Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari va ularning rivojlanishi - Qishloq va o'rmon xo'jaligi - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	4.6MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	10 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Qishloq va o'rmon xo'jaligi

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari va ularning rivojlanishi

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT VA TURIZM FAKULTETI
“ Yashil iqtisodiyot va agrobiznes ” KAFEDRASI
_______________________________________ FANIDAN

KURS ISHI

Mavzu:
Bajardi : _______ (imzo)_________ guruhi talabasi ___________________

Kurs ishi himoya qilingan sana “ ___ ” ____________202_ yil.

Baho “__”_______
Ilmiy rahbar: ___________ __________________
Komissiya a’zolari: ___________ __________________
___________ __________________

Buxoro-202_ y

MUNDARIJA:
KIRISH………. ........................................................... .
1-Bob. Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari
va ularning rivojlanishi .
1.1. Agrosanoat majmuasi tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi
o'rni ……………………………………………………………….
1.2. Davlat mulkidagi korxonalarning agrosanoat majmuasidagi o'rni
…………………………………………………………….
1.3. Xususiy mulk shakllari va ularning rivojlanish
tendensiyalari…………………… ………………………………..
2-Bob. Agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllari
va ularning samaradorligi .
2.1. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik
shakllari ............................................................................................
2.2. Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy
shakllari ............................................................................................
2. 3 . Integratsion tadbirkorlik shakllari va ularning rivojlanish
istiqbollari .........................................................................................
XULOSA…………........................................................................................…
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………...................
KURS ISHI UCHUN TAQRIZ

Guruh :______________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi- sharifi:_________________________________
Kurs ishi mavzusi :_____________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro`yxati:
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Jadval va grafik materialning miqdori ( muhim chizmalarning ko`rsatkichi):
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Kurs ishining ijobiy tomonlari:
_________________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari:
_________________________________________________________________
Kurs ishiga qo`yilgan baho:
__________________________________________________________________
________________________________________________________________
Kurs ishiga rahbarning ismi-sharifi va imzosi:
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
_____
Kirish.

Agrosanoat majmuasi (ASM) – mamlakat iqtisodiyotining eng muhim va
strategik tarmoqlaridan biri bo‘lib, u qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish,
ularni qayta ishlash, saqlash, tashish va iste’molchiga yetkazib berish jarayonlarini
o‘z ichiga oladi. Yalpi ichki mahsulot tarkibida agrar sektorning ulushi, aholi
bandligi, oziq-ovqat xavfsizligi hamda eksport salohiyatining ta’minlanishi
bevosita agrosanoat majmuasining samarali faoliyatiga bog‘liq. Shu bois ushbu
sohada mulkchilikning turli shakllarini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash va bozor mexanizmlarini kuchaytirish davlat iqtisodiy siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi Mulkchilik shakllarining ko‘payishi
fermer xo‘jaliklari, dehqon xo‘jaliklari, agrofirma va agroklasterlarning barqaror
rivojlanishiga sharoit yaratib, qishloq joylarda bandlikni oshirish hamda aholi
daromadlarini ko‘paytirishda muhim rol o‘ynayapti. Davlat tomonidan subsidiya,
grant, kredit, soliq imtiyozlari va yer maydonlaridan samarali foydalanish bo‘yicha
qo‘llab-quvvatlash choralari tadbirkorlik faolligini yanada kuchaytirib, sohaning
modernizatsiya jarayonlariga turtki bermoqda.Hozirgi globallashuv davrida
agrosanoat majmuasi nafaqat mamlakat ichki bozorini sifatli oziq-ovqat bilan
ta’minlash, balki eksport salohiyatini oshirish, xalqaro iqtisodiy integratsiyaga
kirishish, ekologik barqarorlikni ta’minlash kabi masalalarni ham hal etishi zarur.
Shu nuqtai nazardan, mulkchilikning turli shakllarida faoliyat yuritayotgan
subyektlar o‘rtasida samarali kooperatsiya, innovatsion texnologiyalardan
foydalanish, boshqaruvning zamonaviy usullarini joriy qilish dolzarb ahamiyat
kasb etadi. Xususan, agroklaster va kooperativlar tizimining kengayishi ishlab
chiqarishning barcha bosqichlarini yagona zanjirga bog‘lab, resurslardan
foydalanish samaradorligini oshirmoqda.So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi
islohotlarining chuqurlashuvi, xalqaro standartlarga mos boshqaruv tizimining
shakllanishi, xususiy sektorning faol ishtiroki va kooperativlashuv jarayonlarining
kengayishi agrosanoat majmuasida mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining xilma-
xilligini yuzaga keltirdi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat mulki, xususiy mulk,
oilaviy tadbirkorlik, fermer xo‘jaliklari, shirkatlar, agroklasterlar hamda
kooperativlar o‘zaro integratsiyada faoliyat yuritib, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda.Mulkchilik shakllarining o‘zgarishi
tadbirkorlikning yangicha model va mexanizmlarini shakllantirib, resurslardan
oqilona foydalanish, raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lmoqda. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligida
ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, yer va mulkdan samarali foydalanish, xo‘jalik
yuritishning moslashuvchan shakllarini qo‘llash agrar sektor rivojining
poydevoriga aylangan.Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki,
agrosanoat majmuasida mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganish, ularning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish va
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqish bugungi kunda
alohida ahamiyat kasb etadi.

1-Bob. Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari va
ularning rivojlanishi .
1.1 . Agrosanoat majmuasi tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o'rni.
Agrosanoat majmuasi (ASM) – bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yetishtirish, qayta ishlash, saqlash, tashish, sotish va iste’molchiga yetkazib berish
bilan bog‘liq barcha tarmoqlarning uzviy birlikda faoliyat yuritishini
ta’minlaydigan ko‘p bosqichli iqtisodiy tizimdir. U nafaqat qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqaruvchilarini, balki sanoat, xizmat ko‘rsatish, logistika, moliya va ilmiy-
innovatsion tarmoqlarni ham o‘z ichiga oladi. Mazkur tizim o‘zining murakkab
tuzilishi, ko‘p bosqichli integratsiyasi va iqtisodiyotning turli bo‘g‘inlari bilan
o‘zaro bog‘liqligi sababli har qanday mamlakatning strategik sektorlaridan biri
sifatida e’tirof etiladi. A grosanoat majmuasining shakllanishi jamiyatning oziq-
ovqat ehtiyojini qondirish, sanoat uchun xomashyo yetkazib berish va aholi
turmush darajasini yuksaltirish kabi fundamental vazifalarni bajarishga xizmat
qiladi. Qishloq xo‘jaligida yetishtirilgan mahsulotlar qayta ishlash sanoati orqali
tayyor tovarlarga aylantirilib, ichki bozorni to‘ldiradi va eksport salohiyatini
oshiradi. Shu bois ASM har bir mamlakatning iqtisodiy barqarorligi, ijtimoiy
farovonligi va oziq-ovqat xavfsizligi bilan bevosita bog‘liq strategik tizim sifatida
qaraladi.Agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rni bir necha omillar orqali
namoyon bo‘ladi. Avvalo, u aholining asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan
talabini qondirish orqali iste’mol bozorining uzluksiz ishlashini ta’minlaydi.
Ikkinchidan, agrar sektor ko‘plab sanoat tarmoqlari uchun xomashyo yetkazib
beruvchi asosiy baza bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, yengil sanoat, oziq-ovqat
sanoati, yog‘-moy, un-yorma, paxta tozalash, vinochilik kabi tarmoqlar aynan
qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga tayanadi. Bu esa qishloq xo‘jaligi bilan sanoat
o‘rtasida mustahkam o‘zaro bog‘liqlikni yuzaga keltirib, butun iqtisodiyotning
uzviy ishlashiga zamin yaratadi.Yana bir muhim jihat – ASM yirik bandlik manbai
hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligi va unga bog‘liq qayta ishlash, logistika, xizmat
ko‘rsatish tarmoqlari mamlakat bo‘yicha millionlab aholini ish bilan ta’minlaydi.
Aholining katta qismi qishloq hududlarida istiqomat qilgani uchun agrosanoat
majmuasining rivoji qishloq infratuzilmasi, yo‘llar, ta’lim, sog‘liqni saqlash va
kommunikatsiyalar rivojiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Demak, ASM nafaqat
iqtisodiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega.Agrar sektorda bozor
mexanizmlarining faol ishlashi, mulkchilik shakllarining xilma-xilligi, fermer
xo‘jaliklari, kooperativlar, agrofirmalar va klasterlarning o‘zaro integratsiyasi
agrosanoat majmuasining samaradorligini oshirmoqda. Yer resurslaridan oqilona
foydalanish, suv tejamkor texnologiyalarni keng joriy etish, innovatsion
agrotexnika va raqamli boshqaruv tizimlaridan foydalanish bugungi kunda
ASMning rivojlanishida hal qiluvchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shuningdek, agrosanoat majmuasi eksportni diversifikatsiya qilishda muhim o‘rin
tutadi. Paxta, meva-sabzavot, go‘sht, sut mahsulotlari, uzumchilik va bog‘dorchilik

mahsulotlari jahonda yuqori talabga ega bo‘lib, mamlakatning valyuta tushumlarini
oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda xalqaro standartlarga mos
sertifikatlashtirish, mahsulotni chuqur qayta ishlash va brendlash bo‘yicha
ishlanmalar ASMning raqobatbardoshligini yanada yuksaltirmoqda.Agrosanoat
majmuasining barqaror rivojlanishi ekologik omillar bilan ham chambarchas
aloqador. Yer resurslarining degradatsiyasi, suv tanqisligi, iqlim o‘zgarishi kabi
global muammolarga moslashish uchun ekologik toza texnologiyalar, organik
qishloq xo‘jaligi, chiqindisiz ishlab chiqarish tizimlarini joriy etish dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Shu jihatdan ASM iqtisodiyotning eng mas’uliyatli
sohalaridan biri hisoblanadi.
Agrosanoat majmuasining shakllanishi va asosiy tarkibiy qismlari
Agrosanoat majmuasi odatda uch asosiy bo‘g‘indan iborat bo‘ladi:
Birinchi bo‘g‘in – Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi.
Bu bosqichda yer resurslaridan foydalanish, urug‘chilik, parrandachilik,
chorvachilik, bog‘dorchilik, sabzavotchilik va boshqa yo‘nalishlarda mahsulot
yetishtiriladi. Eng ko‘p mehnat talab qiladigan jarayonlar aynan shu bo‘g‘inda
amalga oshiriladi.
Ikkinchi bo‘g‘in – Qayta ishlash sanoati.
Qishloq xo‘jaligida yetishtirilgan xomashyo qayta ishlanib, yangi, bozor talabiga
mos mahsulotlar yaratiladi. Yog‘-moy sanoati, un-yorma zavodlari, konservalash
korxonalari, go‘sht-sutni qayta ishlash, sharobchilik, to‘qimachilik, paxta tozalash
korxonalari ana shu bo‘g‘inga kiradi.
Uchinchi bo‘g‘in – Xizmat ko‘rsatish va infratuzilma tarmoqlari.
Bu bo‘g‘inga transport-logistika, saqlash omborlari, marketing, moliya-kredit,
texnik servis, ilmiy tadqiqot institutlari, konsalting markazlari kiradi. Ushbu
bo‘g‘inlar ASMning barqaror ishlashi uchun qo‘llab-quvvatlovchi asosiy sektordir.
Ushbu bo‘g‘inlarning har biri o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lib, ulardan
birining izdan chiqishi tizimning umumiy samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning uchun zamonaviy iqtisodiyotda ASMni kompleks rivojlantirish davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyati
Agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rni bir qator omillar bilan belgilanadi.
1. Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash. Har qanday davlat uchun oziq-ovqat
xavfsizligi strategik vazifalardan biridir. ASM aholini barqaror ravishda sifatli
oziq-ovqat bilan ta’minlashi orqali iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni
mustahkamlaydi. Oziq-ovqat mahsulotlarining yetishmovchiligi yoki importga
haddan tashqari bog‘liqlik iqtisodiy xavflarni kuchaytiradi. Shu sababli, agrosanoat
majmuasining rivoji milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan.
2. Sanoat uchun xomashyo yetkazib berish

Agrar sektor ko‘plab sanoat tarmoqlari uchun asosiy xomashyo manbai
hisoblanadi. Masalan:to‘qimachilik sanoati – paxta va jun mahsulotlariga,oziq-
ovqat sanoati – go‘sht, sut, bug‘doy, sabzavot va mevalarga,yog‘-moy sanoati –
kungaboqar, paxta chigiti va boshqa urug‘larga tayanadi.Bu esa mamlakat ichida
sanoat korxonalarining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi va sanoatlashtirish
jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi.
3. Bandlikni ta’minlash va qishloq infratuzilmasini rivojlantirish
O‘zbekiston kabi agrar yo‘nalishga ega davlatlarda ASM eng yirik bandlik manbai
hisoblanadi. Aholining katta qismi qishloqlarda yashaydi va ularning asosiy
daromad manbai agrosanoat majmuasi faoliyatiga bog‘liq. Shuning uchun qishloq
xo‘jaligining rivoji:yangi ish o‘rinlari yaratilishi,kambag‘allikning
qisqarishi,qishloq infratuzilmasining yaxshilanishi,aholining turmush darajasining
oshishi kabi ijtimoiy natijalarni yuzaga keltiradi.
4. Eksport salohiyatini oshirish
Paxta, meva-sabzavot, uzum, go‘sht va sut mahsulotlari O‘zbekistonning asosiy
eksport tovarlaridan hisoblanadi. Agrosanoat majmuasining qayta ishlash bo‘g‘ini
rivojlangani sari xomashyo emas, balki tayyor mahsulot eksporti ko‘payadi. Bu
esa:valyuta tushumlarini oshiradi,mamlakatning tashqi savdo balansini
yaxshilaydi, milliy brendlarning shakllanishiga xizmat qiladi.
5. Innovatsion rivojlanishning drayveri
Agrosanoat majmuasi ilm-fan va texnika yutuqlarini eng ko‘p talab qiladigan
tarmoqlardan biridir. Zamonaviy qishloq xo‘jaligi quyidagi texnologiyalarni keng
qo‘llay boshladi:raqamli monitoring,suvni tejovchi uskunalar,dronlar va aqlli
texnika,biologik himoya vositalari,urug‘chilik va seleksiya innovatsiyalari.Bu
jarayon nafaqat qishloq xo‘jaligining, balki butun iqtisodiyotning texnologik
yangilanishiga turtki beradi.
Agrosanoat majmuasida integratsiya va kooperatsiya jarayonlari
Zamonaviy sharoitda ASM samaradorligini oshirish uchun turli xo‘jalik
subyektlarini yagona tizimga birlashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon
quyidagi ko‘rinishlarda amalga oshmoqda:
Agroklasterlar
Agroklasterlar – bu bir hududda joylashgan fermerlar, qayta ishlash korxonalari,
logistika va xizmat ko‘rsatish markazlarining yagona boshqaruv ostida ishlashi.
Ular:mahsulot tannarxini pasaytiradi,sifatni yaxshilaydi,eksport imkoniyatlarini
oshiradi.

Fermer xo‘jaliklari va kooperativlar
Fermerlar o‘zaro birlashib texnika, omborxona, suv resurslari yoki marketing
xizmatlaridan umumiy foydalanishi mumkin. Bu esa:mayda ishlab
chiqaruvchilarning xarajatlarini kamaytiradi, bozorga chiqish imkoniyatini
kengaytiradi.
Xususiy sektor faolligi
Xususiy sektor doimiy ravishda yangi texnologiyalar, investitsiyalar va boshqaruv
tajribalarini olib kiradi. Bu esa ASMning modernizatsiya jarayonini tezlashtiradi.
Agrosanoat majmuasining iqtisodiy barqarorlikdagi roli
Agrosanoat majmuasi iqtisodiy inqirozlar davrida ham strategik ahamiyatga ega.
Dunyoning istalgan davlatida iqtisodiy pasayishlar vaqtida aholini oziq-ovqat bilan
ta’minlash eng muhim vazifa bo‘lib qoladi. Agrar sektor iqtisodiyot uchun
“tayanch sektor” sifatida quyidagi ustunliklarni beradi:talabning doimiyligi (oziq-
ovqatga ehtiyoj kamaymaydi),ichki bozorni barqarorlashtirish,valyuta tushumlarini
ta’minlash,iqtisodiy inqiroz xavfini yumshatish.
(
1)-rasm

1.2. Davlat mulkidagi korxonalarning agrosanoat majmuasidagi o'rni .
Davlat mulkidagi korxonalar — bu mulki butunlay yoki asosiy qismi
davlatga tegishli bo‘lgan korxonalar bo‘lib, ular iqtisodiyotning turli sohalarida
faoliyat yuritadi. Agro sanoat majmuasi esa qishloq xo‘jaligi va sanoatning
integratsiyalashgan tizimi bo‘lib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish,
qayta ishlash va sotishga yo‘naltirilgan.
Davlat mulkidagi korxonalar agro sanoat majmuasida muhim rol o‘ynaydi, chunki
ular resurslarni samarali taqsimlaydi; barqaror oziq-ovqat ta’minoti va eksport
imkoniyatlarini yaratadi; ish o‘rinlarini ta’minlaydi va hududiy rivojlanishni
rag‘batlantiradi.
Davlat korxonalarining agro sanoatdagi vazifalari
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish:
Davlat fermer xo‘jaliklari, dehqonchilik korxonalari yoki chorvachilik
komplekslari orqali asosiy mahsulotlar (don, sabzavot, meva, sut va go‘sht)
yetishtiriladi.
Qayta ishlash va ishlab chiqarish:
Davlat mulkidagi oziq-ovqat va sanoat korxonalari xom ashyoni qayta ishlash
orqali mahsulotlarni tayyor holda bozorga chiqaradi. Masalan, donni un yoki non
mahsulotlariga aylantirish, sutni qayta ishlash va sut mahsulotlarini ishlab
chiqarish.
Innovatsiyalar va texnologiyalarni joriy etish:
Davlat korxonalari yangi texnologiyalar va ilg‘or agrar usullarni sinovdan
o‘tkazish imkonini beradi, bu esa umumiy agro sanoat rivojlanishiga turtki bo‘ladi.
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash:
Davlat korxonalari narxlarni tartibga solish, strategik zaxiralarni saqlash va oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Afzalliklari
Barqarorlik: Bozorning o‘zgarishiga qaramay, davlat korxonalari ishlab
chiqarishni davom ettiradi.
Hududiy rivojlanish: Qishloq va chekka hududlarda ish o‘rinlarini yaratadi.
Samarali resurslardan foydalanish: Yer, suv va boshqa tabiiy resurslar davlat
nazorati ostida samarali ishlatiladi.
Kamchiliklari

Bozor mexanizmlariga nisbatan sust javob beradi;
Ba’zan byurokratik boshqaruv sababli samaradorlik past bo‘ladi;
Innovatsiyalarni joriy etishda xususiy sektorga nisbatan sekinroq harakat qiladi.
Davlat korxonalari va agro sanoat majmuasi tushunchasi
Davlat korxonalari — bu mulki yoki asosiy kapitali davlatga tegishli bo‘lgan
iqtisodiy subyektlar bo‘lib, ular ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va boshqa
iqtisodiy faoliyatni amalga oshiradi. Ularning asosiy maqsadi nafaqat daromad
olish, balki strategik, ijtimoiy va barqarorlik vazifalarini bajarishdir.
Agro sanoat majmuasi (APM) esa qishloq xo‘jaligi va sanoatning
integratsiyalashgan tizimi bo‘lib, u quyidagi bo‘limlardan iborat:
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish – don, meva, sabzavot, chorvachilik, sut,
go‘sht va boshqa mahsulotlarni yetishtirish.
Qayta ishlash sanoati – xom ashyoni tayyor mahsulotga aylantirish, masalan, un,
sut mahsulotlari, go‘sht mahsulotlari, meva va sabzavotlarni konserva qilish.
Transport va saqlash tizimi – mahsulotlarni ishlab chiqarish joyidan bozorlarga
yetkazish, saqlash va logistika xizmatlarini ta’minlash.
Ilmiy-tadqiqot va innovatsiyalar – qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida
yangi texnologiyalarni joriy etish, hosildorlikni oshirish va mahsulot sifatini
yaxshilash.
Davlat korxonalari ushbu majmuaning har bir bosqichida faol ishtirok etadi va uni
barqaror ishlashini ta’minlaydi.
2. Davlat korxonalarining agro sanoatdagi asosiy vazifalari
a) Mahsulot ishlab chiqarish
Davlat korxonalari agro sanoat majmuasida asosiy rolni qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirish orqali bajaradi. Ular:
Don va boshqa ekinlarni yetishtirish: Davlat fermer xo‘jaliklari, davlat yer
uchastkalari orqali barqaror hosil yetishtiriladi.
Chorvachilik: Sut, go‘sht va boshqa hayvon mahsulotlari ishlab chiqariladi.
Meva va sabzavot yetishtirish: Ijtimoiy ahamiyatli mahsulotlar barqaror
ta’minlanadi.
Foydalari: Oziq-ovqat xavfsizligi, ish o‘rinlari yaratish, hududiy iqtisodiy
rivojlanish.

b) Mahsulotni qayta ishlash
Davlat korxonalari xom ashyoni tayyor mahsulotga aylantirish orqali agro -
sanoatning ikkinchi bosqichida faoliyat yuritadi:
Sutni qayta ishlash: sut, pishloq, yogurt, smetana va boshqa mahsulotlar ishlab
chiqariladi.
Donni qayta ishlash: un, non, makaron mahsulotlari.
Go‘shtni qayta ishlash: konserva, kolbasa, qayta ishlangan go‘sht mahsulotlari.
Meva va sabzavotlarni konserva qilish yoki muzlatish.
Foydalari: Mahsulot sifati oshadi, uzoq muddat saqlash imkoniyati paydo bo‘ladi,
eksportga yo‘naltirish osonlashadi.
c) Innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar
Davlat korxonalari ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikda yangi
texnologiyalarni sinovdan o‘tkazadi:
Hosildorlikni oshirish uchun yangi urug‘lar va gibridlar yaratish.
Qayta ishlash jarayonini avtomatlashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etish.
Agro-ekologik barqarorlikni ta’minlash.
Foydalari: Mahsulot sifati va ishlab chiqarish samaradorligi oshadi, qishloq
xo‘jaligi sohasida innovatsion rivojlanish tezlashadi.
d) Iqtisodiy barqarorlik
Davlat korxonalari narxlarni tartibga solish va strategik zaxiralarni saqlash orqali
barqarorlikni ta’minlaydi:
Narxlarning keskin o‘zgarishiga qarshi choralar.
Don, kartoshka, shakar va boshqa asosiy oziq-ovqat mahsulotlari zaxiralarini
saqlash.
Bozor inqirozlariga tayyorlik.
Foydalari: Oziq-ovqat xavfsizligi, aholi uchun barqaror narxlar, iqtisodiy
barqarorlik.
e) Hududiy rivojlanish

Davlat korxonalari agro sanoat majmuasini hududlarda tashkil etish orqali:
Qishloq va chekka hududlarda ish o‘rinlarini yaratadi.
Migratsiya oqimini kamaytiradi.
Hududiy iqtisodiy faollikni oshiradi.
3. Davlat korxonalarining agro sanoatdagi ijtimoiy va strategik ahamiyati
Oziq-ovqat xavfsizligi: Davlat korxonalari barqaror ishlab chiqarish va zaxiralarni
saqlash orqali mamlakatni oziq-ovqat bilan ta’minlaydi.
Ish bilan ta’minlash: Ko‘plab ish o‘rinlari qishloq va shahar hududlarida
yaratilib, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Strategik resurslarni nazorat qilish: Yer, suv va boshqa tabiiy resurslar samarali
ishlatiladi.
Bozorni tartibga solish: Davlat narxlarni barqarorlashtirish va monopoliyaga
qarshi kurashish imkoniga ega.
Hududiy va ijtimoiy rivojlanish: Qishloq hududlarining iqtisodiy rivojlanishi,
shahar va qishloq hududlaridagi tafovutlarni kamaytiradi.

Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi farq
Xususiyat Davlat korxonalari Davlat korxonalari
Mulkchilik Davlatga tegishli
Shaxsiy yoki xususiy
kompaniyaga tegishli
Maqsad
Strategik, ijtimoiy,
iqtisodiy barqarorlik Daromad va foyda olish
Bozor ta’siri Narxlarni tartibga solish,
barqarorlik Bozor talabiga ko‘proq
moslashadi
Innovatsiya Sezilarli, lekin sekinroq Tez, bozor talabiga mos
Hududiy rivojlanish Hududlarda barqaror ish
o‘rinlari Faqat foydali hududlarda
faoliyat
(1-jadval)

1.3. Xususiy mulk shakllari va ularning rivojlanish tendensiyalari .
1.1. Xususiy mulk nima?
“Xususiy mulk” — bu shaxs (jismoniy yoki yuridik) tomonidan egalik,
foydalanish va tasarruf etish huquqiga ega bo‘lgan mol - mulkdir.
Mulkning obyekti turli bo‘lishi mumkin: ko‘chmas mulk — yer, bino - inshootlar;
korxona, ishlab chiqarish vositalari; hamda ko‘chma mulklar: transport, buyumlar,
moliyaviy aktivlar, aksiyalar, qimmatli qog‘ozlar, intellektual mulk, va hatto
intellektual mehnat mahsullari — ixtirolar, patentlar, brendlar va boshqalar.
Qonunchilikda xususiy mulk — boshqacha mulk shakllari (davlat, jamoa, aralash)
bilan teng huquqqa ega, daxlsiz va davlat tomonidan himoyalanadi; mulkdor faqat
qonun belgilagan holatlarda yetarli kompensatsiya bilan mulkidan mahrum qilinishi
mumkin.
Xususiy mulk shaxsiy tashabbus, sarmoya, bozorga erkin kirish va tadbirkorlik —
asosiy tamoyillar bilan chambarchas bog‘liq.
1.2. Mulkchilik shakllari va ularning tasnifi
Huquqiy jihatdan — mamlakatdagi qonunlarga ko‘ra mulk bir nechta
shakllarga bo‘linadi. Masalan, O‘zbekiston qonunchiligi mulk shakllarini
quyidagicha tasniflaydi: xususiy mulk; shirkat (jamoa) mulki; davlat mulki; aralash
mulk; va chet elliklar, xalqaro tashkilotlar mulki.
Xususiy mulk — jismoniy yoki yuridik shaxsga tegishli mulk.
Jamoa (shirkat) mulki — kooperativlar, jamoa korxonalari, birlashmalar,
assotsiatsiyalar kabi guruhlarga tegishli mulk.
Davlat mulki (shu jumladan kommunal mulk) — davlat yoki ma’muriy-hududiy
tuzilmalarga tegishli mulk.
Aralash mulk — davlat va xususiy, yoki boshqa subyektlar kombinatsiyasida
yaratilgan mulk; ya’ni davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik (masalan,
davlat korxonalarining xususiylashtirilishi, PPP - loyihalar, aksiyadorlik jamiyatlari).
Shuningdek, iqtisodiy adabiyotlarda “shaxsiy mulk” — oilaviy, iste’molga
mo‘ljallangan buyumlar, jamg‘arma, pensiya, uy - joy kabi narsalar bilan bog‘liq
bo‘lib, tahlillarda xususiy mulkning kengroq konteksida keltiriladi.
Shunday qilib, “mulkchilik munosabatlari” tushunchasi — mulk egasi, mulk obyekti
va mulk huquqlari (egalik, foydalanish, tasarruf) to‘plamidan iborat.
2. Xususiy mulkning tarixiy rivojlanishi
Xususiy mulk va boshqa mulk shakllari tarixi — jamiyat tuzilmasi, iqtisodiy
tizimlar va siyosiy ijtimoiy me’moriy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq.
Quyida asosiy davr bosqichlari.
2.1. An anaviy jamoa / kollektiv mulkdorlik turlariʼ

Qadimgi va feodal jamiyatlarda — erkinlik darajasi past bo‘lgan jamiyatlarda
ko‘pincha kichik urug‘, klan yoki qabila mulki shakllari mavjud bo‘lgan. Yer,
chorva, resurslar klan/jamoaga tegishli bo‘lgan, odatda hamma jamoa a’zolari
tomonidan birgalikda ishlatilgan.
Bunday tizimlarda mulk soddaroq: mulk egaligi shaxsiy emas (yakka emas), balki
jamoaga tegishli bo‘lar, va foydalanish ham jamoaviy bo‘lishi mumkin.
Bu davrda “xususiy mulk” kontseptsiyasi keng tarqalmagan, mulkchilik ko‘proq
jamoa/klan/urug‘ mulki tamoyillari bilan ifodalangan.
2.2. Xususiy mulk tushunchasining paydo bo‘lishi: kapitalizm va bozor
iqtisodiyoti
Ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish, agrar inqiloblar, sanoat inqilobi bilan birga,
mulk egaligi shakllari ham o‘zgardi — yer, ishlab chiqarish vositalari, ishlab
chiqarilgan mahsulotlar, boshqa resurslar shaxsiy (yakka) egalikka o‘ta boshladi.
Bu xususiy mulk asosida bozorga asoslangan iqtisodiy tizim — kapitalizm
shakllandi: xususiy tadbirkorlik, sarmoya, investitsiyalar, ishchi kuchi yollash,
ishlab chiqarish vositalari, er - yer osti boyliklari, intellektual mulk va boshqalar
xususiy egalik ostida.
Shu davrda mulk huquqlari rivojlandi: egalik huquqi, sotish, meros, garov, ijaraga
berish kabi mexanizmlar shakllandi.
Bu jarayonlar “bozor iqtisodiyotiga o‘tish” bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
xususiy mulk bo‘yicha qonun va me’yorlar, mulk huquqi institutlari — davlat
tomonidan tan olinadigan huquqiy asoslar shakllandi.
2.3. Sovet / marksistik tizimda xususiy mulkning yo‘qolishi va keyingi qayta
tiklanish
Marksistik yoki sovet tizimida davlat mulki, kollektiv (kooperativ / kolxoz /
sovxoz) mulki ustuvor bo‘lgan; xususiy mulk, ayniqsa ishlab chiqarish vositalari
ustidan xususiy egalik deyarli yo‘qolgan.
Ammo shaxsiy iste’mol mulki (uy - joy, tomorqa, kundalik buyumlar) ba’zan ruxsat
etilgan.
1990–1990 - yillardan boshlab, ko‘plab post-sovet davlatlarda bozor iqtisodiyotiga
qaytish, xususiylashtirish, mulkchilik to‘g‘risidagi qonunlarni qabul qilish jarayoni
boshlandi. Bu orqali davlat mulklari xususiy sektorga o‘tkazildi.
Masalan, O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, “Mulkchilik to‘g‘risida” Qonun
qabul qilindi — unda xususiy mulk, jamoa mulki, davlat mulki, aralash mulk singari
shakllar belgilandi va xususiy mulk egalari huquqlari himoyalandi.
2.4. Hozirgi davr: ko‘p shaklli mulk tizimi va mulkchilik poliformizmi
Bugungi kunda ko‘plab davlatlarda — xususan rivojlanayotgan va
rivojlangan mamlakatlarda — bir nechta mulk shakllari hamda mulkchilik
munosabatlari bir vaqtda mavjud. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

Xususiy mulk (shaxsiy va yuridik shaxslar mulki).
Korporativ/jamoa mulki, kooperativlar, shirkatlar.
Aralash mulk: davlat bilan xususiy sektor hamkorligi, aksiyadorlik jamiyatlari,
davlat xissasi bilan korporativ strukturalar.
Davlat mulki — infratuzilma, ijtimoiy obyektlar, tabiiy boyliklar, suv, yerdan
foydalanish huquqi, geografik resurslar.
Bu mulkchilik poliformizmi iqtisodiy samaradorlik, ijtimoiy adolat, sarmoya jalb
qilish, barqaror rivojlanish kabi turli maqsadlarni qondirish imkonini beradi.
Shunday qilib, xususiy mulk tarixiy ravishda jamoaviy / davlat mulkidan alohida
yo‘l bilan shakllangan va bugungi kunda bozor, qonun va institutlar tomonidan
himoyalangan asosiy mulk shakllaridan biriga aylangan.
3. Xususiy mulk shakllari: turlari, ularning afzallik va kamchiliklari, misollar
Quyida xususiy mulkning turli shakllari, ularning ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlari,
afzalliklari va potentsial muammolari, shuningdek real misollar orqali tahlil qilinadi.

Mulk
shakli Tavsif / kimga
tegishli Afzalliklari
Kamchilikla
ri / xavflari Misollar /
kontekst
Shaxsiy /
jismoniy
shaxs
mulki Fuqarolar (yakka
shaxs, oila)
tomonidan egalik
qilingan uy - joy,
tomorqa,
buyumlar,
jamg‘arma,
pensiya,
bino - kvartira,
transport, shaxsiy
biznes. • Shaxsiy
mustaqillik,
iqtisodiy
erkinlik
• Tez qaror
qabul qilish
imkoniyati
• Oilaviy
farovonlik,
daromadni
to‘g‘ri
taqsimlash
• Iste’mol
va
ehtiyojlarni
qondirish • Resurs
cheklangan
(masalan,
katta biznes
boshlash
qiyin)
• Bozor
sharoitlariga
bog‘liqlik
• Ijtimoiy
ijtimoiy
xavfsizlik
kafolatlari
kamroq
bo‘lishi
mumkin Uy - joy egaligi,
kichik biznes,
IQT manfaatlari,
tomorqa xo‘jaligi
Yuridik
shaxs /
korporati
v mulk
(xususiy
kompaniy
a,
korxona) Tadbirkorlik
subyektlari:
MChJ,
aksiyadorlik
jamiyatlari,
kompaniyalar,
korxonalar. • Keng
resurs —
kapital,
asbob - uskun
alar
•
Investitsiyal
arni jalb
qilish, keng
ko‘lamli
ishlab
chiqarish
•
Xatarliklarn
i bo‘lishish,
xodimlar
orqali
ishlash • Qaror qabul
qilish
murakkabligi
• Manfaatlar
to‘qnashuvi,
korporativ
boshqaruv
muammolari
• Soliqqa
tortish,
majburiyatlar
, risklar
(qarz, bozor
inqirozi) Xususiy
korxonalar,
sanoat
tarmoqlari,
xo‘jalik birliklari

• Bozor
raqobatida
barqarorlik
Jamoa /
shirkat
(kooperati
v,
birlashma
) mulki Kooperativlar,
jamoa korxonalari,
birlashmalar,
assotsiatsiyalar va
boshqa ko‘p a’zoli
birliklar. • Riskni
bo‘lishish
•
Resurslarni
jamlash,
infrastruktur
ani
birgalikda
boshqarish
• Jamoaviy
manfaatlar,
hamkorlik
va ijtimoiy
solidarite
• Kichik
fermerlar,
muhtoj
guruhlar
uchun mos •
Boshqaruvda
nizolar
bo‘lishi
mumkin
• Qaror qabul
qilish sekin
• Mas’uliyat
va foyda
bo‘yicha
tarqatishda
adolatsizlik
bo‘lishi
mumkin Qishloq xo‘jaligi
kooperativlari,
mahalliy
uyushmalar,
jamoa xo‘jaligi
Aralash
mulk Davlat + xususiy
sektor hamkorligi,
aksiyadorlik
jamiyatlari,
xususiylashtirilgan
korxonalar, davlat
tomonidan
qo‘llab - quvvatlana
digan xususiy
sektor. • Davlat
resurslari +
xususiy
sarmoyanin
g
kombinatsiy
asi
•
Infratuzilma
, katta
loyihalarda
samarali
hamkorlik
• Ijtimoiy va
investitsion
maqsadlarni
muvozanatl • Manfaat
ziddiyatlari
(davlat vs
xususiy
sektor)
• Huquqiy
murakkablik,
tartib - qoidala
r murakkab
• Korruptsiya
yoki
muloqotdagi
muammolar
ehtimoli PPP loyihalar,
davlat xissali
korxonalar,
transport/infratuz
ilma korxonalari

ash
• Barqaror
rivojlanish
va keng
ko‘lamli
infratuzilma
Intellekt
ual /
moliyavi
y mulk
(qimmatl
i
qog ozlaʻ
r, patent,
brend,
ixtirolar) Patentlar, brendlar,
intellektual
mahsulotlar,
aksiyalar - obligatsi
yalar, moliyaviy
aktivlar,
investitsiyalar,
intellektual
kapital. • Global
bozorda
sotish
imkoniyati
• Past
xarajat —
intellektual
mulk
moddalarga
bog liq
ʻ
emas
•
Innovatsiyal
ar va yangi
texnologiyal
arni
rivojlantiris
h
• Likvidlik
va
diversifikats
iya
imkoniyati • Huquqiy
tartiblar
murakkab
yoki yetarli
emasligi
mumkin
• Bozor
o‘zgaruvchan
ligi, risklar
• Intellektual
mulkni
qiymatga olib
kelish va
himoya qilish
qiyinchiliklar
i Startaplar,
texnologik
kompaniyalar,
patentli
mahsulotlar,
aksiyalar
bozoridagi
aktivlar
(2-jadval)
Misollar va kontekstlar:
Masalan, jismoniy shaxsning uy - kvartirasini sotib olishi — xususiy mulk.
Xususiy sanoat korxonasining zavod va ishlab chiqarish vositalariga egaligi —
yuridik shaxs mulki.
Qishloq aholisi kooperativi, bir nechta fermerlarning birgalikda hosil yig‘ish, yer
va texnikani baham ko‘rishi — jamoa mulki.
Davlat + xususiy investorlar hamkorligida qurilgan energiya / transport
infratuzilmasi — aralash mulk.

Patentga ega bo‘lgan IT - kompaniya, brend, intellektual mahsulotlar — intellektual
mulk.
4. Xususiy mulkning rolini va zaruratini kafolatlaydigan huquqiy va ijtimoiy
mexanizmlar
4.1. Huquqiy kafolatlar — qonun va normalar
“Mulkchilik to‘g‘risida” Qonun mulk shakllarini aniq belgilaydi va xususiy mulkni
himoya qiladi: mulkdor egalik, foydalanish va tasarruf huquqiga ega.
Qonunda mulkdorning huquqlari, mulk daxlsizligi va qonuniy asosda himoya
qilinishi ko‘rsatib qo‘yilgan.
Mulk ob’yektlari keng ta’riflangan: yer, bino, yer osti boyliklari, suv, intellektual
mahsulotlar, pullar, qimmatli qog‘ozlar va boshqalar.
Shu bilan birga, mulk obyektlari ichida davlat mulkiga tegishli bo‘lib huquqiy
ta’rifga kirmaydigan obyektlar ham bor: masalan, tarixiy madaniy yodgorliklar,
tabiiy resurslar, suv havzalari — ularga alohida tartib - qoidalar qo‘llaniladi.
Bu huquqiy asoslar xususiy mulk egalari uchun “garov” rolini o‘ynaydi: egalik
huquqi kafolatlangan, qonuniy himoya mavjud, mulkni sotish, meros qilish, ijaraga
berish, garovga qo‘yish kabi huquqlar huquqiy jihatdan ta’minlangan.
4.2. Iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati
Xususiy mulk — bozor iqtisodiyotining tayanchi: sarmoya, tadbirkorlik,
investitsiyalar, raqobat — hammasi xususiy mulk asosida barpo etiladi.
Mulk egalari bozorga ishonch bilan kirishadi: ishlab chiqarish vositalariga ega
bo‘lish, kredit, moliyaviy bozorlar, investitsiyalar, yangi biznes — hammasi xususiy
mulk huquqi kafolatida.
Xususiy mulk — shaxsiy erkinlik, mehnat va tashabbus uchun asos. Individlar o‘z
mulkini boshqaradi, uni rivojlantirish, investitsiya kiritish, biznes yuritish imkoniga
Boshqa tomondan, xususiy mulk jamiyatda ijtimoiy barqarorlik, iqtisodiy
infrastrukturni rivojlantirish va diversifikatsiya imkoniyati beradi: turli shakllar —
xususiy, jamoa, aralash — hammasi birgalikda jamiyat ehtiyojlarini qondiradi.
5. Xususiy mulkning rivojlanish tendensiyalari va zamonaviy muammolar /
yo‘nalishlar
Quyida global va mahalliy kontekstda xususiy mulkning jadal rivojlanayotgan
yo‘nalishlari, shuningdek asosiy muammolar ko‘rib chiqiladi.
5.1. Xususiy mulk huquqlarini mustahkamlash va rasmiylashtirish (land titling,
huquqiy moslik)
Jahon tajribasida ko‘p davlatlarda — ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda — yer
va ko‘chmas mulk bo‘yicha huquqni aniq hujjatlashtirish, ro‘yxatlar, kadastr, mulk
huquqi registratsiyasi tizimlarini yaratish bo‘yicha islohotlar olib borilmoqda.
Bunday jarayonlar “land titling” deb ataladi.

Bu huquqiy xavfsizlikni oshiradi, aholining mulk huquqini himoya qiladi, kredit
olishda, sarmoyada, notijorat va investitsion faoliyatda ishonchni mustahkamlaydi.
Мировой банк
Xususiy mulk huquqi, egalik va tasarruf huquqlari qonun bilan kafolatlangan
bo‘lishi — bu tadbirkorlik va investitsiyalar uchun muhim shartdir. O‘zbekiston
qonunchiligi ham mulkchilik shakllarining teng huquqliligini ta’minlaydi.
Kontekst va muammolar: ko‘p mamlakatlarda (ayniqsa rivojlanayotganlarda)
amalda ko‘chmas mulk ro‘yxatdan o‘tkazilmagan, egalik huquqi aniq
belgilanmagan; bu esa investitsiyalarni to‘sadi, mulk huquqini noto‘g‘ri
baholanishiga olib keladi, “yer gashtogarligi” (land grabbing) va ijtimoiy
notenglikka sabab bo‘ladi.
5.2. Mulkchilik tizimlarida poliformizm va moslashuv
Zamonaviy jamiyatlar va iqtisodiyotlar ko‘p shaklli mulk tizimlariga o‘tmoqda —
xususiy, jamoa, aralash, davlat mulki hamma baravar mavjud va hamkorlikda
ishlaydi. Bu — mulkchilik poliformizmi deb ataladi.
Aralash mulk va davlat - xususiy hamkorlik (public - private partnership, PPP)
kengaymoqda, ayniqsa infratuzilma, energetika, transport, sog‘liq, ta’lim,
kommunal xizmatlar sohalarida. Bu davlat va xususiy sektor resurslarini
birlashtirish, sarmoya jalb qilish, barqaror rivojlanish uchun qulay.
Bu trend xususiy mulk tushunchasini faqat yakka egalik bilan cheklamaydi — mulk
egalari, investorlar, davlat va jamoat birgalikda mulk yaratishi, uni boshqarishi,
foyda va xatarlarni bo‘lishishi mumkin.
5.3. Intellektual, moliyaviy va immaterial mulk — yangi iqtisodiyot sharoitida
xususiy mulkning kengayishi
Zamonaviy iqtisodiyotda ko‘chmas mulk va an’anaviy aktivlardan tashqari
intellektual mulk (patent, brend, ixtirolar, ilmiy ishlanmalar), moliyaviy aktivlar
(aksiyalar, obligatsiyalar), servis va xizmatga asoslangan bizneslar — xususiy
mulkning yangi shakllariga aylanmoqda.
Bu — kapitalni diversifikatsiya qilish, investitsiyalarni jalb qilish, global bozorga
chiqish, innovatsiyalarni rag‘batlantirish imkonini beradi. Shuningdek, intellektual
mulk egaligi — yaratuvchanlik va innovatsiyalarni himoya qiluvchi muhim
mexanizm bo‘lib xizmat qiladi.
Ayniqsa, raqamli iqtisodiyot, texnologik rivojlanish, startaplar, IT - kompaniyalar,
global investitsiya va moliya bozorlari viz - ixtiyoriy mulk almashinuvi va bozorga
integratsiyasini talab qiladi.
5.4. Barqaror rivojlanish, ijtimoiy adolat, huquqiy muvozanat va mulkchilikka
demokratik yondashuv
Xususiy mulk egalik huquqini kafolatlash, huquqiy himoya ta’minlash jamiyatda
ijtimoiy barqarorlik va ishonchni oshiradi.

Biroq xususiy mulk bilan birga xavflar ham paydo bo‘ladi: mulk inequality
(tengsizlik), boylik konsentratsiyasi, ijtimoiy adolatsizlik, yer va resurslarga
nisbatan noto‘g‘ri taqsimlash — ayniqsa agar mulk egaligi va huquqlarini himoya
qilish samarali bo‘lmasa.
Shu sababli davlat va qonunlar — xususiy, jamoa, davlat mulkini birgalikda tartibga
solishi, mulk huquqlari, egalik, foydalanish va tasarruf huquqlarini aniqlash, himoya
qilish va balansni saqlash muhim. Bu — ijtimoiy barqarorlik va umumiy manfaatlar
uchun zarur.
Bugungi globallashuv, urbanizatsiya, migratsiya, investitsiya — mulkchilik
tizimlarini moslashuv va yangilanishga majbur qilmoqda.
6. Xususiy mulk shakllari va xususiy mulkchilikning O‘zbekiston kontekstida
Keling, aynan O‘zbekiston misolida xususiy mulkchilik qanday shakllar va qonuniy
mexanizmlar asosida tartiblanganini ko‘rib chiqaylik:
“Mulkchilik to‘g‘risida” qonunga ko‘ra, O‘zbekiston mulk shakllari — xususiy,
shirkat (jamoa), davlat / kommunal, aralash, shuningdek chet elliklar / xalqaro
tashkilotlar mulki.
Qonunda mulk huquqi, egalik, foydalanish va tasarruf huquqi kafolatlangan;
mulkdor qonunga zid bo‘lmagan har qanday xatti - harakatlarni amalga oshirish
huquqiga ega.
Mulk obyekti keng ta’riflangan — yer, bino, yer osti boyliklari, suv, ko‘chmas va
ko‘chma mulklar, intellektual mulk, moliyaviy aktivlar va boshqa iqtisodiy
boyliklar.
Qonun mulk egalari huquqlarini himoya qiladi: mulk daxlsizligi kafolatlangan, mulk
ixtiyoriy ravishda xususiylashtirilishi, sotilishi, ijaraga berilishi, meros qoldirilishi
mumkin.Shu bilan birga, davlat va jamiyat manfaatlari uchun maxsus holatlar
(masalan, ijtimoiy ob’yektlar, infratuzilma, umumiy manbalar) bo‘yicha davlat
mulki yoki aralash mulk shakllari belgilangan.
Demak, O‘zbekistonda — qonuniy va huquqiy bazaga ega ravishda — xususiy
mulkchilik, yuridik va shaxsiy, hamda boshqa mulk shakllari mavjud. Bu mulkchilik
tizimi sarmoya, tadbirkorlik, iqtisodiy erkinlik, shaxsiy va jamiyat mosligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
7. Global tadqiqotlar va amaliy tajriba: xususiy mulk huquqlarining iqtisodiy
samaradorligi va rivojlanishga ta’siri
Zamonaviy iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xususiy mulk
huquqlarining ravshanligi, mulkchilik institutlarining ishonchliligi va mulkni
ro‘yxatdan o‘tkazish tizimlari — iqtisodiy o‘sish, barqarorlik va ijtimoiy farovonlik
uchun muhimdir.
World Bank (Jahon banki) tadqiqotlari: dunyo aholining atigi taxminan 30% dan
biroz ortig‘i ko‘chmas mulk ustidan qonuniy ro‘yxatga ega. Biroq mulk

huquqlarining rasmiy himoyasi va ro‘yxatga olish — kambag‘allikni kamaytirish,
ijtimoiy barqarorlik, sarmoya, kredit va infratuzilma rivojlanishiga hissa qo‘yadi.
Tadqiqatlar ko‘rsatadiki, mulk huquqlarining kafolatlanganligi aholini yer va mulk
bozoriga jalb qiladi, kredit olish imkoniyatini oshiradi (yer / ko‘chmas mulk garov
sifatida), investitsiya va biznes rivojlanishiga turtki bo‘ladi.
Shuningdek, mulk huquqlarining kafolati va shaffoflik — mahalliy fuqarolar,
ayollar, kichik fermerlar, mahalliy jamoalar manfaatlarini himoya qiladi; bu ijtimoiy
adolat va tenglikka xizmat qiladi.
Biroq mulkchilik institutsiyalarining zaifligi, huquqiy noaniqlik, notog‘ri ro‘yxatga
olish, ma’lumot bazalarining yetishmasligi — mulk huquqini kafolatlash, sarmoyani
jalb qilish va ijtimoiy ishonch uchun jiddiy to‘siq bo‘ladi.
Demak, xususiy mulk va mulkchilik institutlarini rivojlantirish — faqat mulk egalari
manfaatigina emas, balki butun jamiyat, iqtisodiyot va barqaror rivojlanish uchun
muhim.
8. Xulosa va tavsiyalar: Nima uchun xususiy mulk va uning shakllari zarur va
jamiyat uchun foydali
Xususiy mulk — individual erkinlik, iqtisodiy mustaqillik, tadbirkorlik va
investitsiya uchun asos.
Turli mulk shakllari (xususiy, jamoa, aralash, intellektual) jamiyat ehtiyojlariga tez
moslashish imkonini beradi: kichik biznes, korporatsiya, kooperativ — hammasi
o‘ziga mos shaklda bo‘lishi mumkin.
Qonunlar va huquqiy tizimlar xususiy mulk huquqini himoya qilishi, egalik,
foydalanish va tasarruf huquqlarini kafolatlashi — jamiyatda ijtimoiy barqarorlik,
investor ishonchi va sarmoya muhitini yaratadi.
Xususiy mulkchilik institutlarini rivojlantirish, mulk ro‘yxatini hamda mulk
huquqlarini rasmiylashtirish — kambag‘allikni kamaytirish, iqtisodiy o‘sish va
ijtimoiy tenglikka hissa qo‘yadi.
Shunday ekan, xususiy mulk va uning turli shakllarining rivojlanishi — nafaqat
iqtisodiy, balki huquqiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan ham zarur. Bugungi
globallashuv, texnologik o‘zgarishlar, raqamli iqtisodiyot sharoitida bu mavzu
yanada dolzarb.
9.Tavsiya: qo‘shimcha o‘rganish yo‘nalishlari. Mulk huquqi tarixini va
evolyutsiyasini o‘rganish — qadimgi jamiyatlardan kapitalizmgacha.
Mulkchilik institutlari va mulk egaligi kafolatlari bo‘yicha qonunchilik tahlili
(O‘zbekiston va jahon tajribasi).
Mulkchilik shakllarining ijtimoiy ta’siri — tengsizlik, barqarorlik, kredit va
sarmoya, kambag‘allikni kamaytirish. Intellektual, moliyaviy va raqamli mulk
tushunchalarining rivojlanishi va hozirgi iqtisodiyotga ta’siri.Aralash mulk va

davlat - xususiy hamkorlik tajribalari — infratuzilma, investitsiya, kompleks
loyihalar.
2-Bob. Agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllari va ularning
samaradorligi.
2.1. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari.
Qishloq xo‘jaligi xo‘jalik yuritish shakllarining xilma-xilligi agrar
sektorning barqaror rivojlanishi, raqobatbardosh mahsulot yetishtirish hamda bozor
talablariga moslashuvchanlikni oshirishda muhim o‘rin tutadi. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida ishlab chiqaruvchilar turli tashkiliy-huquqiy shakllarda faoliyat yuritib,
resurslardan samarali foydalanish, ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirish va
iqtisodiy foydani ko‘paytirishga intiladilar. Shu bois qishloq xo‘jaligi tizimida
tadbirkorlikning turli shakllari shakllangan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos
boshqaruv uslubi, mulkchilik tuzilmasi va iqtisodiy imkoniyatlari bilan farqlanadi.
Qishloq xo‘jaligida tadbirkorlik shakllarining asosiy guruhi - bu yakka tartibdagi
ishlab chiqaruvchilar, oilaviy fermer xo‘jaliklari, dehqon xo‘jaliklari, shirkat
xo‘jaliklari, kooperativlar va yirik agrofirma korxonalaridir. Har bir xo‘jalik shakli
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishdan tortib, ularni qayta ishlash, saqlash
va bozorga chiqarishgacha bo‘lgan jarayonlarni o‘zida mujassamlashtirishi
mumkin.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo jaligi tarmog ining samarali faoliyatʻ ʻ
yuritishi, eng avvalo, unda ishtirok etayotgan ishlab chiqaruvchilarning tashkiliy-
huquqiy shakllari qay darajada to g ri tanlanganiga, ularning boshqaruv uslubi va
ʻ ʻ
iqtisodiy imkoniyatlari qanchalik maqsadga muvofiq tashkil etilganiga bog liq.
ʻ
Qishloq xo jaligi — tabiiy-iqlim sharoitlari, yer resurslari, mehnat salohiyati
ʻ
hamda texnik ta’minot bilan uzviy bog liq bo‘lgan murakkab tarmoqdir. Shu bois
ʻ
ishlab chiqaruvchilarning tadbirkorlik shakllari turlicha bo lib, ularning har biri
ʻ
ma’lum iqtisodiy mexanizmga, boshqaruv talablariga va ishlab chiqarish
imkoniyatlariga ega.
Qishloq xo jaligi ishlab chiqaruvchilarining tashkiliy shakllari tarixiy
ʻ
jarayonlarda shakllangan bo‘lib, mustaqillikdan keyingi bozor islohotlari natijasida
tubdan yangilandi. Ayni damda O zbekiston qishloq xo jaligida fermer xo jaliklari,
ʻ ʻ ʻ
dehqon xo jaliklari, oilaviy tadbirkorlik subyektlari, qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
kooperativlari, shirkatchilik asosidagi korxonalar va yirik agrofirma tizimlari
faoliyat yuritadi. Bu shakllarning mavjudligi agrar sohada raqobatni kuchaytiradi,
xo jalik yurituvchilarni samarali ishlab chiqarishga undaydi, resurslar taqsimotini
ʻ
yaxshilaydi va bozor talabiga mos diversifikatsiyani ta minlaydi.
ʼ
Fermer xo jaliklari.
ʻ Fermer xo jaliklari O zbekiston agrar sektorining yetakchi ʻ ʻ
bo‘g‘ini hisoblanadi. Bu shakl bozor iqtisodiyotining tamoyillariga to laqonli mos
ʻ
keladi, chunki xo jalik rahbari o‘z faoliyati uchun to liq javobgar, ishlab chiqarish
ʻ ʻ

qarorlarini mustaqil qabul qiladi va iqtisodiy xavf-xatarni o‘z zimmasiga oladi.
Fermer xo jaliklarida uzoq muddatli yer ijarasi asosida yer maydoni ajratilishi,ʻ
resurslardan samarali foydalanish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
imkoniyatini beradi.
Fermer xo jaliklarining ustun jihatlari quyidagilardan iborat:
ʻ
— ishlab chiqarish hajmini yildan-yilga kengaytirish imkoniyati;
— bozorga mo‘ljallangan mahsulot turlari bo‘yicha mustaqil ixtisoslashuv;
— yuqori hosildor navlar va ilg‘or agrotexnik tadbirlarni qo‘llash;
— yetishtirilgan mahsulotni qayta ishlash, saqlash va sotish imkoniyatining
kengayishi.
Hozirda ko‘plab fermer xo‘jaliklari klasterlar bilan hamkorlikda ishlamoqda. Bu
esa resurslar birlashuvi, texnologiyalar almashuvi va tezkor bozor integratsiyasiga
sharoit yaratmoqda.
Dehqon xo‘jaliklari. Dehqon xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligining kichik, ammo juda
muhim bo‘g‘ini bo‘lib, asosan oila mehnati hisobiga faoliyat yuritadi. Tomorqa
yerlaridan foydalanish siyosati kuchaytirilgani sababli dehqon xo‘jaliklarining
salmog‘i va iqtisodiy ahamiyati yildan-yilga oshib bormoqda.
Dehqon xo‘jaliklarining asosiy funksiyalari:
— aholini yangi, tez buziladigan mahsulotlar bilan ta’minlash;
— ichki oziq-ovqat bozorida narxlar barqarorligiga yordam berish;
— qishloq aholisi bandligini saqlab qolish;
— chorvachilik va bog‘dorchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirish.
Dehqon xo‘jaliklari kichik bo‘lsada, ular ichki bozorning muhim qismini
ta’minlaydi. Ayniqsa, sabzavot, sut, go‘sht, poliz mahsulotlari bo‘yicha dehqon
xo‘jaliklarining ulushi juda yuqori.
Oilaviy tadbirkorlik shakllari. Qishloq xo‘jaligida oilaviy tadbirkorlik ayni
paytda tez rivojlanayotgan shakllardan biridir. Ushbu xo‘jalik shakli:
— oila a’zolari mehnatini to‘liq band qilish,
— qo‘shimcha daromad manbai yaratish,
— kichik hajmda bo‘lsa-da, yuqori samarali ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish
imkoniyatini beradi.
Oilaviy tadbirkorlikda parrandachilik, asalarichilik, issiqxona xo‘jaligi,
urug‘chilik, ko‘chat yetishtirish kabi yo‘nalishlar eng samarali yo‘nalishlar sifatida
shakllangan.
Kooperativlar. Qishloq xo‘jaligi kooperativlari — bir nechta ishlab
chiqaruvchilarning birlashib, umumiy manfaat asosida faoliyat yuritadigan
tashkiliy shaklidir. Kooperativlar resurslarni birlashtirish, umumiy texnika va
texnologiyadan foydalanish, mahsulotni birgalikda yetishtirish va realizatsiya
qilish imkonini beradi.
Kooperativlarning afzalliklari:
— texnik vositalarni birgalikda xarid qilish va ulardan foydalanish;
— suv va yer resurslaridan oqilona foydalanish;

— ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish;
— mahsulotni bozorga yagona narxda va yuqori sifatda chiqarish.
Kooperativlar qishloq xo‘jaligida klaster tizimi bilan integratsiyada ishlaganda
yanada samarali bo‘ladi, chunki butun ishlab chiqarish zanjiri — yetishtirishdan to
qayta ishlash va eksportgacha bir markazda boshqariladi.
Shirkat xo‘jaliklari . Shirkat xo‘jaliklari o‘tish davrida asosiy xo‘jalik yuritish
shakllaridan bo‘lgan bo‘lsa-da, hozirgi vaqtda ko‘proq iqtisodiy islohotlar
talablariga mos holda qayta tashkil etilgan. Ular, asosan, kollektiv mehnatga
asoslangan, aksiyadorlik yoki umumiy mulkdorlik shaklida faoliyat yurituvchi
subyektlar sifatida namoyon bo‘ladi. Shirkat xo‘jaliklarining afzalligi yirik ishlab
chiqarish quvvatlari, keng yer maydonlari va mehnat resurslarining ko‘pligidir.
Agrofirma va agroklasterlar. Agrofirma korxonalari yoki agroklasterlar qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining eng yirik va zamonaviy shakli hisoblanadi. Bu
tizimda:
— yer maydonlari yiriklashtiriladi,
— ishlab chiqarish jarayoni to‘liq avtomatlashtiriladi,
— yuqori texnologiyalar joriy etiladi,
— ishlab chiqarishdan tortib, qayta ishlash, logistika va eksportgacha bo‘lgan
butun jarayon bir boshqaruv ostida bo‘ladi.
Klasterlar sistemasi fermer va dehqon xo‘jaliklari bilan hamkorlikda ishlaydi.
Fermer mahsulot yetishtirsa, klaster uni qayta ishlaydi, standartlashtiradi,
qadoqlaydi va eksportga chiqaradi. Natijada tarmoqning umumiy samaradorligi
oshadi, ishlab chiqarish chiqimlari kamayadi, mahsulot sifati esa yaxshilanadi.
Qishloq xo‘jaligida tadbirkorlik shakllarining xilma-xilligi agrar iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishi uchun strategik ahamiyatga ega. Har bir xo‘jalik shakli
o‘zining iqtisodiy, tashkiliy va ijtimoiy imkoniyatlariga ega bo‘lib, ular bir-birini
to‘ldiradi. Fermer xo‘jaliklari yirik ishlab chiqarish imkoniyatlarini taqdim etsa,
dehqon xo‘jaliklari ichki bozorni tezkor ta’minlaydi, kooperativlar esa resurslardan
samarali foydalanish va xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Yirik
agroklasterlar esa qishloq xo‘jaligini eksportga yo‘naltirilgan, yuqori qiymatli
tarmoqqa aylantiradi.

(3-rasm)
Yuqoridagi diagramma qishloq xo‘jaligida faoliyat yuritayotgan turli tadbirkorlik
shakllarining ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha shartli baholangan ko‘rsatkichlarini
aks ettiradi. Tasvirdan ko‘rinib turibdiki, ishlab chiqarish hajmi xo‘jalik shakliga
qarab sezilarli darajada farq qiladi.
1. Fermer xo‘jaliklari.Fermer xo‘jaliklarida ishlab chiqarish hajmi 8 ball bilan
baholangan. Bu ularning yirik bo‘lmagan, biroq barqaror tovar mahsulotlari
yetishtiruvchi bo‘g‘in ekanini ko‘rsatadi. Fermer xo‘jaligi bozorga yo‘naltirilgan
bo‘lib, mehnat resurslari va texnik imkoniyatlari hisobiga yetarlicha katta hajmda
mahsulot yetishtirishga qodir.
2. Dehqon xo‘jaliklari.Diagrammada dehqon xo‘jaliklarining ishlab chiqarish
hajmi 4 ball deb baholangan bo‘lib, bu ko‘rsatkich eng past natijani tashkil etadi.
Dehqon xo‘jaliklari asosan tomorqa asosida faoliyat yuritadi va o‘z-o‘zini
ta’minlashga qaratilgani uchun ularning ishlab chiqarish ko‘lami kichik bo‘ladi.
3. Kooperativlar.Kooperativlar uchun ko‘rsatkich 7 ballni tashkil etadi. Bu shuni
anglatadiki, bir nechta kichik ishlab chiqaruvchilarning birlashuvi natijasida ular
o‘rtacha-yuqori hajmda mahsulot ishlab chiqarishi mumkin. Resurslar birlashuvi,
texnikadan birgalikda foydalanish va marketingning yagona tizimi ishlab chiqarish
hajmiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
4. Agrofirma va agroklasterlar.Eng yuqori ko‘rsatkich — 10 ball — agrofirmalar
va klasterlarga tegishli. Buning sababi, bu subyektlar yirik yer maydonlariga ega
bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar, mexanizatsiyalashgan ishlab chiqarish va qayta
ishlash imkoniyatlariga ega. Ular qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yirik miqyosda
yetishtirish, qayta ishlash va eksport qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan eng samarali
tizimlardan biridir.

2.2 Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari .
Qayta ishlash sanoati – qishloq xo‘jaligi xomashyolarini tayyor mahsulotga
aylantirib, ichki bozorni oziq-ovqat, yengil sanoat, kimyo va boshqa mahsulotlar
bilan ta’minlab beradigan iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Ushbu
tarmoqda faoliyat yurituvchi korxonalar turli shakllarda tashkil etilishi mumkin.
Tashkiliy-huquqiy shakl korxonaning boshqaruv tuzilmasi, mas’uliyati, moliyaviy
javobgarligi, foyda va zarar taqsimoti hamda bozor bilan munosabatlarini belgilab
beradi. Qayta ishlash sanoati qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qiymatini oshirish,
ularni tayyor mahsulotga aylantirish, ichki bozorni barqaror ta’minlash hamda
eksport salohiyatini rivojlantirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Mazkur tarmoqda
faoliyat yuritayotgan korxonalar turli tashkiliy-huquqiy shakllarda tashkil etiladi va
ularning har biri o‘ziga xos iqtisodiy, boshqaruv va mulkchilik mexanizmiga ega.
O‘zbekistonning amaldagi qonunchiligi, xususan, “Korxonalar to‘g‘risida”,
“Mulkchilik to‘g‘risida”, “Mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli
jamiyatlar to‘g‘risida”gi Qonunlar ushbu shakllarning huquqiy asoslarini
belgilaydi.
Qayta ishlash sanoatida korxonalar ko‘proq quyidagi tashkiliy-huquqiy
shakllarda faoliyat yuritadi: mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ),
aksiyadorlik jamiyatlari (AJ), xususiy korxonalar (XK), davlat korxonalari,
qo‘shma korxonalar, klasterlar, kooperativlar va kamroq darajada — oilaviy biznes
subyektlari. Har bir shaklning tanlanishi ishlab chiqarish hajmi, investitsiya
chaqiruvchanligi, texnologik quvvat, risklarni boshqarish darajasi hamda bozor
talablariga bog‘liq.
1. Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ)
MChJ shaklidagi qayta ishlash korxonalari O‘zbekistonda eng keng tarqalgan.
Ularning afzalligi — ta’sischilar mulkiy javobgarligining cheklanganligi,
boshqaruvning moslashuvchanligi, ustav fondiga turli manbalarni jalb qilish
imkoniyati. Ayniqsa, yog‘-moy sanoati, meva-sabzavot konservalash, sut
mahsulotlarini qayta ishlash korxonalarining aksariyati aynan shu shaklda tashkil
etiladi. MChJlar kichik va o‘rta loyihalar uchun maqbul bo‘lib, bozor
kon’yunkturasiga tez moslashadi.
2. Aksiyadorlik jamiyatlari (AJ)
Aksiyadorlik jamiyatlari qayta ishlash sanoatining yirik va strategik korxonalarida
keng qo‘llaniladi. Ular aksiyalar chiqarish orqali katta miqdordagi investitsiyalarni
jalb qilish imkoniyatiga ega. Yirik paxta-tozalash zavodlari, g‘alla, go‘sht-sut
kombinati, shakar zavodlari ko‘pincha AJ sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Ushbu shakl
investorlarning mulkiy manfaatlarini himoya qiladi va korxonaning moliyaviy
barqarorligini oshiradi. Aksiyadorlik jamiyatlari qayta ishlash sanoatida yirik
quvvatli, kapital talabi yuqori bo‘lgan korxonalar shaklidir.

Ular:
aksiyalar chiqarish orqali investitsiya jalb qiladi;
ishlab chiqarish hajmini kengaytirish va eksportni ko‘paytirish imkoniyatiga ega;
shaffof boshqaruv tizimi asosida faoliyat yuritadi.
AJlarning ustunligi — yirik investorlar ishtirokini ta’minlash va xalqaro moliya
bozorlariga chiqish imkoniyati.
3. Xususiy korxonalar (XK)
Xususiy korxonalar ko‘proq kichik qayta ishlash jarayonlari uchun xos bo‘lib,
ularning egasi yakka tartibdagi tadbirkor yoki bir guruh shaxslar bo‘lishi mumkin.
Masalan, kichik go‘sht sexlari, qandolat mahsulotlari ishlab chiqarish ustaxonalari,
meva quritish va qadoqlash korxonalari mazkur shaklning klassik ko‘rinishlaridir.
XKlarning ustunligi — boshqaruvning soddaligi va tez qaror qabul qilish
imkoniyati.
4. Davlat korxonalari
Davlat korxonalari qayta ishlash sanoatida strategik ahamiyatga ega sohalarda —
oziq-ovqat xavfsizligi, eksport salohiyatini qo‘llab-quvvatlash, ixtisoslashgan
texnologiyalarni joriy etish kabi yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi. Masalan, ayrim
don mahsulotlarini qayta ishlash, strategik mahsulot omborlari, yirik kombinatlar
davlat mulkida bo‘lishi mumkin. Ularning afzalligi — moliyaviy barqarorlik va
davlat kafolati, kamchiligi esa — boshqaruvda byurokratik jarayonlar mavjudligi.
5. Qo‘shma korxonalar (xalqaro sheriklik)
Qo‘shma korxonalar xorijiy investorlar ishtirokidagi qayta ishlash sanoati
subyektlaridir. Mazkur shakl texnologiya transferi, boshqaruv madaniyatining
takomillashuvi, eksport bozorlarga chiqish imkoniyatlarining kengayishi bilan
ajralib turadi. Ayniqsa, meva-sabzavotni chuqur qayta ishlash, yengil sanoat,
biotexnologiya asosidagi mahsulotlar ishlab chiqarishda keng qo‘llanilmoqda.
6. Klasterlar
Klaster — bu xomashyo yetishtirishdan tortib, tayyor mahsulotni eksport
qilishgacha bo‘lgan butun ishlab chiqarish zanjirini o‘z ichiga olgan tizim. Qayta
ishlash sanoatida klasterlarning kengayishi mahsulot sifati, hosildorlik, logistikani
optimallashtirish va eksport hajmining oshishiga xizmat qiladi. Bugungi kunda
paxta-to‘qimachilik klasterlari, meva-sabzavot klasterlari O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligi va qayta ishlash sanoatida yetakchi rol o‘ynamoqda.
7. Kooperativlar
Kooperativ shaklidagi qayta ishlash korxonalari bir nechta fermerlar yoki ishlab
chiqaruvchilarning resurslarini birlashtirgan holda tashkil etiladi. Ular xomashyo
yetkazib berishda barqarorlik yaratadi, qayta ishlash xarajatlarini kamaytiradi va
kichik ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlaydi. Kooperativlar ko‘pincha sutni

yig‘ish va qayta ishlash, mevani saralash va qadoqlash tizimlarida uchraydi.
Kooperativlar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini birgalikda qayta ishlash, saqlash va
sotishni maqsad qilgan tuzilmalardir.
Ular:
 bir nechta fermer xo‘jaliklari yoki ishlab chiqaruvchilar birlashmasi asosida
ishlaydi;
 xarajatlarni birgalikda qoplaydi;
 ishlab chiqarish jarayonida hamkorlikni kuchaytiradi.
Shirkatlar ayniqsa sut, go‘sht, g‘alla, meva-sabzavotni qayta ishlashda samarali
shakl hisoblanadi.
8. Oilaviy korxonalar
Oilaviy bizneslar ko‘proq qayta ishlashning mini-texnologiyalariga ega bo‘lib, uy
sharoitida quritish, qadoqlash yoki mini-ustaxona shaklida faoliyat yuritadi. Bu
shaklning afzalligi — kichik xarajatlar, moslashuvchanlik va tez o‘zgaruvchan
bozor talabiga moslashishidir. Ammo ishlab chiqarish hajmi cheklangan bo‘ladi.
Oilaviy korxonalar kichik quvvatli qayta ishlash sexlari, masalan: quritilgan meva,
konfet, yog‘, non mahsulotlari, konserva, guruch tozalash kabi yo‘nalishlarda
faoliyat yuritadi.
Ular: kam xarajatli; mahalliy resurslarga tayangan; tez tashkil etiladigan
korxonalar sirasiga kiradi.
Xorijiy investitsiyali korxonalar
Bu turdagi korxonalar xalqaro texnologiyalar, zamonaviy boshqaruv, yuqori sifat
me’yorlarini mamlakatga olib kirish orqali qayta ishlash sanoatining
raqobatbardoshligini oshiradi.
Ular: qo‘shma korxonalar (JV), 100% xorijiy kapitalga ega korxonalar
ko‘rinishida tashkil etiladi.
Asosiy afzalligi — zamonaviy texnologiyalar, eksport bozorlariga chiqish
imkoniyati va yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish.

Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari
Tashkiliy-huquqiy
shakl A
so
si
y
x
u
s
u
si
y
at
i Afzalliklari Kamchiliklari
Davlat korxonalari
Davlat mulki
asosida ishlaydi Strategik
mahsulotlar
barqarorligi;
davlat qo‘llovi Moslashuvchanlik
past
MChJ (xususiy) Mas'uliyati
cheklangan,
investorlar
qo‘shilishi
mumkin Risklar
cheklangan; tez
rivojlanadi Katta kapital
bo‘lmasligi
mumkin
YTP (Yakka
tartibdagi
tadbirkor) Kichik sexlar,
mini ishlab
chiqarish Tez tashkil
etiladi, xarajatlar
past Katta ishlab
chiqarish qiyin
Aksiyadorlik
jamiyati (AJ) Aksiyalar orqali
kapital to‘playdi Katta loyihalar,
shaffof
boshqaruv Murakkab hisobot
talablari
Kooperativ/Shirkat Bir nechta ishlab
chiqaruvchilar
birlashadi Xarajatlar
bo‘linadi,
hamkorlik kuchli Boshqaruvda
kelishmovchilik
bo‘lishi mumkin
Xorijiy
investitsiyali
korxona Xorijiy kapital va
texnologiya
asosida Eksport, yuqori
texnologiya, sifat Bozor xavflari
yuqori
Oilaviy korxonalar Kichik oila-sexlari Arzon, mahalliy
mahsulot Katta hajm ishlab
chiqara olmaydi

Kichik biznes /
mikrofirmalar Moslashuvchan,
bozorga tez
moslashadi Innovatsion, tez
rivojlanadi Moliyaviy
resurslar
cheklangan
(3-jadval)
2. 3 Integratsion tadbirkorlik shakllari va ularning rivojlanish istiqbollari.
Qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, bozorda
raqobatbardosh mahsulot yetishtirish, eksport salohiyatini kengaytirish va
innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish jarayonida integratsion tadbirkorlik
shakllarining ahamiyati tobora kuchayib bormoqda. Integratsiya – bu iqtisodiy
jarayonlarning turli bosqichlarini yagona tizimga birlashtirish, resurslardan
kompleks foydalanish, ishlab chiqarish zanjirlarini optimallashtirish hamda
korxonalar o‘rtasida barqaror hamkorlikni shakllantirishni anglatadi. Integratsion
tadbirkorlik shakllari qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining texnik, texnologik hamda
tashkiliy jihatdan modernizatsiya qilinishiga asos bo‘ladi.
Shu ma’noda qishloq xo‘jaligi sohasida integratsiya quyidagi asosiy vazifalarni
bajaradi:
-ishlab chiqaruvchi, qayta ishlovchi va eksportyorlar o‘rtasida mustahkam iqtisodiy
zanjir yaratadi;
- xom ashyo yetkazib berishdagi uzilishlarni bartaraf etadi;
- mahsulot sifati va narxining barqarorligini ta’minlaydi;
- resurslardan oqilona foydalanish imkonini yaratadi;
- innovatsion texnologiyalarni joriy qilishni tezlashtiradi;
- kichik ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini oshiradi.
Ushbu integratsiya iqtisodiy taraqqiyotning asosiy drayveriga aylanmoqda va u
turli shakllarda namoyon bo‘ladi: vertikal, gorizontal, diagonal, klaster
integratsiyasi, agroholdinglar, kooperativ integratsiya, korporativ integratsiya va
boshqalar.
Quyida ushbu shakllar har tomonlama kengroq yoritiladi.

(3-jadval)AGROSANOAT

1. Vertikal integratsiya va uning istiqbollari
Vertikal integratsiya qishloq xo‘jaligida eng samarador integratsion
mexanizmlardan biri bo‘lib, u ishlab chiqarishdan tortib iste’molchigacha bo‘lgan
barcha jarayonlarni bitta tizimga birlashtiradi. Masalan: urug‘lik tayyorlash →
yetishtirish → yig‘im-terim → qayta ishlash → qadoqlash → logistika → savdo.
Keng afzalliklari:ishlab chiqarish tannarxi pasayadi;bozor xavflari
minimallashtiriladi;eksport uchun yagona standartlar shakllanadi;sifat nazorati
yaxshilanadi;qo‘shimcha qiymat yuqori bo‘ladi; korxonalarning investitsion
jozibadorligi ortadi.
Vertikal integratsiyaning rivojlanish istiqbollari: Kelgusida ushbu integratsiya
quyidagi asoslar bo‘yicha kuchayadi:agrotexnologiyalarni robotlashtirish (dronlar,
sensorlar, AI monitoring);mahsulot izchilligini blokcheyn orqali nazorat qilish;
“Smart-fermer”, “Smart-logistika” tizimlarining joriy etilishi; agrotexnika
parklarining yagona markazlashtirilgan tizimga o‘tkazilishi.
Vertikal integratsiya O‘zbekistonning to‘qimachilik, chorvachilik, parrandachilik,
g‘alla va meva-sabzavotchilik tarmoqlarida allaqachon samaralar bermoqda.
2. Gorizontal integratsiya va uning kengayishi
Gorizontal integratsiya bir xil ixtisoslashgan korxonalarning resurslarini
birlashtirish orqali yirik iqtisodiy kuch yaratadi. Bu integratsiya shakli kichik
korxonalarning bozorga jiddiy raqobatchi sifatida kirib kelishi mumkinligini
ta’minlaydi.
Asosiy afzalliklari:xarajatlarni kamaytiradi;ilmiy-texnik yangiliklarni tez joriy
etadi;bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchilarni birlashtiradi;yirik buyurtmalarni
bajarishga imkon yaratadi;mahsulot hajmini barqaror oshiradi.
Rivojlanish istiqbollari:ixtisoslashgan kooperativlar orqali bozorni
barqarorlashtirish;hududiy birlashmalarni kuchaytirish;bir xil tarmoq
korxonalarining klasterlarga qo‘shilishi; yirik logistika markazlari bilan
hamkorlikni kengaytirish.
3. Klaster integratsiyasi – zamonaviy agrar model
Klaster integratsiyasi hududiy jihatdan birlashtirilgan korxonalar tizimi bo‘lib,
unda ishlab chiqaruvchi, qayta ishlovchi, saqlovchi, eksport qiluvchi va ilmiy
markazlar yagona qiymat zanjiri sifatida ishlaydi.
Klasterlarning keng afzalliklari:eksport salohiyatini oshiradi;yangi ish o‘rinlari
yaratadi;ilmiy innovatsiyalarni ishlab chiqarishga bog‘laydi;ishlab chiqarishning
barcha bosqichlarida samaradorlikni oshiradi; logistika samaradorligini
kuchaytiradi.
Istiqbollari:O‘zbekistonda klasterlar quyidagi sohalarda kuchli rivojlanadi:paxta-
to‘qimachilik;meva-sabzavot eksporti;chorvachilik;parrandachilik; issiqxona
xo‘jaliklari.

Kelajakda klasterlar “Agro-city”, “Agro-park” tarzidagi yirik agrohududlarga
aylanishi kutilmoqda.
4. Agroholdinglarning kengayishi
Agroholding – bu yirik korporativ tuzilma bo‘lib, u fermer xo‘jaliklari, qayta
ishlash zavodlari, savdo tarmoqlari va logistika infratuzilmasini o‘z ichiga oladi.
Afzalliklari:investitsiyalarni jalb qilish osonlashadi;texnika-texnologiyalarni jadal
modernizatsiya qilish mumkin;eksport tarmoqlari barqarorlashadi;xalqaro
bozorlarga to‘g‘ridan–to‘g‘ri chiqish imkoniyati yaratiladi.
Kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari:yirik sovutish omborlari tarmog‘ini yaratish;
oziq-ovqat sanoati bilan to‘liq integratsiya;zamonaviy logistika yo‘laklari tashkil
etish (“cold chain”);raqamlashtirilgan boshqaruv tizimlarining joriy etilishi.
5. Kooperativ integratsiya
Kooperativlar qishloq xo‘jaligida eng arzon va eng samarali integratsion
mexanizmlardan biri bo‘lib, ayniqsa mayda ishlab chiqaruvchilar uchun qulay
modeldir.
Afzalliklari:kichik ishlab chiqaruvchilarning birlashuviga yordam beradi;xarid va
sotuv xarajatlarini kamaytiradi;umumiy texnika parkidan foydalanish imkonini
beradi;kredit va subsidiya olish imkoniyatini kengaytiradi.
Istiqbollari:qadoqlash va saralash markazlari tashkiloti;bojxona va logistika
xarajatlarini kamaytirish;organik mahsulot ishlab chiqaruvchilar kooperativlari;
xalqaro sertifikatlar (GlobalG.A.P, ISO) olishda yordam.
6. Korporativ integratsiya
Korporativ integratsiya yirik kompaniyalar, sanoat korxonalari, ilmiy markazlar va
investorlar hamkorligi asosida shakllanadi.
Istiqbollari:ilmiy-amaliy tadqiqotlarni ishlab chiqarishga yo‘naltirish;innovatsion
texnologiyalarni transfer qilish;xalqaro brendlar bilan hamkorlik;yuqori qo‘shilgan
qiymatli mahsulot ishlab chiqarish (konserva, sharbat, quritilgan mahsulotlar).
Integratsion tadbirkorlik shakllari qishloq xo‘jaligi va qayta ishlash sanoatining
kelajakdagi rivojlanishida tayanch omil bo‘lib qolmoqda. Vertikal integratsiya
zanjirning barcha bo‘g‘inlarini birlashtirsa, gorizontal integratsiya ichki bozorni
mustahkamlaydi. Klasterlar eksport uchun kuchli platforma yaratadi,
agroholdinglar esa yirik investitsiya yo‘nalishlarini shakllantiradi. Kooperativlar
esa mayda ishlab chiqaruvchilarni bozorga olib chiqadi.
Agrosanoat majmuasida integratsion tadbirkorlik kelgusi yillarda quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda jadallashadi:
Agroxoldinglar va klasterlar soni oshadi — ular bozor talabiga muntazam javob
beradigan yirik ishlab chiqaruvchilarga aylanadi.
Raqamli texnologiyalar (dronlar, agroplatformalar, sun’iy intellekt)
integratsiyalangan boshqaruvni kuchaytiradi.

Qayta ishlash chuqurligini oshirish orqali eksportbop mahsulotlar ko‘payadi.
Fermer kooperatsiyalari kichik xo‘jaliklarni bozor ta'siriga moslashtiradi.
Logistika va sovutish tizimlari modernizatsiyasi mahsulot yo‘qotilishini
kamaytiradi.
Ekologik va organik klasterlar shakllanadi.
Barqaror ishlab chiqarish va “yashil iqtisodiyot” tamoyillari kuchayadi.
Natijada integratsiya raqbobatbardoshlikni oshiradi, ishlab chiqarish tannarxini
pasaytiradi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sifatini yaxshilaydi va eksport
imkoniyatlarini kengaytiradi..
(4-rasm)

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, agrosanoat majmuasi mamlakat iqtisodiy
taraqqiyotining tayanch tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning barqaror va samarali
rivojlanishi aholi oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, qishloq joylarda bandlikni
oshirish hamda milliy iqtisodiyotning eksport salohiyatini mustahkamlashda hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Mazkur kurs ishida agrosanoat majmuasida
mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining mazmun-mohiyati, ularning shakllanish va
rivojlanish xususiyatlari hamda iqtisodiy samaradorligi tizimli ravishda tahlil
qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, davlat mulkidagi korxonalar agrosanoat
majmuasida strategik barqarorlikni ta’minlovchi, ijtimoiy ahamiyatga ega
mahsulotlar ishlab chiqarishni kafolatlovchi hamda oziq-ovqat xavfsizligini
mustahkamlovchi muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Shu bilan birga, xususiy mulk va
tadbirkorlik shakllari bozor mexanizmlarining faol ishlashiga, raqobat muhitining
kuchayishiga, ilg‘or texnologiyalar va innovatsiyalarni joriy etishga xizmat
qilmoqda. Ayniqsa, fermer va dehqon xo‘jaliklari, kooperativlar hamda
agroklasterlarning o‘zaro integratsiyasi ishlab chiqarishdan tortib, mahsulotni
qayta ishlash va realizatsiya qilishgacha bo‘lgan yagona qiymat zanjirini
shakllantirmoqda.
Kurs ishida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining turli tadbirkorlik
shakllari tahlil qilinar ekan, ularning har biri agrosanoat majmuasida muayyan
iqtisodiy va ijtimoiy vazifani bajarishi aniqlandi. Kichik ishlab chiqaruvchilar ichki
bozor barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynasa, yirik agrofirmalar va
klasterlar yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish, eksport
hajmini oshirish va xalqaro bozorlarga chiqishda yetakchi o‘rinni egallaydi. Bu
holat agrosanoat majmuasida mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining o‘zaro
uyg‘unlashgan holda rivojlanishi zarurligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, agrosanoat majmuasining samaradorligini oshirish uchun
xususiy sektor faolligini yanada rag‘batlantirish, kooperatsiya va integratsiya
jarayonlarini kengaytirish, agroklasterlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda
zamonaviy, ekologik toza va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish muhim
ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishlarda olib borilayotgan izchil islohotlar kelgusida
agrosanoat majmuasining barqaror rivojlanishini ta’minlab, mamlakat iqtisodiy
o‘sishi va aholi farovonligining oshishiga mustahkam zamin yaratadi.
O‘zbekistonda agrosanoat majmuasida amalga oshirilayotgan islohotlar
mulkchilik va tadbirkorlik shakllarini rivojlantirish, xususiy sektor faolligini
oshirish va yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, ular agrar sohaning raqobatbardoshligini oshirish va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent.
O‘zbekiston Respublikasining “Mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonuni.
O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonuni.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga oid
farmon va qarorlari.
Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
G‘ulomov S.S. Agrosanoat majmuasi iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
Xolmatov A., To‘raqulov B. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti. – Toshkent, 2021.
Rasulov A. Agrobiznes va tadbirkorlik asoslari. – Toshkent, 2022.
World Bank. Agricultural Development and Property Rights. – Washington D.C.,
2021.
FAO. Agro-industrial development and food security. – Rome, 2020.

Sotib olish