Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 42.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 16 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Iqtisodiyot

Sotuvchi

Amriddin Hamroqulov

Ro'yxatga olish sanasi 23 Fevral 2025

129 Sotish

Moliya bozori va uning moliyaviy resurslarni shakllantirishdagi o‘rni

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________ UNIVERSITETI
«____________________» fakulteti
«____________________» kafedrasi
« __________________________________________ » fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: « Moliya bozori va uning moliyaviy resurslarni shakllantirishdagi
o‘rni »
Bajardi:  ____-guruh talabasi
______________________
Tekshirdi:  ______________________
Toshkent – 2026 2 REJA
KIRISH
1. Moliya bozorining iqtisodiy mohiyati, mazmuni va asosiy funksiyalari.
1.1. Moliya bozori tushunchasi va iqtisodiy mohiyati.
1.2. Moliya bozorining asosiy funksiyalari.
2.   Moliya   bozorining   tarkibiy   tuzilishi,   asosiy   ishtirokchilari   va   faoliyat
mexanizmi.
2.1. Moliya bozorining tarkibiy tuzilishi.
2.2. Moliya bozori ishtirokchilari va faoliyat mexanizmi.
3.   Moliya   bozorining   moliyaviy   resurslarni   shakllantirish,   taqsimlash   va
iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashdagi o‘rni.
3.1. Moliya bozori orqali moliyaviy resurslarni shakllantirish va taqsimlash
mexanizmi.
3.2. O‘zbekiston moliya bozorining 2022–2025-yillardagi rivojlanish tahlili.
3.3.   Moliya   bozorini   rivojlantirishning   muammolari   va   istiqbolli
yo‘nalishlari.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
3 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Zamonaviy   bozor   iqtisodiyotida   har   qanday
davlatning   barqaror   o‘sishi   ko‘p   jihatdan   moliyaviy   resurslarning   qanchalik
samarali   jamg‘arilishi   va   taqsimlanishiga   bog‘liq.   Korxonalar   ishlab   chiqarishni
kengaytirish,   yangi   texnologiyalarni   joriy   etish   uchun   qo‘shimcha   mablag‘ga
muhtoj   bo‘lsa,   aholi   va   tashkilotlar   qo‘lida   esa   vaqtincha   bo‘sh   pul   mablag‘lari
to‘planadi.   Ana   shu   ikki   tomonni   bir-biri   bilan   bog‘laydigan,   jamg‘armalarni
investitsiyalarga aylantiradigan asosiy institut moliya bozoridir.
O‘zbekistonda   keyingi   yillarda   amalga   oshirilayotgan   iqtisodiy   islohotlar
moliya   bozorini   rivojlantirishni   ustuvor   vazifalardan   biri   sifatida   belgilab   berdi.
Xususan,   «2022–2026-yillarga   mo‘ljallangan   Yangi   O‘zbekistonning   taraqqiyot
strategiyasi»da bank tizimini transformatsiya qilish, kapital  bozorini  rivojlantirish
va   moliyaviy   xizmatlar   ko‘lamini   kengaytirish   alohida   maqsadlar   sifatida
ko‘rsatilgan 1
.   «O‘zbekiston   –   2030»   strategiyasida   ham   fond   bozori   aylanmasini
oshirish   va   xususiy   sektorni   moliyalashtirishning   bozor   mexanizmlarini
kengaytirish vazifalari qo‘yilgan 2
.
Statistik   ma’lumotlar   ham   bu   jarayonning   sur’atini   ko‘rsatadi:   2022–2025-
yillar davomida mamlakat yalpi ichki mahsuloti 1 041,9 trln so‘mdan 1 849,7 trln
so‘mga   yetdi,   bank   tizimining   kredit   qo‘yilmalari   390   trln   so‘mdan   600   trln
so‘mdan oshdi, sug‘urta mukofotlari esa ikki baravardan ko‘proq o‘sdi. Shu bilan
birga,   kapital   bozorining   iqtisodiyotdagi   ulushi   hali   kichikligicha   qolmoqda,
moliyaviy resurslarning asosiy qismi bank kreditlari orqali shakllanmoqda. Mazkur
nomutanosiblik moliya bozorining moliyaviy resurslarni shakllantirishdagi o‘rnini
chuqur o‘rganishni dolzarb qiladi.
Ishning   maqsadi   –   moliya   bozorining   iqtisodiy   mohiyati,   tuzilishi   va
faoliyat mexanizmini nazariy jihatdan yoritish hamda O‘zbekiston misolida uning
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son «2022–2026-yillarga mo‘ljallangan 
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 
(lex.uz).
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son «“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi 
to‘g‘risida»gi Farmoni // lex.uz.
4 moliyaviy   resurslarni   shakllantirish   va   taqsimlashdagi   o‘rnini   so‘nggi   to‘rt   yil
ma’lumotlari asosida tahlil qilishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi  vazifalar  belgilandi:
– moliya bozorining iqtisodiy mohiyati va funksiyalarini ochib berish;
– moliya   bozorining   tarkibiy   tuzilishi,   ishtirokchilari   va   faoliyat
mexanizmini tavsiflash;
– O‘zbekiston   moliya   bozorining   2022–2025-yillardagi   asosiy
ko‘rsatkichlarini tahlil qilish;
– moliya   bozorini   rivojlantirishdagi   muammolarni   aniqlash   va   takliflar
ishlab chiqish.
Tadqiqot   obyekti   –   O‘zbekiston   Respublikasi   moliya   bozori   va   uning
segmentlari (bank-kredit, kapital, valyuta va sug‘urta bozorlari).
Tadqiqot   predmeti   –   moliya   bozori   orqali   moliyaviy   resurslarni
shakllantirish,   taqsimlash   va   qayta   taqsimlash   jarayonida   yuzaga   keladigan
iqtisodiy munosabatlar.
Tadqiqot   usullari.   Ishda   tizimli   yondashuv,   qiyosiy   tahlil,   guruhlash,
dinamik   qatorlar   tahlili   va   statistik   usullardan   foydalanildi.   Ma’lumotlar   bazasi
sifatida   O‘zbekiston   Respublikasi   Markaziy   banki,   Milliy   statistika   qo‘mitasi,
Istiqbolli   loyihalar   milliy   agentligi   va   «Toshkent»   respublika   fond   birjasining
rasmiy hisobotlari xizmat qildi.
Ishning tuzilishi.  Mustaqil ish kirish, uchta bo‘lim, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5 1. MOLIYA BOZORINING IQTISODIY MOHIYATI, MAZMUNI VA
ASOSIY FUNKSIYALARI
1.1. Moliya bozori tushunchasi va iqtisodiy mohiyati
Moliya bozori – bu moliyaviy resurslar (pul mablag‘lari, kreditlar, qimmatli
qog‘ozlar,   valyuta   va   boshqa   moliyaviy   instrumentlar)   oldi-sotdisi   amalga
oshiriladigan   iqtisodiy   munosabatlar   tizimidir.   Uning   asosiy   vazifasi   mablag‘lari
ortiqcha   bo‘lgan  iqtisodiy   subyektlardan   mablag‘ga  ehtiyoji   bo‘lgan   subyektlarga
resurslar oqimini ta’minlashdan iborat.
Iqtisodiy   adabiyotlarda   moliya   bozoriga   turlicha   ta’riflar   berilgan.
Amerikalik iqtisodchi F. Mishkin moliya bozorlarini «mablag‘lar ortiqcha bo‘lgan
va   ularni   samarali   qo‘llash   imkoniyati   bo‘lmagan   shaxslardan   mablag‘
yetishmaydigan   shaxslarga   pul   o‘tkaziladigan   bozorlar»   deb   ta’riflaydi   va   ularni
iqtisodiy samaradorlikni oshiruvchi asosiy omil sifatida baholaydi 3
. F. Fabozzi va
F.   Modilyani   esa   moliya   bozorini   moliyaviy   aktivlar   almashinadigan   joy   sifatida
qarab,   uning   narx   belgilash,   likvidlik   va   tranzaksion   xarajatlarni   kamaytirish
vazifalariga urg‘u beradi 4
.
Mahalliy   iqtisodchilar   A.V.   Vahobov   va   T.S.   Malikov   moliya   bozorini
moliyaviy   resurslarni   jamg‘arish,   taqsimlash   va   qayta   taqsimlash   bilan   bog‘liq
munosabatlar   majmui   sifatida   talqin   qiladi   hamda   uni   moliya   tizimining   tarkibiy
qismi   deb   hisoblaydi 5
.   Rus   olimi   V.A.   Galanov   esa   moliya   bozorini   pul   kapitali
harakatini   tashkil   etuvchi   bozor   deb   ta’riflab,   uning   tarkibida   kredit   bozori   va
qimmatli qog‘ozlar bozorini ajratadi 6
.
Yuqoridagi   yondashuvlarni   umumlashtirib,   moliya   bozorining   iqtisodiy
mohiyatini quyidagicha ifodalash mumkin: moliya bozori – jamiyatdagi vaqtincha
bo‘sh  pul   mablag‘larini   jamg‘arish,  ularni   moliyaviy instrumentlar  vositasida   eng
3
Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. – 13th ed. – New York: Pearson, 2022. – 
P. 23–28.
4
Fabozzi F.J., Modigliani F., Jones F.J. Foundations of Financial Markets and Institutions. – 4th ed. – Boston: 
Prentice Hall, 2010. – P. 3–9.
5
Vahobov A.V., Malikov T.S. Moliya: darslik. – T.: «Noshir», 2012. – B. 412.
6
Галанов В.А. Рынок ценных бумаг: учебник. – М.: ИНФРА-М, 2018. – С. 15–19.
6 samarali   foydalanish   sohalariga   yo‘naltirish   va   shu   orqali   iqtisodiy   o‘sishni
ta’minlashga xizmat qiluvchi bozor munosabatlari tizimidir.
Tarixiy   jihatdan   moliya   bozori   tovar   ishlab   chiqarish   va   savdo   rivojlanishi
bilan   birga   shakllangan.   Dastlab   u   sudxo‘rlik   va   pul   ayirboshlash   operatsiyalari
ko‘rinishida   yuzaga   kelgan,   keyinchalik   banklar   va   birjalarning   paydo   bo‘lishi
bilan uyushgan tusga kirgan. XVII asr boshida Amsterdamda aksiyalar muntazam
savdo   qilinadigan   birja   faoliyat   boshlagani   zamonaviy   fond   bozorining   tug‘ilishi
deb   hisoblanadi.   XX   asr   oxiriga   kelib   axborot   texnologiyalari   va   moliyaviy
globallashuv   natijasida   milliy   moliya   bozorlari   yagona   jahon   moliya   tizimiga
integratsiyalashdi.
O‘zbekistonda   moliya   bozorining   shakllanishi   mustaqillik   yillariga   to‘g‘ri
keladi. 1994-yilda «Toshkent» respublika fond birjasi tashkil etildi, ikki bosqichli
bank   tizimi   joriy   qilindi,   davlat   korxonalarini   xususiylashtirish   jarayonida
aksiyadorlik  jamiyatlari   va  qimmatli   qog‘ozlar   bozori   vujudga   keldi.   2017-yildan
boshlab valyuta bozorining liberallashtirilishi, bank tizimidagi islohotlar va kapital
bozorini   rivojlantirish   bo‘yicha   qabul   qilingan   hujjatlar   moliya   bozorining   yangi
bosqichini boshlab berdi.
Moliya   bozorining   mazmuni   uning   obyekti,   subyektlari   va   instrumentlari
orqali ochiladi. Bozor obyekti – moliyaviy resurslar, ya’ni pul kapitali. Subyektlar
– mablag‘ beruvchilar (investorlar, omonatchilar), mablag‘ oluvchilar (korxonalar,
davlat,   aholi)   va   ular   o‘rtasidagi   vositachilar.   Instrumentlar   –   aksiyalar,
obligatsiyalar,   kredit   shartnomalari,   depozit   sertifikatlari,   valyuta   va   hosilaviy
moliyaviy vositalar.
Moliyaviy   resurslar   bozorda   ikki   yo‘l   bilan   harakatlanadi.   To‘g‘ridan-
to‘g‘ri   moliyalashtirishda   mablag‘   oluvchi   qimmatli   qog‘ozlar   chiqarib,
investordan bevosita mablag‘ jalb qiladi (masalan, korxona aksiya yoki obligatsiya
joylashtiradi).   Bilvosita   moliyalashtirishda   esa   mablag‘lar   avval   moliyaviy
vositachi – bank, sug‘urta kompaniyasi, investitsiya fondi orqali to‘planib, so‘ngra
kredit   yoki   investitsiya   shaklida   qarz   oluvchiga   yetkaziladi.   Rivojlanayotgan
7 iqtisodiyotlarda,   jumladan   O‘zbekistonda,   bilvosita   moliyalashtirish,   ya’ni   bank
kanali hukmron o‘rin egallaydi.
1.1-jadval
Moliyalashtirish usullarining qiyosiy tavsifi
Belgilar To‘g‘ridan-to‘g‘ri
moliyalashtirish Bilvosita moliyalashtirish
Asosiy kanal Kapital (fond) bozori Bank va boshqa vositachilar
Instrumentlar Aksiya, obligatsiya Kredit, depozit, sug‘urta polisi
Riskni kim ko‘taradi Bevosita investor Asosan vositachi
Mablag‘ qiymati Bozor narxi bilan belgilanadi Foiz stavkasi orqali belgilanadi
Afzalligi Uzoq muddatli, arzonroq resurs Qulay, kichik subyektlar uchun
ochiq
Manba: muallif tomonidan ilmiy adabiyotlar asosida tuzilgan.
1.2. Moliya bozorining asosiy funksiyalari
Moliya   bozorining   iqtisodiyotdagi   o‘rni   u   bajaradigan   funksiyalar   orqali
namoyon bo‘ladi. Ilmiy adabiyotlarda quyidagi asosiy funksiyalar ajratiladi:
1. Jamg‘arish   (mobilizatsiya)   funksiyasi   –   aholi,   korxonalar   va
davlatning vaqtincha bo‘sh mablag‘larini yig‘ib, ularni investitsiya resursiga
aylantirish. Alohida olingan kichik jamg‘armalar bozor orqali yirik kapitalga
birlashadi.
2. Taqsimlash   (allokatsiya)   funksiyasi   –   resurslarni   eng   yuqori
daromad   va   samara   beradigan   tarmoq   va   korxonalarga   yo‘naltirish.   Bozor
narxlari   va   foiz   stavkalari   kapitalning   qayerga   oqishini   belgilovchi   signal
vazifasini bajaradi.
3. Narx   belgilash   funksiyasi   –   talab   va   taklif   asosida   moliyaviy
aktivlarning   narxi   va   pulning   «narxi»   (foiz   stavkasi)   shakllanadi.   Bu
kompaniyalarning bozor qiymatini baholash imkonini beradi.
4. Likvidlikni   ta’minlash  funksiyasi   –  investorga  o‘z  aktivini  istalgan
vaqtda   pulga   aylantirish   imkonini   beradi.   Ikkilamchi   bozor   qanchalik
rivojlangan bo‘lsa, investorlarning ishonchi shunchalik yuqori bo‘ladi.
5. Risklarni   boshqarish   funksiyasi   –   diversifikatsiya,   sug‘urta   va
hosilaviy instrumentlar yordamida risklarni qayta taqsimlash va kamaytirish.
8 6. Axborot   funksiyasi   –   bozor   narxlari,   indekslar   va   emitentlarning
oshkor   etilgan   hisobotlari   orqali   iqtisodiy   subyektlarni   axborot   bilan
ta’minlash.
7. Nazorat   va   korporativ   boshqaruv   funksiyasi   –   aksiyadorlar   va
kreditorlar   tomonidan   kompaniya   rahbariyati   faoliyatini   kuzatish,
shaffoflikni oshirish.
8. Tranzaksion xarajatlarni kamaytirish funksiyasi  – standartlashgan
instrumentlar   va   infratuzilma   orqali   mablag‘   qidirish   va   bitim   tuzish
xarajatlarini qisqartirish.
Ushbu   funksiyalar   o‘zaro   chambarchas   bog‘liq:   jamg‘arilgan   mablag‘lar
faqat   to‘g‘ri   narx   signallari   va   yetarli   likvidlik   mavjud   bo‘lgandagina   samarali
taqsimlanadi.   Shu   bois   moliya   bozorining   rivojlanganlik   darajasi   butun
iqtisodiyotning   samaradorligini   belgilovchi   omillardan   biri   hisoblanadi.   Jahon
tajribasi  ko‘rsatadiki,  moliyaviy  chuqurlik (kreditlar, fond bozori   kapitalizatsiyasi
va sug‘urta aktivlarining YaIMga nisbati) yuqori bo‘lgan mamlakatlarda iqtisodiy
o‘sish sur’atlari barqarorroq bo‘ladi 7
.
Shuningdek, moliya bozori davlatning pul-kredit va fiskal siyosatini amalga
oshirish   vositasi   ham   hisoblanadi.   Markaziy   bank   pul   bozoridagi   operatsiyalar
orqali   foiz   stavkalariga   ta’sir   qiladi,   davlat   esa   davlat   qimmatli   qog‘ozlarini
joylashtirib,   byudjet   taqchilligini   moliyalashtiradi.   Demak,   moliya   bozori   nafaqat
xususiy sektor, balki davlat moliyasi uchun ham resurs manbaidir.
7
Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. – 13th ed. – New York: Pearson, 2022. – 
P. 23–28.
9 2. MOLIYA BOZORINING TARKIBIY TUZILISHI, ASOSIY
ISHTIROKCHILARI VA FAOLIYAT MEXANIZMI
2.1. Moliya bozorining tarkibiy tuzilishi
Moliya   bozori   bir   jinsli   emas:   u   instrumentlarning   turi,   muddati   va
ishtirokchilar   tarkibiga   ko‘ra   bir   nechta   segmentlarga   bo‘linadi.   Eng   keng
tarqalgan   tasnif   muddat   mezoniga   asoslanadi:   bir   yilgacha   muddatli   resurslar
aylanadigan   pul bozori   va bir yildan ortiq muddatli resurslar aylanadigan   kapital
bozori .
Pul   bozori   –   qisqa   muddatli   likvid   mablag‘lar   bozori.   Unga   banklararo
kredit   va   depozit   bozori,   REPO   operatsiyalari,   qisqa   muddatli   davlat   qimmatli
qog‘ozlari  va  Markaziy   bank  operatsiyalari   kiradi.   Pul  bozori   banklar   likvidligini
tartibga   soladi   va   Markaziy   bankning   asosiy   stavkasini   iqtisodiyotga   uzatadi.
O‘zbekistonda pul bozori operatsiyalari 2025-yilda 783 trln so‘mni tashkil etib, 1,5
barobar o‘sgan 8
.
Kapital   bozori   –   uzoq   muddatli   investitsion   resurslar   bozori.   U   o‘z
navbatida   qimmatli   qog‘ozlar   (fond)   bozori   va   uzoq   muddatli   kreditlar
bozoriga   bo‘linadi.   Fond   bozorida   aksiya   va   obligatsiyalar   emissiyasi   (birlamchi
bozor)   hamda   ularning   qayta   oldi-sotdisi   (ikkilamchi   bozor)   amalga   oshiriladi.
Ikkilamchi   bozor   birja   va   birjadan   tashqari   (uyushgan   va   uyushmagan)   savdolar
shaklida faoliyat yuritadi 9
.
Kredit bozori   – ssuda kapitali qaytarish, muddatlilik va to‘lovlilik shartlari
asosida   beriladigan   bozor.   Uning   asosiy   ishtirokchisi   tijorat   banklari   bo‘lib,   ular
yuridik   va   jismoniy   shaxslarga   kreditlar   ajratadi 10
.   O‘zbekistonda   moliyaviy
resurslarning eng katta qismi aynan shu segment orqali harakatlanadi.
Valyuta   bozori   –   xorijiy   valyutalarni   sotib   olish   va   sotish   bo‘yicha
munosabatlar   tizimi.   U   tashqi   savdo,   investitsiya   oqimlari   va   milliy   valyuta
8
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun yillik hisobot. – T., 2026. – B. 6.
9
O‘zbekiston Respublikasining 2015-yil 3-iyundagi O‘RQ-387-son «Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida»gi 
Qonuni // lex.uz.
10
O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 5-noyabrdagi O‘RQ-580-son «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi 
Qonuni // lex.uz.
10 kursining   shakllanishini   ta’minlaydi.   O‘zbekiston   Respublika   valyuta   birjasi
(O‘zRVB) bu bozorning markaziy infratuzilmasi bo‘lib, unda valyuta, pul va qarz
bozori savdolari olib boriladi.
Sug‘urta   bozori   –   sug‘urta   himoyasi   oldi-sotdisi   bilan   bog‘liq
munosabatlar.   Sug‘urta   tashkilotlari   sug‘urta   mukofotlari   ko‘rinishida   yig‘ilgan
mablag‘larni   sug‘urta   zaxiralariga   joylashtirib,   ularni   depozitlar,   qimmatli
qog‘ozlar   va   ko‘chmas   mulkka   investitsiya   qiladi 11
.   Shu   sababli   sug‘urta   bozori
ham uzoq muddatli moliyaviy resurslar manbai hisoblanadi.
Bundan tashqari,   hosilaviy moliyaviy instrumentlar (derivativlar) bozori
– fyuchers, forvard, opsion va svoplar bozori ham ajratiladi. Ular asosan risklarni
boshqarish   (xedjlash)   uchun   qo‘llaniladi.   O‘zbekistonda   bu   segment   shakllanish
bosqichida   bo‘lib,   asosan   valyuta  svoplari   va   fyuchers   shartnomalari   ko‘rinishida
mavjud.
Moliya   bozorini   boshqa   mezonlar   bo‘yicha   ham   tasniflash   mumkin.
Moliyaviy   instrumentning   muomalaga   chiqish   bosqichiga   ko‘ra   birlamchi   va
ikkilamchi bozor , savdoni tashkil etish shakliga ko‘ra  birja  va  birjadan tashqari
bozor , hududiy qamroviga ko‘ra  milliy ,  mintaqaviy  va  xalqaro bozor , bitimlarni
bajarish   muddatiga   ko‘ra   esa   naqd   (spot)   va   muddatli   bozor   ajratiladi.   Bu
tasniflar   bozorning   bir   xil   segmentini   turli   nuqtai   nazardan   tavsiflaydi   va   o‘zaro
kesishadi.
2.1-jadval
Moliya bozorining asosiy segmentlari va O‘zbekistondagi infratuzilmasi
Segment Asosiy instrumentlar O‘zbekistondagi asosiy
institutlar
Pul bozori Banklararo depozit, REPO, MB
obligatsiyalari Markaziy bank, O‘zRVB
Kredit bozori Bank kreditlari, mikroqarzlar Tijorat banklari, mikromoliya
tashkilotlari
Fond bozori Aksiya, korporativ va davlat
obligatsiyalari «Toshkent» RFB, Markaziy
depozitariy
Valyuta bozori Spot, svop, forvard bitimlari O‘zRVB, vakolatli banklar
11
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 23-noyabrdagi O‘RQ-730-son «Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni // 
lex.uz.
11 Segment Asosiy instrumentlar O‘zbekistondagi asosiy
institutlar
Sug‘urta bozori Sug‘urta polislari, sug‘urta
zaxiralari Sug‘urta tashkilotlari, NAPP
Derivativlar bozori Fyuchers, opsion, svop O‘zRVB, O‘zRTXB
Manba: muallif tomonidan amaldagi qonunchilik va institutlar ma’lumotlari asosida tuzilgan.
2.2. Moliya bozori ishtirokchilari va faoliyat mexanizmi
Moliya   bozori   ishtirokchilarini   bajaradigan   vazifasiga   ko‘ra   besh   guruhga
ajratish mumkin.
1. Emitentlar va qarz oluvchilar   – moliyaviy resurslarga ehtiyoj sezuvchi
subyektlar:   korxonalar,   banklar,   davlat   va   mahalliy   hokimiyat   organlari,
shuningdek   kredit   oluvchi   aholi.   Ular   qimmatli   qog‘ozlar   chiqaradi   yoki   kredit
oladi.
2. Investorlar  va jamg‘aruvchilar   – mablag‘ini  daromad olish  maqsadida
joylashtiruvchilar.   Ular   xususiy   (chakana)   investorlar   va   institutsional
investorlarga   bo‘linadi.   Institutsional   investorlarga   sug‘urta   kompaniyalari,
pensiya   fondlari,   investitsiya   fondlari   va   banklar   kiradi.   Rivojlangan
mamlakatlarda   aynan   institutsional   investorlar   uzoq   muddatli   kapitalning   asosiy
manbai hisoblanadi 12
.
3.   Moliyaviy   vositachilar   –   tijorat   banklari,   investitsiya   vositachilari
(brokerlar,   dilerlar),   investitsiya   maslahatchilari,   mikromoliya   tashkilotlari,   lizing
kompaniyalari.   Ular   mablag‘   beruvchi   va   oluvchi   o‘rtasidagi   axborot
nosimmetrikligini kamaytiradi, risklarni o‘z zimmasiga oladi va bitimlar xarajatini
pasaytiradi.
4. Infratuzilma institutlari  – savdo maydonchalari (fond, valyuta va tovar-
xom   ashyo   birjalari),   depozitariylar,   kliring   va   hisob-kitob   markazlari,   reyting
agentliklari,   auditorlik   tashkilotlari.   O‘zbekistonda   bular   qatoriga   «Toshkent»
RFB,   O‘zRVB,   «Qimmatli   qog‘ozlar   markaziy   depozitariysi»   va   O‘zbekiston
respublika tovar-xom ashyo birjasi kiradi.
12
Fabozzi F.J., Modigliani F., Jones F.J. Foundations of Financial Markets and Institutions. – 4th ed. – Boston: 
Prentice Hall, 2010. – P. 3–9.
12 5.   Tartibga   soluvchi   organlar   –   bozor   qoidalarini   belgilovchi   va   nazorat
qiluvchi   davlat   institutlari.   O‘zbekistonda   bank,   to‘lov   tizimi   va   valyuta   bozorini
Markaziy bank, kapital bozori va sug‘urta faoliyatini esa Istiqbolli loyihalar milliy
agentligi (NAPP)  tartibga soladi. Davlat  qimmatli  qog‘ozlari  bozorida Iqtisodiyot
va moliya vazirligi emitent sifatida ishtirok etadi.
Moliya bozorining faoliyat  mexanizmi   talab va taklifning o‘zaro ta’siriga
asoslanadi.   Moliyaviy   resurslar   taklifi   aholi   va   korxonalarning   jamg‘armalari,
davlat   byudjeti   profitsiti   va   xorijiy   kapital   oqimlaridan   shakllanadi.   Talab   esa
investitsiya   loyihalari,   aylanma   mablag‘   ehtiyojlari,   iste’mol   va   byudjet
taqchilligidan   kelib   chiqadi.   Ularning   muvozanati   natijasida   bozor   foiz   stavkalari
va aktivlar narxi shakllanadi.
Mexanizmning   muhim   bo‘g‘ini   –   pul-kredit   siyosatining   transmissiya
kanali .   Markaziy   bank   asosiy   stavkani   o‘zgartirganda   banklararo   bozor   stavkasi
(O‘zbekistonda   UZONIA   indeksi)   o‘zgaradi,   keyin   depozit   va   kredit   stavkalari,
oxir-oqibat   esa   investitsiya   va  iste’mol   hajmi   o‘zgaradi.  2025-yilda  asosiy   stavka
14   foiz   darajasida,   UZONIA   o‘rtacha   yillik   13,1   foiz   bo‘lgan;   milliy   valyutadagi
kreditlar   bo‘yicha   o‘rtacha   stavka   23,0   foizni,   depozitlar   bo‘yicha   19,3   foizni
tashkil   etgan 13
.   Bu   ko‘rsatkichlar   mamlakatda   moliyaviy   resurslar   narxi   hali
nisbatan yuqoriligini ko‘rsatadi.
Fond bozorida mexanizm boshqacha ishlaydi: emitent investitsion vositachi
(anderrayter)   yordamida   qimmatli   qog‘ozlarni   birlamchi   bozorda   joylashtiradi,
mablag‘ to‘g‘ridan-to‘g‘ri korxona hisobiga tushadi. Keyinchalik qog‘ozlar birjada
savdoga   chiqarilib,   ularning   narxi   investorlar   talabiga   ko‘ra   o‘zgaradi.   Bitimlar
Markaziy   depozitariyda  qayd   etiladi,  hisob-kitoblar   esa   «yetkazib   berish   to‘lovga
qarshi» tamoyili asosida amalga oshiriladi. Shunday qilib, bozor infratuzilmasining
ishonchliligi investorlar huquqlarini himoya qilishning asosiy kafolati hisoblanadi.
Davlat   qimmatli   qog‘ozlari   bozori   ham   faoliyat   mexanizmining   muhim
qismidir.   Iqtisodiyot   va   moliya   vazirligi   g‘aznachilik   obligatsiyalarini   kim   oshdi
savdolari orqali joylashtirib, byudjet uchun qarz mablag‘larini jalb qiladi, banklar
13
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun yillik hisobot. – T., 2026. – B. 6.
13 esa   bu   qog‘ozlarni   likvidlikni   boshqarish   va   garov   sifatida   ishlatadi.   2022-yilda
birja orqali qariyb 88 trln so‘mlik davlat qimmatli qog‘ozlari joylashtirilgan bo‘lib,
bu 2021-yilga nisbatan 3,5 baravar ko‘p 14
. Davlat obligatsiyalarining daromadlilik
egri   chizig‘i   korporativ   obligatsiyalar   va   kreditlar   narxini   belgilashda   mo‘ljal
vazifasini o‘taydi.
So‘nggi   yillarda   moliya   bozori   mexanizmiga   raqamli   texnologiyalar   ham
kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Masofaviy bank xizmatlari, onlayn kredit va mikroqarz
platformalari,   mobil   brokerlik   ilovalari   orqali   aholi   bank   filialiga   bormasdan
depozit ochishi, kredit olishi va aksiya sotib olishi mumkin bo‘ldi. Bu tranzaksion
xarajatlarni   kamaytirib,   moliyaviy   xizmatlardan   foydalanish   imkoniyatini
kengaytirmoqda, ayni paytda kiberxavfsizlik va iste’molchilar huquqlarini himoya
qilish bo‘yicha yangi talablarni yuzaga keltirmoqda.
14
Total trade volume on the Uzbek Republican Currency Exchange reaches a record level of 706.79 trillion soums //
UzDaily. – 03.02.2023. – URL: https://uzdaily.ru
14 3. MOLIYA BOZORINING MOLIYAVIY RESURSLARNI
SHAKLLANTIRISH, TAQSIMLASH VA IQTISODIY RIVOJLANISHNI
TA’MINLASHDAGI O‘RNI
3.1.   Moliya   bozori   orqali   moliyaviy   resurslarni   shakllantirish   va
taqsimlash mexanizmi
Moliyaviy   resurslar   –   davlat,   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlar   va   aholi
ixtiyoridagi,   kengaytirilgan   takror   ishlab   chiqarish   va   ijtimoiy   ehtiyojlarni
qondirish   uchun   mo‘ljallangan   pul   mablag‘lari   majmuidir 15
.   Korxona   darajasida
ular   ichki   (foyda,   amortizatsiya)   va   tashqi   (kreditlar,   aksiya   va   obligatsiya
emissiyasi,   sug‘urta   to‘lovlari,   byudjet   mablag‘lari)   manbalardan   shakllanadi.
Tashqi manbalarning deyarli barchasi moliya bozori orqali jalb qilinadi.
Moliya   bozorining   resurslarni   shakllantirishdagi   o‘rni   uch   bosqichda
namoyon bo‘ladi.  Birinchi bosqichda  – jamg‘arish: aholi va korxonalarning bo‘sh
mablag‘lari   bank   depozitlari,   sug‘urta   mukofotlari,   qimmatli   qog‘ozlarga
qo‘yilmalar   shaklida   to‘planadi.   Ikkinchi   bosqichda   –   transformatsiya:
vositachilar   qisqa   muddatli   va   mayda   jamg‘armalarni   uzoq   muddatli   va   yirik
investitsiya   resurslariga   aylantiradi,   risklarni   diversifikatsiya   qiladi.   Uchinchi
bosqichda   –   taqsimlash:   resurslar   kredit,   investitsiya   va   lizing   shaklida   real
sektorga, infratuzilma loyihalari va aholiga yo‘naltiriladi.
Bu   jarayonda   moliya   bozori   kapitalning   tarmoqlararo   erkin   harakatini
ta’minlaydi:   daromadliligi   past   sohalardan   mablag‘lar   daromadliligi   yuqori
sohalarga oqib o‘tadi. Natijada iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishi tezlashadi, yangi
ishlab chiqarishlar va ish o‘rinlari yaratiladi. Shu ma’noda moliya bozori iqtisodiy
o‘sishning «qon aylanish tizimi» deb ataladi.
3.2.   O‘zbekiston   moliya   bozorining   2022–2025-yillardagi   rivojlanish
tahlili
O‘zbekiston   moliya   bozorining   rivojlanishini   baholashdan   oldin   umumiy
makroiqtisodiy   fonni   ko‘rib   chiqamiz.   Milliy   statistika   qo‘mitasi   ma’lumotlariga
15
Vahobov A.V., Malikov T.S. Moliya: darslik. – T.: «Noshir», 2012. – B. 412.
15 ko‘ra, 2025-yilda yalpi ichki mahsulot  joriy narxlarda 1 849,7 trln so‘mni  tashkil
etib,   real   o‘sish   7,7   foizga   yetgan 16
.   Bu   2021-yildan   buyongi   eng   yuqori   o‘sish
sur’atidir.   Iqtisodiyot   hajmining   tez   kengayishi   moliyaviy   resurslarga   bo‘lgan
talabni ham oshirmoqda.
3.1-jadval
O‘zbekiston bank-kredit bozorining asosiy ko‘rsatkichlari (2022–2025-yillar)
Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024 2025
YaIM, trln so‘m 1 041,9 1 261,8 1 535,4 1 849,7
YaIM real o‘sishi, % 6,1 6,3 6,7 7,7
Kreditlar qoldig‘i (yil oxiri), trln 
so‘m 390,0 471,4 533,1 604,0
Kreditlarning YaIMga nisbati, % 37,4 37,4 34,7 32,7
Muammoli kreditlar (NPL), trln 
so‘m 14,0 16,6 21,2 18,1
NPL ulushi, % 3,6 3,5 4,0 3,0
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari 
asosida muallif hisob-kitoblari 17
.
3.1-jadval   ma’lumotlari   bank-kredit   bozori   moliyaviy   resurslarni
shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Kreditlar qoldig‘i to‘rt yilda
390 trln so‘mdan 604 trln so‘mga, ya’ni 1,55 barobar oshgan. 2023-yilning o‘zida
kredit portfeli 21 foizga o‘sib, 471,4 trln so‘mga yetgan, shundan 322,7 trln so‘m
yuridik   shaxslarga   to‘g‘ri   kelgan 18
.   Biroq   kreditlarning   YaIMga   nisbati   37,4
foizdan   32,7   foizga   pasaygan:   bu   nominal   YaIMning   kreditlardan   tezroq   o‘sishi
bilan   izohlanadi   va   Markaziy   bankning   kredit   o‘sishini   cheklashga   qaratilgan
ehtiyotkor siyosatini aks ettiradi.
Kredit   sifati   ham   yaxshilangan.   2024-yilda   muammoli   kreditlar   21,2   trln
so‘mgacha   oshgan   bo‘lsa,   2025-yilda   ular   18,1   trln   so‘mgacha   qisqardi,   NPL
ulushi   esa   3   foizga   tushdi.   Markaziy   bankning   moliyaviy   barqarorlik   sharhiga
ko‘ra, 2026-yil 1-yanvar holatiga kapital yetarliligi koeffitsiyenti 18,3 foiz, kapital
16
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. O‘zbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsuloti: press-reliz, 
26.01.2026. – URL: https://stat.uz
17
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarining muammoli kreditlari (NPL) to‘g‘risida 2023-yil 1-
yanvar holatiga ma’lumot. – URL: https://cbu.uz
18
The loan portfolio of banks in Uzbekistan reaches 471 trillion soums // UzDaily. – 2024. – URL: 
https://www.uzdaily.uz
16 rentabelligi (ROE) 12,4 foizni tashkil  etgan va bank sektori yetarli kapital hamda
likvidlikka ega deb baholangan 19
.
2025-yil  yakunlari  bo‘yicha bank tizimi aktivlari 925 trln so‘mga yetib, yil
davomida   20   foizga   o‘sdi,   yil   davomida   ajratilgan   kreditlar   esa   390   trln   so‘mni
tashkil   etib,   36   foizga   oshdi 20
.   Joriy   2026-yilda   ham   bu   tendensiya   davom
etmoqda:   1-sentabr   holatiga   bank   tizimining   jami   aktivlari   1   025,8   trln   so‘mga
(86,1   mlrd   dollar)   yetdi,   depozitlar   bir   yilda   34   foizga   o‘sib,   487,6   trln   so‘mni,
kredit   qo‘yilmalari   648,9   trln   so‘mni   tashkil   etdi 21
.   Depozitlarning   kreditlardan
tezroq   o‘sishi   banklarning   ichki   resurs   bazasi   mustahkamlanayotganini,   ya’ni
moliya   bozori   aholining   jamg‘armalarini   tobora   ko‘proq   jalb   qila   olayotganini
ko‘rsatadi.
Aholiga   beriladigan   kreditlar   ham   resurslarni   taqsimlashning   muhim
yo‘nalishiga   aylandi.   2025-yilda   banklar   jismoniy   shaxslarga   milliy   valyutada
156,85   trln   so‘m   kredit   ajratgan   bo‘lib,   bu   2024-yildagi   104,67   trln   so‘mga
nisbatan   qariyb   50   foiz   ko‘p.   Shundan   ipoteka   kreditlari   21,21   trln   so‘m,
mikrokreditlar   28,45   trln   so‘mni   tashkil   etgan 22
.   Bu   kredit   resurslarining   uy-joy
qurilishi   va   kichik   tadbirkorlikni   rivojlantirishga   yo‘naltirilayotganini   bildiradi,
biroq   aholining   qarz   yukini   oshirish   xavfini   ham   tug‘diradi:   aholi   qarzga   xizmat
ko‘rsatish xarajatlarining daromadga nisbati (DSTI) 37 foizga yetgan 23
.
3.2-jadval
O‘zbekiston kapital va valyuta bozorining asosiy ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024 2025
«Toshkent» RFBdagi savdolar 
hajmi, trln so‘m 4,8 2,9 21,95 12,02*
Birjadagi obligatsiyalar savdosi, trln
so‘m – 0,09 0,38 1,7
O‘zRVBdagi jami savdolar hajmi, 
trln so‘m 706,8 999,5 1 197,8 –
19
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun moliyaviy barqarorlik sharhi. Qisqa tavsif. – T., 2026.
20
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun yillik hisobot. – T., 2026. – B. 6.
21
O‘zbekiston banklari aktivlari 86 mlrd dollarga yetdi // Anhor.uz. – 2026. – URL: https://anhor.uz
22
O‘zbekistonda 2025-yil aholiga ajratilgan kreditlar hajmi keskin oshdi // Anhor.uz. – 2026. – URL: 
https://anhor.uz
23
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun moliyaviy barqarorlik sharhi. Qisqa tavsif. – T., 2026.
17 * 2025-yilning birinchi yarim yilligi. Manba: «Toshkent» RFB, O‘zRVB ma’lumotlari va muallif
hisob-kitoblari 24
.
Kapital bozori ko‘rsatkichlari  keskin tebranishlar  bilan ajralib turadi. 2022-
yilda fond birjasidagi savdolar 4,8 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda yirik
xususiylashtirish   bitimlari   kamaygani   sababli   2,9   trln   so‘mgacha   qisqardi.   2024-
yilda   esa   savdolar   hajmi   21,95   trln   so‘mga   yetib,   bitimlar   soni   498   381   taga
ko‘paydi 25
.  2025-yilning  birinchi   yarmida  savdolar   12,02   trln   so‘mni   tashkil   etib,
o‘tgan   yilning   mos   davridan   17   baravar   oshdi,   aksiyalar   bozori   kapitalizatsiyasi
242,8 trln so‘mga yetdi 26
. Bu o‘sish asosan yirik paketlar bilan tuzilgan bir martalik
bitimlarga   bog‘liq   bo‘lib,   bozorning   muntazam   likvidligi   hali   pastligicha
qolmoqda.
Ijobiy   jihat   –   korporativ   obligatsiyalar   bozorining   jonlanishi.   2025-yilda
birjada   obligatsiyalar   bilan   1,7   trln   so‘mlik   11,7   mingta   bitim   tuzilgan,   bitimlar
soni 347 foizga o‘sgan. 2026-yil 1-yanvar holatiga birja kotirovka ro‘yxatida 95 ta
emitentning   149   ta   qimmatli   qog‘ozi,   jumladan   26   ta   obligatsiya   mavjud 27
.   Bu
korxonalar   bank   kreditiga   muqobil   ravishda   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   bozor   resurslarini
jalb qila boshlaganini ko‘rsatadi. Shuningdek, UCI fond indeksi 2025-yilda 655,12
punktdan 744,07 punktga, ya’ni 13,6 foizga oshgan.
Valyuta   va   pul   bozori   moliya   bozorining   eng   yirik   segmentidir.
O‘zRVBdagi   jami   savdolar   2022-yilda   706,8   trln   so‘mni   tashkil   etgan   bo‘lsa,
2024-yilda   19,84  foizga   o‘sib,   1   197,8  trln  so‘mga   yetgan 28
.  Bu   segment   banklar
likvidligini   qayta   taqsimlash   va   valyuta   resurslarini   iqtisodiyotga   yetkazishda
asosiy vazifani bajaradi.
24
UZSE closes the year with a net profit of 12.3 billion soums // UzDaily. – 2025. – URL: https://www.uzdaily.uz
25
UZSE closes the year with a net profit of 12.3 billion soums // UzDaily. – 2025. – URL: https://www.uzdaily.uz
26
«Toshkent» fond birjasi yarim yilda 11,2 mlrd so‘m sof foyda oldi // Kursiv Uzbekistan. – 29.07.2025. – URL: 
https://uz.kursiv.media
27
«Toshkent» RFB: 2025-yilda obligatsiyalar bo‘yicha bitimlar soni 347 foizga o‘sdi // Kursiv Uzbekistan. – 
05.03.2026. – URL: https://uz.kursiv.media
28
Growth in trading volumes on UzCE: key changes in the REPO, currency, and derivatives markets // UzDaily. – 
2025. – URL: https://uzdaily.ru
18 3.3-jadval
O‘zbekiston sug‘urta bozorining asosiy ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar 2022 2023 2024 2025
Sug‘urta mukofotlari, trln so‘m 6,2 8,1 9,8 13,5
Sug‘urta to‘lovlari, trln so‘m 2,6 2,0 2,2 3,0
Sug‘urta tashkilotlari 
investitsiyalari, trln so‘m 4,8 6,1 6,5 9,6
Mukofotlarning YaIMga nisbati, % 0,60 0,64 0,64 0,73
Manba: Istiqbolli loyihalar milliy agentligi ma’lumotlari asosida muallif hisob-kitoblari 29
.
Sug‘urta bozori moliyaviy resurslarni shakllantirishning tez rivojlanayotgan
manbaiga aylanmoqda. Sug‘urta mukofotlari to‘rt yilda 6,2 trln so‘mdan 13,5 trln
so‘mga,   ya’ni   2,2   barobar   oshdi,   sug‘urta   tashkilotlari   investitsiyalari   9,6   trln
so‘mga yetdi, tashkilotlar soni 33 tadan 36 taga ko‘paydi 30
. Biroq mukofotlarning
YaIMga   nisbati   1   foizdan   past   bo‘lib,   jahon   o‘rtacha   ko‘rsatkichidan   (6–7   foiz)
ancha   orqada.   Investitsiyalarning   katta   qismi   bank   depozitlarida   saqlanayotgani
sababli sug‘urta resurslari kapital bozoriga deyarli kirmayapti.
Moliya   bozorining   umumiy   ahamiyatini   moliyaviy   xizmatlar   hajmi   ham
tasdiqlaydi:  2025-yilda  bu  ko‘rsatkich   171,9  trln  so‘mga  yetib,  24,6  foizga  o‘sdi.
Asosiy   kapitalga   investitsiyalar   esa   591,1   trln   so‘mni   tashkil   etdi   va   ularning
moliyalashtirilishida bank kreditlari muhim o‘rin tutdi 31
.
Segmentlar   ko‘rsatkichlarini   o‘zaro   taqqoslash   moliyaviy   resurslar
tarkibidagi nomutanosiblikni yaqqol ko‘rsatadi. 2024-yilda fond birjasidagi barcha
savdolar hajmi (21,95 trln so‘m) bank kreditlari qoldig‘ining (533,1 trln so‘m) atigi
4 foiziga teng bo‘lgan. 2025-yil yakunida sug‘urta tashkilotlarining investitsiyalari
(9,6 trln so‘m) bank tizimi aktivlarining (925 trln so‘m) taxminan 1 foizini tashkil
etgan.   Demak,   iqtisodiyotni   moliyalashtirishning   asosiy   yuki   bank   sektori
zimmasida qolmoqda.
29
Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorining 2025-yil yakuni bo‘yicha 
umumiy ko‘rsatkichlari. – URL: https://napp.uz
30
Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorining 2025-yil yakuni bo‘yicha 
umumiy ko‘rsatkichlari. – URL: https://napp.uz
31
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. O‘zbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsuloti: press-reliz, 
26.01.2026. – URL: https://stat.uz
19 Shu   bilan   birga,   2026-yilda   ham   bozor   segmentlarining   o‘sishi   davom
etmoqda.   Xususan,   2026-yilning   birinchi   choragida   sug‘urta   mukofotlari   4,0   trln
so‘mni   tashkil   etib,   o‘tgan   yilning   mos   davridagi   2,6   trln   so‘mga   nisbatan   1,5
barobar oshgan, sug‘urta tashkilotlari investitsiyalari esa 10,3 trln so‘mga yetgan 32
.
Bu   sug‘urta   bozorining   uzoq   muddatli   resurs   manbai   sifatidagi   salohiyati   ortib
borayotganini ko‘rsatadi.
3.3.   Moliya   bozorini   rivojlantirishning   muammolari   va   istiqbolli
yo‘nalishlari
O‘tkazilgan   tahlil   O‘zbekiston   moliya   bozorida   sezilarli   ijobiy   siljishlar
bilan bir qatorda bir qator tarkibiy muammolar mavjudligini ko‘rsatdi:
1. Bank   sektorining   haddan   tashqari   ustunligi.   Moliyaviy
resurslarning asosiy qismi bank kanali orqali shakllanmoqda, kapital bozori
esa iqtisodiyotni moliyalashtirishda kichik ulushga ega.
2. Fond   bozorining   past   likvidligi.   Savdolar   hajmi   bir   nechta   yirik
bitimga bog‘liq, ko‘plab aksiyalar bo‘yicha kundalik aylanma juda kichik.
3. Institutsional   investorlarning   sustligi.   Sug‘urta   va   pensiya
mablag‘lari   asosan   depozitlarda   saqlanib,   uzoq   muddatli   investitsiya
resursiga aylanmayapti.
4. Resurslarning   yuqori   narxi.   Milliy   valyutadagi   kreditlar   bo‘yicha
o‘rtacha   23   foizli   stavka   ko‘plab   loyihalar   uchun   moliyalashtirishni
qimmatlashtiradi.
5. Aholining moliyaviy savodxonligi  pastligi   va qimmatli  qog‘ozlarga
investitsiya qilish madaniyatining yetarli emasligi.
Xalqaro   tajriba   moliya   bozorini   rivojlantirishning   ikki   asosiy   modelini
ko‘rsatadi.   AQSH   va   Buyuk   Britaniyada   shakllangan   bozorga   yo‘naltirilgan
model da   korxonalar   resurslarning   katta   qismini   aksiya   va   obligatsiya   chiqarish
orqali jalb qiladi, institutsional investorlar esa fond bozorining asosiy ishtirokchisi
hisoblanadi.   Germaniya   va   Yaponiyada   shakllangan   bankka   yo‘naltirilgan
32
Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorining 2026-yil I chorak yakuni 
bo‘yicha umumiy ko‘rsatkichlari. – URL: https://napp.uz
20 model da   esa   yirik   banklar   korxonalarni   uzoq   muddatli   kreditlash   va   ularning
kapitalida   ishtirok   etish   orqali   moliyalashtiradi.   O‘zbekiston   hozirda   ikkinchi
modelga yaqin bo‘lib, kapital bozorini rivojlantirish orqali aralash modelga o‘tish
vazifasi turibdi.
Ushbu   muammolarni   bartaraf   etish   uchun   quyidagi   yo‘nalishlar   maqsadga
muvofiq deb hisoblaymiz:
– davlat   ulushi   mavjud   yirik   korxonalar   va   banklar   aksiyalarini   IPO   va
SPO orqali fond birjasida joylashtirishni jadallashtirish – bu PF-6207-son
Farmonda belgilangan vazifalar bilan mos keladi 33
;
– korporativ   obligatsiyalar,   ayniqsa   «yashil»   va   infratuzilma
obligatsiyalarini chiqarishni soliq imtiyozlari orqali rag‘batlantirish;
– jamg‘arib   boriladigan   pensiya   tizimi   va   hayotni   sug‘urtalash
mablag‘larini   qimmatli   qog‘ozlarga   investitsiya   qilish   imkoniyatlarini
kengaytirish;
– investitsiya   fondlari   (shu   jumladan   birjada   savdo   qilinadigan   fondlar   –
ETF) va maslahatchi institutlarini rivojlantirish;
– emitentlarning axborot oshkoraligi va korporativ boshqaruv standartlarini
xalqaro talablarga yaqinlashtirish;
– onlayn   brokerlik   ilovalari   va   moliyaviy   texnologiyalar   orqali   aholining
fond   bozoriga   kirishini   soddalashtirish   hamda   moliyaviy   savodxonlik
dasturlarini kengaytirish.
Bu   choralar   amalga   oshirilsa,   moliya   bozori   bank   kreditiga   qaramlikdan
diversifikatsiyalangan, uzoq muddatli va arzonroq resurslar taklif qiluvchi tizimga
aylanadi. Bu esa «O‘zbekiston – 2030» strategiyasida belgilangan yuqori iqtisodiy
o‘sish maqsadlariga erishishning muhim sharti hisoblanadi 34
.
33
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-apreldagi PF-6207-son «Kapital bozorini yanada 
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni // lex.uz.
34
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son «“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi 
to‘g‘risida»gi Farmoni // lex.uz.
21 XULOSA
Mustaqil  ish doirasida olib borilgan tadqiqot  natijalari  quyidagi  xulosalarni
chiqarish imkonini beradi.
Birinchidan , moliya bozori – jamiyatdagi vaqtincha bo‘sh pul mablag‘larini
jamg‘arish,   ularni   moliyaviy   instrumentlar   orqali   eng   samarali   foydalanish
sohalariga   yo‘naltirish   va   shu   orqali   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlovchi   iqtisodiy
munosabatlar   tizimidir.   U   jamg‘arish,   taqsimlash,   narx   belgilash,   likvidlikni
ta’minlash, risklarni boshqarish, axborot va nazorat funksiyalarini bajaradi.
Ikkinchidan ,   moliya   bozori   pul,   kredit,   fond,   valyuta,   sug‘urta   va
derivativlar   bozorlaridan   iborat   murakkab   tizim   bo‘lib,   uning   samarali   faoliyati
emitentlar,   investorlar,   vositachilar,   infratuzilma   institutlari   va   tartibga   soluvchi
organlarning muvofiqlashgan faoliyatiga bog‘liq. Bozor mexanizmining markazida
talab va taklif hamda pul-kredit siyosatining transmissiya kanali turadi.
Uchinchidan ,   O‘zbekistonda   2022–2025-yillarda   moliya   bozori   jadal
rivojlandi: bank kreditlari 390 trln so‘mdan 604 trln so‘mga, sug‘urta mukofotlari
6,2   trln   so‘mdan   13,5   trln   so‘mga   oshdi,   bank   aktivlari   2026-yil   sentabrida   1
kvadrillion   so‘mdan   oshdi,   muammoli   kreditlar   ulushi   3   foizgacha   pasaydi.
Korporativ   obligatsiyalar   bozori   jonlanib,   2025-yilda   birjadagi   obligatsiyalar
savdosi 1,7 trln so‘mga yetdi.
To‘rtinchidan ,   moliyaviy   resurslarni   shakllantirishda   bank   sektori
hukmronligicha   qolmoqda,   kapital   bozori   esa   past   likvidlik   va   institutsional
investorlarning   sustligi   sababli   o‘z   salohiyatini   to‘liq   namoyon   qila   olmayapti.
Kreditlarning YaIMga nisbati  32,7 foiz, sug‘urta mukofotlarining YaIMga nisbati
0,73 foiz bo‘lib, bu rivojlangan mamlakatlar ko‘rsatkichlaridan ancha past.
Beshinchidan ,   moliya   bozorining   moliyaviy   resurslarni   shakllantirishdagi
rolini   oshirish   uchun   davlat   aktivlarini   fond   birjasi   orqali   xususiylashtirish,
korporativ   obligatsiyalarni   rag‘batlantirish,   pensiya   va   sug‘urta   mablag‘larini
kapital   bozoriga   jalb   qilish,   investitsiya   fondlarini   rivojlantirish   va   aholining
moliyaviy savodxonligini oshirish zarur.
22 Umuman   olganda,   moliya   bozori   O‘zbekiston   iqtisodiyotida   moliyaviy
resurslarni   shakllantirish   va   taqsimlashning   asosiy   mexanizmi   bo‘lib   qolmoqda.
Uning   tarkibiy   jihatdan   muvozanatli   rivojlanishi   barqaror   iqtisodiy   o‘sish,
investitsion faollik va aholi farovonligini oshirishning muhim kafolatidir.
23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1.   O‘zbekiston   Respublikasining   Qonuni   «Qimmatli   qog‘ozlar   bozori
to‘g‘risida»   :   2015-yil   3-iyun,   O‘RQ-387-son   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy
bazasi. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
2.   O‘zbekiston   Respublikasining   Qonuni   «Banklar   va   bank   faoliyati
to‘g‘risida» : 2019-yil 5-noyabr, O‘RQ-580-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
3.   O‘zbekiston   Respublikasining   Qonuni   «O‘zbekiston   Respublikasining
Markaziy   banki   to‘g‘risida»   :   2019-yil   11-noyabr,   O‘RQ-582-son   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
4.   O‘zbekiston   Respublikasining   Qonuni   «Sug‘urta   faoliyati   to‘g‘risida»   :
2021-yil   23-noyabr,   O‘RQ-730-son   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –
URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
5.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   Farmoni   «Kapital   bozorini
yanada   rivojlantirish   chora-tadbirlari   to‘g‘risida»   :   2021-yil   13-aprel,   PF-6207-
son   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz   (murojaat
sanasi: 16.11.2026).
6.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   Farmoni   «2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida» : 2022-yil
28-yanvar,   PF-60-son   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni «“O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi   to‘g‘risida»   :   2023-yil   11-sentabr,   PF-158-son   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
II. Darslik va o‘quv qo‘llanmalar, monografiyalar
8.   Vahobov   A.V.,   Malikov   T.S.   Moliya   :   darslik   /   A.V.   Vahobov,   T.S.
Malikov. – Toshkent : Noshir, 2012. – 712 b.
24 9.   Omonov   A.A.,   Qoraliev   T.M.   Pul,   kredit   va   banklar   :   darslik   /   A.A.
Omonov, T.M. Qoraliev. – Toshkent : Iqtisod-Moliya, 2012. – 384 b.
10.   Галанов   В.А.   Рынок   ценных   бумаг   :   учебник   /   В.А.   Галанов.   –
Москва : ИНФРА-М, 2018. – 414 с.
11. Шарп  У.,  Александер  Г., Бэйли  Дж.  Инвестиции  :  пер.  с англ.  /  У.
Шарп, Г. Александер, Дж. Бэйли. – Москва : ИНФРА-М, 2018. – 1028 с.
12. Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
/ F.S. Mishkin. – 13th ed. – New York : Pearson, 2022. – 720 p.
13. Fabozzi F.J., Modigliani F., Jones F.J. Foundations of Financial Markets
and   Institutions   /   F.J.   Fabozzi,   F.   Modigliani,   F.J.   Jones.   –   4th   ed.   –   Boston   :
Prentice Hall, 2010. – 696 p.
III. Statistik va hisobot ma’lumotlari
14. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2025-yil uchun yillik hisobot.
– Toshkent, 2026. – URL: https://cbu.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
15.   O‘zbekiston   Respublikasi   Markaziy   banki.   2025-yil   uchun   moliyaviy
barqarorlik   sharhi.   –   Toshkent,   2026.   –   URL:   https://cbu.uz   (murojaat   sanasi:
16.11.2026).
16.   O‘zbekiston   Respublikasi   Markaziy   banki.   Tijorat   banklarining
muammoli   kreditlari   (NPL)   to‘g‘risida   ma’lumot   (2023–2025-yillar).   –   URL:
https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats (murojaat sanasi: 16.11.2026).
17.   O‘zbekiston   Respublikasi   Milliy   statistika   qo‘mitasi.   O‘zbekiston
Respublikasi   yalpi   ichki   mahsuloti   :   press-reliz.   –   26.01.2026.   –   URL:
https://stat.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
18.   Istiqbolli   loyihalar   milliy   agentligi.   O‘zbekiston   Respublikasi   sug‘urta
bozorining   2025-yil   yakuni   bo‘yicha   umumiy   ko‘rsatkichlari.   –   URL:
https://napp.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
19.   «Toshkent»   RFB:   2025-yilda   obligatsiyalar   bo‘yicha   bitimlar   soni   347
foizga o‘sdi // Kursiv Uzbekistan. – 2026. – 5 mart. – URL: https://uz.kursiv.media
(murojaat sanasi: 16.11.2026).
25 20. UZSE closes the year with a net profit of 12.3 billion soums // UzDaily.
– 2025. – URL: https://www.uzdaily.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
21.   O‘zbekiston   banklari   aktivlari   86   mlrd   dollarga   yetdi   //   Anhor.uz.   –
2026. – URL: https://anhor.uz (murojaat sanasi: 16.11.2026).
26

Moliya bozori va uning moliyaviy resurslarni shakllantirishdagi o‘rni

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari
  • Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari
  • Bozor iqtisodiyoti o‘tishning hozirgi zamon modellari, bozor munosabatlariga o‘tish modellarining shakllanishi
  • Firma va uning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
  • Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский