Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari - Экономика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Экономика

Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari

Купить

Mavzu: Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va
texnologiyalari.
REJA:
1. Bank avtomatlashtirilgan axborot tizimlari tushunchasi.
2. Bankning avtomatlashtirilgan axborot tizimining texnik ta’minoti.
3. Banklarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining dasturiy ta’minlanishi.
4. Bank xizmatlari orqali axoliga sifatli xizmat ko`rsatish usullari.
1. Bank avtomatlashtirilgan axborot tizimlari tushunchasi. Bank - bu
mamlakatdagi pul mablag`larini boshqarish uchun yaratilgan moliyaviy
institutdir.
1

O`zbеkiston Rеspublikasi bank tizimining bosh maqsadi jahon talabiga mos
kеluvchi, rivojlangan milliy krеdit tizimiga ega bo`lish, xo`jaliklar va aholining
bo`sh turgan mablag`larini jalb qilish, uni samarali taqsimlash asosida aholining
talablarini qondirish uchun zamin yaratish va yashash sharoitini yaxshilashga
erishish.
Bank axborot tizimi (BAT)-moliyalashtirish va kreditlashning belgilangan
shartlariga muvofiq nazorat qilinadigan resurslarni o'zlashtirish, qaytarish va
muvozanatlash vositasi bo'lgan yagona dasturiy-texnologik kompleks
hisoblanadi. Bank axborot texnologiyasi - hisoblash texnikasidan foydalangan
holda boshqaruv qarorini tayyorlash, qabul qilish va amalga oshirishni
ta'minlash maqsadida ma'lumotlarni to'plash, ro'yxatga olish, uzatish, saqlash va
qayta ishlash usullari asosida bank axborotlarini qayta ishlash jarayoniga
aytiladi.
Mujassamlashgan bank avtomatlashtirilgan axborot tizimlari (BnAAT)
mablag’ kiritish va kredit berishning berilgan shartlari bo’yicha nazorat
qilinadigan mablag’larni o’zlashtirilish, qaytarilish va muvofiqlashtirilishni
jadallashtirish vositasi bo’lgan yagona dasturiy texnologik majmuadan iborat
bo’ladi. Mijozlar o‘z pul mablag‘larini bankka ishonib topshirar ekan bankka
quyidagi asosiy talablarni qo‘yishlari mumkin. Pul mablag‘larini ro‘yxatga
kiritish va bankda bo‘lgan davrda ulardan hisobot olib turish. Pul mablag‘larini
saqlash javobgarligini ta'minlanishini talab qilish. Pul mablag‘lari holati va
ulardan foydalanishda olib borilayotgan moliya-pul operatsiyalariga oid
axborotlar konfedinsialligini ta'minlash.
Hozirgi davrda vujudga kelgan bank industriyasining rivojlanganlik holati
ularga depozit ochish va mijoz mablag‘larini jalb qilish kabi oddiy xizmatlarga
nisbatan yanada kengroq xizmatlarni taqdim etish imkoniyatini beradi. Ayni
damda bankning moliyaviy xizmatlari borasida uning samarali faoliyatini
ta'minlovchi asosiy omillar deb quyidagilarni ko‘rsatish mumkin - xizmatlar
taqdim etish ko‘llami; - bank safarbarlik darajasi: o‘rab turgan moliyaviy
sharoit muhit o‘zgarishiga adekvat reaksiya tezligi, ya'ni bank faoliyatini
zamonaviy biznesga yo‘naltirish imkoniyati - ma'lum vaqtdagi tashqi omillar
o‘zgarishidagi faoliyati, bu vaqt davomida ko‘rsatilgan o‘zgarishlar
dolzarbligini saqlab qoladi; - bozorda keng ishtirok etish (geografik)
tarqalganlik. Bunda har bir gegrafik regionda bank muassasasining jismoniy
qatnashishi ko‘zda tutilmaydi; bankni masshtabliylik darajasi: bank o‘zining
o‘tkazish qobiliyatini qo‘shimcha investitsiyalarga qanchalik kattalashtira oladi,
yoki bankni o‘z biznes faoliyatida qanday minimal chegaralarda mumkin
bo‘lgan rentabellik darajasini saqlay oladi; - bankni boshqarish darajasi: har bir
real vaqt mobaynida resurslarni adekvat baholash va muhim strategik (uzoq
muddatli) yoki tezkor ( qisqa muddatli) masalalar yechimlari uchun ularni
mobilizatsiya, rekonstruksiya qilish; bank va moddiy komponentlar uchun
2

sharoitlar yaratish, rivjlantirish, xizmat ko‘rsatish va bankni quvvatlashga
hamma chiqimlarini hisobga olgan holda bank xizmatlari tannarxini
raqobatbardoshligini oshirish.
Bank tizimidagi axborot arxitekturasining asosiy komponentlarini tuzilishi.
Axborot texnologiyalari portfeli - kompyuterlar, dasturiy ta'minot, tarmoq va
tizim quvvatlovchilariga investitsiyalar haqida eng samarali yechimlarni qabul
qilish instrumentlarini va shu bilan birga tashkilot-muassasa darajasidagi
texnlogiyalar uchun nazorat-kuzatuv va samarali ijroiy rahbarlik uchun talab
qilinadigan, jamlangan tabiiy mavjud axborotlarni, xulosalarni o‘z ichiga oladi.
Bankni atomatlashtirish qo‘mitasi (BAQ) Bank tizimining asosiy
komponentlari Axborot texnologiyalari portfeli Bankni boshqa aktivlari kabi
axborot texnologiyalarini boshqarishga va umumiy tavsiflariga “Axborot
texnologiyalari portfeli” (ATP) deb ataladi. Axborot texnologiyalari
portfelining asosiy komponentlarini shartli ravishda to‘rtta asosiy toifalarga
bo‘lib qarash mumkin:
1. Bankda biznes faoliyatini ta'minlash.
2. Banklararo resurslarda - davlat ichidagi elektron to‘lovlar tizimi, SWIFT
davlatlararo va banklararo elektron to‘lov tizimi, plastik kartochkalarni
qo‘llagan holda chakana elektron hisoblar banklararo tizimi.
3. Korxona umumiy faoliyatini quvvatlovchi tizimlar.
4. Bank infratuzilmasiga ta'luqli tizimlar.
2.Bankning avtomatlashtirilgan axborot tizimining texnik ta’minoti.
3

BnAATni texnik ta’minlash jarayonlarida bank texnologiyalari apparat
vositalari arxitekturasi zamonaviy talablar asosida qurilishlari kerak.
Ularga: aloqaning turli-tuman telekommunikatsion vositalari, ko’p mashinali
majmualar, «mijoz-server»ning arxitekturasidan foydalanish, mahalliy,
mintaqaviy va global tezkor tarmoqlarni qo’llash, apparatli yechimlarini
unifikatsiyalash kiradi.
«Mijoz-server» arxitekturasi banklarning axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini qurilishidagi texnik yechimlarga zamonaviy yondashishning
asosi bo’ladi. Bu texnik ta’minlanishni tashkil qilish va axborotlarni ishlab
chiqishni mijoz (ishchi stantsiya) va server deb nomlangan ikkita tarkibiy qism
o’rtasida taqsimlanishini ko’zda tutadi. Ikkala qism birlashtirilgan
kompiyuterlarda bajariladi.«Mijoz-server» arxitekturasi.

3. Banklarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining dasturiy
ta’minlanishi.
Bank faoliyatida ko`plab dasturiy ta`minotlarni uchratishimiz mumkin har
bir dasturiy ta`minot o`z modullariga ega bo`lib, ularda barcha bo`lim xodimlari
birgalikda ishlab faoliyat yuritishadi. Misol sifatida ba`zilarini keltirib o`tamiz:
iABS, NSI, Globus, ASBT, e-Personal.
Bankni avtomatlashtirishning asosiy natijalaridan biri uning boshqarilish
darajasini sifatini oshishi bo`lishi kerak. Bu vazifaning yechimi butun bank
jarayonlarini modellar va iqtisodiy matematik usullardan foydalanish bilan
birlashtiruvchi to`liq integratsiyalangan tizimini ishlab chiqish yotadi.
Haqiqatdan ham, faqat ana shunday tizim bankda mavjud bo`lgan barcha
vazifaviy va axborotli aloqalarni xuddi shu dinamikada aks ettiradi va boshqa
holatning ko`p ekspertli ko`rinishini shakllantirishga imkon beradi. Tizimning
ochiqligi unda rivojlanish va zamonalashtirish uchun vositalar, CASE-vositalar,
tashqi tadbirlar, so`rovlar generatorlari, ma’lumotlarning importeksport
tadbirlarining mavjudligini ko`zda tutadi. O`zgarishlar kiritishga ehtiyoj bankda
yetarligi ko`proq vujudga keladi. Ammo zamonaviylashtirishni amalga oshirish
uchun ishlab chiquvchi firmani jalb qilish hamma vaqt ham mumkin bo`lmaydi.
Bank tizimi axborot ta'minoti to‘g‘risida so‘z yuritadigan bo‘lsak, bu tizim
ma'lumotlari bazasi quyidagilardan tashkil topadi:
- tijorat banklari hisobotlari ma'lumotlar bazasi (MB);
- tijorat banklari operatsion bazasi(OB);
4

- tilla va valyuta zahiralari bo‘yicha ma'lumotlar bazasi;
- bank tizimini kadrlar bilan ta'minlash ma'lumotlar bazasi;
- Markaziy bank hujjat aylanishi tezkor ma'lumotlar bazasi;
- tizim administratori ma'lumotlar bazasi;
- soliq tashkilotlarida xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarni ro‘yxatga oluvchi
ma'lumotlar baza;
- xo‘jalik yurituvchi sub'yektlari byudjet va nobyudjet fondlari bilan o‘zaro
munosabatlari ma'lumotlar bazasi;
- yagona ma'lumotnoma;
- import va eksport bo‘yicha Davlat soliq qo‘mitasi bitimlari ma'lumotlar
bazasi;
- avtomobil vositalarini davlat ro‘yxatiga oluvchi ichki ishlar vazirligi
ma'lumotlar bazasi;
- ichki ishlar vazirligining fuqarolar pasportlari bo‘yicha ma'lumotlar bazasi;
- xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarni ro‘yxatga olish bo‘yicha adliya vazirligi
ma'lumotlar bazasi;
- mahalliy ijro etuvchi hukumat tashkilotlaridagi xo‘jalik yurituvchi
sub'yektlarning ro‘yxatga oluvchi ma'lumotlar bazasi va boshqalar.
Avtomatlashtirilgan bank tizimlarining (ABnT)lari o`z xizmatlarining keng,
turli-tumanligi bo`yicha mijozlarga tez va sifatli xizmat ko`rsatishga imkon
beradi. Tizimning asosiy xizmat modullari quyidagilarni amalga oshiradi:
• yuridik shaxslarga hisoblash-kassa xizmatini ko`rsatish;
• bank-korrespondentlari schyotlari bo`yicha xizmat ko`rsatish;
• kredit, depozit, valyuta operatsiyalari;
• xususiy shaxslar kiritmalarining har qanday turlari va ular bo`yicha
operatsiyalar;
• fond operatsiyalari;
• plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar;
• buxgalteriya vazifalari;
• tahlil, qarorlar qabul qilish, menejment, marketing va boshqalar.
5

Oxirgi avlod ABnT «mijoz-server» arxitekturasidagi tarmoqli
texnologiyalarga suyanadi. Bankning operatsiya kuni dasturiy-texnologik
majmua sifatida bank hisobining eng ko`p mehnat talab kiluvchi
operatsiyalarini avtomatlashtiradi. Operatsion kun modullarining tarkibi.
Mijozlarning shaxsiy schyotlari bo`yicha barcha operatsiyalar to`lov hujjatlari
bo`yicha amalga oshiriladi, shaxsiy schyotdan ko`chirma esa har bir “Yuridik
shaxslarga xizmat ko’rsatish” tizimchasi “Xususiy shaxslarga xizmat
ko’rsatish” tizimchasi.
Majmua shaxsiy schyotlar bo`yicha (hujjatlarning rasmiylashtirilgan
buxgalteriya yozuvlari bo`yicha) mablag`larning haqiqiy va rejalashtirilgan
harakatini amalga oshiradi. Kassa hujjatlarining harakati o`ziga xos
xususiyatlarga ega, ulardan asosiysi bankning boshqa xizmatlari bilan
aloqasidir. Bu xususiyat ichki buxgalteriya yozuvlari uchun ham xosdir.
Bunday tizimda schyotlarning rejasi, bank shaxsiy schyotlarining katalogi, bank
mijozlarining katalogi olib beriladi, balans chiqariladi, xizmatiy server
vazifalari bajariladi.
Filiallar faoliyatining hisobi bo`yicha majmua filialning hisobxonasi va
boshqa bo`limlaridagi ish joylarini avtomatlashtirishga mo`ljallangan.
«Bankfiliallar» darajasida filiallardan olingan axborotlarni yig`ish, ishlab
chiqish va tahlil qilish, barcha filiallar o`rtasidagi hisob-kitoblar
avtomatlashtiriladi. Shu bilan birga, bank ham o‘z interaktiv xizmatlari
doirasini kengaytirib, hozirda 1000 dan ortiq mijozlarga «е-вanking» - dasturi
xizmat ko‘rsatmoqda va bu tizimdan foydalanuvchi mijozlar soni borgan sari
ortib bormoqda. Hozirgi davrda bankjarda “Internet banking”, “E- banking”,
“GRM-tizimlari”, “SMSbanking” va boshqa ko`pgina texnologiyalardan
foydalanilmoqda.
Markaziy bankning «Chakana to‘lovlarni real vaqt rejimida amalga oshirish
kliring tizimini yaratish hamda xizmat ko‘rsatuvchilarning billing tizimi bilan
integrallash» loyihasi ishlab chiqildi. Kliring tizimini yaratishdan maqsad unga
tijorat banklari filiallari, kassalari va O‘zbekiston banklari assotsiatsiyasi
qoshidagi Yagona umumrespublika Protsessing markazini ulagan holda,
jismoniy shaxslarga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni, shuningdek,
kommunal xizmatlar va mobil aloqa operatorlari uchun to‘lovlarni real vaqt
rejimida amalga oshirish imkoniyatini yaratishdan iborat. Bundan tashqari,
mazkur tizim mijozlarga kechayu-kunduz bank hisobvaraqlariga masofadan
xizmat ko‘rsatish va bank infokiosklari orqali ishlash imkoniyatini beradi.
Мazkur O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Hisob-kitoblar kliring
axborot dasturiy majmuasining loyihasi ikki bosqichda amalga oshirildi.
Birinchi bosqichda Markaziy bank huzurida Hisobkitob banki tashkil etilib,
bank mijozlarining majburiyatlari bo‘yicha banklarning vakillik
6

hisobvaraqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri debetlash mexanizmi yaratildi va Yagona
umumrespublika Protsessing markazi bilan o‘zaro faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Bu
bosqichni belgilangan muddatda bajarilib, hozirgi kunda barcha bank plastik
kartalari orqali amalga oshirilgan to‘lovlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar
Markaziy bankning Kliring tizimi orqali amalga oshirilmoqda.Markaziy bank
hisob-kitoblar Kliring tizimining banklar va xizmat ko‘rsatuvchilar bilan o‘zaro
munosabatlar sxemasi.
4.Bank xizmatlari orqali axoliga sifatli xizmat ko`rsatish usullari
Bankomatlarni yaratadigan juda ko'p kompaniyalar bor. NCR, Diebold,
WinCor, Nautilus ... Ushbu kompaniyalarning har biri bankomatning ko`rinishi
va ishlash prinsipi haqidagi o'z fikrlariga ega. Umuman olganda, barcha
bankomatlarni uchta yirik guruhga bo'lish mumkin:
1. Klassik bankomatlar - Faqat naqd pulga mo'ljallangan qurilmalar.
2. Cash-in bankomatlar - Ushbu qurilmalar nafaqat pul chiqarishga, balki
pulni qabul qilishga ham imkoniyat beradi.
3. Recycle bankomatlar - Eng zamonaviy asboblar bozorida faqat yaqinda
paydo bo'ldi. Ular Cash-in bankomatlarining yanada rivojlangani. Markaziy
bankining hisob-kitoblar kliring tizimi to‘g‘risidagi hisoboti Bankomatlar,
aslida dasturiy jihatdan unga bog'langan tashqi qurilmalar bilan bog`langan
oddiy kompyuter hisoblanadi. Avval bankomatlar OS / 2 operatsion tizimi
asosida o'rnatilgan. Ammo Windows oilasining kelishi bilan ushbu operatsion
tizimlarga o'tish urf bo'ldi. Shu bilan birga, tizimlarning bir nechta variantlari
mavjud: Windows NT dan Windows 8 gacha. Albatta, bankomatlarda juda ko'p
maxsus dasturiy ta'minotlar o'rnatilgan: tashqi qurilmalari drayverlari, maxsus
bank dasturlari va boshqalar. Ko'plab turli xil protsessor markalari tufayli
bunday dasturlarning bir nechta turlari mavjud. Lekin ular ham quyidagi
vazifalarga ega:
1. Bankning qayta ishlash markazi bilan barqaror aloqani ta'minlash;
2. Shifrlash;
3. Tegishli ma'lumotni uzatish (karta raqami, PIN blok, tranzaktsiyaning turi
va miqdori va boshqalar);
4. Javobni qayta ishlash Bankomat tegishli bo'lgan kategoriyadan qat'iy
nazar, uni ikki qismga ajratish mumkin: yuqori (texnik) qism va seyf.
7

Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari

Купить