Аgrar siyosat, oziq-ovqat ta‘minoti va xavfsizligi muammolari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	93.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Аgrar siyosat, oziq-ovqat ta‘minoti va xavfsizligi muammolari

Купить

MAVZU: А GRAR SIYOSAT, OZIQ-OVQAT TA‘MINOTI VA
XAVFSIZLIGI MUAMMOLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I.BOB. AGRAR SOHANING IQTISODIYOTDA TUTGAN O’RNI………...5
1.1. Agrar sohaning iqtisodiyotda tutgan o’rni va uning o’lchamlari … ……….......5
1.2. Agrar siyosat ……………………………………………………………..…..12
II.BOB. “AGRAR SIYOSAT VA OZIQ - OVQAT XAVFSIZLIGI”
FANINING PREDMETI, MAQSADI VA ASOSIY VAZIFALARI …….…. . 24
2.1. Fannni yoritishda qo’llaniladigan tadqiqot usullari … ………………………....24
2.2. A grar siyosat ning maqsadi va asosiy vazifalari …………………………….35
XULOSA…………………………………………………………………….…..38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….…39

KI RISH
Kurs ishining dolzarbligi: “Bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash borasida hal etishni talab qilayotgan o’ta muhim muammolar, hyech
shubhasiz, shu boradagi sa’y-harakatlarni yanada muvofiqlashti-rish va keng
miqyosdagi xalqaro hamkorlikni, kelajakka qaratilgan yondashuv va xulosalarni
birgalikda ishlab chiqishni taqozo etadi. Va o’z-o’zidan tushunarliki, jahonning
turli mamlakatlarida to’plangan tajriba va amaliyot bilan tizimli va doimiy
ravishda almashib turishni talab qiladi”.
I.A.Karimov
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi
tashkiloti hamda Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra, hozirgi
vaqtda dunyoda deyarli har to’qqiz odamning biri to’yib ovqatlanmayapti,
sayyoramiz aholisining 30 foizidan ziyodi to’laqonli ravishda ovqatlanmaslik, eng
asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi muammosini boshidan
kechirmoqda 1
.
Kurs ishining vazifasi: “Yer yuzi aholisining tez ko’payib borayotgani
bilan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining o’sish imkoniyatlari
cheklangani o’rtasidagi tafovut oziq-ovqat dasturini hal etish masalasi yildan-yilga
keskinlashib borayotganining asosiy sababi ekani, natijada atrof-muhitning
ekologik jihatdan buzilishi hamon davom etayotgani, iqlim o’zgarishlarining
oldindan aytib bo’lmaydigan oqibatlari, tez-tez takrorlanayotgan qurg’oqchilik va
suv resurslari taqchilligi, jumladan, sug’orish uchun yer osti suvlarining tugab
borayotgani, irrigasiya, meliorasiya va yerlarning unumdorligini qayta tiklashga
yo’naltiriladigan investisiyalarning yetarli emasligi oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash borasida hal etishni talab qilayotgan o’ta muhim muammolar”dir [14].
Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek, “ Bugungi kunda
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash borasida hal etishni talab qilayotgan o’ta
muhim muammolar, hyech shubhasiz, shu boradagi sa’y-harakatlarni yanada
muvofiqlashtirish va keng miqyosdagi xalqaro hamkorlikni, kelajakka qaratilgan
1
O lmasov, Ahmadjon. O zME. Birinchi jild. ʻ ʻ Toshkent, 2000-yil
3

yondashuv va xulosalarni birgalikda ishlab chiqishni taqozo etadi. Va o’z-o’zidan
tushunarliki, jahonning turli mamlakatlarida to’plangan tajriba va amaliyot bilan
tizimli va doimiy ravishda almashib turishni talab qiladi ” [25]. O ziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash borasida hal etishni talab qilayotgan o’ta muhim
muammolar yuzasidan Prezident I.A.Karimov tomonidan jahonning turli
mamlakatlarida to’plangan tajriba va amaliyot bilan tizimli va doimiy ravishda
almashib turish g’oyalarining ilgari surilayotganligi respublika iqtisodiyoti
barqarorligini ta’minlovchi asosiy omilga aylanadi.
Kurs ishining mavzusi: A grar siyosat, oziq-ovqat ta‘minoti va xavfsizligi
muammolari.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. AGRAR SOHANING IQTISODIYOTDA TUTGAN O’RNI
1.1. Agrar sohaning iqtisodiyotda tutgan o’rni va uning o’lchamlari.
Global darajada moliyaviy-iqtisodiy inqiroz davom etayotgan bugungi
sharoitda jahon hamjamiyati tashkilotlariga a’zo bo’lish va teng huquqda faoliyat
ko’rsatish, ikkinchi tomondan, agrosanoat majmuasi sohalarida tom ma’noda
modernizasiyalash tadbirlarini amalga oshirish hisobidan faqatgina majmua
korxonalarini emas, balki milliy iqtisodiyotning barcha sohalarini samarali faoliyat
ko’rsatishi, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash muhim masalalardan biri
hisoblanadi. Agrosanoat majmuasi sohalarida modernizasiyalash jarayonlari davlat
va hududiy jihatdan yirik tadbirlar hisoblanib, bu tadbirlarni o’z muddatida va
sifatli amalga oshirilishi natijasida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash,
iste’molchilar talabini qondirish, ichki va tashqi bozorga xaridorbop va
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish, iqtisodiyotning real
sektorini samarali faoliyat ko’rsatishi va shu kabi boshqa ijobiy natijalarga erishish
imkoniyatini yaratadi. Oziq-ovqat xavfsizligiga erishish mamlakatimizda qishloq
xo’jaligi, ijtimoiy ko’mak, barqaror iqtisodiy o’sishga qaratilgan ko’p tomonlama
strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirishni talab qiladi.
Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bo’yicha o’tkazilayotgan xalqaro ekspert
tadqiqotlari jahonda va uning ayrim mintaqalarida ushbu muammo bilan bog’liq
murakkab vaziyat yuzaga kelgani bugungi kunda mazkur muammoni jahon
hamjamiyati uchun o’ta dolzarb va jiddiy tahdidlar qatoriga kiritilmoqda 2
.
BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti hamda Jahon sog’liqni
saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra, hozirgi vaqtda dunyoda 840 milliondan
ortiq kishi, ya’ni deyarli har sakkiz odamning biri to’yib ovqatlanmayapti,
sayyoramiz aholisining 30 foizidan ziyodi to’laqonli ravishda ovqatlanmaslik, eng
asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi muammosini boshidan
kechirmoqda. Ana shunday sabablar tufayli 160 milliondan ortiq bola bo’yining
o’sishi, jismoniy va intellektual rivojlanishiga doir kamchiliklardan aziyat
chekmoqda.
2
O lmasov, Ahmadjon. O zME. Birinchi jild. ʻ ʻ Toshkent, 2000-yil
5

Yer yuzi aholisining tez ko’payib borayotgani bilan oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab chiqarish hajmining o’sish imkoniyatlari cheklangani o’rtasidagi tafovut
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash masalasi yildan-yilga keskinlashib
borayotganining asosiy sababi bo’lib va bu tafovut, avvalo, oziq-ovqat
mahsulotlarini jadal ishlab chiqarish uchun tegishli sharoitlar mavjud bo’lmagan
mamlakat va hududlarda chuqurlashib bormoqda. Eng avvalo, atrof-muhitning
ekologik jihatdan buzilishi hamon davom etayotgani, iqlim o’zgarishlarining
oldindan aytib bo’lmaydigan oqibatlari, tez-tez takrorlanayotgan qurg’oqchilik va
suv resurslari taqchilligi, jumladan, sug’orish uchun yerosti suvlarining tugab
borayotgani, irrigasiya, meliorasiya va yerlarning unumdorligini qayta tiklashga
yo’naltiriladigan investisiyalarning yetarli emasligi mazkur muammoni yanada
keskinlashtirmoqda.
Yerlarning ekologik jihatdan buzilishi kimyoviy moddalar, mineral o’g’it va
pestisidlarni tinimsiz ishlatish oqibatida yanada kuchaymoqda. Bularning qatoriga
urbanizasiya, ya’ni shaharlashuv jarayonlari, aholining qishloqlardan shaharlarga
ko’chishi bilan bog’liq muammolar ham qo’shilmoqda. Natijada oziq-ovqat
mahsulotlari yetishtirish uchun ekin maydonlari sezilarli darajada qisqarib
ketmoqda. Bulardan tashqari, oziq-ovqat mahsulotlarini “daladan dasturxonga”
sxemasi bo’yicha iste’molchiga yetkazib berishda BMTning Oziq-ovqat va qishloq
xo’jaligi tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra, har yili dunyo bo’yicha qariyb 1,3
milliard tonna miqdoridagi salkam 1 trillion dollarlik oziq-ovqat mahsulotlari nes-
nobud bo’ladi.
Demokratik tamoyillarga asoslangan jamiyat va huquqiy davlat
vazifalarining markazida inson salomatligi, uning uzoq va barakali umr ko’rishini
ta’minlash masalalari turadi va uning bu vazifalarning nechog’lik bajarilishi
davlatning iqtisodiyotni tartibga solishi va siyosatida o’z ifodasini topadi.
Agrar siyosatning iqtisodiyotning alohida mustaqil iqtisodiy siyosati sifatida
ajratilishi qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining xususiyatlari, agrar
munosabatlarni tartibga solishning o’ziga xosligi bilan belgilanadi. Agrar siyosatda
katta e’tibor faqat qishloq xo’jaligida emas,balki butun agrobiznesda ishlab
6

chiqarish faoliyatining eng yuqori pirovard natijalariga, barqaror ishlab chiqarish
o’sish sur’atlariga, uning samaradorligni oshirishga va qishloqni ijtimoiy
rivojlantirishga erishishga qaratiladi.
“Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” fani iqtisodiyotning bozor
tamoyillari asosida rivojlanishida agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash jarayonlarining mohiyatini tushunishda zarur bo’lgan bilimlar bilan
qurollantiradi, jamiyatning har bir a’zosini g’oyaviy jihatdan yo’naltirish,
ma’naviy dunyoqarashini kengaytirish, iqtisodiy madaniyatini oshirishga
ahamiyatli ta’sir ko’rsatadi.
Qishloq xo’jaligida bozor munosabatlarini to’g’ri tashkil qilish va agrar
siyosatni to’g’ri olib bormasdan iqtisodiy samaradorlikka erishib bo’lmaydi.
Shuning uchun ham “Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” fani ta’lim dasturiga
kiritilgan.
O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyati ko‘p jihatdan qishloq xo‘jaligining
qanday darajada rivojlantirilganligi va uning samaradorlik darajasiga bog‘liq.
qishloq xo‘jaligining mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni mamlakat oziq-ovqat
xavfsizligini hal qilish, shuningdek, paxtachilik, tamakichilik va chorvachilikning
qator tarmoqlarini rivojlantirish orqali sanoatni xom ashyoga bo‘lgan talabini
qondirish orqali mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirishga qo‘shadigan hissasi
bilan belgilanadi. qishloq xo‘jaligida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning
samarasi yakunda mamlakat iqtisodiy salohiyatini ham oshirishga hissa qo‘shadi.
Keyingi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotida, jumladan, qishloq xo‘jaligida
qator iqtisodiy islohotlar amalga oshirilmoqda. bu islohotlarning asosiy maqsadi,
qishloqda haqiqiy mulk egalarini shakllantirish, bozor munosabatlarini ongli
ravishda his qilgan holda ishlab chiqarishni amalga oshirish va samarali faoliyat
yuritishlarini ta'minlashga qaratilgan.
Keyingi yillardagi global iqtisodiy o‘zgarishlar bozor iqtisodiyoti asosida
rivojlanish bilan birgalikda, bozor munosabatlarini tartibga solishning zaruriyatini,
iqtisodiy rivojlanishni tartibga solishda davlatning roli benihoya katta ekanligini,
7

ya'ni iqtisodiy rivojlanishda o‘zbekiston respublikasi prezidenti ta'kidlaganidek:
«davlatning bosh islohotchi» bo‘lishi zaruriyatini tasdiqladi.
Agrar siyosat mamlakat hukumatining agrar sohada olib borayotgan
islohotlarining mazmunidir. agrar siyosat o‘zida qishloq aholisini moddiy,
ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy shart-sharoitlarini shakllantiradigan davlat
faoliyatini qamrab oladi. agrar siyosatning aniq vazifalariga quyidagilar kiradi:
- mamlakat aholisini iqtisodiy asoslangan baholardagi oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta'minlash;
Agrar siyosat - iqtisodiy siyosatning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, u
qishloq xo‘jaligi va unga bog‘liq xo‘jalik sohalarini qamrab oladi. agrar siyosatni
davlatning agrar iqtisodiyot doirasida harakatga keltiriladigan jarayonlar shakli va
metodlari ko‘rinishidagi faoliyati deb ham tushunish mumkin. agrar siyosat o‘zida
qishloq aholisini moddiy, ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy shart-sharoitlarini
shakllantiradigan davlat faoliyatini qamrab oladi. agrar siyosatning asosiy sohalari
quyidagilardir:
- agrar bozor;
- investitsiya;
- kredit;
- moliya;
- ilmiy texnikaviy va texnologik faoliyat;
- soliqlar va soliqqa tortish;
- ijtimoiy muhit;
- maqsadli va tarkibiy qayta shakllanish.
agrar siyosat bazasida agrar qonunchilik va agrar tarkib shakllanadi.
Agrar qonunchilik - qishloq xo‘jaligida va qishloq aholisi hayoti bilan
bog‘liq holda amalga oshayotgan jarayonlarga ta'sir o‘tkazadigan huquqiy
me'yorlardir. agrar qonunchilikning muhim sohalariga quyidagilar kiradi:
- erga egalik munosabatlari;
- mehnat munosabatlari;
- agrar kredit;
8

- soliqqa tortish;
- huquq va meros masalalari;
- qishloq xo‘jaligi mahsulotlari tovar oboroti;
- o‘qitish va yo‘l-yo‘riq berish shartlari;
- ijtimoiy ta'minot va boshqalar.
Agrar siyosatning asosiy vazifalaridan biri sifatida agrar qonunchilikka ta'sir
o‘tkazish, u orqali er va er bilan ishlovchilarning manfaatini ko‘zlab ish olib
borish hisoblanadi.
Agrar tarkib - mamlakat rivojlanishi bilan bog‘liq holda qishloq xo‘jaligini
tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy rivojlanishining natijasidir. agrar tarkib - agrar
qonunchilikka asoslangan, qishloq xo‘jaligi rivojlanishi, aholining yashash va
ishlash sharoiti xususiyatlari hisobga olingan, ishlab chiqarish omillariga bog‘liq
agrar sohaning iqtisodiy, texnik va ijtimoiy elementlari yig‘indisidir. u mutlaq va
nisbiy ko‘rsatkichlarda ifodalanadi 3
.
Agrar siyosatning asosida agrar bozor yotadi. agrar bozor agrar siyosatni
ham ishlab chiqaruvchi, ham iste'molchi manfaatlariga mos amalga oshirilishiga
yordam qiladi. qishloq xo‘jalik bozorlari qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishi uchun
zarur bo‘ladigan omillar, ishlab chiqarilgan mahsulotlar va ishlab chiqaruvchilar
manfaatlarini birlashtiradigan iqtisodiy vositadir.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan keyingi dastlabki masala
iqtisodiyotni tezroq barqarorlashtirish hisoblanadi. shu jihatdan qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish va samaradorligini oshirish eng muhim masalalardan hisoblanadi.
qishloq xo‘jaligida bozorlarni to‘g‘ri tashkil qilish va agrar siyosatni to‘g‘ri olib
bormasdan iqtisodiy samaradorlikka erishib bo‘lmaydi.
Shuning uchun ham iqtisodiyot fakulteti talabalari uchun “agrar siyosat va
qishloq xo‘jalik bozorlari” fani o‘quv dasturiga kiritilgan. fanning asosiy maqsadi
talabalarda agrar siyosat haqida tasavvur uyg‘otish, olib borilayotgan agrar
siyosatlarni o‘zaro solishtira olish ko‘nikmasini yaratish va mutaxassis xulosasiga
3
Karimov i.a. asarlar I-XIV tomlar. 1991-2008 yy.
9

ega bo‘lishini ta'minlashdir. fan boshqa iqtisodiy, iqtisodiy-matematik va
texnologik fanlar bilan chambarchas bog‘liqdir.
“Agrar siyosat va qishloq xo‘jalik bozorlari” fani ham boshqa fanlar qatori
kishilarga atrof-muhitni bilish va o‘rganishni taqozo qiladi. ammo har bir fanda
bo‘lgani singari bu fanning ham o‘z predmeti va uslubiyotini aniqlab olish lozim,
aks holda tadqiqotlar nima haqida borayotganligidan o‘rganuvchi adashishi
mumkin. avvalo ob'ekt va predmet terminlariga aniqlik kiritib olish lozim. ob'ekt
muammoli jarayon vujudga kelgan va izlanish uchun tanlangan jarayon yoki
qarash bo‘lsa, predmet – ob'ekt chegarasida joylashgan barcha vositalardir. ob'ekt
va o‘rganish predmeti ilmiy jarayon kategoriyasi sifatida umumiy va xususiy
kabi moslashadi. ob'ekt doirasida o‘rganish predmetiga xizmat qiladigan
qismigina ajratib olinadi va aynan o‘sha qismga e'tibor qaratiladi. agrar
siyosatning ob'ekti bo‘lib agrar iqtisodiyotning joriy jarayonlari namoyon bo‘ladi.
agrar siyosatning predmeti bo‘lib esa, qishloq xo‘jaligini amal qilish shartlarini
aniqlab beradigan davlat va jamoatchilik tadbirlari va harakatlari tizimi
hisoblanadi.
Agrar muammolarni to‘laroq o‘rganish uchun uslubiyot asosiy rol
o‘ynaydi. uslubiyot– jarayon va qarashlarni o‘rganish metodlari haqidagi fandir.
uslubiyot asosiy masalani, ya'ni qaysi ilmiy usul bilan u yoki bu tizimning haqiqiy
faoliyatiga va uning kelajakdagi rivojiga baho bera olishga yordam beradi.
U slubiyotni bir nechta asosiy yo‘nalishlarga bo‘lish mumkin:
birinchisi - sub'ektiv, bunda xo‘jalik yurituvchi sub'ekt bir nechta
variantlarning ichidan tanlab olinadi;
ikkinchisi - empirik, bunda bilim faqat tajriba natijasida olinadi, faqatgina
kuzatish asosiy rol o‘ynaydi, ma'lumotlar tahlil ham qilinmaydi, o‘zaro
aloqadorlikda ko‘rib ham chiqilmaydi;
uchinchisi - ratsionalistik yo‘nalish, qaysiki bu yo‘nalish ishlab chiqarish va
taqsimotni ko‘proq ishonchliroq tartibga solishga yordam beradigan qonunlarni
ochishni ustun qo‘yadi, masalan, qishloq xo‘jaligi mahsulotini. bunga misol
tariqasida f.kenning iqtisodiy jadvalini keltirish mumkin.
10

to‘rtinchisi - dialektik-materialistik yo‘nalish. bu yo‘nalish ko‘proq ilmiy
hisoblanadi, chunki bu yo‘nalishda ob'ektiv tahlil amalga oshiriladi, haqiqatda
mavjud qarashlar va ularning rivojlanishi tavsiflanadi. dialektik yo‘nalishning
mohiyati; barcha jarayonlar va qarashlar doimo vujudga keladi, rivojlanadi va
o‘ladi, ya'ni hamma vaqt harakatda bo‘ladi.
U slubiyot va uslubni bir-biri bilan chalkashtirmaslik kerak. uslublar–fanda
qo‘llaniladigan kategoriya va qonunlar tizimida qayta ishlanadigan tadqiqot
usullaridir. agrar siyosatni o‘rganishda quyidagi uslublardan foydalaniladi:
1. ilmiy abstraksiyalash metodi. “abstraksiya” so‘zi chetlashish ma'nosini
beradi. tadqiqotchi ikkinchi darajali qarashlardan chetlashadi va mavjud hamda
doimiy takrorlanadigan qarashlardan foydalanadi.
2. analiz va sintez metodi. analiz – bu o‘rganilayotgan qarashlarni tarkibiy
qismlarga bo‘lish va ularning har birini alohida o‘rganishdir. sintez esa jarayon
yoki qarashni yagona bir butun holatga keltirishdir.
3. induksiya va deduksiya. induksiya alohida ma'lumotni o‘rganishdan
umumiy qoidalar va xulosalarga kelishdir. deduksiya umumiy xulosalardan
alohida xulosalarga o‘tish imkoniyatidir.
4. tarixiy va mantiqiy usullar. tarixchi hech qanday holat yoki qarashga
ta'sir o‘tkaza olmaydi. mantiqiy tadqiqotlarda ikkinchi darajali, to‘satdan paydo
bo‘lgan qarash va jarayonlarga ham ta'sir o‘tkazishi mumkin.
5. matematik va statistik usullar. ular yordamida xo‘jalik hayotidagi
jarayonlar va qarashlarning miqdoriy tomonini aniqlash va ularni yangi sifatga
o‘tkazishga yordam beradi.
11

1.2. Agrar siyosat
“Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” fani agrar sektorda vujudga
keladigan iqtisodiy munosabatlar va iqtisodiy qonunlarining harakat qilish
mexanizmini, ularning namoyon bo’lish shakllarini va agrar sohada aniq sharoitda
ulardan foydalanish xususiyatlarini hamda agrar siyosatning qishloq xo’jaligi
rivojlanishiga ta’siri samarasini va oziq-ovqat xavfsizligi iqtisodiy mammolarini
hal etishda, agrar sektorda ishlab chiqarishni takomillashtirish bo’yicha muqobil
qarorlar qabul qilishda qo’llaniladigan usul va vositalarni o’rganadi.
Fanni o’rganishdan maqsad - talabalarda agrar siyosat haqida tasavvur
uyg’otish, olib borilayotgan agrar siyosatlarni o’zaro solishtira olish ko’nikmasini
yaratish va mutaxassis xulosasiga ega bo’lishini ta’minlash, mamlakat oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlashning mohiyati va ahamiyati, oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash maqsadida amalga oshirilayotgan agrar siyosat va islohotlarning asosiy
yo’nalishlari hamda bosqichlari, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda
davlatning roli va iqtisodiy strategiyasi hamda zamonaviy nazariyalar asosida agrar
va oziq-ovqat sohalari iqtisodiyotini tartibga solish darajasi va usullariga baho
berish bo’yicha bilim va ko’nikmalarni shakllantirishdan iborat.
Mazkur fan bilish, amaliy va g’oyaviy-tarbiyaviy vazifalarni bajarib, agrar
va oziq-ovqat sohalari iqtisodiy salohiyatidan samarali foydalanish muammolari
yuzasidan nazariy xulosalar chiqarish va amaliyotda qo’llash, agrar va oziq-ovqat
sohalarida yalpi talab va taklif o’rtasidagi muvozanatning o’zgarishiga ta’sir
ko’rsatuvchi omillarni tahlil qilish, zamonaviy nazariyalar asosida agrar va oziq-
ovqat sohalari iqtisodiyotini tartibga solish darajasi va usullariga baho berishga
o’rgatadi.
“Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” «Iqtisodiyot nazariyasi”, “Iqtisodiy
geografiya”, “Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti”, “Qishloq xo’jaligi infratuzilmasi”,
«Qishloq xo’jaligida buxgalteriya xisobi va soliqqa tortish”, “Qishloq xo’jaligida
investision jarayonlarni boshqarish va biznes-rejalashtirish”, “Ko’p tarmoqli
fermer xo’jaliklarini tashkil etish va boshqarish”, “Qishloq xo’jalik mahsulotlar
12

sifati va marketingi”, “Qishloq xo’jaligida menejment”, “Qishloq xo’jalik ishlab
chiqarishini tashkil etish” kabi va boshqa iqtisodiy fanlar bilan chambarchas
bog’langan. “Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” fanining nazariy va uslubiy
jihatdan bazasi xuddi boshqa tarmoq fanlari kabi iqtisodiyot nazariyasi
hisoblanadi.
Agrar siyosat ma'lum bir mustaqilliklarga ega va u faol tarzda agrar
iqtisodiyotga ta'sir ko‘rsatib boradi. agrar siyosatning agrar iqtisodiyotga ta'siri
odatda ikki xil bo‘ladi: u rivojlanishni yoki tezlashtiradi, yoki sekinlashtiradi.
agrar siyosatning agrar iqtisodiyotga ijobiy ta'siri ilmiy asoslangan siyosat
bo‘lgandagina bilinadi.
Agrar iqtisodiyot va agrar siyosatning o‘zaro aloqadorligini yoki birining
ikkinchisidan ayni holatda ustunligini siyosiy yoki xo‘jalik yo‘nalishidagi masala
birinchi qo‘yilayotganligi bilan ajratib olish mumkin. bunda quyidagilarni
e'tiborga olish lozim:
• birinchidan, bir butunlik, ya'ni agrar iqtisodiyot va agrar siyosatning
o‘zaro mustahkam aloqada va munosabatda ekanligi;
• ikkinchidan, agrar iqtisodiyotning birlamchi, agrar siyosatning ikkilamchi
ekanligi;
• uchinchidan, agrar siyosatning agrar iqtisodiyotga faol ta'sir ko‘rsatishini.
agrar siyosatning agrar iqtisodiyotga faol ta'siri agrar siyosatning faoliyat
doirasini belgilab olishga yordam beradi. agrar siyosatning mohiyatini ko‘rib
chiqishda, quyidagilarga e'tibor qaratish lozim:
• agrar siyosat siyosiy munosabatlar doirasiga kiradi, chunki u o‘zida davlat,
davlatlararo va shu kabi doiradagi munosabatlarni mujassamlashtiradi;
• agrar siyosatning xususiyatlari agrar iqtisodiyotning maxsus
xususiyatlaridan kelib chiqadi. agrar iqtisodiyotning asosida qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishi, taqsimoti, ayirboshlashi va iste'molini boshqarish bilan bog‘liq
iqtisodiy qonunlar yotadi. shuning uchun ham agrar siyosat ham shu qonunlar
hukmronligi ostida olib boradi;
• agrar siyosat umumjamiyat munosabatlari tizimida muhim o‘ringa ega.
13

Boshqacha aytganda, u agrar iqtisodiyotga yaqin joylashgan, uning ifodasi
va yakuni sifatida namoyon bo‘ladi 4
.
Agrar siyosatning asosiy vazifasi – agrar sohadagi jarayon va qarashlarni
aks ettiribgina qolmasdan, balki kishilarning shu sohadagi qarashlari, jarayonlari
va qonunlari tizimidagi faoliyatini ochib berishdir.
Agrar siyosatning boshqa bir muhim vazifalaridan biri agrar qonunchilikka
ta'sir ko‘rsatish hisoblanadi. agrar sohada bozor munosabatlarini shakllantirish
jarayonida davlat, birinchi navbatda, agrar bozordagi ishlab chiqaruvchilar va
ist'emolchilar huquqlarini himoya qilish vazifasini qo‘yadi. iqtisodiy faoliyat bir
me'yorda ketishi uchun faoliyat ko‘rsatuvchi sub'ektlar qonuniy himoya qilingan
bo‘lishi kerak. avvalo, xo‘jalik yurituvchilarning erga nisbatan va mulkka nisbatan
faoliyatlarini erkin bo‘lishiga erishish lozim. shuning uchun ham qishloq xo‘jaligi
tovar ishlab chiqaruvchilariga mulk huquqini kafolatlaydigan agrar qonunchilik
zarur.
agrar siyosatning aniq vazifalariga quyidagilar kiradi:
- mamlakat aholisini iqtisodiy asoslangan baholardagi oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta'minlash;
- qishloq xo‘jaligining umumiy daromad yaratish sohasidagi ishtirokini
ta'minlash;
- atrof-muhitni muhofaza qilish muammolarini hal qilish.
Doimiy iqtisodiy rivojlanish agrar-siyosiy tadbirlar qo‘llanilishi lozim
bo‘lgan nuqtalarni ko‘payishini taqozo qiladi. qishloq xo‘jaligi bo‘lmagan
sohalardagi tadbirlarning qishloq xo‘jaligiga ta'sirini, shuningdek, qishloq
xo‘jaligining boshqa tarmoqlarga ta'siri ham hisobga olinishi kerak. ko‘p sonli
o‘zaro aloqalar doirasida agrar-siyosiy tadbirlarning yutug‘i bir qator sharoitlarga
bog‘liq bo‘ladi. bu shart- sharoitlar quyidagilardir:
• ekologik toza bo‘lishi;
• iqtisodiy omillar bilan bog‘langanlik, ya'ni o‘z sohasiga to‘g‘ri kelishligi;
• o‘z maqsadlarining va boshqa yondosh maqsadlarning bir-biriga mosligi;
4
Qishloq xo‘jaligida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qonun va me'yoriy xujjatlar to‘plami. I va II tomlar, t.1998
yil.
14

• o‘z mohiyatiga to‘g‘ri kelishlik, ya'ni texnik ketma-ketlilik;
• o‘z vaqtida bo‘lishlik.
Agrar siyosatda bu qoidalar hamma vaqt ham bir tekis bajarilavermaydi.
qishloq xo‘jaligidagi ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarning etarlicha hisobga
olishning qiyinligi agrar siyosatni olib borishni ham qiyinlashtiradi, lekin agrar
siyosatning vazifasi vaziyatni to‘g‘ri baholab, kerakli qarorni qabul qilish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Agrar siyosat haqida fikr yuritganda turli mamlakatlarda uning rivojlanishi
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining darajasiga qarab har xil bo‘lishini hisobga
olish lozim, masalan, amerika qo‘shma shtatlarida yoki evropa ittifoqi
mamlakatlarida qishloq ho‘jaligining roli umumiy davlat iqtisodiyoti
barqarorligiga kam ta'sir ko‘rsatadi, lekin qishloq ho‘jaligi mamlakat hayoti
uchun, iqtisodiyoti uchun va aholisi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. yaponiya
iqtisodiyoti uchun qishloq ho‘jaligi juda kam ulushdagi qismni tashkil etsada,
davlat bu tarmoqqa katta ahamiyat beradi, uni rivojlantirishga katta e'tibor
qaratadi, samarali agrar siyosat olib borishga harakat qiladi. ko‘pgina
rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan, o‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham
qishloq xo‘jaligi, mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. shu jihatlarini e'tiborga olib, agrar siyosatning rivojlanish
tarixini o‘rganish va uning asosiy tamoyillarini mukammallashtirish dolzarb
hisoblanadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida agrar siyosatning rivojlanish tarixini shartli
ravishda bir necha davrlarga bo‘lish mumkin (o‘zbekiston agrar siyosati deganda
hududiy nuqtai nazardan qarash maqsadga muvofiqdir):
1. 1920 yillargacha bo‘lgan davr. bu davrda qishloq xo‘jaligi tarqoq holda
rivojlangan. qishloq xo‘jaligi asosan oziq-ovqat muammosini hal qilish va qisman
xorijiy bozorlarga muhim tovarlarni ayirboshlash vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
erga asosan ma'lum guruh egalik qilgan va ularning shaxsiy manfaatlari agrar
siyosatning mohiyatini tashkil qilgan. agrar siyosat soliqlar va to‘lov vositalari
orqali amalga oshirilgan.
15

2. 1920-1991 yillar. mamlakat agrar siyosati asosan paxta yakkahokimligi
siyosatiga qaratilgan, erga egalik davlatning qo‘lida, ishlab chiqarish va mulk
munosabatlari umumiylikka asoslangan. agrar siyosat davlat tomonidan, asosan
sanoatning manfaatlariga asoslangan holda amalga oshirilgan. qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishi davlat, jamoaviy va qisman shaxsiy mulkka asoslangan holda
amalga oshirilgan. bu davrda qishloq xo‘jaligida qator ilmiy tajribalar amalga
oshirilgan, ammo ishlab chiqarish va fan o‘rtasida uzilish paydo bo‘lgan, fan
yutuqlarini ishlab chiqarishga qo‘llash haddan tashqari qiyinlashib ketgan, ya'ni
olib borilgan agrar siyosat ilmiy asoslarga emas, balki ayrim manfaatlarga xizmat
qilgan.
3. 1991-1997 yillar. bu yillar davomida agrar sohaga e'tibor ancha pasayib
ketdi. barcha sohalarda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar
mulkni davlatsizlantirishga qaratilayotgan paytda qishloq xo‘jaligida ham
bu jarayon amalga oshirilishga harakat qilindi, ammo eski tuzum psixologiyasi
kishilarni, ya'ni qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarida bu jarayonga ilmiy
yondoshish imkoniyatini bermadi, aksincha hamma o‘z manfaatlaridan kelib
chiqib mulkni davlatsizlantirishga harakat qildi, natijada tan olib aytish kerak,
chegara hududlarida joylashgan viloyatlardan ancha yaxshi qishloq xo‘jaligi
texnikasi boshqa davlatlarga chiqib ketdi, yangilari esa deyarli sanoqli sotib
olindi, mamlakatda yangi texnika ishlab chiqarish salmog‘i sezilarli kamaydi.
noto‘g‘ri olib borilgan agrar siyosat natijasi chorvachilikka keskin ta'sir qildi.
mahalliy darajada olib borilgan mulkni davlatsizlantirish siyosatining amalga
oshirilishi natijasida chorva hayvonlarining tuyoq soni keskin kamaydi, uning
naslchilik darajasi esa halokatli darajada yo‘qoldi hisob. natijada qishloq
xo‘jaligida agrar siyosatda keskin o‘zgarishlar qilish zaruriyati paydo bo‘ldi.
4. 1998 yildan keyingi davr. bu davr mamlakat hukumatining qishloq
xo‘jaligiga keskin e'tibor qaratishi bilan boshlandi. mamlakat oliy majlisida
qishloq xo‘jaligida iqtisodiy islohotlarni keskin chuqurlashtirish borasida qator
qonun va me'yoriy hujjatlarning qabul qilinishi bu tarmoqqa e'tiborning
kuchayishidan dalolat berdi. mamlakat qishloq xo‘jaligidagi mavjud iqtisodiy
16

krizisni yo‘qotish va uni samarali rivojlantirishning qator dasturlari ishlab chiqildi
va ular davriy ravishda takomillashtirilib amalga oshirilmoqda. bu davrdagi agrar
siyosatning asosiy xususiyatlariga erga munosabatning keskin o‘zgartirilishi,
rivojlangan mamlakatlar tajribalari va mamlakat ichki xususiyatlari e'tiborga
olinib amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, ishlab chiqarishni fan yutuqlari
asosiga qurish, yangi texnologiyalardan foydalanish kabi bir qator xususiyatlar
xosdir.
Mamlakat agrar siyosatini samarali amalga oshirish uchun bir qator
qiyinchiliklar ham mavjudki, ularni e'tiborga olmasdan rivojlanish
S trategiyasini tanlash mumkin emas. shuning uchun ham agrar siyosatni
to‘g‘ri tanlash iqtisodiy islohotlarning samarali borish garovidir. bizning
fikrimizcha, o‘zbekistonda agrar siyosatni davlat tomonidan tartibga solib turilishi
maqsadga muvofiqdir. davlat tomonidan agrar siyosatni tartibga solishning asosiy
vazifalari quyidagilar hisoblanadi:
• agrosanoat majmui mahsulotlari ishlab chiqarishni barqarorlashtirish va
rivojlantirish;
• o‘zbekiston oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash;
• aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta'minlashni yaxshilash;
• qishloq xo‘jaligi va boshqa tarmoqlar o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni
qo‘llab-quvvatlash va takomillashtirish;
• agrar soha va sanoat sohalari ishlab chiqaruvchilari daromadlari darajasini
bir-biriga yaqinlashtirish;
• mahalliy tovar ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish.
davlat tomonidan agrar siyosatni tartibga solish quyidagi yo‘nalishlarda
amalga oshiriladi:
• oziq-ovqat, xom-ashyo va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bozorlarini
shakllantirish va rivojlantirish;
• moliya, kredit, sug‘urta, imtiyozli soliqqa tortish;
• tashqi iqtisodiy faoliyatda mahalliy ishlab ishlab chiqaruvchilar
manfaatlarini himoyalash;
17

• agrosanoat ishlab chiqarish sohalarida ilmiy faoliyatni qo‘llash va fanni
rivojlantirish;
Zamonaviy agrar iqtisodiyot mamlakatimiz iqtisodiy hayotida muhim o‘rin
tutadi. uning rivojlanish holati doimiy e'tiborga molikdir. mustaqillikning
dastlabki yillarida o‘zbekiston qishloq xo‘jaligining iqtisodiy inqirozga yuz
tutganligini bir qator sabablari mavjud:
• ko‘p yillar davomida erga nisbatan davlat mulki munosabatlari
hukmronlik qilgani va kishilarda eski psixologiyaning hukmronlik qilishi
iqtisodiy islohotlarni amalga oshishiga salbiy ta'sir ko‘rsatganligi;
• qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishiga fan-texnika yutuqlarini qo‘llash
va uni amalga oshirishning qiyinlashib qolganligi;
• qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida keragidan ortiqcha mehnat
resurslarining yig‘ilib qolganligi, ularni bo‘shatish va boshqa ish bilan
ta'minlash hukumat oldiga yana bir ulkan muammoni qo‘yganligi;
• qishloq xo‘jaligi texnikalarining eskiligi va tarmoqda
mexanizatsiyalashtirish darajasining pasayib ketganligi, yangi texnika sotib
olish va ishlab chiqarishga jalb qilish qimmatligi va ishlab chiqaruvchilarda
buning uchun kerakli mablag‘ning yo‘qligi;
• qishloq xo‘jaligi korxonalarini rivojlantirish uchun kerakli
miqdordagi ssuda va kreditlarning etishmasligi yoki ularni olishning haddan
tashqari qiyinligi.
Agrar siyosatning asosiy vazifasi bu kabi muammolarga imkon qadar tezroq
barham berish va iqtisodiy islohotlarning samarali amalga oshirilishiga erishishdir.
shu maqsadda keyingi yillarda mamlakat agrar tarmog‘ini rivojlantirish uchun bir
qator tadbirlar amalga oshirildi. ular ichida eng muhimlaridan biri mamlakat agrar
siyosatining huquqiy asoslari yaratildi (1-chizma). o‘zbekiston agrar siyosatining
huquqiy asoslarini quyidagilar tashkil etadi:
- er kodeksi;
- mehnat kodeksi;
- qishloq xo‘jalik kooperativlari (shirkat xo‘jaligi) to‘g‘risidagi qonun;
18

- fermer xo‘jaliklari to‘g‘risidagi qonun;
- dehqon xo‘jaliklari to‘g‘risidagi qonun;
- qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, undagi ishlab chiqarish, moliya,
soliq, kredit va boshqa munosabatlarni takomillashtirish borasidagi
qonunlar, farmonlar, qarorlar, me'yoriy hujjatlar va boshqa qonunosti hujjatlari.
Tanlangan yo‘l asosida o‘zbekistonda agrar sohani rivojlantirishning
asosiy vazifalari belgilab olingan (2-chizma). umuman olganda, o‘zbekiston
qishloq xo‘jaligi rivojlanishining quyidagi ikki muhim strategik maqsadni amalga
oshirish asosida qurilgan:
- paxta tolasini etishtirishning barqarorligini ta'minlash;
- don ishlab chiqarishni ko‘paytirish va don mustaqillikka erishish. qishloq
xo‘jaligida iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, sohani barqaror
rivojlantirishga qaratilgan o‘zbekiston respublikasi prezidentining farmon va
qarorlari, prezidentning 2009 yil 13 fevralda bo‘lib o‘tgan 2008 yilda respublikani
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2009 yilda iqtisodiyotni barqaror
rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan majlisidagi
«mamlakatni modernizatsiya qilish va yangilashni izchil davom ettirish – davr
talabi» ma'ruzasidan kelib chiqadigan dolzarb vazifalar hamda «qishloq
taraqqiyoti va farovonligi yili» davlat dasturida belgilangan tadbirlarning ijrosini
tashkil etish, ularning o‘z muddatlarida va to‘laqonli bajarilishini ta'minlash
maqsadida o‘zbekiston respublikasi qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining hay'at
qarori bilan quyidagi maxsus ishchi guruhlari tashkil etildi:
1. tizimdagi korxonalarni modernizatsiyalash va mahalliylashtirish, sifat va
narxlar borasida raqobatbardosh sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmlarini
kengaytirish, eksport salohiyatini oshirish yo‘li bilan ularning barqaror ishlashini
ta'minlash masalalari bo‘yicha.
2. eksport mahsulotlari ishlab chiqarish va ularni xorijga sotish ko‘lamini
oshirish, import hajmini optimallashtirish masalalari bo‘yicha.
3. xorijiy investitsiyalarni jalb etish, ulardan maqsadli foydalanish va
loyihalar monitoringini tashkil etish masalalari bo‘yicha.
19

4. qishloq xo‘jaligida amalga oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlar jarayonida
qoraqalpog‘iston respublikasi qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi, viloyatlar qishloq
va suv xo‘jaligi boshqarmalari hamda tumanlar qishloq va suv xo‘jaligi bo‘limlari
faoliyatini takomillashtirish masalalari bo‘yicha.
5. qishloq infratuzilma ob'ektlari faoliyatini rivojlantirish hamda fermer
xo‘jaliklari bilan ta'minotchi, xizmat ko‘rsatuvchi, tayyorlov idoralari o‘rtasida
shartnoma majburiyatlarining bajarilishi ustidan monitoring yuritish masalalari
bo‘yicha.
6. suv tanqisligining salbiy ta'sirini yumshatish, suv resurslarini oqilona
boshqarish va suvdan samarali foydalanish hamda tomchilatib sug‘orish tizimini
tashkil qilish masalalari bo‘yicha.
7. paxtachilik, g‘allachilik va moyli ekinlar masalalari bo‘yicha.
8. sabzavot, poliz, kartoshka, meva va uzum mahsulotlarini etishtirish, qayta
ishlash, ichki iste'mol bozorini to‘ldirish hamda eksport qilish hajmlarini
kuchaytirish masalalari bo‘yicha.
9. o‘simliklarni himoya qilish, biolaboratoriyalar va agrokimyo- stansiyalar
faoliyatini takomillashtirish masalalari bo‘yicha.
10. chorvachilik va qorako‘lchilikni rivojlantirish masalalari
bo‘yicha.
11. parrandachilikni rivojlantirish masalalari bo‘yicha.
12. baliqchilikni rivojlantirish masalalari bo‘yicha.
13. asalarichilikni rivojlantirish masalalari bo‘yicha.
14. pillachilik masalalari bo‘yicha.
15. «qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili» davlat dasturi bo‘yicha.
mazkur ishchi guruhlariga hududlarda yuqorida qayd etilgan yo‘nalishlar
bo‘yicha belgilangan chora-tadbirlarning bajarilishi borasida amalga
oshirilayotgan ishlarni tahlil qilish, joylarda aniqlangan xato- kamchiliklarni
mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari rahbarlari bilan birgalikda
bartaraf eti shva iuammolarni hal qilish vazifalari yuklatilgan.
20

Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo‘jaliklari hamda tegishli korxona
va tashkilotlar rahbarlari o‘zlaridagi mavjud muammolar hamda ushbu
yo‘nalishlar bo‘yicha vazirlik va uning tizim tashkilotlari faoliyatini
takomillashtirish bo‘yicha takliflarini ishchi guruhlariga taqdim qilishlari mumkin.
Shunga ko‘ra, biz mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining joriy va
istiqboldagi chora-tadbirlarini belgilashda jahon moliyaviy inqirozi oqibatlarining
ta'sirini har tomonlama hisobga olishimiz, iqtisodiy rivojlanish dasturlarini ushbu
jarayonlar ta'siri nuqtai- nazaridan shakllantirishimiz va ularni izchil amalga
oshirishimiz taqozo etiladi. bu boradagi chora-tadbirlar prezidentimiz
i.karimovning «jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, o‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari» nomli asarlarida keng va batafsil bayon
qilib berilgan. asarda jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining mazmun- mohiyati,
namoyon bo‘lish shakllari, kelib chiqish sabablari, uning o‘zbekiston
iqtisodiyotiga ta'siri, mazkur inqiroz oqibatlarini oldini olish va yumshatishga asos
bo‘lgan omillar bayon qilib berilgan. shuningdek, mamlakatimiz mehnatkashlari
uchun g‘oyat murakkab va og‘ir bo‘lishiga qaramay 2008 yilda erishilgan ijobiy
natija va yutuqlar baholanib, respublikamizdagi iqtisodiy salohiyatdan yanada
kengroq foydalanish imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. asarda o‘zbekiston uchun
inqirozni bartaraf etish va jahon bozorida yangi marralarga chiqishning ishonchli
yo‘li sifatida 2009 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning quyidagi eng muhim
ustuvor yo‘nalishlari belgilab berilgan:
1) mamlakatimizda qabul qilingan 2009-2012 yillarda jahon iqtisodiy
inqirozi oqibatlarining oldini olish va bartaraf qilish bo‘yicha inqirozga qarshi
dasturni amalga oshirish, shu asosda iqtisodiy o‘sishning uzoq muddatli barqaror
sur'atlarini va iqtisodiyotning muvozanatli rivojlanishini ta'minlash;
2) tarkibiy o‘zgartirishlarni davom ettirish va iqtisodiyotni
diversifikasiyalash, buni birinchi navbatda, xalqaro sifat standartlariga javob
beradigan, ichki va tashqi bozorlarda talab yuqori bo‘lgan raqobatbardoshli
mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan iqtisodiyotning eng muhim
21

tarmoqlarini modernizasiya qilish, texnik va texnologik jihatdan qayta jihozlash
yo‘li bilan amalga oshirish;
3) qishloq turmushi sifatini va qiyofasini tubdan yaxshilashga, qishloq
joylarda ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini jadal rivojlantirishga,
mulkdorning, tadbirkorlik va kichik biznesning maqomi, o‘rni va ahamiyatini
tubdan qayta ko‘rib chiqishga, fermer xo‘jaligini rivojlantirishni har tomonlama
qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan uzoq muddatli, o‘zaro chuqur bog‘langan
chora-tadbirlar keng kompleksini amalga oshirish;
4) aholi bandligini ta'minlash, uning turmush sifatini oshirishning eng
muhim omili sifatida xizmatlar ko‘rsatish sohasi va kichik biznesni jadal
rivojlantirish;
5) mamlakatni modernizasiya qilish va aholi bandligini oshirishning eng
muhim omili sifatida ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yanada
rivojlantirish;
6) banklar ishini yanada takomillashtirish, aholi va xo‘jalik yurituvchi
sub'ektlarning bo‘sh mablag‘larini tijorat banklaridagi depozitlarga jalb qilishni
rag‘batlantirish.
Prezidentimizning ushbu asarlarida belgilab berilgan o‘zbekiston
iqtisodiyotini barqaror va mutanosib rivojlantirish, jahon bozorlarida mustahkam
o‘rin egallash, shular asosida izchil iqtisodiy o‘sishni ta'minlash, xalqimizning
hayot darajasi va farovonligini yanada oshirish borasidagi vazifalarni to‘liq va
samarali amalga oshirish eng avvalo jamiyatimiz a'zolari tomonidan ularning
mazmun-mohiyatini teran va chuqur anglab etilishini taqozo etadi. shunga ko‘ra,
o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligining tavsiyasiga ko‘ra
prezidentimiz I.Karimovning «jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, o‘zbekiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari» nomli asarlarini talabalar
tomonidan chuqur va har tomonlama o‘rganish, unda ko‘rsatib o‘tilgan dolzarb
masalalarning tub mohiyatini anglash, 2009 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy
dasturning eng muhim yo‘nalishlarini bilish maqsadida mazkur maxsus kursning
joriy etilganligi muhim ahamiyat kasb etadi.
22

O‘zbekiston agrar siyosatining huquqiy asoslari yaratilgan, faqat uni to‘g‘ri
amalga oshirish muhim, shundagina olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar kerakli
darajadagi samarani berishi mumkin.
23

II.BOB. “AGRAR SIYOSAT VA OZIQ - OVQAT XAVFSIZLIGI”
FANINING PREDMETI, MAQSADI VA ASOSIY VAZIFALARI.
2.1. Fannni yoritishda qo’llaniladigan tadqiqot usullari.
“Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi” fani ham boshqa fanlar qatori
kishilarga atrof-muhitni bilish va o’rganishni taqozo qiladi.
Uslubiyot-jarayon va qarashlarni o’rganish metodlari haqidagi fandir.
Uslublar-fanda qo’llaniladigan kategoriya va qonunlar tizimida qayta ishlanadigan
tadqiqot usullari bo’lib, mazkur fanni o’rganishda quyidagi usullardan
foydalaniladi (1.1.-rasm):
1. Ilmiy abstraksiyalash usuli. “Abstraksiya” so’zi chetlashish ma’nosini
bildiradi. Tadqiqotchi ikkinchi darajali qarashlardan chetlashadi va mavjud hamda
doimiy takrorlanadigan qarashlardan foydalanadi.
2. Tahlil va jamlash usuli. Tahlil – bu o’rganilayotgan qarashlarni tarkibiy
qismlarga bo’lish va ularning har birini alohida o’rganishdir. Jamlash esa jarayon
yoki qarashni yagona bir butun holatga keltirishdir.
3. Induksiya va deduksiya. Induksiya alohida ma’lumot, faktlarni
o’rganishdan umumiy qoidalar va xulosalarga kelishdir. Deduksiya umumiy
xulosalardan faktlarga tomon borishdir.
4. Tarixiy va mantiqiy usullar. Tarixchi hyech qanday holat yoki qarashga
ta’sir o’tkaza olmaydi. Mantiqiy tadqiqotlarda ikkinchi darajali, to’satdan paydo
bo’lgan qarash va jarayonlarga ham ta’sir o’tkazishi mumkin.
5.Matematik va statistik usullar. Ular yordamida xo’jalik hayotidagi
jarayonlar va qarashlarning miqdoriy tomoni aniqlanadi va ularni yangi sifatga
o’tkazishga yordam beradi.
6. Pozitiv va normativ usul. Pozitiv usul voqyea-hodisalarni real hayotda
qanday bo’lsa, shu holicha aks ettirish, normativ usul esa ularning haqiqatda
qanday bo’lishi kerakligi to’g’risidagi kishilarning fikr-mulohazalari
24

1.1.-rasm. Fanning ilmiy bilish usullari
Agrar tarkib – qishloq xo‘jaligini tashkil qilishga tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy
va siyosiy ta'sirlarning natijasidir. agrar tarkibga asosan quyidagilar kiritiladi:
- ishlatiladigan omillarning tarkibi, sifat tarkibi va taqsimlanishi;
- tarmoqlarining ishlab chiqarish tarkibi;
- agrar sohadagi xo‘jaliklar tarkibi va taqsimotining soni;
- qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sotish sohasining tarkibi.
o‘z navbatida agrar tarkib texnik, iqtisodiy va ijtimoiy elementlardan tashkil
topadi. texnik elementlarga quyidagilar kiradi:
25Илмий билиш усуллари
Илмий
абстрак ц ия Манти қ ий та ҳ лил пайтида ҳ одиса ва жара ё нларнинг иккинчи
даражали қарашлардан четлашади ва мавжуд ҳамда доимий
такрорланадиган қарашлардан фойдаланади. Диалектик
усул И қ тисоди ё тга бир-бири билан чамбарчас бо ғ ли қ ва ў заро ал оқ ада
б ў лган турли б ўғ инлардан иборат яхлит бир тизим сифатида қ араб, унда
р ў й берадиган жара ё нлар доимий ў згаришда (оддийдан мураккабликка,
қу йидан ю қ орига) ва ривожланишда деб ҳ исоблашдир.
Та ҳ лил ва
синтез усули Таҳлил – бу ўрганилаётган қарашларни таркибий қисмларга бўлиш
ва уларнинг ҳар бирини алоҳида ўрганишдир. Жамлаш эса жараён
ёки қарашни ягона бир бутун ҳолатга келтиришдир .
Индукция ва
дедукция Индукция алоҳида маълумот, фактларни ўрганишдан умумий қоидалар ва
хулосаларга келишдир. Дедукция умумий хулосалардан фактларга томон
боришдир.Позитив ва
норматив
усул Позитив усул во қ еа- ҳ одисаларни реал ҳ аётда қ андай бўлса , шу ҳ олича
акс эттириш, норматив усул эса уларнинг ҳ а қ и қ атда қандай б ў лиши
кераклиги т ўғ рис и даги кишиларнинг фикр-муло ҳ азалари .

- qishloq xo‘jalik korxonalari;
- ishlab chiqarish omillari: ekin turlarining bo‘linishi, maydonlarning
taqsimlanishi, transport bilan ta'minlanish, ekin turlarining mutanosibligi,
dehqonchilik tizimi, mahsulot turlarining mutanosibligi;
- hayvonlarni saqlash, ishlab chiqarish, xarid qilish, sotish shakllari.
iqtisodiy elementlarga quyidagilar kiradi:
- agrar sektorning barcha korxonalari;
- moliyalashtirish;
- mehnatni rag‘batlantirish;
- daromad;
- foyda.
ijtimoiy elementlarga quyidagilar kiradi:
- turmush darajasi;
- mehnat shart-sharoitlari;
- maorif, madaniyat;
- sog‘liqni saqlash;
- axborot, aloqa.
Agrar siyosatning qanday samara berishi ko‘p jihatdan yuqoridagi
elementlardan qanday foydalanishga bog‘liqdir. mulk shaklining keskin o‘zgarishi
korxona tarkibiy siyosatining ham keskin o‘zgarishiga olib keladi, shu jihatdan,
korxona tarkibiy siyosatini tanlashda texnik elementlarni to‘g‘ri tanlash muhimdir.
Ma'lumki, qishloq xo‘jaligi salohiyati, foyda miqdori va agrar tarkib
o‘rtasida mustahkam bog‘liqlik mavjud. shunday ekan, agrar tarkib siyosatida
iqtisodiy elementlardan to‘g‘ri foydalanish ham iqtisodiy samaradorlikka ta'sir
ko‘rsatadi.
Agrar-siyosiy tadbirlarning muvaffaqiyati bir qator ijtimoiy-siyosiy shart-
sharoitlarning bajarilishi bilan bog‘liqdir 5
:
- ijtimoiy tadbirlar iqtisodiy omillarga mos holda amalga oshirilishi kerak,
ya'ni, o‘z tarkibi bo‘yicha to‘g‘ri bo‘lishi kerak;
5
Qishloq xo‘jaligida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qonun va me'yoriy xujjatlar to‘plami. I va II tomlar, t.1998
yil.
26

- ijtimoiy maqsadlar iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga to‘g‘ri kelishi kerak;
- ijtimoiy qarorlar o‘z mohiyati bo‘yicha to‘g‘ri bo‘lishi kerak, ya'ni texnik
ketma-ketlik saqlanishi lozim;
- ijtimoiy qarorlar kerakli vaqtda qabul qilinishi va amalga oshirilishi lozim,
ya'ni o‘z vaqtida bo‘lishi lozim.
Agrar tarkib siyosatining maqsadi mavjud sharoit va ishlab chiqarish
darajasiga qarab belgilanadi. agrar tarkib siyosatining maqsadi quyidagilar asosida
kelib chiqadi:
- tabiiy sharoitlar va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini yuritish
murakkabligiga;
- qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining ko‘p yillik ishlab chiqarish
an'analariga;
- ishlab chiqarishni tashkil qilishga;
- sodir bo‘ladigan murakkabliklarga.
O‘zbekistonda agrar tarkib siyosatining asosiy maqsadlari quyidagilar
bo‘lib hisoblanadi:
- aholiga kerakli miqdordagi oziq-ovqat mahsulotlari va qayta ishlash
sanoati uchun xom ashyo etkazib berishni ta'minlaydigan ishlab chiqarish
sharoitlarini ta'minlash;
- iste'mol bozorlarini barqarorlashtirish;
- qishloq aholisining ijtimoiy muammolarini muvaffaqiyatli hal
qilish imkoniyatlarini shakllantirish;
- agrar tarmoq samaradorligini ta'minlash va uning asta-sekinlik bilan
mamlakat iqtisodiyotining barqaror bo‘lishidagi hissasini oshirishga erishish.
bu maqsadlarga erishish uchun quyidagi asosiy vositalardan foydalanish
lozim:
1. qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishidagi mulk shakllari turlaridan samarali
foydalanish. bunda raqobatga asoslangan mulkchilk tizimidan foydalanish, ya'ni,
qaerda qaysi mulk shakli eng ko‘p samara bersa, o‘sha erda shu mulk shaklidan
foydalanish tamoyili asosida ish yuritish muhim ahamiyat kasb etadi.
27

2. aholining daromadlarini oshishiga xizmat qiladigan agrar sektordagi
mehnat unumdorligini oshirishga erishish.
3. ish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish, bu o‘z
navbatida mehnat sharoitlari va ularning natijalarini o‘zgartiradi.
4. qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari, qayta ishlovchi korxonalar
ishchilari va ularni tashkil qiluvchilariga tizimli ravishda yo‘l-yo‘riqlar berib
borish, shu bilan birgalikda ishlab chiqarishga ko‘proq takomillashgan va tejamli
omillardan foydalana borish, marketingni joriy qilish.
5. ichki agrar ishlab chiqarishni himoya qilish, moliyalashtirishni davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash, davlat va iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash.
6. qishloq hayoti va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi infrastrukturasini
shakllantirish.
7. agrar-sanoat ishlab chiqarishida bozor mexanizmini
takomillashtirish va korxonalar raqobatbardoshligini ta'minlash.
8. baho tizimini takomillashtirish orqali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini
barcha turlarini samarali bo‘lishiga erishish, maxsus fondlarni tashkil qilish orqali
esa qishloq xo‘jaligining kam samarali, ammo hayot uchun zarur tarmoqlari ishlab
chiqarishini barqarorligini saqlab qolish.
9. qishloq xo‘jaligining ayrim tarmoqlari, ayrim hududlar ishlab chiqarishi
yoki ayrim qishloq joylarini alohida yoki bir butun holda qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish, shu orqali er fondini,
er unumdorligini, chorva mollari genetik salohiyatini, shuningdek, qishloq
xo‘jaligi mashinasozligi imkoniyatlarini oshirish.
Agrar tarkib siyosatiga bir qator ob'ektiv va sub'ektiv omillar ta'sir
ko‘rsatadi. ob'ektiv omillarga asosan quyidagilar kiradi:
- qishloq xo‘jaligini mavjudlik va tashkil etish xususiyatlari;
- agrar sektordagi bioklimat salohiyati darajasi;
- qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining katta mehnat sig‘imiga ega ekanligi;
- agrar sektorda bozor munosabatlarining to‘la rivojlanmaganligi va uni
qishloq aholisining qabul qilishi qiyin bo‘layotganligi;
28

- agrar soha faoliyatini tashkil qilish jarayoniga davlatning aralashuvining
zarurligi.
Agrar tarkib siyosatida sub'ektiv omillar ham muhim o‘rin tutadi.
sub'ektiv omillarga kishilar, ya'ni ishlab chiqaruvchilar, rahbarlar,
iste'molchilar va boshqalar kiradi. shuningdek, agrar tarkib siyosatiga quyidagi
umumiy omillar ham ta'sir ko‘rsatadi:
- korxona hajmi yiriklashuvining texnologik samarasi;
- texnik rivojlanish (biologik, mexanik, tashkiliy-texnik);
- tadbirkorlikning maxsus omillari;
- qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish omillarini o‘z vaqtida ta'sir ko‘rsatishini
ta'minlovchi jihatlar;
- umumiy iqtisodiy rivojlanish (talabning o‘sishi, tovar va xizmatlar
bahosi);
- siyosiy o‘zgarishlar.
qishloq xo‘jaligida hamma vaqt tashkiliy-siyosiy tadbirlar daromadlarning
taqsimlanishiga ta'sir ko‘rsatadi. shuning uchun moddiy resurslarni turli xo‘jalik
bo‘g‘inlari o‘rtasida taqsimlash maqsadi va daromadlar siyosati bir-biriga qarama-
qarshi emas 6
.
3. xo‘jalik yuritishning samarali shakllarini tanlash. mamlakat agrar
siyosatida xo‘jalik yuritish shakllarini tanlash iqtisodiy islohotlarni xo‘jalik
bo‘g‘inida samarali amalga oshishiga olib keladi. rivojlangan mamlakatlar
tajribasidan kelib chiqadigan bo‘lsak, ko‘pgina mamlakatlar (asosan, rivojlangan
mamlakatlar) fermer xo‘jaliklarini rivojlantirishni maqsadga muvofiq deb
hisoblashadi. o‘zbekistonda olib borilayotgan agrar siyosat natijasida xo‘jalik
yuritishning bir qator shakllari sinab ko‘rildi. mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqaruvchilari ma'lum ma'noda bir qator ishlab chiqarish shakllarini o‘z
faoliyatlarida sinab ko‘rishgan va xulosalarga ega bo‘lishgan. Biz xo‘jalik
yuritish shakllari haqida yana ham yaxshiroq xulosaga ega bo‘lish uchun yaqin
6
Agrar sohada islohotlarni yanada chuqurlashtirish muammolari va echimlari. toshkent. «mehnat» 2002.
29

o‘tmishda bizning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarimiz faoliyat yuritgan
xo‘jalik shakllarini sanab o‘tamiz:
• davlat xo‘jaliklari. davlat xo‘jaliklari davlat mulkiga asoslangan, ishlab
chiqarishda brigada tizimiga, boshqarishda yakkahokimlik tamoyiliga asoslangan
xo‘jalik yuritish shaklidir. bu xo‘jalik yuritish shakli ishlab chiqaruvchilarni faqat
rejani bajarishgagina rag‘batlantiradi, mahsulot sifati, uni iste'molchiga, bozorga
mos ishlab chiqarish masalalari ishlab chiqaruvchi uchun farqsiz, aynan shu narsa
ishlab chiqaruvchilarni yangiliklarni joriy qilish, ishlab chiqarishga nisbatan ongli
munosabatda bo‘lish kabi munosabatlardan begona qilib qo‘yadi;
• jamoa xo‘jaliklari. jamoa xo‘jaliklari – er davlat mulki, ishlab chiqarish
munosabatlari jamoaviy tamoyilga asoslangan, ishlab chiqarish shakli brigada
tizimida tashkil qilingan xo‘jalik yuritish shaklidir. davlat xo‘jaliklaridan farqli
ravishda jamoa xo‘jaliklarida jamoa a'zosi ishlab chiqarish natijalaridan
manfaatdor bo‘ladi, lekin bunda ham manfaatdorlik ko‘p jihatdan reja
bajarilishiga bog‘liq bo‘lib qolaveradi, shuning uchun ham mahsulot sifati
ikkinchi darajali masala bo‘lib qolaveradi.
• shaxsiy (tomorqa) xo‘jaliklar. bu xo‘jaliklar alohida hisob-kitob schyotiga
ega bo‘lmagan, kishilarning tomorqalarida mahsulot etishtirish tamoyiliga
asoslangan ishlab chiqarish shaklidir. bu xo‘jalik yuritish shaklining asl maqsadi
qishloq aholisini ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, kishilar o‘z
tomorqalarida qishloq xo‘jalik mahsulotlarini etishtirish, uy hayvonlarini boqish
kabi ishlarni amalga oshirib, o‘zlarining bu mahsulotlarga bo‘lgan talablarini
qondirishgan, ma'lum ortiqcha qismini bozorda sotib o‘z ehtiyojlari uchun kerak
bo‘ladigan boshqa mahsulotlar sotib olish imkoniyatiga ega bo‘lishgan. lekin
ma'lum vaqtlarda olib borilgan noto‘g‘ri agrar siyosat natijasida kishilarda
mahsulot etishtirishga nisbatan qiziqishlari susayib ketgan. masalan, 70- yillarda
bog‘, tokzorlar va mevali daraxtlar hosiliga nisbatan haddan ziyod ortiqcha soliq
solinishi bu ekinlarning kesib yuborilishiga olib kelgan bo‘lsa, 80- yillardagi har
bir bosh chorva mollari va parranda uchun solingan mahsulot solig‘i qishloq
aholisi chorva mollari sonining keskin kamayib ketishiga olib keldi;
30

• ijara xo‘jaliklari. ijara xo‘jaliklari o‘zbekiston mustaqillikka erishgan
dastlabki yillarda paydo bo‘lgan kooperativ (jamoaviy) xo‘jalik yuritish
shakllaridan hisoblanadi. davlatdan mulk va asosiy ishlab chiqarish vositalarini
ijaraga olib brigada tizimi asosida xo‘jalik yuritish shakli hisoblanadi;
• xalq korporatsiyalari. mustaqillikning dastlabki yillarida sinov tariqasida
tashkil qilingan bu xo‘jalik yuritish shakli ham eski davlat xo‘jaliklari o‘rnida
tashkil topgan edi. davlatdan erni ijaraga, boshqa vositalarni asta-sekinlik bilan
ma'lum vaqtda sotib olishga asoslangan bu xo‘jalik yuritish shakliga asosan ishlab
chiqarishi rivojlangan, shu bilan birga sanoatning ayrim tarmoqlarini ham
rivojlantirayotgan xo‘jaliklar o‘tkazildi, ammo ular ham bozor iqtisodiyoti
qonunlariga bardosh bera olmadi;
• agrofirmalar. agrofirmalar asosan ilmiy-ishlab chiqarishni ivojlantirish va
urug‘chilikni samarali tashkil qilish maqsadida tashkil qilingan xo‘jalik yuritish
shaklidir. bu xo‘jaliklarga davlat tomonidan ancha engilliklar berilgan bo‘lib,
ularga imtiyozli kreditlar berilgan, shuningdek, eng yaxshi sharoitlar yaratilgan,
hamda ishlab chiqarilgan urug‘lik mahsulotlari boshqa shaklda faoliyat
yuritayotgan xo‘jalik mahsulotlaridan qimmatroq bahoda sotib olingan. eskidan
qolgan psixologiya bu xo‘jalik a'zolarining ham qalbaki ishlashlariga, ya'ni
urug‘likni etarli sifatda ishlab chiqarmasdan, past nav mahsulotlarini yuqori qilib
ko‘rsatishga majbur qildi va bu boshqa ishlab chiqaruvchilarda norozichilik
keltirib chiqardi;
• yopiq turdagi hissadorlik jamiyatlari. bu jamiyatlar past rentabelli jamoa
xo‘jaliklari o‘rniga tashkil qilindi. ammo aksiyalarni jamoa a'zolarining o‘zi ham
sotib olishni hohlamagach, chorvachilik komplekslarini shunday jamiyatlarga
aylantirish va sotish siyosati amalga oshirildi. hozirgi kunda bunaqa jamiyatlar
ayrim chorvachilik korxonalarida saqlanib qolgan;
• agrokombinatlar. bu korxonalar o‘z mahsulotlarini asosan o‘zi qayta
ishlash va sotish, shu bilan birga hududiy yaqin joylashgan xo‘jaliklar
mahsulotlarining bir qismini ham shartnoma asosida qayta ishlab berishga
31

asoslangan. bozor iqtisodiyoti sharoitida bu tartibdagi korxonalarning ham mavjud
bo‘lishi raqobatni oshirishga xizmat qilgan bo‘lardi.
Birinchidan, bu korxonalar o‘zi ishlab chiqargan mahsulotlarini bozorda o‘zi
xohlaganiday sotadi, ikkinchidan, mahsulotlarni qayta ishlovchi korxonalar uchun
ham raqobatchi bo‘lishi, hamda, shu asosda boshqa ishlab chiqaruvchilarning ham
manfaatlari ma'lum darajada himoya qilingan bo‘lardi. ammo bu korxonalarni
tashkil qilishning yana bir qiyin tarafi borki, u ham bo‘lsa kuchli raqobat
sharoitida agrokombinatlar o‘z ishlab chiqargan mahsulotlari bilan yirik sanoat
korxonalari vujudga keltiradigan raqobatga bardosh berolmasligi va natijada
ancha qiyinchiliklar kelib chiqishi mumkin.
• qishloq xo‘jalik shirkatlari. mulkchilikda pay usuliga asoslangan,
mehnatni tashkil qilishda oila pudratiga asoslangan yirik qishloq xo‘jalik
mahsuloti ishlab chiqaruvchisidir. qishloq xo‘jalik shirkatlari yirik ishlab chiqarish
maydonlarini saqlab qolish va qishloq aholisining mulkka nisbatan tasavvurini
o‘zgartirish uchun tashkil qilingan va faoliyat yuritgan. mamlakatimiz agrar
siyosatining maqsadiga ko‘ra bu tartibdagi xo‘jaliklar o‘rniga keyinroq fermer
xo‘jaliklari tashkil qilingan; ammo ayrim qorako‘lchilik xo‘jaliklari faoliyat
yuritmoqda.
• fermer xo‘jaliklari. fermer xo‘jaliklari o‘z mehnati va yollanma mehnatga
asoslangan, bankda hisob-kitob schyotiga ega bo‘lgan qishloq xo‘jalik
mahsulotlari etishtiruvchi mustaqil xo‘jalik yuritish shaklidir. fermer xo‘jaliklari
mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq faoliyat yurita boshlagandi. uning
dastlabki ko‘rinishlari ikki xil, ya'ni, mustaqil fermer xo‘jaliklari shaklida, hamda,
xo‘jaliklar ichidagi o‘z hisob-kitob schyotiga ega bo‘lmagan kichik fermer
xo‘jaliklari shaklida faoliyat yurita boshladi. 1998 yildagi maxsus qonun qabul
qilingach, fermer xo‘jaliklari faqat mustaqil xo‘jalik yuritish shakli sifatida
faoliyat yurita boshladi. fermer xo‘jaliklarining hajmi ishlab chiqarish
xususiyatlaridan kelib chiqib belgilandi. 2002 yildan boshlab esa asta-sekinlik
bilan fermer xo‘jaliklarini imkon qadar yiriklashtirish siyosatini amalga oshirish
boshlandi. fermer xo‘jaliklari olimlar va mutaxassislarning fikricha,
32

Kelajakda o‘zbekiston qishloq xo‘jaligida eng ustun darajada faoliyat
yuritadigan, qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini tashkil qilish mexanizmidir.
rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ham, amal qilayotgan xo‘jalik yuritish
shakllari mohiyatidan ham, xo‘jalik yuritish shakllari bo‘yicha samaradorlikni
tahlil qilish natijasidan ham kelib chiqqan holda yuqoridagi fikrga qo‘shilish
mumkin. fermer xo‘jaliklari uchun ajratilgan er maydonlari 2009 yilning 1 yanvar
holatiga paxtachilik va g‘allachilikda o‘rtacha 37 gektardan 93,7 gektargacha
ko‘paydi yoki 2,5 barobardan ziyodroq oshdi. bu ko‘rsatkich sabzavotchilikda 10
gektardan 24,7 gektargacha yoki 2,5 barobar, chorvachilikda esa 154 gektardan
164,5 gektargacha ko‘paydi;
• dehqon xo‘jaliklari. dehqon xo‘jaliklari - ishlab chiqaruvchining o‘zining
va oilasining shaxsiy mehnatiga asoslangan, bankda hisob-kitob schyotiga ega
bo‘lgan yoki bo‘lmagan mustaqil xo‘jalik yuritish shaklidir. dehqon xo‘jaliklari
o‘ziga ajratilgan er maydonlariga asosan o‘z iste'moli uchun, ortiqchasini bozorga
sotish uchun qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqaradi. dehqon xo‘jaliklari o‘z
mohiyati jihatidan shaxsiy tomorqa xo‘jaliklariga juda o‘xshaydi. ammo dehqon
xo‘jaliklarining farqi shundaki, uni yuritmoqchi bo‘lgan shaxs, alohida yangi er
maydonlariga ega bo‘ladi, umumiy asoslardagi soliq to‘laydi, agar xohlasa bankda
hisob-kitob schyotini ochib yuridik shaxs maqomini olib faoliyat yuritishi
mumkin. dehqon xo‘jaliklarining tashkil qilinishi mamlakat miqyosida quyidagi
muammolarni hal qilishga ancha yordam beradi:
- ortiqcha ish kuchlarini qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarishga
yo‘naltiradi;
- qishloq aholisini ijtimoiy himoya qilishga ko‘maklashadi, ya'ni oila
daromadini oshiradi;
- qishloq aholisi, shu bilan birga mamlakat aholisini oziq-ovqat
mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirishga hissa qo‘shadi.
2009 yil 1 yanvarigacha shaxsiy yordamchi va dehqon xo‘jaliklarida
qoramol boquvchisi sifatida ro‘yxatga olingan fukarolarning umumiy soni
33

1100 mingdan ko‘proqni tashkil etdi. shulardan 54 ming kishiga yangi
mehnat daftarchasi berildi, 111 ming fuqaroning esa mavjud mehnat daftarchasiga
ish staji tegishli tartibda qayd etildi.
Agrar siyosatning muhim vazifalaridan biri qishloq xo‘jaligida amal
qilayotgan xo‘jalik yuritish shakllaridan eng maqbullarini tanlash va doimiy
ravishda takomillashtirib borishga ko‘maklashishdir. chunki hayotda hamma
narsaning mukammali bo‘lmaganidek, ma'lum vaqtda har bir xo‘jalik yuritish
shakli ham o‘z kamchiliklarini namoyon qilib qo‘yadi. samarali agrar siyosat uni
o‘z vaqtida payqay olishi va kerakli tadbirlarni ishlab chiqib amalga oshira olishi
lozim. shundagina qishloq xo‘jaligi ham, mamlakat iqtisodiyoti ham bir butun
holda samarali rivojlanadi, iqtisodiyot barqaror va mustahkam bo‘ladi.
34

2.2. A grar siyosat ning maqsadi va asosiy vazifalari
Agrar islohotlar, qishloq xo jaligidagi islohotlar — davlatning yergaʻ
mulkchilik munosabatlari va yerda xo jalik yuritish usullarini o zgartirishga
ʻ ʻ
karatilgan chora-tadbirlari majmui. Dastlab Agrar islohotlar konsepsiyasi maqsad
va vazifalari, yo nalishi, uni o tkazish bosqichlari aniqlab olinadi. Shunga
ʻ ʻ
asoslanib Agrar islohotlarni o tkazishning aniq chora-tadbirlari belgilanadi va
ʻ
ularni davlat amalga oshiradi. Tarixda Agrar islohotlarning 3 turini ko rish
ʻ
mumkin. Birinchisi — an anaviy (natural, biqiq, qoloq) iqtisodiyotdan bozor
ʼ
iqtisodiyotiga o tishni ko zlovchi Agrar islohotlar Ular jumlasiga 19-20-asrlarda
ʻ ʻ
Yevropa, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlaridagi Agrar islohotlarni
kiritish mumkin. Ikkinchisi — bozor xo jaligidan totalitar-rejali tuzumga o tishni
ʻ ʻ
ko zlagan va proletariat diktaturasi yordamida amalga oshirilgan Agrar islohotlar
ʻ
Uchinchisi — 90-yillar boshidan sobiq sotsialistik mamlakatlarda rejali
iqtisodiyotdan qayta bozor munosabatlariga o tishga qaratilgan Agrar islohotlar
ʻ
Birinchi toifadagi islohotlar qishloq xo jaligida tovar ishlab chiqarishni o stirib,
ʻ ʻ
uni bozor iziga solishni mo ljallaydi. Zamindorlar mulki bo lgan yer uni
ʻ ʻ
ekadiganlarga — dehqonlarga haq to lash sharti bilan yoki bepul beriladi, yerga
ʻ
dehqonlarning xususiy mulki o rnatiladi. Dehqonlar tabaqalashib, ularning bir
ʻ
qismi boylarga aylansa, boshqa qismi yollanma ishchilarga aylanadi. Agrar
islohotlar qishloq xo jaligida mexanizatsiyani qo llab, bu sohadan ish kuchini siqib
ʻ ʻ
chiqarishga olib keladi. Agrar islohotlar fermerlar sinfini shakllantirib, ularning
mavqeini mustahkamlaydi. Ikkinchi toifadagi Agrar islohotlar sobiq SSSR,
Mongoliya, Sharqiy Yevropa davlatlarida va boshqa mamlakatlarda amalga
oshirilgan. Bunday islohotlar natijasida yer to la-to kis yoki qisman xususiy
ʻ ʻ
mulkdorlar tasarrufidan chiqarilib, davlat mulkiga aylantiriladi, mustaqil dehqon
xo jaligi o rniga davlat rejasiga binoan ishlovchi davlat xo jaligi va jamoa
ʻ ʻ ʻ
xo jaliklari barpo etiladi, ularni hukumat to la nazorat qiladi. Bu islohotlar
ʻ ʻ
qishloqdagi erkin bozor munosabatlarini yo qotadi, qishloq xo jaligida stimullar
ʻ ʻ
so na borganidan u inqirozga yuz o giradi, oziq-ovqat taqchilligi doimiy tus oladi.
ʻ ʻ
35

Uchinchi turdagi Agrar islohotlar davlatlashtirilgan qishloq xo jaligidan erkinʻ
bozor xo jaligiga o tishni ko zda tutadi, ular natijasida yerga davlat egaligi qisman
ʻ ʻ ʻ
yoki to la-to kis bekor qilinadi, yerni ijaraga ishlatishga ruxsat beriladi, davlat va
ʻ ʻ
jamoa xo jaligining mulki dehqonlar o rtasida bepul, qisman bepul, yoxud haqini
ʻ ʻ
to lash sharti bilan taqsimlanadi. Dehqon (fermer) xo jaligi asosiy xo jalik turiga
ʻ ʻ ʻ
aylantiriladi, bu xo jalik bozor talabiga qarab va o z manfaatini ko zlab ish
ʻ ʻ ʻ
yuritadi.20-asr davomida O zbekistonda Agrar islohotlarning so nggi ikki turi
ʻ ʻ
amalga oshirildi. Sho rolar davrida yer-suvlar ularning egalaridan tortib olinib,
ʻ
dehqonlarga berildi. Lekin tez orada ulardan yana tortib olinib davlat mulkiga
aylan-tirildi. Bunday islohotlar 1917-22 yillarda o tkazildi. 1925-26 yillarda yer-
ʻ
suv islohoti o tkazildi. Bu islohotlarda mahalliy boylarga qarashli yerlarning bir
ʻ
qismi yersizlarga bepul taqsimlab berildi. Bunday islohotlar natijasida bozorga
ishlovchi mustaqil dehqon ho jaligi rivojlandi. Ammo bu uzoqqa bormadi, chunki
ʻ
20-yillar islohoti qishloqni yoppasiga jamoalashtirish bilan yakunlandi. 1929-32
yillar mobaynida dehqon xo jaligi tamoman tugatilib, o rniga davlat va jamoa
ʻ ʻ
xo jaliklari barpo etildi, qishloq xo jaligi totalitar-rejali tizim girdobida qoldi.
ʻ ʻ
O zbekiston mustaqillikka erishgandan so ng, yangi mazmunga ega bo lgan
ʻ ʻ ʻ
islohotlar boshlandi. Respublikada tub Agrar islohotlarning huquqiy 153asoslarini
yaratadigan qonunlar qabul qilindi. Jumladan, „Yer to g risida“ (20.06.1990),
ʻ ʻ
„O zbekistonda tadbirkorlik to g risida“ (15.02.1991), „Davlat tasarrufidan
ʻ ʻ ʻ
chikarish va xususiylash-tirish to g risida“ (19.11.1991), „Ijara to g risida“
ʻ ʻ ʻ ʻ
(19.11.1991), „Dehqon xo jaligi to g risida“ (3.07.1992), „Xo jalik jamiyatlari va
ʻ ʻ ʻ ʻ
shirkatlari to g risida“ (9.12.1992), „Yer solig i to g risida“ (6.05.1993) va boshqa
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qonunlar hamda hukumat qarorlari qishloq xo jaligida ko p ukladli iqtisodiyot
ʻ ʻ
poydevorini yaratishga yo l ochdi. 1998-yil aprelda chiqilgan „Qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
kooperativi (shirkat xo jaligi) to g risida“, „Dehqon xo jaligi to g risida“, „Fermer
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
xo jaligi to g risida“ qonunlari va O zbekiston Respublikasining Yer kodeksi qabul
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilindi. Qishloqda mulkdorlar sin-fini shakllantirish siyosatdagi muhim
yo nalishga aylandi. O zbekistonda bozor tizimini yaratishga qaratilgan yangi Ai.
ʻ ʻ
davomida davlat va jamoa xo jaliklari yerining bir qismi (jami 500 ming ga)
ʻ
36

aholiga tomorqa tarzida foydalanish uchun berildi. Natijada 1996-yil aholining
tomorqa xo jaligida yer 640 ming gani tashkil etdi. Yangi Agrar islohotlar ikkinchiʻ
yo nalishi — bu qishloqni fermerlashtirish, ya ni davlat va jamoa xo jaliklari
ʻ ʼ ʻ
o rniga dehqon va fermer xo jaliklarini tashkil etishdan iborat. Yerga davlat mulki
ʻ ʻ
saqlangani holda yer xo jalik yuritish uchun merosga o tish sharti bilan
ʻ ʻ
dehqonlarga berildi. 1996-yil jami 19,5 ming dehqon va fermer xo jaligi ishladi.
ʻ
Agrar islohotlarning uchinchi yo nalishi saqlanib qolgan davlat va jamoa
ʻ
xo jaliklarida dehqonlarning ulushbay mulkiga o tishdan iborat bo ldi.
ʻ ʻ ʻ
Xo jaliklardagi molmulk pulga chaqilib, u dehqonlarga ulush (pay) qilib berildi.
ʻ
Dehqonlar umumiy mulkdagi ulushiga qarab haq oladigan bo ldilar. Agrar
ʻ
islohotlar O zbekistonning xususiyatini hisobga olgan holda yangi mulkchilik va
ʻ
bozorga mos xo jalik usullarini bunyod etish yo nalishida bormoqda
ʻ ʻ 7
.
7
Ilina z. m., mirochitskaya i. v. «r ы nki selskoxozyaystvennogo s ы rya i prodovolstviya». minsk. bgeu. 2000 g.
37

XULOSA
O‘zbekiston jahon savdo tashkilotiga a'zo bo‘lishni tezlashtiradigan qator
omillar bu jarayonni tezlashtirishi mumkin. ular sirasiga tadbirkorlik
sub'ektlarining huquqiy bazalari yaratilganlig, siyosiy va iqtisodiy islohotlarni
xalqaro mezonlar doirasida olib borishga qilinayotgan harakatlar kabilarni kiritish
mumkin. o‘zbekiston respublikasi savdo-iqtisodiy hamkorlik to‘g‘risida
hukumatlararo bitim imzolagan 48 ta mamlakatda yanada qulay tartib yaratmoqda.
ushbu mamlakatlar import qilinadigan mahsulotlarga(avtomobildan tashqari) 3%
dan 30% gacha bojxona solig‘i solinadi, noqulay tartibdagi mamlakatlardan esa
bojxona solig‘i ikki marta ko‘p undiriladi. o‘zbekiston bilan erkin savdo hududi
tashkil qilish to‘g‘risidagi bitim imzolagan mamlakatlardan olinadigan mollar
bojxona solig‘iga ega emas. ushbu mamlakatlarga ozarbayjon, armaniston,
belarussiya, gruziya, qozog‘iston, qirg‘iziston, moldova, rossiya, ukraina va
tojikiston respublikalari kiradi 8
.
Milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshliligini oshirishda, mamlakatning
eksport imkoniyatlarini o‘stirish va kengaytirishga yo‘naltirilgan yaxlit dasturni
ishlab chiqish va amalga oshirish respublikaning tashqi iqtisodiy siyosatidagi
asoslaridan biri hisoblanadi.
8
Karimov i.a. jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, o‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari.
t.: o‘zbekiston, 2009 y
38

FOYADALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O lmasov, Ahmadjon.ʻ O zME ʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. Karimov i.a. asarlar I-XIV tomlar. 1991-2008 yy.
3. Karimov i.a. jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, o‘zbekiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari. t.: o‘zbekiston, 2009 y.
4. Qishloq xo‘jaligida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qonun va
me'yoriy xujjatlar to‘plami. I va II tomlar, t.1998 yil.
5. O‘zbekiston respublikasi qonunlari, prezident farmonlari, vazirlar
mahkamasi qarorlari, vazirliklar buyruqlari va boshqa me'yoriy-huquqiy
hujjatlar(1991-2009 yillar).
6. Agrar sohada islohotlarni yanada chuqurlashtirish muammolari va
echimlari. toshkent. «mehnat» 2002.
7. Bakett m. «fermer xo‘jaligini tashkil qilish va boshqarish». «toshkent»
1998 yil.
8. Burrell a., Peerlings J. Agricultural and Rural Policy Analysis. Reader.
Agricultural Economics and Rural Policy Group, Wageningen University. 2003.
9. I lina z. m., mirochitskaya i. v. «rыnki selskoxozyaystvennogo sыrya i
prodovolstviya». minsk. bgeu. 2000 g.
10. I smoilov a.q., murtazaev o. qishloq xo‘jalik iqtisodiyoti. darslik. t.:
moliya. 2005 y.
11. Murtazaev o. paxtachilik agrosanoat majmuasi samaradorligini
oshirish muammolari. monografiya. t.: fan. 2005.
39

АGRAR SIYOSAT, OZIQ-OVQAT TA‘MINOTI VA XAVFSIZLIGI MUAMMOLARI.

Купить