bu to’zli chang buronlari sharkka tomon 800km.gacha, ya’ni deyarli
Toshkent shaxrigacha yetib kelishi mumkin. Kuchli buronlar yordamida xar yili kurib kolgan
dengiz tubidan 150 mln. t.ga kadar to’zli changlar atrof muxitga tarqatilmoqda.


Uchinchidan, Orol dengizning qurib borishi saxro maydonlarining ortib, tukayzorlarning, ko’pgina
usimlik turlari, kushlar va xuyvonlarning kurilib ketishiga sabab bo’ldi. Qizilqum va Ustyurtning
sharqiy qismidagi o’simliklarning siyraklashib borishini kuchaytirbi, buning natijasida yaylovlarning
tabiiy imkoniyati pasayib ketdi, o’rtacha yillik hisobiga kariyib 5 mln.t. kimmatli ozukalar yukolib
bormokda.800 ming ga maydondagi kamish usadigan massivlar nobud bo’ldi, kadimdan saklanib
kelayotgan tukay usimliklari (0,3 mln.ga) yuk bo’lib ketish arafasida turibdi.

Turtinchidan, dengiz suvi satxining muntazam pasayib borishi mintaqaning iklim sharoitlarining
o’zgarishiga olib keldi. Orolbo’yining iklimi yanada keskin kontitentalrok bo’lib koldi. Sovuk
bo’lmaydigan kunlar soni ortib ketdi, yozda esa xavo xarorati 2 daraja issikrok bo’lib, kishda 2 daraja
sovukrok bo’lib turibdi, atmosferaning kurgok bulishi kuchaydi. Baxor cho’zilib ketadigan bo’lib koldi.
Natijada keyingi yillarda Korakalpogistonda paxtaning pishishi kiyinlashdi.

Beshinchidan, Amudaryo va Sirdaryo xavzalaridagi daryolarda foydalanilgan koleyektor suvlarining
tashlanishi natijasida suvning tarkibi yomonlashib bordi

. Daryo suvining minerallashuvi tufayli yer ostidagi toza linzalar ham minerallashdi. Bu xol
Orolbo’yining epidemiologik va sanitariya-gigiyena sharoitini keskinlashtirib, kasallik va ulimning
ortishiga olib keldi. Tabiatdagi salbiy o’zgarishlarning ta’siri ostida 1980 yildan boshlab kamkonlilik
bilan xastalanish 550 barovar ortdi va 10 ming axoli hisobiga 1160 kishi darajasiga yetdi. Bu
ko’rsatgich Rossiyada ana shuncha axoli soniga 2-3 xolatgina tugri keladi. Kon bosimining oshishi
kasalligi bilan ogrish keyingi 20 yil mobaynida 60 baravar, siydik toshi va jigar toshi kasalliklari bilan
xastalanish 7 barvar oshgan.

Korakalpogiston oshkozon raki, tuberqo’lyoz, virusli gepatit, allergiya, korin tifi kabi kasalliklar
bo’yicha SSSRda yukori urinni egalladi. Ayniksa bu yerda bolalar va xotin-kizlar orasida ulim ko’p
bo’ldi. Bolalar ona sutining zaxarli ekanligi bilan ham vafot etardi. Xar oyda kasalliklar 5 ming
kishining ulimiga sabab bo’ldiki, ularning ko’pchilik qismi bolalar edi. Ulim va kasallik darajasining
nixoyatda yukori ekanligi shundan dalolat beradiki, inson organizmi endilikda ekologik xolatlar
vujudga keltirayotgan zarbalarga bardosh beraolmayapti. Bu yerda inson ko’payishining zaiflashuvi
va maxalliy axoli genofondining tanazzuli sodir bo’ldi.

Oltinchidan, yerlarning kuchli shurlanishi tarixiy-madaniy muxitga va uning tarkibiy qismi bo’lgan
madaniyat yodgorliklariga to’zatib bo’lmas darajada zarar yetkazmokda. Masalan,

Korakalpogistonning Turtqo’l tumanida sugoriladigan maydonlarning yakinligi, ularning kuchli
shurlanishi natijasida miloddan avvalgi IV asrga taallukli Kuyikirilgan kal’adagi eng kadimgi
rasadxona tiklab bo’lmas darajada shikastlandi. Ellikkal’ada 50dan ortik eng kadimgi madaniyat
yodgorliklari bor edi.Xozir ulardan fakat 10tasi kolgan, Xorazmshoxlarning kadimgi qarorgoxi bo’lgan
Tuprokkal’a (milodiy I-IV asrlar) ham xalokat yokasida turibdi.


Ўзбекистон халқлари тарихи..1-қисм. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А.
Асқаров-Т.1992.

Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А.С.Сағдуллаев-Т.1997

O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik /
Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019.

Shamsutdinov R,Karimov Sh, Xoshimov S. Vatan tarixi 1-kitob. O’quv qo’llanma-
T.”Sharq”-2016

Эшов Б ., Одилов А . Ўзбекистон тарихи . 1- жилд . Энг қадимги даврдан XIX аср
ўрталаригача . Дарслик. – Т.: Янги аср авлоди, 2014.

Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.,2000

v Asosiy adabiyotlar

ETI BORI NGI Z UCHUN
RA HMAT

Agrar inqirozning kuchayishi. paxta monokulturasi va uning iqtisodiy oqibatlari

Купить