Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari - Экономика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	181.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Экономика

Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari

Купить

Mavzu: Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari
REJA:

KIRISH

1. BOZOR TUSHUNCHASI VA BOZORNNG VAZIFALARI
2. BOZORNING IQTISODIY MAQSADLARI VA VAZIFALARI.

3. BOZORNING TURLARI VA SHAKLLARI

KIRISH
Bozor mexanizmi davlat tomonidan tartibga solishsiz
ishlay olmaydi. Davlatning tartibga solishsiz normal bozorning
bo‘lishi mumkin emas. Bu davlatning xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning faoliyatiga bozor mexanizmining ishlashi uchun
normal sharoitlar ta’minlash, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni
hal qilish maqsadida ta’siridir. Iqtisodiyotning davlat tomonidan
tartibga solinishi o‘z ichiga turli: byudjet-soliq, pul-kredit,
ma’muriy shakllarni oladi. Ma’muriy tartibga solish, masalan,
majburan kartellashtirish, korxonalarni ochish uchun ruxsat olish
va hokazo kabi choralar yordamida amalga oshiriladi. Byudjetsoliq
shaklida tartibga solish byudjetining daromad va xarajat
qismlarini tenglashtirishni ko‘zda tutadi. Tanqislik bilan
moliyalashtirish inflyatsiya jarayonlarini kichraytiradi, ularga turtki
va zamin bo‘ladi. Shuning uchun davlat byudjetni
muvozanatlashtirishga intiladilar, pul-kredit shaklida tartibga
solish foiz stavkalarini o‘zgartirishni, «ochiq bozor»dagi amallar
(operatsiyalar)ni, majburiy bank zaxiralarining me’yorlarini
o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi.
Xo‘jalik yuritishning bozor tizimiga xos bo‘lgan rag‘batlar va
tamoyillarning samaradorligini ijobiy baholagan holda unga xos
bo‘lgan salbiy tomonlarni ham inkor etib bo‘lmaydi, ular iqtisodni
nomo‘’tadil rivojlanishi tendensiyalari (inflyatsiya, ishsizlik, o‘sish
sur’atlarining pasayishi), daromadlarning taqsimlanishidagi
tengsizlikning kuchayishiga olib keluvchi tendensiyalarni yuzaga
keltiruvchi, ijtimoiy ne’matlar ishlab chiqarish va xizmatlar
ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan sohalarni rivojlantirish
imkoniyatlarini cheklovchi bozor qonunlarining amal qilishning
oqibatlaridir.
Shuning uchun hozirgi zamon bozor tizimi uchun iqtisodiy
rivojlanishga davlatning aralashishi zarurdir. Buning miqyosi va
shakllari har bir mamlakatda turlicha variantlardadir. Ammo bozor
iqtisodiyotida davlatning iqtisodiy vazifalarini kengaytirish uchun
obyektiv chegaralar mavjuddir. Bozor mexanizmining
harakatlarini to‘g‘rilab, uning salbiy tomonlarini yumshatib turar
ekan davlat bozor narxlarini shakllantirishning asoslarini va erkin
raqobatni buzilmasligi kerak.

BOZOR TUSHUNCHASI VA BOZORNING VAZIFALARI

Zamonaviy bozor xo‘jaligi
Ishlab chiqarish va xo‘jalik yuritishning ijtimoiy shakllarining rivojlanishi
tadriji (evolyutsiyasi) asosida butun jamiyatning va alohida olingan har bir
individning talab va ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirilgan ijtimoiylashtirilgan
tovar ishlab chiqarishning faoliyat yuritishi bo‘lgan Zamonaviy bozor tizimining
vujudga kelishiga olib keldi.
Bozor xo‘jaligi – iqtisodiyotni tashkil qilishning tovar ishlab chiqarishga
asoslangan, ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi o‘zaro harakatini Bozor
vositasida ta’minlovchi ijtimoiy shaklidir.
Bozor – tovar va pul muomalalarining o‘zaro qat’iy harakatlari asosida vujudga
keluvchi Iqtisodiy munosabatlarning tizimidir.
Bozorning klassik modeli quyidagi xususiyatlar bilan ta’minlanadi:
• nima ishlab chiqarish, nimaga va qanday sotishni o‘zlari mustaqil
tovar ishlab chiquvchilarning ko‘pligi;
• kimdan mahsulot sotib olishni o‘zlari mustaqil hal qiluvchi mustaqil
iste’molchilarning ko‘pligi;
• qiymat bo‘yicha zamonaviy almashinuv;
• talab va taklif asosida narxlarning stixiyali belgilanishi;
• qayta ishlab chiqarish jarayonlarining stixiyali ravishda tartibga
solinishi;
• erkin raqobat, kapitalning «erkin qayta qo‘yilishi».
Hozirgi zamon sharoitlarida bozor o‘zini-o‘zi tartibga solishdan tartibga
solinuvchiga aylanadi, bu esa bozor xo‘jaligining subyekt-obyekt tuzilmasining
murakkablashishiga olib keladi.
Bozor xo‘jaligining subyekt-obyekt tuzilmasi, bu - bozor subyektlari
o‘rtasidagi munosabatlar tizimi bo‘lib, ularning maqsadlarini, turli tomonlarga
yo‘naltirilib, yo‘l-yo‘lakay muqobil kelishiluvchi iqtisodiy manfaatlarini, bozor
aloqalarining Turli-tuman obyektlari harakatlanishining holati hamda tashkil qilish
shakllari va o‘zaro bog‘liq harakatlarini aks ettiradi.
Bozor xo‘jaligini subyekti.
Uy-xo‘jaligi – bu bir yoki bir necha kishilik tarkibidagi iqtisodiy birlikdir. U:
- inson kapitalining ishlab chiqarilishi va qayta ishlab chiqarilishini
ta’minlaydi;
- o‘zi mustaqil qaror qabul qiladi;
- ishlab chiqarish omillaridan qaysi biriga egalik qiladi;
- o‘z talab va ehtiyojlarini maksimal darajada qondirishga intiladi. Korxona –
shunday iqtisodiy birlikki, u:
• ishlab chiqarish omillarini sotish maqsadida mahsulot ishlab chiqarish
uchun ishlatadi;
• maksimal foyda olishga intiladi;
• o‘zi mustaqil ravishda qaror qabul qiladi.

Bank – bozorning normal faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan pul massasining
harakatini tartibga soluvchi moliya-kredit muassasasidir.
Davlat – huquqiy, siyosiy hokimiyatni zarur hollarda ijtimoiy aloqalarga
erishish uchun bozor subyektlari ustidan nazoratni ta’minlovchi hukumat
muassasalari timsolida taqdim etiladi.
Bozor munosabatlari tizimida «ishlab chiqaruvchi –iste’molchi» aloqasi
asosiylaridan biri hisoblanadi. Bozor xo‘jaligi subyektlarining o‘zaro
harakatining umumiy modeli:

Bozor xo‘jalik obyektlari: tovarlar va xizmatlar, ishlab chiqarish omillari
(mehnat, yer, ishlab chiqarish vositalari), pul, kapital, qimmatbaho qog‘ozlar,
davlat tomonidan beriladigan imtiyozlar va subsidiyalar, ijtimoiy to‘lovlar va
preferentsiyalardir.
Bozor tuzilmasining tasnifi:

Bozor obyektlarining i
qtisodiy Tovarlar va xizmatlar bozori; ishlab chiqarish
vositalari bozori; mehnat bozori; nazi yalari investitsiyalar bozori; moliya
bozori; qimmatbaho qog‘ozlar bozori

Bozor iqtisodiyotining infratuzilmasi – bu alohida bozorlar doirasida harakat
qiluvchi va uning normal ishlashini ta’minlash uchun ma’lum bir vazifalarni
bajaruvchi, o‘zaro bog‘liq institutlarining yig‘indisidir.

B a nk
Uy x o
‘ j a li k gi Davlat
Korxona
Ma h alliy bozor: mi nt a q a v iy bozor; j a h o n
bozori Jog
‘ rofiy holati bo
‘ yicha
Monopolistik bozor; oli ga polik bozor;
e rkin bozor Raqobatning c heklanganligi
darajasi bo
‘ yicha
Avtomobi l bo z o r i, komp yu t er bo z o r i
Tarmoqlar bo
‘ yicha

Ul g u rji bozor , cha k an a bozor Sotishning holati bo
‘ yicha

Bozorning afzalliklari:
• resurslarning samarali taqsimlanishi;
• moslanuvchanlik, o‘zgaruvchi sharoitlarga yuqori darajada
moslashish;
• ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning tanlash va harakat
erkinliklari;
• ilmiy-texnik taraqqiyot yutuqlarini maksimal darajada ishlatish;
• xilma-xil talablarni qondirish, tovarlar va xizmatlar sifatini oshirish
salohiyati.
Bozorning salbiy tomonlari:
• qayta tiklanmaydigan resurslarning saqlanishiga yordam bermaydi;
• qabul qilinayotgan qarorlarning potensial salbiy oqibatlarini
ko‘pchilik holatlarda hisobga olmaydi, inkor etadi;
• tovarlar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish uchun rag‘batlar
yaratilmaydi;
• to‘liq bandlikni va narxlarning mo‘‘tadil darajada bo‘lishini
kafolatlamaydi;
• fandagi tadqiqotlarning ta’sirchan asoslanishini ta’minlamaydi;
• tegishli rezession va inflyatsiya jarayonlari bilan birga rivojlanishi
nomo‘’tadil bo‘ladi.
Bozor mexanizmi – bu resurslarni shakllantirish va taqsimlash mexanizmi,
sotuvchilar va xaridorlarning narxlar sifatini ishlab chiqarish hajmi hamda uning
tuzilmasini belgilash bo‘yicha o‘zaro harakatlari, hamkorliklari mexanizmidir.
Bozor mexanizmi murakkab tizim bo‘lib, u subyektlardan (sotuvchilar,
xaridorlar vositachilar, davlat va mahalliy hokimiyat organlari huquqni himoya
qilish idoralari); obyektlar (tovarlar va resurs bozorining turli xillari, kapitalning
qimmatbaho qog‘ozlar, bilimlar, texnologiyalar, yer, uy-joylar bozori)dan
subyektlar o‘rtasidagi aloqalar (korporatsiya, raqobat)dan, narx mexanizmi,
narxlarni shakllantirish mexanizmi va iqtisodiy resurslarni taqsimlash)dan,
iste’molchilar, ishlab chiqaruvchilar, davlat qabul qilayotgan qarorlar haqidagi

Bozor infratuzilmasi Tovar birjalari , ulgurji va chakana savdo
korxonalari ; auk z ion ( ki m o ch di savdolarini
o
‘ tka z uvchi ta sh kilot ) lar , yarmarkalar , vositachi
f i rmalar .

Banklar, sug
‘ urta kompaniyalari,
jamg
‘ armalari, birjalar i
Mehnat birjalari To va xizmatlarning varlar
ishlab ch i q arish
vo s italarining bozori

Bozor : pullik ;
- jam g
‘ armali
- in v esti ts i ya li
Mehnat bozori
Axborot markazlari, yuridik idoralar, r e klama ag en tlari, auditorlik f irmalari

axborotdan, kelishilgan qarorlarni qabul qilish vositalari (muzokaralar, kontraktlar,
sotsiologik tadqiqotlar)dan iborat bo‘ladi.
Bozor mexanizmining masalasi, o‘zi sotuvchilar (ishlab chiqaruvchilar) va
xaridorlar (iste’molchilar) o‘rtasidagi munosabatlardir. Aynan ular tovarlarning
savdo-xarid jarayonini amalga oshiradilar. Bunda ular bu ishni bevosita bir-birlari
bilan o‘tkazishlari yoki bilvosita, uchinchi shaxslar (vositachilar) orqali amalga
oshirishlari mumkin. Bu halqacha ishlab chiqaruvchidan to pirovard xaridorgacha
qancha uzaytirilishidan qat’i nazar, u bozor mexanizmining o‘zini bekor qila
olmaydi. Aksincha, bu ish uni ancha murakkabroq, chalkashroq, tovarning narxini
esa ancha balandroq qiladi. Biroq bu jarayonda so‘nggi qarorni, hal qiluvchi so‘zni
Ishlab chiqaruvchi va iste’molchi qabul qiladi va aytadi. Agar ularga vositachilar
bilan savdo-xarid bo‘yicha oldindan kelishib olinib, tegishli shartnoma, kontrakt
tuzib olishlari mumkin. Shartnoma bo‘yicha sotuvchi kelishilgan tovarni
belgilangan muddatda jo‘natish, xaridor esa uning uchun oldindan belgilangan
narxda haq to‘lab sotib olish majburiyatlarini olishadi.
Bozorning Iqtisodiy maqsadlari va vazifalari.
Bozor – ijtimoiy ishlab chiqarishni shunday tashkil qilishini, unda tovarlarni
ishlab chiqaruvchilar xaridorlarning ehtiyojlaridan kelib chiqib nimani qachon va
qaysi miqdorda hamda qaysi tovarlarni ishlab chiqarish, bu tovarlarni qanday qilib
ishlab chiqarish (qaysi resurslardan va qaysi texnologiyalar yordamida), kim
uchun , iste’molchi kimligidan qat’iy nazar, tovar shaxsiy iste’mol uchunmi yoki
daromad olish uchun ishlab chiqarilishini o‘zlari hal qiladilar.
Bozorning ishi deyilganda bozorning majburiyati, vazifasi, roli nazarda tutiladi.
Bozorning bu majburiyatlari jamiyatning iqtisodiy maqsadlaridan kelib chiqadi. Bu
maqsadlar quyidagilardan tashkil topadi:
• iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, har bir odamning talablarini katta
miqdor va hajmdagi, sifatli tovarlar ishlab chiqarish hamda xizmat ko‘rsatish
vositasida qoldirish;
• iqtisodiyotning samaradorligi yoki mavjud resurslardan minimal
xarajatlar qilib, maksimal samara (foyda) olish;
• xo‘jalik subyektlari: ishlab chiqaruvchilar, tadbirkorlar, xodimlarning
iqtisodiy erkinligi va ishlashni xohlovchi va bunga qobillarning hammasini
to‘liq bandligi;
• narxlar va baholar, ularning umumiy darajasini sezilarli darajada
ko‘tarilmagan yoki tushirilmagan, ya’ni inflyatsiyasiz va defetsitsiz optimal
darajasi;
• jamiyatning ishlovchi va ishlamovchi a’zolari (ishlashga qobiliyati
yo‘q, kasal, qariyalar) o‘rtasida daromadlarning adolatli taqsimlanishidir.
Bozorning normal ishlashi va jamiyat uning oldiga qo‘ygan iqtisodiy
maqsadlarni real amalga oshirish uchun bir qator shart-sharoitlarni ta’minlash
zarur. Bular:
1. Bozor, tovar-bozor munosabatlari faqat xususiylashtirilgan mulk
asosidagina, tovar ishlab chiqaruvchi, ishlab chiqarish vositalarining egasi

bo‘lib, o‘z mehnati natijalarini erkin tasarruf eta olgandagina amalga oshirilishi
mumkin.
2. Ijtimoiy ishlab chiqarishda barcha ishtirokchilarning ishlab chiqarish
va tijorat sohalarida erkinligi zarurdir.
3. Qat’iy va avtoriter valyutaning mavjud bo‘lishi.
4. Kredit va moliya munosabatlarining aniq yo‘lga qo‘yilgan va ishlab
turgan tizimi.
5. Ishlab chiqaruvchilar va boshqaruv xodimlarining bozor
munosabatlariga tashkiliy ravishda va ishonchli qo‘shilib ketish mahorati.
Bozor iqtisodiyotida narxning vazifasi.
Bozor iqtisodiyotida narxlar quyidagi vazifalarni bajarishadi:

Taqsimlash vazifasi – eng muhimdir. U shundan iboratki, narxlar tovarlarning
sotuvchilar va xaridorlar o‘rtasidagi taqsimlanishiga ta’sir qiladi. Uy-joy uchun
ijara haqining baland bo‘lishi uylarda yashovchilarni kambag‘allashtirsa, uy
egalarini boyitadi, shuning uchun narxlarning bu vazifasi turli xildagi tartibga
soluvchi mezonlarning ta’siriga eng ko‘p tushishiga ajablanarli xol emas.
Narxlar iqtisodiyotda boshqa vazifani ham bajaradilar. Narxlar iste’mol talabini
mo‘l-ko‘l bo‘lgan tovarlarga yo‘naltirib, uni o‘ta tanqiq tovarlardan uzoqlashtirib
turadilar. Agar, aytaylik, yoqilg‘ining bir turining zaxiralari tugayotgan, shu bilan
bir vaqtda mahsulotning ikkinchi turi hali keragidan ortiqcha bo‘lsa, ikkinchisiga
qaraganda birinchisining narxining oshishini kutish lozim bo‘ladi. Bu firmalarni va
yakka tartibdagi iste’molchilarni yetishmayotgan yoqilg‘i turidagi zaxirasi yetarli
bo‘lgan yoqilg‘iga o‘tishiga majbur qiladi. Yirik firmalar o‘z uskunalarini qayta
qurib oladilar, yangidan qurilgan uylarning isitish tizimi arzon yoqilg‘ini
ishlatishga mo‘ljallantiriladi.
Narxlar taqsimlash vazifasini bajara borar ekanlar, resurslardan samarali
foydalanishga erishish imkonini beradilar, tanqis resurslarini ularga eng katta talab
mavjud bo‘lgan soha va tarmoqlarga yo‘naltiradilar.
Tanqis resurslar qimmatlashganida, bozorda ulardan eng katta foyda hisobiga
ishlata oladiganlargina qolishadi.
Tanqis xom ashyo, materialning o‘rniga uning o‘rnini bosuvchi arzonrog‘ini
ishlata olish imkoniga ega bo‘lgan katta firmalar va ayrim shaxslar (individlar) bu
materiallarni ishlatishga tanqis resursning narxi haddan tashqari baland bo‘lib
ketganda o‘tadilar. Yoqilg‘ining boshqa turlarini ishlatish imkoniga ega
bo‘lmaganlar esa narxlarning qanchalik o‘sganligiga qaramay o‘sha, eski
yoqilg‘idan foydalanishni davom ettiraveradilar.
Xaridorlar va sotuvchilarnin g h ara j at
q ili sh lari uc hun ax b orot Mo
‘ ljallatuvchi
Ishlab chi q arishning eng tejamk o r
usullariga v a talabni oq il o na b o
‘ lishiga
yor d am bera d i Rag
‘ batlantiruvchi
Taqsimlovchi Bozor iqtisodi yo ti qatnashchilari o
‘ rtasida
fo y dani taqsi m la y di

Ba’zida narxlarning oshishi butun jamiyatga foydali bo‘lishi ham mumkin.
Agar, masalan, mamlakatga tabiiy gazning yetmay qolishi xavf solib turgan bo‘lsa,
uning narxini ko‘tarish zarur, bu potensial iqtisodiy zararni kamaytirish imkonini
beradi deb hisoblaydilar. Albatta, bir qator hollarda narxlarning o‘sishiga yo‘l
qo‘ymaslik maqsadga muvofiqdir.
Narxlarni tartibga solish.
Ma’lumki, rivojlangan bozor iqtisodiyotida ishlab chiqaruvchi o‘z faoliyatining
maqsadga muvofiq yo‘nalishlari haqidagi hamma axborotni tovarlar, xizmatlar,
resurslarga bo‘lgan narxlarning tizimi orqali oladi. Bunga «marketing» deb nom
olgan Bozor strategiyasi va davlatning tegishli ravishda mo‘ljallantirilgan
harakatlari yordam beradi. Davlat o‘z zimmasiga pul muomalasini to‘g‘ri tashkil
qilish, bozorning iqtisodiyotining salbiy samaralari uchun tavon to‘lash, bunday
natijalarni bartaraf etish yoki ularga yo‘l qo‘ymaslik uchun ma’suliyatni o‘z
zimmasiga oladi.
Bozor xo‘jaligida aniq korxona yoki firma mahsulotni ishlab chiqarish va sotish
xarajatlarining hisob-kitobiga shu mahsulotning bozordagi raqobat natijasida
qo‘yiladigan narxi qarama-qarshi turadi. Ularning keyingisi sotuvchi va xaridor
o‘rtasidagi erishilgan kelishuv (kompromiss) bo‘lgan talab va taklifning
nisbatining narxda aks ettirilishiga olib keladi.
Shunday tarzda hosil bo‘ladigan mexanizmning amal qilishi ancha
takomillashgan: jamiyatning talablari zaruriy izchillik bilan qondiriladi. Shunga
qaramay ta’rifi keltirilgan mexanizm ayrim kamchiliklarga ham ega, ulardan eng
muhimi vaqti-vaqti bilan tovarlarni ortiqcha ishlab chiqarishining vujudga
kelishidir. Umuman olganda, albatta, bozor mexanizmining imkoniyatlari
cheklangan emas. U hamma talablarni emas, balki so‘rov orqali ifodalangan
talablarnigina qondirish imkonini beradi. Bunda, eng avvalo, jamoaviy
foydalaniladigan tovarlar va xizmatlar yoki yana «ijtimoiy jamoaviy» tovarlar deb
ataluvchi – milliy mudofaa, davlat boshqaruvi yagona energetika tizimi, jamoat
tartibini saqlash va boshqalar tushib qoladi. So‘ngra, bozor tizimi insonga munosib
hayot, ishlashni xohlovchi va bunga qobil bo‘lganlarga mehnat qilish huquqini
ta’minlovchi farovonlikni ma’lum standartlarda amalga oshirishni kafolatlamaydi.
Yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirishda, tarixiy va milliy omillar bilan
bog‘liq bo‘lgan mintaqaviy muammolarni hal qilishda bozor mexanizmi hamma
vaqt ham samarali bo‘lavermaydi.
Shunisi ham ravshanki, bozor ijobiy natija bera olmaydigan joyda davlatning
aralashishi talab qilinadi.
Hozirgi zamon iqtisodiyotidagi narxlar tizimi juda murakkab, lekin
detallashtirilishdan qochilsa, unining asosiy uchta turini keltirish mumkin.
Narxlarning turlari

Davlat Shartnom aviy Jahon

Bozor iqtisodiyoti davrida davlat narxlari belgilanishi mumkin bo‘lgan
mahsulotlar.

Monopolist Bazavi|y (ushbu Ijtimoiy ahamiyatga korzonalarning
mamlakat uchun) ega bo‘lgan mahsulotlari mahsulot mahsulot
Davlat narxlari tizimi ikki elementdan iborat

Hukumat tomonidan
qyiladigan at’iy belgilab
chegaqora‘--
hisobga olub-chi
qilingan narslar Tartibga solinuvchi narxlar, bozor
kon’yunkturasining o‘zgarishi.
(Narxning eng katta chegarasi
darajasini yoki uning qayd qilingan
darajasidan chekinishni belgilash)

Shartnomaviy narxlar – bu sotuvchi va xaridorning kelishuvi bilan
belgilanadi, ya’ni faqat ushbu tovarga bo‘lgan talab va taklifni hisobga oluvchi
narxlardir. Shartnomaviy narxlarning solishtirma og‘irligi ushbu mamlakat
iqtisodiyotining, «bozoriylashganlik» darajasini belgilab boradi.
Jahon baholari mintaqaning o‘ziga xosligini, sharoitlarini va tijorat bitishuvlari
vaqtini aks ettirib, xalqaro savdoda qo‘llaniladi. Shuning uchun jahon narxlarining
hisob-kitobi eng yirik eksport-import amallari bazasida (asosida) o‘tkaziladi.
Narxlar darajasi – mamlakatda ishlab chiqarilgan va ko‘rsatilgan xizmatlar
uchun to‘langan narxlarning o‘rtacha (bosiq) kattaligidir.
Narxlarning darajasi indeks shaklida ifodalanadi. Indeks esa mazkur davrdagi
tovar va xizmatlarning ma’lum to‘plami narxlar yig‘indisining bazis davridagi
aynan shu (yoki o‘xshash) guruh tovarlari va xizmatlar narxlarining yig‘indisi
o‘rtasidagi nisbati sifatida ta’riflanadi.
Narxlarning darajasini o‘lchash zarurati bu ko‘rsatkichning dinamikasi
(inflyatsiya jarayonlari)ning muhimligi bilan izohlanadi. Bundan tashqari, ishlab
chiqarishning turli yillardagi qiymat hajmi (YaMM)ni solishtirish faqat pul
birligini mo‘’tadilligi saqlangan hollardagina mumkin bo‘ladi. Bu esa amalda
erkinlikni juda qiyin bo‘lgan natijadir. YaMM ning dinamikasini narxlar
o‘zgarishining ta’siridan soqit qilishga aynan narxlarning indeksi yordam beradi.
BOZORNING TURLARI VA SHAKLLARI

Bozorning eng eski shakli – an’anaviy bozor – bu sotuvchilar va xaridorlar
bitishuvlarni amalga oshiruvchi joydir. Bizning ko‘pchilik shaharlarimizda
oldisotdi amalga oshiriladigan maydonlar va binolar haligacha mavjuddir.

Biroq hozirgi dunyoda bozor juda ko‘p shakllarga ega. Bozorni xaridorlar va
sotuvchilarga bitishuvlarni baholarni belgilash va almashinuvni o‘tkazish mumkin
bo‘lgan tarzda tuzish imkonini beruvchi har qanday tuzilma sifatida ta’riflash
afzalroqdir.
Oldingi vaqtlarda ko‘pchilik bozorlar mahalliy bo‘lgan. Odamlar asosan
o‘zlarini-o‘zlari ta’minlaganlar, boshqalardan esa juda kam narsa sotib olganlar.
Bugungi kunda ichki (milliy, bir davlat doirasidagi) va tashqi bozorni farqlash
kerak bo‘ladi.
Transport va aloqaning takomillashuvi, shuningdek, reklamadan foydalanish bir
tomondan, jahon iqtisodiyotining ayrim mamlakatlarda ishlab chiqarilayotgan
tovarlarga o‘sib borayotgan talab ikkinchi tomondan, ko‘plab tovarlar uchun
baynalmilal bozorlarning tuzilishiga olib keldi.
Hozirgi zamon iqtisodiy tizimda jahon bozorlari shakllangan. Turli
mamlakatlarning etakchi Ishlab chiqaruvchilarining nomlari butun dunyoga yaxshi
ma’lum. Kauchuk, neft, bug‘doy, qand, kofe va choy kabi xom-ashyolar ko‘p
yillardan buyon aynan shu bozorlarda sotilmoqda.
Ishlab chiqarishning – nima Ishlab chiqarish kerak? Qanday ishlab chiqarish
kerak? Kim uchun ishlab chiqarish kerak? kabi asosiy muammolari talab va taklif
mexanizmi orqali hal qilinadi.
Ishlab chiqarilgan yoki taklif etilayotgan tovarning har bir turi boshqa
bozorlardan ishlab chiqarish omillari bilan farqlanuvchi o‘z bozorida sotiladi.
Ishlab chiqarish omillari bo‘yicha quyidagilarni ajratish qabul qilingan:
• Mehnat bozori (bozor munosabatlari sharoitida ish kuchi tovarga aylanadi). 
Er bozori (agar er tovar hisoblangan taqdirda).  Pul kapitali bozori.
• Ko‘chmas mulk bozori.
• Xom ashyo bozori va hokazolar.
Ishlab chiqaruvchilar soni o‘rtasidagi nisbat va ular orasidagi raqobatning
mavjumligi va iste’molchilarning soniga bog‘liq ravishda bozorlarning quyidagi
modellarini farq qiladilar:
1. Polipoliya (takomillashgan raqobat) – bir xil tovarning o‘ziga
sotuvchi va xaridorlar sonining kattaligi. Qaysidir sotuvchining tovarga
qo‘ygan narxdagi o‘zgarishlari boshqa sotuvchilar orasida emas, faqat xaridorlar
o‘rtasidagina tegishli javob (reaksiya)ni vujudga keltiradi.
Muhim o‘ziga xos tomonlari . Bozor har kim uchun ochiq. Bozorda hamma
harakatlar ochiq ravshan amalga oshiriladi, amallarni bajarish jarayoni hech
kimdan sir tutilmaydi. Narx -berilgan kattalik bo‘lib, har bir sotuvchi va xaridor
mahsulotning narxi, miqdori, xarajatlar va bozordagi talab haqida to‘liq va
haqqoniy axborotga ega bo‘ladilar.
Biroq real mavjud bo‘lgan bozorlarning birortasi sanab o‘tilgan xususiyatlar
bilan ajralib turmaydi. Shuning uchun takomillashgan raqobat sxemasi asosan
nazariy ahamiyatga ega. Shundoq bo‘lsa-da, u o‘ziga qaraganda ancha realroq
bo‘lgan bozorlar tuzilmasini tushunish uchun kalitdir. Uning qiymati, ahamiyati
ham aynan shundadir.

2. Monopoliya – bitta sotuvchi ko‘p xaridorlarga qarshi tursa-da, bunda
shu sotuvchining o‘zi mahsulotning yagona ishlab chiqaruvchisidir.
Muhim o‘ziga xos xususiyatlari : monopolist bozor hokimiyatga ega bo‘ladi,
narxlarni, bozorga mahsulot yetkazib berilishini nazorat qiladi. Bozorga kirish
yo‘lida monopolist tomonidan raqobatchilar uchun kelib chiqishi tabiiy yoki
notabiiy bo‘lgan to‘siqlar qo‘yiladi.
3. Oligopoliya – nisbatan uncha katta miqdorda (o‘n nafar atrofida)
bo‘lmagan sotuvchilar tovarlar va xizmatlar bozorida hukmronlik qiladilar.
Muhim o‘ziga xos xususiyatlari : sotuvchilarning unchalik ko‘p emasligi
ularning narxlarni belgilash, bozorlarni bo‘lish va taqsimlashda monopolistik
kelishuvlar olishlariga qo‘l keladi. Oligopoliyalar turdosh bo‘lganidek
differensiyalangan tovarlarni ham ishlab chiqarish mumkin. Turdoshlik xom ashyo
va ruda, neft, po‘lat, sement va hokazolarni yarim fabrikatlari bozorida,
differensiyalash iste’mol tovarlari bozorida ko‘proq uchraydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, taqdim etilgan modellardan birortasi iqtisodiyotda sof
holda uchramaydi. Ammo uchalasi har biri o‘z darajasida, zamonaviy bozorlarga
xosdirlar.
Bozorni tashkil qilish shakllari bo‘yicha mustaqil asosni belgilovchi va rol
o‘ynovchi xo‘jalik yuritish jihatdan mustaqil tashkilotlarni ko‘rsatish lozimdir.
Bularga:
1. Birjalar – umumiy bozorni segmentlari sifatida ochiq oldi-sotdi yo‘li
bilan talab va taklifni muvozanatlashtirish. Tovarlar va xom-ashyo resurslari
bozorini tartibga solish, unifikatsiyalash (bir xillashtirish), bozorni rivojlantirish
va iqtisodiy indikatorlar (bozorlarda turli Iqtisodiy ko‘rsatkich va hokazolarning
ko‘tarilishi yoki pasayishi) funksiyalarini rag‘batlantirish vazifalarini
bajaradilar.
2. Auksionlar – (lotincha auctio – ommaviy savdodan) – individual
faqat o‘zigagina xos bo‘lgan xususiyatlarga va qiymatga ega bo‘lgan tovarlarni
sotish demakdir. Sotuvchi eng katta foyda olish uchun savdoda qatnashayotgan
xaridorlarning raqobatidan foydalanadi.
3. Ko‘rgazmalar – reklama faoliyatini yo‘lga qo‘yish potentsial
iste’molchilarga yangi mahsulot uni qo‘llash sohalari va sotib olish
imkoniyatlari haqida axborot berish, ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida xo‘jalik
aloqalarini oqilona yo‘lga qo‘yishga yordam beruvchi tijorat axborotini
almashish uchun o‘tkaziladi.
4. Yarmarkalar – ma’lum bir davr oralig‘ida, vositachilar, tashkilotlar
vakillari ishtirokida, manfaatdor aniq sotuvchilar va xaridorlarning bu yerda
taqdim etilgan tovarlarga kontraktlar va bitishuvlar tuzishlari uchun
o‘tkaziladigan tadbirlardan iboratdir.

Narx va bozor
Baho va qiymat nima?

Iqtisodda, «qiymat», aynan almashinuvdagi qiymat so‘zi alohida ma’noga ega.
Boshqacha qilib aytganda, narsa, buyumning qiymati uni almashtirish mumkin
bo‘lgan predmetlar orqali ifodalanadi.
Pulda ifodalangan baho (narx) almashish qiymatining o‘lchovidir. U ushbu
buyum boshqalarga nisbatan qancha turishini ko‘rsatadi.
Biz sotib oladigan ko‘pchilik tovarlarning narxini bozor omillari, ya’ni talab va
taklif belgilaydi. Taklif – bu odamlarning tovarlarni sotishga chiqarishga
tayyorgarligi va imkoniyati, talab esa – bu odamlarning ushbu tovarlarni
sotib olishga tayyorligi va imkoniyatlari.
Talab.
Iqtisodiyotda «talab» so‘zi tovar yoki xizmatni xarid qilish, qo‘lga kiritish
istagi, shuningdek, ular uchun haq to‘lashga tayyorgarlik va imkoniyat ma’nosini
bildiradi. Boshqacha qilib aytganda, tovar yoki xizmatning taklifi faqat ularga talab
bo‘lgan paytdagina mavjud bo‘ladi.
Talab – bu mahsulotning iste’molchilar ma’lum bir narxlarda, vaqtning
ma’lum bir davrida sotib olishga tayyor bo‘lgan miqdoridir.
Narx va xaridorlar miqdori o‘rtasida bog‘liqlik borligini payqash qiyin emas,
ya’ni tovarning narxi qancha past bo‘lsa, u shuncha ko‘p miqdorda sotib olinishi
mumkin. Bu bog‘liqlikni iqtisodiyot nazariyasida talab qonuni deb ataydilar.
Tajriba uncha katta bo‘lmagan istisnolardan tashqari hollarda talabning hajmi narx
pasayganda oshishini ko‘rsatmoqda. Odatda, bu «talab qonuni» sifatida bunday
shakllanadi: boshqa sharoitlar bir xil bo‘lganida past narxlarda talab hajmi
yuqori narxlardagiga qaraganda ko‘proq bo‘ladi.
«Boshqa sharoitlar teng, bir xil bo‘lganda» – bu qoidaning muhim qismidir. Biz
bir qadar ishonch bilan tovarning narxi tushganida unga bo‘lgan talab ko‘proq
bo‘ladi, deb ta’riflashimiz mumkin, lekin biz bunda boshqa omillarning o‘zgarmay
qolishiga yo‘l qo‘ygan holdagina yuqoridagi fikrni tasdiqlashimiz mumkin. Agar
tovarning narxi tushib boraversa, iste’molchilarning daromadlari, ularning didlari
yoki boshqa tovarlarning narxlari ham o‘zgarib borsa, narxi pasaytirishning
oqibatlari nimaga olib kelishini oldindan aytish qiyin bo‘lib qoladi. Talab qiyshiq
chizig‘ining shakli.
Talabning qiyshiq chizig‘i – nuqtalari xaridor ma’lum vaqt davomida
tovarlarning turlicha miqdorini qaysi narxlarda sotib olishlari mumkinligini
ko‘rsatuvchi qiyshiq chiziqdir.
Nimaga talabning qiyshiq chizig‘i pastga chapdan o‘ngga qarab yo‘naltirilgan?
Nima uchun odamlar tovarlarni uning narxi tushganida ko‘proq oladilar va nega
bahosi oshganida kamroq xarid qiladilar? Talabning qiyshiq chizig‘i nega bunday
shaklga ega ekanligini bir nechta izohi bor. Biz narxning o‘zgarishining ikkita
natijasi bilan bog‘liq bo‘lgan oddiy izohni ko‘rib chiqamiz.
Agar ushbu tovarning narxi tushayotgan bo‘lsa, iste’molchilarning daromadlari
va boshqa tovarlarning baholari esa o‘zgarmay qolayotgan bo‘lsa, unda
iste’molchilarning turmush darajasi ko‘tariladi: demak, endi ushbu tovarni boshqa
tovarlar hisobiga emas, aynan uning narxi pasaygani sababli ko‘proq sotib olish
mumkin.

Biz qaysidir buyumni sotib olayotganimizda ularning qaysi birini tanlashimizga
to‘g‘ri keladi, chunki ko‘pchilik tovarlarning ularga yaqin bo‘lgan, ularning o‘rnini
bosa oladigan o‘zaro raqobatlashadigan tovarlar bor. Shuning uchun, tovarning
narxi pasayganida, uning o‘rnini bosuvchi tovar narxlari bilan solishtirganda, ancha
jozibador ko‘rinadi. Mazkur tovarga talab hajmi iste’molchilar bu tovarlarning
o‘rnini bosuvchilarning narxlari nisbatan qimmat bo‘lib qolgani uchun o‘rin
bosuvchi tovarlarni olmay qo‘yganliklari sababli oshib ketadi.
Tovar narxining ko‘tarilishi teskari natijalarga olib keladi. Taklif.
Taklifning hajmi (kattaligi) tovarning mavjud zaxirasi haqida dalolat bermaydi:
bunda sotishga taklif qilinishi mumkin bo‘lgan tovarning miqdori nazarda
tutiladi.
Taklif ma’lum bir narx bo‘yicha, ma’lum bir vaqt davomida sotish uchun
taqdim etiladigan tovarning miqdori sifatida ta’riflanadi.
Narx va taqdim qilinayotgan mahsulotning miqdori o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘lanish bor, ya’ni tovarning narxi qanchalik past bo‘lsa, u shuncha ko‘p
miqdorda ishlab chiqariladi va sotishga taklif qilinadi va aksincha.
Sotishga chiqarilgan tovarning miqdori xaridor to‘lashga tayyor bo‘lgan
narxlarga bog‘liqdir. Fermerlar bozor narxlarini past deb hisoblaganlarida, ba’zan
ular sabzavot, mevalarni bozorda sotmasdan yerga ko‘mib tashlaydilar. Bunday
hollarda ishlab chiqarilgan sabzavot va mevalar taklifning bir qismi bo‘lmaydilar,
chunki ular sotishga taqdim etilmagan bo‘ladilar.
Iqtisodiyotning yana bitta qonuni bunday deydi: baholar yuqori bo‘lganda
taklifning hajmi (kattaligi) narxlar past bo‘lgandagiga qaraganda kattaroq
bo‘ladi.
a) taklifning qiyshiq chizig‘i (b) taklif
shkalasi
haftadagi
takliflar hajmi
36
32
27
20
13
5
0
10 20 30 40 Taklifning
qiyshiq chizig‘i.
Taklifning qiyshiq chizig‘i – sotuvchilar turli narsalar va ma’lum vaqt ichida
sotishga taklif qiladigan tovarlar va xizmatlarning miqdorini ko‘rsatuvchi qiyshiq
chiziqdir.
Taklifning qiyshiq chizig‘ini shakli firmalarning maksimal darajada foyda
olishga intilishlari bilan aniqlanadi. Bunday talqin (izoh) taklifning qiyshiq chizig‘i
nima uchun chetdan o‘nga qarab tepaga yo‘naltirilganligi, ya’ni nima uchun
firmalar ko‘proq mahsulotlarni yuqoriroq narxlarda taklif qilishga tayyor
ekanliklarini tushunishga yordam beradi.
Agar ushbu tovarga talab oshsa, u ancha kam topiladigan bo‘ladi va uning narxi
ham ko‘tariladi. Taklifning hajmi (kattaligi) oshadi, chunki o‘sib borayotgan foyda

6
5
4
3
2
1 S ( a ) narx
fun tl ar b)nar x
( funtlar )
6
5
4
3
2
1

ishlab chiqarishning o‘sishini rag‘batlantiradi. Ancha baland bo‘lgan narxlar va
foyda bu tarmoqqa boshqa firmalarni ham jalb etadi.
Talab pasayganda tovarning narxi tushadi, bu esa bozorda mavjud bo‘lgan
narxda bunday tovarlar keragidan ortiqcha miqdorda borligini bildiradi. Narxlar
pasayganda ishlab chiqarish kamroq foyda keltiradigan bo‘lib qoladi, shuning
uchun firma bu tovarni chiqarishni qisqartiradi va bu mahsulotni taklif qilish
kamayadi. Narxning tushishi shunga olib kelishi mumkinki, kamroq samara bilan
ishlayotgan firmalar bu tarmoqdan ketishga majbur bo‘lishadi.
Bozor narxi (muvozanat bahosi).
Agar biz talab va taklifning qiyshiq chiziqlarini bitta diagrammaga yig‘sak, ular
bozor narxi yoki muvozanat bahosini ifodalovchi bitta nuqtadagina kesishishini
ko‘ramiz. Demak, shu narxdagina talabning kapitali taklifning kattaligiga teng
bo‘ladi.
Muvozanat yoki bozor narxi asta-sekin o‘rnatiladi. Agar oldi-sotdi bozor bahosi
emas, boshqa narxlarda tovarning ortiqchaligi yoki yetishmasligi ro‘y beradi, bu
esa narxlarning o‘zgarishiga olib keladi va bu narxlar muvozanat darajasida
to‘xtamagunicha davom etaveradi.

Бозор иқтисодиёти
АФЗАЛЛИГИ
Ҳусусий мулкчилик ;
Ҳусусий тадбиркорлик ;
Товар ва хизматлар истеъмолчиларнинг истагидан келиб чиққан
ҳолда яратилади ;
Рақобат муҳитининг мавжудлиги ;
Товар ва хизматларнинг хилма - хиллиги ;
Индивидуализм ғояси;
Маҳсулот танқислиги кузатилмайди;
Иқтисодий ислоҳотлар;
Товар ишлаб чиқарувчи иқтисодий эркин бўлади;
Бозорда нимага талаб ошиб борса, шу нарсани ишлаб чиқариш фойдали
бўлади;
Монополизмни инкор этади;
Жамият аъзолари ўз даромадларига кўра табақаланади;
Инвестициявий фаоллик;
Новаторлик қобилиятини рўёобга чиқаради;
Шаҳсий ташаббускорликни ривожлантиради;
Манфаатдорлик;

Оилавий бизнес(бизнес орқали бирданига бойиб кетиш мумкин ёки
акси);
Боқимандачилик кайфиятининг барҳам топиши;
Маҳсулот ишлаб чиқарувчининг зўравонлигига барҳам
берилади;
Инсонни илм-фан ва техниканинг сўнгги ютуқларини жорий этадиган,
касб маҳоратини муносиб баҳолайдиган қилади.
КАМЧИЛИГИ
аҳолининг моддий таъминот жиҳатидан кескин табақалашуви;
бозор иқтисодиётида давлат назоратининг йўқлиги (иқтисодий
инқироз); ишсизлик даражасининг юқорилиги; инфляция (пулнинг
қадрсизланиши);
кўпгина корхоналарнинг синиши ва ишбилармонларнинг
хонавайрон
бўлиши; ҳуқуққа зид
ҳатти-ҳаракатлар;
жиноятларнинг ўсиши;
ўғрилик; порахўрлик; муттахамлик;
таъмагирлик; қариндош-уруғчилик;
иқтисодий ва молиявий инқироз; яширин
иқтисоднинг мавжудлиги; ўтиш даврида пул
массасининг ҳаммада ҳам йўқлиги
XULOSA
Xulosa o’rinida shuni aytib o’tishimiz mumkinki Bozorning eng eski
shakli – an’anaviy bozor – bu sotuvchilar va xaridorlar bitishuvlarni amalga
oshiruvchi joydir. Bizning ko‘pchilik shaharlarimizda oldi-sotdi amalga
oshiriladigan maydonlar va binolar haligacha mavjuddir.
Biroq hozirgi dunyoda bozor juda ko‘p shakllarga ega. Bozorni xaridorlar va
sotuvchilarga bitishuvlarni baholarni belgilash va almashinuvni o‘tkazish mumkin
bo‘lgan tarzda tuzish imkonini beruvchi har qanday tuzilma sifatida ta’riflash
afzalroqdir.
Oldingi vaqtlarda ko‘pchilik bozorlar mahalliy bo‘lgan. Odamlar asosan
o‘zlarini-o‘zlari ta’minlaganlar, boshqalardan esa juda kam narsa sotib olganlar.
Bugungi kunda ichki (milliy, bir davlat doirasidagi) va tashqi bozorni farqlash
kerak bo‘ladi.
Transport va aloqaning takomillashuvi, shuningdek, reklamadan foydalanish bir
tomondan, jahon iqtisodiyotining ayrim mamlakatlarda ishlab chiqarilayotgan
tovarlarga o‘sib borayotgan talab ikkinchi tomondan, ko‘plab tovarlar uchun
baynalmilal bozorlarning tuzilishiga olib keldi.
Hozirgi zamon iqtisodiy tizimda jahon bozorlari shakllangan. Turli
mamlakatlarning etakchi Ishlab chiqaruvchilarining nomlari butun dunyoga yaxshi
ma’lum. Kauchuk, neft, bug‘doy, qand, kofe va choy kabi xom-ashyolar ko‘p
yillardan buyon aynan shu bozorlarda sotilmoqda.

Ishlab chiqarishning – nima Ishlab chiqarish kerak? Qanday ishlab chiqarish
kerak? Kim uchun ishlab chiqarish kerak? kabi asosiy muammolari talab va taklif
mexanizmi orqali hal qilinadi.
Ishlab chiqarilgan yoki taklif etilayotgan tovarning har bir turi boshqa
bozorlardan ishlab chiqarish omillari bilan farqlanuvchi o‘z bozorida sotiladi.

Foydalangan adabiyotlar:

1.Anufriyev,A.I., FattaxovA.A. «Strategiirazvitii optovo`x ro`nkov»T,2002,TGEU.
2.Chjen. V A. Mirzaaxmedov E «Ro`nochno`ye infrastukturo`
Uzbekistana»,T,1996
3.Chjen V.A «Xususiylashtirish asoslari» T,1996
4.Rasulov M «Bozor iqtisodiyoti asoslari»,T,Uzbekiston, 1999
5. www.ziyonet.uz

Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari

Купить