Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik - Экономика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Экономика

Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Купить

IQTISODIY MUVOZANATLIK, XUSUSIY VA UMUMIY MUVOZANATLIK,
MAKROIQTISODIY BARQARORLIK.
REJA:
Kirish:
 Iqtisodiy muvozanatlikning mazmun mohiyati.
 Xususiy va umumiy muvozanatlik nima?
 Makroiqtisodiy barqarorlikning tavsifi.
Xulosa:

Iqtisodiy muvozanatlik - bu makroiqtisodiyot darajasida jamiyat ehtiyojlariga
mavjud iqtisodiy resurslar miqdorining va ijtimoiy ishlab chiqarish
natijalari hajmi hamda tarkibining o`zaro mos kelishligini xarakterlaydi.
Iqtisodiy muvozanatlik milliy iqtisodiyotning turli darajasidagi (mikro va
makro) har xil muvozanatliklarni qamrab oladi. Bu barcha muvozanatliklarni
shartli
ravishda umumiy va xususiy muvozanatliklarni ajratib ko`rsatish mumkin.
Umumiy muvozanatlik makroiqtisodiy muvozanatlikni ancha to`liq darajada
ifodalaydi. Umumiy muvozanatlik - bu jamiyatning barcha ehtiyojlari (aholi,
davlat,
korxona) va milliy ishlab chiqarish real hajmining o`zaro mos kelishlik
darajasini bildiradi. Qiymat ifodasida bu muvozanatlik yalpi talab va yalpi
taklifning nisbati orqali namoyon bo`ladi. Milliy iqtisodiyotda ro`y beradigan
barcha
o`zgarishlar pirovard natijada yalpi talab va yalpi taklifdagi o`zgarishlar orqali
ifodalanadi.
Yalpi talab tovarlar bozorida taqdim qilingan pirovard tovarlar va xizmatlarga
bo`lgan barcha alohida talablar yig`indisidan iborat. Iqtisodiy muvozanatlik yalpi
talab va yalpi taklifning tengligini taqozo etsa ham, amaliyotda ularning nisbati
o`rtasidagi o`zgarishining mumkin bo`lgan har xil variantlari mavjud bo`ladi.
Jumladan:
Yalpi talabning ortishi. Ishlab chiqarish hajmi, milliy daromad va
baholarning o`sishi bilan birga boradi;
Yalpi talabning tushishi. Ishlab chiqarish hajmi, milliy daromad va
baholarning pasayishi bilan; Yalpi taklifning ortishi. Ishlab chiqarish hajmining
o`sishi bilan birga boradi va baholarning tushishini keltirib chiqaradi; Yalpi
taklifning kamayishi va shunga mos ravishda ishlab
chiqarishning qisqarishi,baholarning o`sishiga olib keladi.
Bu barcha shart-sharoitlar ideal holda potentsial imkoniyat darajada vujudga
keladi. Real hayotda esa umumiy muvozanatlik tarkibiy

nomutanosibliklar, resurslardan samarasiz foydalanish, baholarning beqarorligi,
iqtisodiy tsikl
fazalarining o`zgarishi, bozor konьyukturasi, bozor sub’ektlari daromadlari va
talabi
tarkibidagi o`zgarishlar ta’sirida ta’minlanib boriladi.
Bunday sharoitda umumiy muvozanatlik holatini (yalpi talab va yalpi taklif
mos kelishi), turg`un iqtisodiyotdagi shartli umumiy muvozanatlik sifatida qarab
chiqishni taqozo etadi. Bu barcha aytilganlardan xulosa chiqaradigan bo`lsak,
umumiy muvozanatlik butun ijtimoiy ishlab chiqarishning, mamlakat milliy
iqtisodiyotining mutanosibligidir.
Bu barcha tarmoqlar, sohalar va iqtisodiyot birlamchi bo`g`inlarining bir
me’yorda rivojlanishini ta’minlagan, iqtisodiy faoliyatning barcha qatnashchilari,
barcha bozorlar va iqtisodiy jarayon munosabatlarining ayrim tomonlari
o`rtasidagi
barqarorlik xarakteridagi bir qator muvozanatliklar tizimini o`z ichiga oladi.
Bu muvozanatliklarning shakllari turli-tuman bo`lganligi sababli ular alohida
holda xususiy muvozanatliklar sifatida chiqadi.
Xususiy muvozanatlik – bu ikkita o`zaro bog`liq bo`lgan iqtisodiy
miqdorlar yoki iqtisodiyot tomonlarining miqdoran teng kelishidir. Xususiy
muvozanatlik ishlab chiqarish va iste’mol, aholining sotib olish layoqati va
tovarlar
taklifi byudjet daromadlari va xarajatlari, alohida tovarlarga bo`lgan talab va taklif
o`rtasidagi muvozanatliklar ko`rilgandagina yuzaga chiqadi. Bu muvozanatliklar
ichida mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlab o`tganidek: «…..ichki
bozorda
talab va taklif o`rtasidagi mutanosiblikka erishish, ya’ni chiqarilgan pul miqdori
bilan unga sotib olinadigan mollar salmog`i o`rtasidagi nisbatni ta’minlash g`oyat
katta rol o`ynaydi»
Shunday qilib, iqtisodiy muvozanatlik o`zining barcha shakllari bilan
birgalikda inqirozsiz va ijtimoiy iqtisodiy larzalarsiz rivojlanishni

xarakterlaydigan
iqtisodiy idealdir. Real iqtisodiy hayotda makroiqtisodiy muvozanatlik talablari
turli
tuman beqarorliklar ta’sirida buzilib turadi, biroq iqtisodiy muvozanatlik nazariy
modelini bilish, real jarayonlarning ularning ideal andozasidan farq qilinishini
keltirib
chiqaradigan aniq omillarni aniqlash, iqtisodiyotning optimal holatida faol hal
qilinishini ta’minlash yo`llarini topish imkonini beradi.
Iqtisodiy muvozanatlikni aniqlash usullari

Iqtisodiy muvozanatlik erkin raqobat bozorida barcha xaridorlar tengligi,
iqtisodiy vaziyat barqarorligi kabi qator shart-sharoitlarni ham taqazo qiladi.
Real hayotda iqtisodiyot doimiy harakatda va to`xtovsiz rivojlanish holatida
bo`ladi. Iqtisodiy tsikl fazalarida, bozor konьyukturasi, bozor sub’ektlari
daromadlari va talabi tarkibida o`zgarishlar ro`y berib turadi.
Bularning hammasi muvozanatli holatni turg`un iqtisodiyotdagi shartli
umumiy muvozanatlik sifatida qarab chiqishni taqazo qiladi.
Iqtisodiy muvozanatlik darajasini aniqlashda asosan ikkita o`zaro bog`liq
usuldan foydalaniladi: 1. Yalpi sarflar va ishlab chiqarish hajmini taqqoslash
usuli.
2. Jamg`arma va investitsiyalarni taqqoslash usuli.
Yalpi sarflar va ishlab chiqarish hajmini taqqoslash uchun ishlab chiqarish
umumiy hajmining miqdoriy ko`rsatkichi sifatida sof milliy mahsulot (SMM),
iqtisodiyotda yalpi sarflar sifatida iste’mol hajmi va investitsiyalarga sarflarning
umumiy summasi (S+Ip) olinadi. Iqtisodiyotning muvozanatli darajasi —
bu ishlab
chiqarishning shunday hajmiki, u ishlab chiqarish mazkur hajmini sotib olish
uchun yetarli umumiy sarflarni ta’minlaydi. Boshqacha aytganda, sof milliy
mahsulot muvozanatli darajasida ishlab chiqarilgan tovarlarning umumiy miqdori

(SMM) xarid qilingan tovarlar umumiy miqdoriga (S+Ip) teng bo`ladi.
To`liq bandlik sharoitida yalpi sarflar SMM hajmi bilan mos kelmasligi
mumkin. Bu mos kelmaslik retsession yoki inflyatsion farqda ifodalanadi. Yalpi
sarflarning SMM hajmidan kam bo`lgan miqdori retsession, yalpi sarflarning
SMM hajmidan ortiqcha bo`lgan miqdori inflyatsion farq deyiladi.
Jamg`arma va investitsiyalarni taqqoslash usulining mohiyati shundaki,
ishlab chiqarilgan mahsulotning har qanday hajmi shunga mos daromad hajmini
beradi. Biroq aholi bu daromadning bir qismini iste’mol qilmasdan jamg`arishga
qo`yish mumkin. Jamg`arish, sarflar - daromadlar oqimidan potentsial sarflarni
olib qo`yish hisoblanadi. Bunda jamg`armaga qo`yilgan mablag` investitsiyalar
bilan to`liq qoplansa, yalpi sarflar ishlab chiqarish hajmiga teng bo`ladi.
Investitsion sarflarning ko`payishi, ishlab chiqarish hajmi va daromad
darajasining o`sishiga olib keladi. Bu o`zaro natija mul ь tiplikator samarasi
deyiladi.
Milliy iqtisodiyotdagi muvozanatlik uning turli tomonlari va sohalari
o`rtasida mutanosiblik bo`lishini taqozo qiladi.
Iqtisodiy mutanosiblik – iqtisodiyotning turli tomonlari va sohalari o`rtasida
miqdor va sifat jihatdan ma’lum moslik bo`lishidir. Bunda tenglik bo`lishi shart
emas. Ular mos keluvchi (2:3, 5:3, 3:1) nisbatlarida bo`lishi mumkin.
Makroiqtisodiy jarayon g`oyat murakkab va ko`p qirrali bo`lishi sababli
mutanosiblik turlari ham ko`p va xilma-xil. Ularning barchasini umumlashtirib
mutanosiblikning quyidagi guruhlari tarkibiga kiritish mumkin.
Umumiqtisodiy xarakterdagi mutanosibliklar. Bunga milliy daromaddagi
tarkibiy qismlar: iste’mol fondi va jamg`arish fondi o`rtasidagi: iqtisodiyotdagi
tovar va xizmatlar massasi bilan pul massasi o`rtasidagi: aholining daromadlari
bilan xarajatlar o`rtasidagi mutanosibliklarni misol qilib ko`rsatish mumkin.
2. Tarmoqlararo mutanosibliklar. Milliy iqtisodiyotning muvozanatini
ta’minlashda tarmoqlararo mutanosibliklar alohida o`rin tutadi. Mamlakat xalq
xo`jaligi juda ko`p tarmoq va sohalardan iborat bo`lib, ularning rivojlanishi bir-

birini taqozo qiladi. Bir tarmoqda yaratilgan mahsulot boshqa tarmoqda iste’mol
qilinadi yoki pirovard mahsulotga aylantirilib o`z iste’molchisini topadi. Masalan,
qishloq xo`jalik mahsulotlarning ko`pchilik qismi /paxta, g`alla,
pilla,,sutva h.k./ sanoatning tegishli tarmoqlarida qayta ishlanib, pirovard
mahsulotga aylantiriladi
va iste’molchilik tovarlari bozoriga chiqariladi. O’z navbatida sanoatning ishlab
chiqarish vositalari yaratadigan sohalarining mahsulotlari xalq xo`jaligining
boshqa tarmoqlari /qishloq xo`jaligi, qurilish va h. k./da unumli iste’mol qilinadi.
Bu ularning bir-biriga bog`liqlikda rivojlanishini taqozo qiladi. Tarmoqlararo
mutanosibliklarga sanoat bilan qishloq xo`jaligi va xalq xo`jaligining boshqa
tarmoqlari o`rtasidagi mutanosibliklar misol bo`ladi.

Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Купить