Hayvonlarni oziqlantirish - Qishloq va o'rmon xo'jaligi - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	733.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	04 May 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Qishloq va o'rmon xo'jaligi

Sotuvchi

Dawranbek Jumanov

Ro'yxatga olish sanasi 22 Aprel 2024

5 Sotish

Hayvonlarni oziqlantirish

Sotib olish

ÓZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
QORAQALPOG�ISTON QISHLOQ XÓJALIGI VA
AGROTEXNOLOGIYALAR INSTITUTI
ZOOINJENERIYA FAKULETETI
Zooinjeneriya (yilqichilik va tuyachilik) ta’lim y ónalishi
3-bosqich talabasi Pólatova Hilolaning
Hayvonlarni oziqlantirish fanidan
Kurs ishi
Mavzu: 6 oylikgacha bólgan buzoqlarni oziqlantirish va saqlash xossalari
Bajardi: Pólatova. H
Qabul qildi :
Nukus - 2024

Mundarija
Kirish ....................................................................................................................................... 3
Adabiyotlar tahlili ................................................................................................................... 5
I BOB ....................................................................................................................................... 7
1.1. Yosh qoramollarni boqish va saqlash xossalari ................................................................. 7
1.2. Buzoqlarni yangi tuǵilgan davrida boqish ......................................................................... 8
II BOB. ................................................................................................................................... 13
2.1. 6 oylikgacha bólgan buzoqlarni boqish sxemalari ........................................................... 13
2.2. Buzoqlarni óstirishda sun’iy sutdan foydalanish .............................................................. 19
2.3. Urǵochi va nasilli buqachalarni oziqlantirish ................................................................... 20
Xulosa ................................................................................................................................... 28
Foydalanilgan adabiyotlar .................................................................................................... 30
2

Kirish
Respublikamizda chorvachilik qishloq xójaligining y еtakchi tarmoqlaridan
biri bólib, aholini chorvachilik mahsulotlari bilan ta’minlashda muhim óringa
egadir. Ózbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan chorvachilik sohasini
rivojlantirish bóyicha qabul qilingan muhim qarorlar, hukumat dasturlari asosida
tizimli ishlar olib borilishi chorva mollari bosh sonini kópayishini, ularning nasl va
mahsuldorlik sifatlarining oshishini hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining
yildan-yilga kópayishini ta’minlamoqda.
Chorvachilikni rivojlantirish asosan shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer
xójaliklarida chorva mollari bosh sonini kópaytirish maqsadida qoramol sotib olish
uchun mikrokreditlar ajratish, turli tashkilotlar qoshida chorvachilik tarmoqlari
bóyicha yordamchi xójaliklar tashkil etish, chorvachilikda naslchilik ishini
yaxshilash, chet eldan irsiy salohiyati yuqori naslli mollarni olib kelish, sigirlar va
tanalarni sun’iy urug/lantirishni qamrab olish darajasini kengaytirish, zoveterinariya
punktlari sonini kópaytirish va faoliyatini kuchaytirish orqali amalga oshirilmoqda.
Shuningdeq sohani rivojlantirishda oziqa bazasini mustahkamlash uchun mavjud
oziqa ekin maydonlaridan unumli foydalanish, oziqabop ekinlar hosildorligini
oshirish va uru
g/chiligini tashkil etish ustuvor vazifalar bólib tóribdi.
Bugungi kunda chorvachilikni zamon talabi darajasida takonillashtirish,
chorva mollarining mahsuldorligini oshirish, shuningdek, hayvonlarning talabiga
javob beradigan oziqa bazasini yaratish ushbu sohaning dolzarb muammolaridan
biri bólib hisoblanadi.
Mustahkam oziqa bazasini yaratish uchun sifatli oziqalar tayyorlashda
sohaga yangi innovatsion texnologiyalarni qóllash, buning uchun da
g/al va shirali
oziqalardan, oziq-ovqat sanoati chiqindilaridan hamda tabiiy organik oziqalardan
chorva mollarini oziqlantirishda samarali foydalanish orqali chorva mollarini nasl,
mahsuldorlik, pushtdorlik, texnologik va boshqa muhim xójalik foydali belgilarini
takomillashtirib, yuqori samaradorlikka erishish mumkin.
Chorva mollarini hayotiy zarur bólgan tóyimli moddalarga bólgan ehtiyojini
qondirish uchun balanslashtirilgan me’yorlar asosida ratsionlarni yanada
3

mukammallashtirish yuqori mahsuldor mollarning genetik salohiyatidan tóliq
foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Bunda beda va tabiiy ótlar pichani, silos,
senaj, ildizmevalilar, vitaminli ót uni, tabiiy sut órnini bosuvchi sun’iy sut hamda
tabiiy organik oziqalardan foydalanish yuqori samara- dorlikni belgilaydi.
Bunday ijobiy natiyjalarga erishishda Ózbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020 yil 29- yanvardagi PQ-4576 sonli qarorlarida va 2019 yil 28 –
martdagi “veterinariya va chorvachilik sohasidagi davlat boshqaruv tizimini tubdan
takkomillashtirish chora-tadbirlari tóg/risi” da PF – 5669 sonli farmoni, 2019 yil 16
martda qabul qilingan “Chorvachilik sohasini yanada rivojlantirish va qóllab
quvatlash chora tadbirlari tó
g/risi” da PQ - 4243, 2019 yili 28 martdagi
“Ózbekiston Respublikasi veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat
qómitasi faoliyatini tashkillashtirish tó
g/risi” da ÓZQ – 538 sonli qonuni asos
bóladi.
4

Adabiyotlar tahlili
Ósish turli zotlarda ularning tez yеtiluvchanligiga qarab, 4-5 yoshgacha
davom etadi. Sigirlar maksimal og/irlikka esa 6-7 yoshida erishadilar. Buzoqlar
tu
g/ilgandan keyingi hayotida bir necha ósish va rivojlanish bosqichlarini boshidan
kechiradilar. Ular quyidagilardir: 1. Yangi tu
g/ilgan davr (o g/iz sut ichadigan davr)
10-15 kunligigacha. 2. Sut emish davri 5-6 oylik yoshigacha. 3. Sut emish davridan
keyingi davr bólib, bu jinsiy еtilish, navqironlik, funksional faoliyatining
sermahsul davri va qarilik singari rivojlanish bosqichlaridir. Buzoqlarni
yoshligidan boshlab oldindan móljallangan maqsadni kózlab oziqlantirish bilan
ularning eksterer va konstitutsiya turlarini hamda mahsuldorlik kórsatgichlarini
ham ózlashtirish mumkinligi haqida zootexniya fanining asoschilaridan
Ye.F.Liskun (1961)', N.P.Kulenov (1949)2, Ye.A.Bogdanov (19473) lar yozgan
edilar. Aynan, yosh hayvonlarni mól-kól boqish kerakligini ta’kidlab, bunda
alohida saralangan tóda xususiyatlarini hisobga olish kerakligini uqtiradi.
N.I. Kleymenovning aytishicha, Keyingi yillarda buzoqlarni boqishda
birinchi oy ratsion tóyimligini 70%, 2 oyda 130% qilib oziqlantirish usuli
buzoqlarning ósish rivojlanishiga hamda oziqani hazm bólishigi ijobiy ta’sir etgan.
Gósht uchun parvarishlanayotgan buzoqlarni boqishda esa har doim yuqori kunlik
semirtirishiga erishishni kózda tutish kerak. Eliverlarda nasl uchun
parvarishlanayotgan buqachalarni boqishda har xil zotlarning biologik
xususiyatlari hisobga olinadi va 16 oylik yoshida buqachalar tirik vaznini 380 kg,
450 kg yoki 500 kg ga еtkazishni móljallab, alohida oziqlantirish va óstirish
rejalari tuziladi.
A.P.Beguchevning (1974)1 ta’kidlashicha 30°C li sut shirdongda 8
daqiqadan keyin, 20°C li sut 34 daqiqadan keyin, 15°C li sut esa shirdonda 5
soatdan keyin fermentlar ta’siridan ivib achiydi. Bu esa ich ótar kasallikka olib
keladi. Yangi tu
g/ilgan buzoqqa birinchi qultum o g/iz suti tu g/ilgandan 30-50 daqiqa
ótgach ichiriladi. Bundan kechiktirish gamma-glubilinlarga boy bólgan o
g/iz
sutidan óz vaqtida foydalanmaslikka olib keladi. Órtacha buzoqlar birinchi sut
ichishida 1-1,5 l, ayrim yirik tu
g/ilgan buzoqlar esa 2 l gacha ichadi. Yangi tu g/ilgan
5

buzoqlar birinchi kuni 5-6 l, ayrimlari 7 l gacha og/iz suti ichishlari kerak. Buning
uchun esa ular birinchi kuni 4 mahal emizishga qóyiladi yoki shuncha marta sutni
so
g/ib ichiriladi. Birinchi sut ichirishda me’yoridan ziyod sut berish oziqa hazm
qilish a’zolarining faoliyatini buzishi mumkin.
A.P.Dmitrenko va P.D.Pshenichniy (1975) larning ta’kidlashicha, yangi
tu
g/ilgan buzoqlarda birinchi 10-15 kun mobaynida iloji boricha ona suti bilan
boqish kerak.
A.P.Dmitrichenko, qish faslida issiq xonalarda saqlanadi va oz-ozdan kuniga
5-8 marta ona suti emiziladi yoki sór
g/ichlar yordamida ichiriladi. Ular
baquvvatlashib ketgandan keyin, umumiy buzoqxonaga kóchirilib aralish sut bilan
boqish mumkin.
6

I BOB
1.1. Yosh qoramollarni boqish va saqlash xossalari
Respublikamizning har xil viloyatlarida shu joyning iqlim sharoiti, geografik
muhiti va qaysi yónalishdagi qoramolchilik xójalik uchun kóproq samarador
ekanligini hisobga olib, muayyan ólka rayonlashtirilgan qoramol zotlari urchitiladi.
Bu zotlarni voyaga еtgan paytdagi tirik vazniga qarab 3 guruhga bólinadi: 1 guruh
400-450 kg, 2 guruh 500-550 kg, va 3 gurux 600- 650 kg tirik vaznidagi sigir
zotlari. Xójalikda parvarishlanayotgan zotning biologik xususiyatlari va ulardan
olingan buzoqlarning ósish va rivojlanish qonuniyatlarini yaxshi bilgan holda turli
guruhdagi sigirlardan olingan buzoqlar uchun óstirish rejalari tuziladi:
Ósish turli zotlarda ularning tez еtiluvchanligiga qarab, 4-5 yoshgacha
davom etadi. Sigirlar maksimal ogirlikka esa 6-7 yoshida erishadilar. Buzoqlar
tug/ilgandan keyingi hayotida bir necha ósish va rivojlanish bosqichlarini boshidan
kechiradilar. Ular quyidagilardir: 1. Yangi tu
g/ilgan davr (o g/iz sut ichadigan davr)
10-15 kunligigacha. 2. Sut yemish davri 5-6 oylik yoshigacha. 3. Sut yemish
davridan keyingi davr bólib, bu jinsiy yetilish, navqironlik, funksional
faoliyatining sermahsul davri va qarilik singari rivojlanish bosqichlaridir.
Buzoqlarni yoshligidan boshlab oldindan móljallangan maqsadni kózlab
oziqlantirish bilan ularning yeksterer va konstitutsiya turlarini hamda mahsuldorlik
kórsatgichlarini ham ózlashtirish mumkinligi haqida zootexniya fanining
asoschilaridan Ye.F.Liskun (1961)', N.P.Kulenov (1949)2, Ye.A.Bogdanov
(1947)3 lar yozgan yedilar. Aynan, yosh hayvonlarni mól-kól boqish kerakligini
ta’kidlab, bunda alohida saralangan tuda xususiyatlarini hisobga olish kerakligini
uqtiradi.
Yosh buzoqlarni maqsadga muvofiq parvarishlash oziqlantirishda, kelgusida
gósht uchun óstirilayotgan, nasl uchun va tovar fermalaridagi buzoqlarni
boqishning alohida xususiyatlari bor. Buzoqlarni birinchi 6 oyligida jadal óstirish
asosan sut hisobiga boradi. Sut inson uchun juda qimmatli oziqa bólganligidan uni
buzoqlarga tejab sarf qilish usullari ham ishlab chiqilgan. Angliya, AQSh, Kanada
7

singari chorvachilik yuqori saviyada rivojlangan mamlakatlarda buzoqlarni
birinchi 3 oyligida kuniga 450-500 g. semirtirish kózda tutiladi. Undan keyin esa
usimlik mahsulotlari bilan jadal boqiladi. Ma’lum vaqt mobaynida oziqaning
tanqisligidan ósishdan qolishni, kelgusida mól-kól ratsionlar bilan boqish yevaziga
jadal ustirib urnini tóldirishga ósishni kompensatsiya qildirish deyiladi. Uzoqroq
vaqt mobaynida va kóp miqdordagi ósishdan orqada qolishni tóliq kompensatsiya
qilib bulmaydi.
Vaqtinchalik ósishdan orqada qolishni keyinchalik kompensatsiyalash
usullari buzoqlarni boqishda keng qóllaniladi.
Keyingi yillarda buzoqlarni boqishda birinchi oy ratsion tóyimligini 70%,
2 oyda 130% qilib oziqlantirish usuli (N.I. Kleymenovning, 1989)1 aytishicha,
buzoqlarning ósish rivojlanishiga hamda oziqani hazm bólishigi ijobiy ta’sir
yetgan. Gósht uchun parvarishlanayotgan buzoqlarni boqishda esa har doim yuqori
kunlik semirtirishiga yerishishni kózda tutish kerak. Yeliverlarda nasl uchun
parvarishlanayotgan buqachalarni boqishda har xil zotlarning biologik
xususiyatlari hisobga olinadi va 16 oylik yoshida buqachalar tirik vaznini 380 kg,
450 kg yoki 500 kg ga yetkazishni muljallab, alohida oziqlantirish va óstirish
rejalari tuziladi.
1.2. Buzoqlarni yangi tug�ilgan davrida boqish
Buzoqlarni yangi tu
g/ilgan davrida boqish. Buzoqlar onasidan tu g/ilgan
davrida organizmda juda katta ózgarishlar róy beradi va yangi tu
g/ilgan buzoq
tashqi muhitga moslashishi kerak. Ya’ni ularda qon aylanish tizimi yangidan izga
tushadi, ópka orqali nafas olish uz faoliyatini boshlaydi. Shu bilan bir vaqtda oziqa
hazm qilin (o
g/iz sutini) a’zolari ham ishga tushadi.
Yangi tu
g/ilgan buzoqni quloq, burnini shilimshiq moddalardan tozalab
kindigini kesilgan joyini dezinfeksiyalanadi. Junlarini esa onasiga yalatib yoki toza
sochiq (iloji bólmasa poxol) bilan artib quritilgandan keyin profilaktoriyalarga
ótkaziladi va qalin poxol tushama solingan alohida qafasga joylashtiriladi va bu
yerda o
g/iz suti ichirish davrida (10-15 kun) saqlanadi. Profilaktoriya srut, quruq.
8

yaxshi shamollaydigan xona bólishi kerak. Yangi tug/ilgan buzoq umuman
immunitetsiz tu
g/iladi. Ular o g/iz suti orqali immunitet moddalarini oladilar. O g/iz
sutiningt birinchi luqmasida 16,9%, 12 soatdan keyin 9% va 24 soat utgandan
keyin esa 2,6% albumin va globulin oqsillari (organizmni immunitet moddalari
bilan ta’minlaydigan oqsillar) uchraydi. Shuning uchun buzoq iloji boricha o
g/iz
sutidan birinchi soatlarda bahramand bólishi kerak. (Esh buzoqlarda oziqa hazm
bulish mavzusiga qarang).
Ma’lum bólishicha o
g/iz sutini ichmagan buzoqlar qon zardobida gamma-
glubilinlar miqdori birinchi 10 kunligida 0,02-0,06 g/% dan ortmagan, O
g/iz suti
ichgan buzoqlarda esa órtacha 1,57 g.% bóladi. Yangi tuqqan sigirlarni yelini toza
yuvib artilgandan keyin har sór
g/ichidan bir ozdan sut alohida idishga so g/ib olinadi
(sór
g/ich yullaridagi boshlangich sut bir oz tórib qolganligidan unda
mikroorganizmlar kóp bóladi, bu esa kasallik tu
g/dirish mumkin). Keyinra
buzoqlarni onasiga yemizishga qóyiladi yoki sigirlarni sutini so
g/ib olib buzoqlarga
ichiriladi.
Turli xójaliklarda buzoqlarni parvarish qilishning har xil usullari qabul
qilingan. Ba’zi xójaliklarda buzoqni umuman emizishga qóyilmay, so
g/ib olingan
sut bilan boqiladi. Boshqalarda esa birinchi 10-15 kunda buzoqlarni onasiga
yemdirilib parvarishlanadi. Bu usulda buzoqlar shu davrda onasi bilan birga turadi
vz ich utar kasalliklariga deyarli chalinmasdan so
g/lom va yaxshi ósib rivojlanadi.
Ona sigirlarda esa yelin shishish kasalligi uchramaydi. Bunda sigirlarni buzoqlari
emib bólgandan keyin qolgan suti so
g/ib olinadi.
Buzoqlarni enega sigir yordamida ham emdirib boqish usullari qóllanilishi
mumkin. Bu holda buzoqlar óz onasining sutidan 5-7 kun emgandan keyin yenaga
sigir sutiga kóchiriladi.
Yangi tu
g/ilgan buzoqlar issiq vaqtlarda tu g/ilganda 30-40 daqiqadan keyin
uzlari oyoqqa turadilar, ishtahalari yaxshi bóladi va surish reflekslari uy
g/onadi.
Qish fasllarida nam va sovuq binoda tu
g/ilgan buzoqlar maxsus termo qafaslarda
20-24°S da badanini quritilsa, ularning tana harorati 2 soat ótgandan keyin juda oz
9

miqdorda pasaygan va 6 soat utgach u meyor darajasigacha kótarilgan, deydi A.
Kudryavsev.
Ayrim xójaliklarda buzoqlarni qish havosida ham tashqarida sovuqda
saqlanadi. Bu usulni dastlab "Karavaevo" naslchilik zavodida qóllanilgan edi. Bu
Buzoqlarga ichirilgandan keyin miqdorini 20-25% ga kópaytirish kerak.
Profilaktoriylarda buzoqlarni saqlaydigan qafaslarning turlari kóp. Keyingi
yillarda buzoqlarni saqlash uchun ikki xonadan iborat (dam olish xonasi
ichkarida), buyi uzun, alohida qafaslar ham kullanilmoqda. Bu qafasning
dahlizchasida buzoqlar oziqlanadilar va bir oz matsion oladilar hamda quyosh
nuridan (ultrabinafsha nur) bahramand bóladilar.
Og/iz sutini so g/ib ichilganda sut harorati 35-37°C dan past bólmasligi kerak.
A.P.Beguchevning (1974)1 ta’kidlashicha 30°C li sut shirdongda 8 daqiqadan
keyin, 20°C li sut 34 daqiqadan keyin, 15°C li sut esa shirdonda 5 soatdan keyin
fermentlar ta’siridan ivib achiydi. Bu esa ich utar kasallikka olib keladi. Yangi
tu
g/ilgan buzoqqa birinchi kultum o g/iz suti tu g/ilgandan 30-50 daqiqa ótgach
ichiriladi. Bundan kechiktirish gamma-glubilinlarga boy bólgan o
g/iz sutidan óz
vaqtida foydalanmaslikka olib keladi. Órtacha buzoqlar birinchi sut ichishida 1-1,5
l, ayrim yirik tu
g/ilgan buzoqlar esa 2 l gacha ichadi. Yangi tu g/ilgan buzoqlar
birinchi kuni 5-6 l, ayrimlari 7 l gacha o
g/iz suti ichishlari kerak. Buning uchun esa
ular birinchi kuni 4 mahal yemizishga qóyiladi yoki shuncha marta sutni so
g/ib
ichiriladi. Birinchi sut ichirishda me’yoridan ziyod sut berish oziqa hazm qilish
a’zolarining faoliyatini buzishi mumkin. Kelgusida esa buzoqlarning salomatligiga
va ishtahasiga qarab kunlik o
g/iz ichish me’yorini tu g/ilgan vaqtdagi tirik vaznini
1/5-1/6 ulushiga teng qilib belgilanadi. 2 kunidan boshlab buzoqlarga o
g/iz suti 3
mahal va 2-3 haftadan keyin esa oddiy sigir suti 2 mahal ichiriladi. 5 kunligadan
boshlab buzoqlarga mineral oziqalar (osh tuzi, mel) sut bilan ichiriladig,
keyinchalik esa konsentrat oziqalarga kushib yediriladi. Toza ichimlik suvi bilan
buzoqlarni yangi tu
g/ilgan vaqtidan boshlab ta’minlamoq zarur. Lekin birinchi 20
kunligida qaynatib 10-15-20°S gacha sovutilgan suvni sut yemizi vaqtidan 30-40
daqiqa oldin yoki keyin berish kerak, undan keyin esa oddiy vodoprovod suvini
10

ichirish ma’quldir. A.P.Dmitrenko va P.D.Pshenichniy (1975) larning
ta’kidlashicha, yangi tug/ilgan buzoqlarda birinchi 10-15 kun mobaynida iloji
boricha ona suti bilan bokish kerak.
Yangi tuqqan sigir yuqumli kasalliklarga chalingan bólsa yoki ulib kolsa
uning buzo
g/ini boshqa yangi tuqqan sigirning o g/iz suti bilan boqiladi. Agar buning
iloji bólmasa sun’iy o
g/iz suti tayerlab berish kerak. Buning uchun toza ichimlik
suvi yaxshilab qaynatiladi va uni 40- 50°S gacha sovutilgandan keyin 1 l ga 9-10
g. osh tuzi kushib uni aralashtiriladi. Buni ustiga so
g/lom tovuqning 2 ta yangi
tuxumini chaqib yana aralashtiriladi. Hosil qilingan bu aralashmadan buzoqlarning
1 kg tirik vazni uchun 1 hafta mobaynida 8-10 ml dan sut yemizish paytidan 30
minut oldin ichiriladi. Masalan, yangi tu
g/ilgan buzoqning tirik vazni 30 kg bólsa
unga har safar 250-300 ml shu usulda tayorlangan sun’iy o
g/iz sutidan birinchi 7
kun mobaynida ichirish kerak. Tovuq tuxumi biokimeviy xususiyati va fiziologik
ta’siri jihatidan har tomonlama o
g/iz sutiga yaqin va uni órnini qoplash
xususiyatiga yega. Bundan tashqari bu buzoqlarga so
g/lom va tóla qimmatli
ratsionlar bilan boqilgan sigirdan yangi so
g/ib olingan sut ichiriladi. Buzoqlar yangi
tu
g/ilgan paytida ona sutini emishlari kerak yoki zavodlarda tayyorlanadigan
sór
g/ichlar orqali sut ichiriladi. Agar sór g/ichni teshiklari kattalashtirilgan bólsa yoki
buzoqlarga sut oddiy chelaklardan ichirilsa ular qiynalmasdan katta-katta qultim
qilib suv singari ichadilar. Bunda sut katta qoringa tushadi va shirdon borguncha
achib ulguradi, oqibatda ich utar kasalligiga olib keladi.
Yayratishga 7 kunligidan boshlab chiqariladi. Qishda tozalangan va
oxirlarga barra pichan solingan yayratish maydonchalariga chiqariladi. Yazda esa
iloji bólsa ularni katta yoshdagi mollar boqilmagan va kóp yillik usimliklar
yekilgan maxsus yaylov paykallarga chiqarib yayrattan ma’quldir. Chala tu
g/ilgan
va nimjon buzoqlarni deb yozadi A.P.Dmitrichenko, qish faslida issiq xonalarda
saqlanadi va oz-ozdan kuniga 5-8 marta ona suti yemiziladi yoki sór
g/ichlar
yordamida ichiriladi. Ular baquvvatlashib ketgandan keyin, umumiy buzoqxonaga
kóchirilib aralish sut bilan boqish mumkin.
11

12Buzoqlarni qo’lda oziqlantirish uchun maxsus asbob uskunalar

II BOB.
2.1. 6 oylikgacha bólgan buzoqlarni boqish sxemalari
Profilaktoriyadan ótkazilgan buzoqlarning yoshii, tug/ilgan paytidagi tirik
vazni va jinsi bóyicha guruhlarga ajratiladi. Har guruhdagi buzoqlar soni har xil
xójaliklarda turlicha bólib 5 boshdan 20 boshgacha bólishi mumkin. Órtacha 1
bosh buzoq uchun 2 m 2
maydon tugri kelib, har guruhdagi buzoqlar uchun alohida
yayratish maydonchasi bólishi kerak. Yoz oylari esa ularni alohida yaylovlarda
yayratib boqilgani ma’kul. Profilaktoriyadan yangi chiqqan yosh buzoqlar
xonasida 1-2 bosh so
g/lom, kvosh va yaxshilab tozalangan 1-2 oylik buzoqlardan
qóshib qóyish kerak. Bu yosh buzoqlarni ishtahasini ochadi. Bundan tashqari yosh
buzoqlar oxirlarni, xona panjaralarini va bir-birini yalab, katta buzoqlardan me’da
oldi bólimlari uchun juda zarur bólgan infuzorlarni va turli xil foydali
bakteriyalarni yuqtiradilar. Bu esa ósimlik mahsulotlarini kóp miqdorda va erta
is’temol qilishiga olib keladi.
Buzoqlarni boqish uchun óstirish rejasi, xójalikda bir bosh buzoq uchun
yemizishga muljallangan sut miqdori va muayyan xójalikning tabiiy va iqtisodiy
shart-sharoitlarini hisobga olib ular uchun buzoqlarni boqish tizimi tanlanadi.
Sobiq butun ittifoq chorvachilik ilmiy tekshirish instituti tomonidan tavsiya
qilingan 3 ta tizim bólib, unda 12 xil variantlar taklif qilinadi. Bu tizimlardagi
asosiy farq ularning órtacha kunlik óstirilishi, sarf qilinadigan sut va konsentrat
oziqalar miqdoriga bo
g/liqdir. Bulardan tashqari za qish fasllarida nasl uchun
óstirilaetgan buqachalarni hamda nasl uchun yaroqsiz bólgan, kelgusida gushi
uchun boqiladigan yerkak va urgochi buzoqlarni 6 oygacha boqish uchun alohida
tizimlar keltirilgan. Sun’iy sutni qóllashga moslashgan usullarda sof sut birinchi 10
kundan keyin supiy sutga ótkazilib 20-50 kun mobaynida sun’iy sutni talqoni
suvda yeritilib (1,0:10) beriladi. Nasl uchun parvarishlanayotgan buqachalar va
gósht uchun óstirilayotgan buzoqlardan yuqori kunlik ósish talab qilinganligi
uchun ularga 50-60 kun davomida sof sut va 50 kunligidan (gósht uchun
óstirilayotgan
13

Tirik vazni 400-450 kg ga yetkazish maqsad qilingan urg�ochi buzoqlar
uchun oziq me’yori
Kórsatkichlar Yoshi oy hisobida
1 2 3 4 5 6
Tirik vazni
35 53 70 87 105 122
Kunlik ósish
550-600
Oziqa birligi 2,0 2,3 2,6 2,8 3,1 3,4
Almashinuvchi yenergiya
mDj 15,4 17,7 19,9 22,3 24,7 27,5
Quruq modda kg 0,70 1,3 1,9 2,5 3,3 3,8
xom protein g 235 355 390 400 420 465
hazmlanuvchiprotein g 200 300 325 300 335 340
Xom kletchatka g 55 180 380 560 610 684
Kraxmal g 180 330 370 425 435 458
Qand g 160 270 290 295 300 307
xom yo
g/ g 5 165 170 180 185 190
Osh tuzi g 10 10 10 15 15 20
Kaltsiy 5 15 20 20 20 25
Fosfor g 1 10 10 15 15 15
Magniy g 62 2 3 4 5 6
Kaliy g 40 9 12 15 19 22
oltingugurt g 5 4 6 7 9 10
Temir mg 30 70 105 140 190 210
Mis mg 0,4 11 14 20 25 28
Rux mg 28 60 85 115 150 170
Kobalt mg 0,3 0,8 1,1 1,5 2,0 2,3
Marganec mg 25 52 76 100 132 152
Yod mg 0,6 0,5 0,6 0,8 0,9 1,1
Karotin mg 30 35 45 55 70 85
Vitamin D ming TB 2,0 1,0 1,4 1,8 2,0 2,2
Vitamin E mg 15,4 50 75 100 130 150
14

buzoqlarga esa 21 kunligidan) boshlab 140-180 kunligigacha yog/i olingan sut
beriladi.
Tovar fermalarda va gósht uchun óstirilaetgan buzoqlarni boqishda inson
uchun qimmatli bólgan sutni bir qismini sun’iy sut yevaziga tóldirish mumkin.
Nasldor yerkak va ur
g/ochi buzoqlarni boqishda esa iloji boricha sun’iy
sutdan chegaralanib foydalanilgani ma’qul.
Adabiyotlarda har xil sun’iy sutlarning retseptlari mavjud. Chorvachilik
sohasi bóyicha yuksak kórsatkichlarga yerishgan ba’zi chet yel firmalari ham
ishlab chiqarish uchun ungay sun’iy sut retseptlarini tavsiya qiladilar.
Masalan, Niderlandiyaning "Atina" firmasi "Vitulak mast" 1 va 11
retseptlarini (43 jadval) taklif qiladilar (N.I.Kleymenov va boshqalar; 1989) Bu
sun’iy sutning tóyimliligi 0,22 oziq birligiga teng na 1 kg da 42 g. hazmlanuvchi
protein bor. Bu sun’iy sutdan 11-20, 21-30, 31-40, 41- 50, 51-60, 61-70, 71-80, 81-
90 kunligida mos ravishda 1,5-3,0-3,54,5-5-54,5 4,5 kg.dan jami 315 kg sun’iy
sutni 175 kg sof sutni urniga ichirish mumkin.
Buzoqlarni oziqlantirish xójalikda qabul qilingan kun tartibiga qat’iy rioya
qilingan holda olib boriladi. Buzoqlarga sut va suv toza idishlarda ichiriladi. Har
safar sut ichirishdan oldin idishlarni qaynab turgan suv bilan chayqash kerak.
Oldin aytganimizdek, buzoqlarni sifatli pichanga erta órgatish ularni me’da
oldi bólimlarining faoliyatini yaxshilaydi va bunday buzoqlarda 20-25 kunligidaek
muntazam kavsh qaytarish jarayoni namoen bóladi. 1,5-2 oyligada esa kavsh
qaytarish uchun 4,5 soat vaqt sarf qiladilar.
15

Yosh mollarning tóyimli moddalarga bólgan talabi (1 kg ósishga va 1 oziq birligi hisobida)
Kórsatkichlar Yoshi, oy hisobida
1-3 4-6 7-9 10-12 13-18 19-24
Kunlik órtacha ósish
550-5800 550-800 450-700 450-700 350-600 350-500
1 kg ósishga talab yetiladi
Oziq birligi 3,0-4,2 4,3-5,7 6,3-7,4 7,3-8,,6 9,5-12,3 12,0-14,4
Almashinuvchi yenergiya mJ 24,1-33,4 36,1-45,3 54,3-65,6 67,41-77,6 91,7-119,3 120,4-163,2
Ratsiondagi 1 oziq birligida mavjud
Quruq modda kg 0,35-0,77 4,3-5,7 6,3-7,4 7,3-8,6 9,5-12.3 12,0-14,4
Xom protein g 117,7-158,6 36,1-45,3 54,3-65,6 67,4-77,6 91,7-119,3 120,4-163,2
hazmlanuvchi protein g 100-130 0,9-1,12 1,2-1,25 1,25-1,28 1,25 1,25
Xom kletchatka g 28,7-154 142,4-147 150,6-152 145,5-146,7 138,1-145,7 138,2-139,0
kraxmal 0-138,2 103,6-117 97,8-99 94,5-95,2 90,0-94,7 90,0-91,0
Qand 90-117,4 189,4-200,6 245,9-269 273,1-274,8 274,0-276,2 275,1-176,0
Xom yog/ g 73,2-85,3 135-152 127,1-128,7 122,7-123,9 116,4-122,8 3116,6-117,3
Osh tuzi g 2,3-4,2 91,3-105,4 8,2-89 84,8-85,7 81,0-85,4 81,081,4
Kaltsiy g 5,3-7,8 60-68,1 58,0-60,6 55,1-56,5 55,7-56,5 55,3-57,2
Fosfor g 3,0-4,8 4,9-5,8 6,1-6,2 6,1-6,4 6,7-7,3 7,5-7,8
Magniy g 0,5-1,2 7,2-8,0 8,4-8,5 8,2-8,3 8,4-8,6 8,8-9,2
Kaliy g 3,5-5,3 4,8-5,4 5,1-5,2 4,9-5,1 5,0-5,4 5,4-5,8
Oltingugurt g 1,0-2,5 1,4-1,8 2,2-2,7 2,8-3,0 3,1-3,5 3,5-3,9
Temir mg 19-43 5,9-6,8 8,7-8,9 9,2-9,7 9,8-10.1 10,1-10,3
Mis mg 2,6-5,7 2,5-3,0 3,7-4,1 4,1-4,2 4,2-4,4 3,9-4,2
Rux mg 15,9-34,5 50,4-61,1 70,1-73,5 74,4-75,4 74,5-75,5 75,0-75,5
Kobalt mg 0,21-0,45 6,9-8,0 9,1-9,8 10 10 10
Marganets mg 14-30 41-50 52,6-55,4 56,0-56,5 56,2-56,9 56,3-56,6
Yod mg 0,15-0,27 0,55-0,8 0,75-0,80 0,81-0,82 0,81-0.82 0.81-0,82
Karotin mg 13,6-20,4 36-44,8 58,6-61,1 62,1-62,5 62,3-62,7 62,5-62,7
Vitamin D ming TB 0,32-0,54 0,28-0,32 0,34 0,37 0,37 0,37-0,38 0,38
Vitamin Ye mg 14,4-30,1 22,4-26,5 29,2-29,6 29.0-29.4 30-31 31,6-33.2

Konsentrat oziqaga ham barvaqt órganish kerak 7-10 kunligidan boshlab
konsentrat oziqalarni avvallari sutga aralashtirilib keyinchalik esa ularni quruq
holda ham bersa bólaveradi. Yaxshi konsetrat ozuka omixta yem hisoblanadi. Agar
omixta yem bólmasa xójalikning uzida turli yemlardan aralashma tuziladi. Uning
tarkibiga qobig/idan tozalangan suli yormasi, moyda bugdoy kepagi, bu g/doy va
makkajuxori uni, zigir yoki kungaboqar kunjarasi yoki shroti, ut uni, achitqilar,
yegi olingan sut talqoni, qon, baliq, gósht-suyak unlari, mineral kushimchalar
qóshiladi. Sof sut ichirishdan yegi olingan sutga erta utkazilgan buzoqlarda A, D,
Ye va K vitaminlariga muhtojlik seziladi. Chunki yegi olingan sutda suvda
yeriydigan vitaminlar bor, lekin yegda yeriydigan vitaminlar esa yet tarkibida
ajratib olingan bóladi. Shuning uchun yemlar aralashmasiga bu vitaminlarning
preparatlaridan kushib berish maqsadga muvofiqdir. Bu omixta oziqani 20-25
kunligida 100-150 g berilsa, 3 oyligiga kelib 1,2-1,6 kg ga yetkaziladi.
Ildizmevalarni yedirishga 21 kunlikdan boshlab urgata boshlash kerak va
ikkinchi oyning oxirgi dekadasida 0,5-0,8 kg va 3 oyning oxiriga kelib 1,5 kg.ga
yetkazish mumkin.
Unchalik nordon bulmagan silosga 50-60 kunlikdan órgata boshlash kerak.
7-8-9 dekadalarda kunlik silos yedirishni mos ravishda 0,5-1, 1,5 kg yetkazish
mumkin.
• Sersuv oziqalar ratsionning biologik tóyimliligini oshiradi, oziqa hazm
bólishini yaxshilaydi. Silosning bir qismini tóyimligi bóyicha yaxshi sifatli senaj
bilan almashtirish mumkin.
Bahor va yoz oylarida tu
g/ilgan buzoqlarni parvarishlashda 10-15 kunligidan
kók ut is’temol qilishga órgatiladi. Kók ót yedirish miqdorini 2 oyligida 3-4 kg, 4
oyligida 10-12 kg va 6 oyligida esa 18- 20 kg ga yetkazish mumkin. Kók ót
yedirishiga erta ótkazish ham pichan singari me’da oldi budimlarning
rivojlanishiga, u yerlarda yashaydigan infuzorlar va boshqa mikroorganizmlarning
jadal ósishiga yerdam beradi. Fermaga yaqin bólgan joyda yosh buzoqlar uchun
alohida yaylov tashkil qilinsa bu har taraflama yaxshidir. Bunda 10-15 kunlik
buzoqlar ichiga 1-1,5 oylik so
g/lom buzoqni qóshib qóyilsa ular tezroq kók

yeyishga órganadilar. Agar yaylov óti juda barra bólsa buzoqlar ratsioniga biroz
nichan qóshish kerak. Barra ótni órib yedirishda uni biroz sóldirib berish
buzoqlarni ich ótish kasalligidan saqlaydi. Biz yuqorida kórib chiqqan tizimlar
bóyicha buzoqlarni yaxshi sifatli oziqalar bilan boqilganda ularning olti oylik
davrigacha tóyimli moddalarga bólgan talablari tóliq qondiriladi. Fanda esa 6
oylikkacha bólgan buzoqlarni K va V guruh vitaminlariga hamda zarur
aminokislotalarga bólgan talabi hozircha aniqlanmagan va norma kórsatkichlarga
kiritilgani yóq.
Buzoq va qózilarning aminokislotalarga bólgan talabi ona suti tarkibidagi
aminokislotalar miqdori bilan ólchanadi. Lekin buning uchun ona hayvon
balanslashtirilgan tóla qimmatli ratsion bilan boqilishi kerak.
18

2.2. Buzoqlarni óstirishda sun’iy sutdan foydalanish
Buzoqlarni óstirishda sun'iy sutdan foydalanish. Qoramolchilik sohasini
sanoat asosida jadal ravishda rivojlantirishning asosiy shartlardan biri buzoqlarni
oziqlantirishda sun'iy sutdan keng foydalanish hisoblanadi. Xójalikda har bir tonna
foydalanilgan sun'iy sut aralashmasi 10 tonna sigir sutini sotishga imkon beradi.
Sut mahsulotining ilmiy-texnik yóllanma tavsifida quyidagilar qayd yetiladi:
buzoqlarni oziqlantirish uchun ishlab chiqarilgan bu mahsulot protein, yog/,
uglevodlar, vitaminlar, mineral moddalar bilan tóliq tenglashtirilgan bólib
buzoqlarning ósishi va rivojlanishini tóliq ta'minlashga hamda hazm qilish
organlarining buzulishini oldini olishga yordam beradi. Bu mahsulot tarkibida
tvorog va pishloq zardobi bólganligi uchun bifidoflora va laktofloraning
rivojlanishini ta'minlaydi. Hazmlanish jarayonida bifidum-bakteriyalar B guruh
vitaminlarini sintezlaydi, laktobaktoriyalar laktozani achitib sut kislotasini hosil
qiladi, bu óz navbatida oshqozonning pH muhitini neytrallashtirish bilan
organizmning patogen bakteriyalariga bólgan rezistentligini oshirishga imkon
beradi.
Yangi texnologiya va formula ostida yaratilgan ushbu mahsulotning
qulayligi yanada shundaki, buzoqlarning ósishi val rivojlanishi uchun kerak bólgan
barcha tóyimli moddalarni saqlaydi, aralashma uni suvda tez erish xususiyatga
yega, sun'iy sut quruq un shaklida ishlab chiqariladi, saqlash va yaroqlik muddati
12 oyni tashkil yetadi. Sun'iy sut tarkibi sigir sutining tarkibiga maksimal darajada
óxshash bólib buzoqlarning ósishini va rivojlanishini ta'minlab berish uchun tabiiy
sutning ómini bosadigan oziqadir. 61-jadvalda «Vostok-Agro» kompaniyasida
ishlab chiqilgan su'niy sutning tarkibi keltirilgan.
1 kg sun'iy sutning quruq uni 8-9 litr qaynatilgan (50-60 °C) suvga
aralashtiriladi va issiqligi 36-40 °C bólgandan keyin buzoq- larga ichiriladi.
<<Veles>> mas'uliyati cheklangan jamiyat tomonidan «Spreyf Red 15%-
yo
g/ligi 15 % bólgan sun'iy sut mahsulotini buzoqlarni 3 kun- lik yoshidan
oziqlantirish uchun ishlab chiqaradi. Bunda 1 kg quruq un 8-10 litr suvga
móljallangan, buning uchun, 1 kg un 45-60 °C gacha isitilgan 3-4 litr suvga

aralashtirib keyin suvning qolgan qismi qóshiladi. Sun'iy sut aralashmasi 5 daqiqa
ichida aralashtirish lozim va 38-40 °C da buzoqlarga ichiriladi. «Spreyf Red 15»
sun'iy sut bilan buzoqlar quyidagi sxema bóyicha oziqlantiriladi.
2.3. Urg�ochi va nasilli buqachalarni oziqlantirish
Ur
g/ochi buzoqlarni óstirish. Ularni óstirishda yosh davridan hazm qilish
organlarning yaxshi rivojlanishiga qaratilgan bólishi lozim, buning uchun 10
kunligidan pichan iste'mol qilishga órgatiladi. Pichandan damlama tayyorlab berish
yaxshi natija beradi, buning uchun 1 kg pichan kesmasi 6-7 qaynoq suv bilan bir
kun ivitilgandan keyin beriladi. Pichan miqdorini asta-sekin kótarib 3 oyligida 1,3-
1,5 kg va 6 oyligida 3,0-3,5 kg ga yetkaziladi.
11-kundan boshlab tuz va bór beriladi. 15-20 kunidan boshlab konsentrat
oziqalarga órgatib boriladi, buning uchun yaxshi yelangan suli yormasidan
foydalaniladi, keyinra don yormalari (suli, makka- jóxori), bu
g/doy kepagi, kunjara,
ót uni, achitqilar, suyak unlaridan tashkil yetilgan aralashmalar beriladi. 3 oylik
yoshida buzoqlar 1,2-1,6 kg konsentrat oziqalarni iste'mol qilishga moslashgan
bólishi kerak.
Buzoqlarni óstirishda maxsus omuxta yem (starter) ishlab chiqariladi,
ularning tarkibi quyidagicha bólishi mumkin, % hisobiga: póstloqsiz arpa - 51,5,
yo
g/sizlantirilgan quruq sut - 18,0, kungaboqar shroti 14,0, oziqaviy achitqi - 5,0, ót
uni - 4,0, shakar - 4,0, suyak uni -0,65, bór 1,35, osh tuzi - 0,5 va premiks 1,0.
Bir oylik yoshidan ur
g/ochi buzoqlari ildizmevalilar (lavlagi, sabzi), sifatli
silos va senaj yedirishga órgatiladi, bu óz navbatida ratsionning biologik qiymatini
oshirishga yordam berib, hazm qilish jarayoniga ijobiy ta'sir yetadi. Ildizmevali
oziqalarni yedirishdan oldin yuvib va moydalanib beriladi.
Mineral oziqalar sifatida ratsion osh tuzi, suyak uni, bór, trikal- siyfosfat va
boshqa mineral qóshimchalar bilan boyitiladi. 57-jad- valda ur
g/ochi buzoqlarni
sigir uchun óstirishda oziqa me'yorlari kórsatilgan.
20

Urg/ochi buzoqlarni me'yor asosida oziqlantirishni tó g/ri tashkil yetish uchun
ularni 6 oylik yoshigacha oziqlantirish 3 ta sxema asosida olib boriladi.
Nel (la, lb, lv, 1g) raqamli oziqlantirish sxemalarida ur
g/ochi buzoqlarning
kunlik ósishi 550-600 g va 6 oylik yoshida tirik vazni 130 kg bólishi
rejalashtirilgan.
No2 (2a, 2b, 2v, 2g) raqamli oziqlantirish sxemalarida ur
g/ochi buzoqlarning
kunlik ósishi 650-700 g va 6 oylik yoshida tirik vazni 155 kg bólishi
rejalashtirilgan.
Ne3 (3a, 3b) raqamli oziqlantirish sxemalarida ur
g/ochi buzoqlarning kunlik
ósishi 800 g va 6 oylik yoshida tirik vazni 175 kg bólishi rejalashtirilgan.
Ushbu sxemalarda har bir dekada bóyicha 6 oy davomida buzoqlarni óstirish
uchun sarflanadigan sut, yo
g/sizlantirilgan sut, su’niy sut, konsentratlar, da g/al va
shirali oziqalar hamda mineral qóshimchalarning miqdori keltirilgen. Yozgi davrda
buzoqlari 2-dekadadan boshlab kók ótlarni iste'mol qilishga órgatib boriladi va 2
oylik yoshida bir kunda 3-4 kg. 4 oyligida - 10-12 kg va 6 oyligida 18-20 kg gacha
iste'mol qilishi kerak. Agar xójalikda yaylov hududlari bólmasa, unda buzoqlar
yekiladigan ótlar bilan oziqlantiriladi. Buzoqlarning yuqori hosildor yaylovlarda
boqilishi yoki kók oziqalar bilan yetarli darajada boqilishi yevaziga xójalikda
konsentrat oziqalarning 30% gacha tejash imkonini beradi.
Naslli buqachalarni oziqlantirish. Naslli buqachalarning tóyimli moddalarga
bólgan talabi keltirilgan.
Naslli buqachalarni 6 oylik yoshigacha parvarish qilish uchun oziqlantirish 6
ta namunaviy sxemalar ishlab chiqilgan. Ushbu sxemalarda buqalarning kunlik
ósishini 750-1000 g bólishi kózda tutilgan bólib ularning 16 oylik yoshidagi tirik
vazni 380, 450 va 500 kg gacha óstirilishi rejalashtirilgan. Buqachalarning ósish
rejasi bóyicha sxemalar o
g/ilda boqiladigan va yozgi davrlar bóyicha ham ishlab
chiqilgan (65, 66-jadvallar).
Buqachalarni oziqlantirishda ur
g/ochi buzoqlarga nisbatan konsentrat
oziqalarni kóproq va hajmli oziqalami kamroq berilishi rejalashtiriladi. Bu óz
21

navbatida ulaming jadal ósishini, suyak va mushaklarining mustahkam bólib
rivojlanishini va jinsiy faoliyatini yuqori bólishini ta'minlash kerak.
Buqachalarni óstirishda 6 oy davomida 320-450 kg sut va 600-1000 kg
yog/sizlantirilgan sut sarflanishi rejalashtiriladi.
Naslli buqachalarni sut yemizish davrida yenaga-sigir sutini yemizib ham
boqiladi. Buning uchun so
g/lom, yaxshi iydirish qiyin bólgan yoki so g/ish
apparatida so
g/ib bólmaydigan sigirlardan foydalaniladi. Bunday sigirlarning sut
mahsuldoligiga qarab har birisiga yoshi va tirik vazni bir xil bólgan 2-4 buzoq
yemishga qóyiladi. Buzoqlar daslabki 4-6 kun ózining onasi bilan boqilib, keyingi
kunlarda bir kunda 4-5 marotaba yenaga-sigir sutini yemishga qóyiladi. Sut yemish
davri 2-3 oy davom yetadi. Buzoqlarni óstirishda, sxemaga asosan dekadalar
bóyicha pichan, shirali va konsentrat oziqalar hamda mineral qóshimchalarni
yedirishga órgatiladi.
Gósht yónalishdagi qoramolchilikda naslli buqachalarni óstirish- da 7-8 oy
davomida onasining sutini yemadi. Daslabki 3-4 oyda ratsion- ning asosiy qismini
ona suti yegallaydi. 15-20 kunligidan boshlab pichan, konsentrat, shirali va boshqa
oziqalarni iste'mol qilishga órgatiladi.
Ratsionning tóla qiymatligini oshirishda oqsilli vitaminli - mineralli
qóshimchalar, osh tuzi, suyak uni, oziqaviy fosfatit va achitiqilar, mikroelement
tuzlaridan foydalaniladi.
Yozgi davrda naslli buqachalar ona sigirlar bilan hosildorligi yaxshi bólgan
yaylovlarda boqiladi. Yaylovlarda boqish imkoniyati bólmagan xójaliklarda
yekilgan ótlar va kosentratlar bilan boqiladi.
Buzoqlarni ichimlik suviga ertaroq órgatish ularning quruq ozuqalarni
yaxshiroq yeyishiga yordam beradi. Shuning uchun ikkinchi haftadanoq, ularga
quruq ozuqalardan bemalol iste'mol qilishga qóyib berish kerak. Buzoqlarning
suvga bólgan talabi, ular tirik vaznining 10% qismini tashkil qiladi. Suv sifati
so
g/in sigirlarga beriladigan suv kabi bóladi, harorati esa ferma havo harorati bilan
mos kelishi kerak. Agar buzoqlarga kuniga ikki marta sut ichirilsa, unda darhol suv
berish mumkin emas, chunki ularda sórish refleksi yarim soat atrofida davom
22

etadi. Sut ozuqasining suv ichirilgandan keyin, darhol berilishi uning shirdoniga
tushib, uning tólib ketishiga olib kelishi mumkin. Bunday hollarda, hali ivib
ulgurmagan sut shirdondan itarilib, ingichka ichakka surib chiqariladi, sóngra sut u
yerda fermentativ ózlashtirilmasligi mumkin. Hazm jarayoni buzilganda, ozuqa
tarkibida buzoq organizmiga elktrolitlarning yetarli miqdorda kirayotganligini
kuzatib turish kerak bóladi.
Ikkinchi haftadan boshlab, buzoqlarga tóyintirilgan ozuqa tavsiya qilinadi.
Tóyintirilgan yem ozuqaga órgatish siqmaning rivojlanishiga olib keladi va
buzoqlarni sut emishdan tóxtatishga imkoniyat yaratadi. Tóyintirilgan ozuqalar
yuqori sifatli komponentlardan tayyorlangan bólishi va tarkibida 18% gacha
xom protein bólishi lozim (1 kg ozuqada 10,5-11,0 MDj). Xom klechatkaning
miqdori esa QMga 10% dan oshmasligi kerak, biologik aktiv moddalarning
tushishi tóyintirilmagan ozuqalarga 2-5% li ishqorda vitamin mineralli
qóshimchalar qóshish yóli bilan ta'minlanadi. Tóyimli ozuqalarning yeyimligi
ularning granullangan yoki maydalanganligi hisobiga yaxshilanishi mumkin. Sut
ozuqalar bilan oziqtirilgandan sóng, konsentratlar berilishi buzoqlarni yaxshi
tóyishiga olib keladi va hayvonlar bir-birini emish holatlarini bartaraf qiladi.
Yeyilmay qolgan ozuqalar, har kuni olib tashlanishi kerak, chunki buzoqlar
sólaklari bilan namlanib qolgan yemlar, buzoqlarda hazm jarayonining buzilishiga
olib keladigan, mikroorganizmlarning kópayishi uchun yaxshi muhit yaratiladi.
Buzoqlarni oziqlantirish uchun faqat yuqori sifatli dondan foydalaniladi.
Tarkibida xom klechatka va shilliq paydo qiluvchi moddalar saqlovchi suli
tóyintirilgan ozuqaning foydali komponenti hisoblanadi. Biroq suli yetishtirish
texnologiyalari ta'sirida suli doni dala va ombor zamburug lari bilan, kópincha,ʻ
zararlangan, binobarin, suli tarkibida mikotoksinlar bóladi. Bu boshqa don
aralashmalaridan tayyorlangan ozuqalar uchun ham xarakterlidir. Shuning uchun
ham, omixta yem tayyorlashda foydalaniladigan xomashyo sifatini doimiy kuzatib
turish yólga qóyilishi kerak. Bunday omixta yemlarni tayyorlashda kepak, tolali
zi
g/ir uru g/i va quruq jom kabi mahsulotlar, agar sifat talablariga javob bera olsa,
muvaffaqiyat bilan qóllanilishi mumkin.
23

Buzoqlarning sifatli pichanni iste'mol qilishi siqmaning rivojlanishiga yaxshi
ta'sir qiladi. Pichan serbarg, yetilgan davrda órilgan va 15 sm uzunlikda
maydalanib bog/langan bólishi kerak. Buzoqlarga oqsil moddalarga boy bólgan
pichanlarni yoki ósimliklar maysasi berish tó
g/ri kelmaydi, chunki bu ularda ich
ketishini keltirib chiqarishi mumkin. Buzoqlarning sut emish davrida pichan
miqdori, ayniqsa, agar ular ratsionida yuqori sifatli silos va tóyintirilgan ozuqa
bólsa, har bosh hisobiga 500 gr oshmasligi kerak. Pichan qoldiqlari ham har kuni
oxurlardan olib tashlanishi lozim. Buzoqlarni sut ozuqalaridan tóxtatish, ularning
yoshi bilan emas, balki qóshimcha ozuqani yeyishga órgatish darajasi bilan
aniqlanadi. Masalan, tirik vazni 80-90 kg bólgan buzoq bir sutkada 800 gramm,
100-110 kg buzoq esa 1,2 kg, 130 kg dan yuqori vaznga ega bólgan buzoq esa 1,5
kg tóyintirilgan ozuqa iste'mol qilishi kerak. Agar buzoqlar ertaroq sut
ozuqalaridan tóxtatilsa, ularda ósish pasayadi, qabul qilingan oziq moddalari
miqdori ularning hayoti va mahsuldorligini saqlashga bólgan talabni tóla ta'minlay
olmaydi. Buzoqlarni sut ozuqalari bilan oziqlantirish tóxtatilgandan keyin, hajmdor
va tóyintirilgan ozuqalarni iste'mol qilishi kuniga bir bosh hisobiga 2-2,5 kg gacha
ortadi.
Sifatli makkajóxori silosi buzoqlarga hayotining uchinchi-tórtinchi
haftasidan boshlab beriladi. Boshqa turdagi ósimlik ozuqalari siloslari berilishi
keyinroq boshlanadi, chunki boshqa siloslar kóproq ifloslangan, ya'ni bakteriyalar
bilan uru
g/lanishi yuqori bóladi. Buzoqlar sutdan ajratilgandan keyin, ularni erkin
oziqlanishga qóyish kerak. Qizigan siloslarni buzoqlarga berish yaramaydi, chunki
ularda zamburu
g/lar miqdori kóp bólib, ular, óz navbatida hazm jarayonining
buzilishiga olib kelishi mumkin. Ozuqalarning qoldiqlari har kuni oxurlardan olib
tashlanishi kerak. Toza lavlagili ozuqa buzoqlarga óninchi haftadan boshlab
beriladi, ammo ularga yuqori darajada namlik saqlagan yoki oraliq ekinlar
silosining berilishidan voz kechish kerak.
Buzoqlarga, ular sutdan tóxtagandan keyin, yangi kókatlar, ótlar berish
mumkin. Ótlarga ótish hazm jarayonining buzilishi kelib chiqishining oldini olish
maqsadida, asta-sekinlik bilan olib borilishi kerak. Ót buzoqlarning oziq
24

moddalarga bólgan talabini tóla qondira olmasligini inobatga olib, har bosh
buzoqqa kuniga kamida 1 kg miqdorda energiyaga boy tóyintirilgan ozuqa berilishi
kerak. Hazm jarayoni buzilishining oldini olish maqsadida, buzoqlarga pichan
beriladi.
Urg�ochi buzoqlarni 6 oylik yoshgacha №1 raqamli oziqlantirish sxemasi
(tirik vazni 130 kg gacha, molxonada boqiladigan davr uchun)
25

Yoshi Tirik vazni boqish
davri oxirida kg Sutkasiga beriladigan oziqalar kg
O
y
D
ekada
sut
Pichan
Silos
Ildizm
evalilar Konsentrat-
lar Osh
tuzu
presipitat
Y
og/li
Y
og/siz
Suli yorm
asi
O
m
uxta yem
1 1
44 5 - - - - - - - -
2 5 - Úyre-
tiledi - - 0,1 - 5 5
3 5 - - - Úyre-
tiledi 0,3 - 5 5
1-
oyda 150 - - - - 4 - 100 100
2 4
61 3 3 0,2 - 0,2 - 0,5 10 10
5 - 6 0 ,3 e 0,3 - 0,9 10 10
6 - 6 0,5 - 0,5 - 1,0 10 10
2- oyda - 150 10,0 - 10,0 - 24,0 300 300
3 7
78 30 3 0,7 0,5 0,5 - 1,3 10 10
8 - 2 1,0 1,0 1,0 - 1,4 10 15
9 - - 1,3 1,5 1,5 - 1,6 10 15
3-oyda - 50 30,0 30 30,0 43,0 300 400
4 10
96 - - 1,5 2 1,5 - 1,6 15 15
11 - - 1,5 2 1,5 - 1,5 15 15
12 - - 1,5 3 1,5 - 1,5 15 15
4-oyda - - 45,0 70 45,0 - 46,0 450 450
5 13
133 - - 2,0 3 1,5 - 1,3 15
14 - - 2,5 4 1,5 - 1,1 15
15 - - 3 5 1,5 - 0,8 15
5-oyda - - 75 120 45 - 32,0 450 450
16
130 - - 3 5 1 - 0,8 20 15
17 - - 3,5 6 1 - 0,7 20 15
18 - - 3,5 7 1 - 0,6 20 15
6-oyda - - 100 180 30 - 21,0 600 450
jami 6 oyda 180 200 260 400 160 4 166 2200 2150
Ur
g�ochi buzoqlarni 6 oylik yoshigacha №1 – raqamli oziqlantirish
sxemasi ( tirik vazni boqish davri yakunida 130 kg , yozgi davr uchun)
26

Yoshi Tirik vazni boqish davri
oxirida kg Sutkasiga beriladigan oziqalar, kg Mineral
qóshimchal
ar
O
y
D
ekada
Tabiiy sut
Su’niy
sut
Pichan
Silos
ildizm
evalilar Konsentrat-
lar
O
sh tuzi
presipitat
quruq
tiklangan
Suli yorm
asi
O
m
uxta yem
1 1
44 - - - - - - - - - -
2 - 0,8 6,2 Úyre-
tiledi - - 0,1 - 5 5
3 - 0,64 4,9 - - Úyr-
tiledi 0,4 - 5 5
1-chi
oyda 50 14,4 111,
0 - - - 5 - 100 100
2 4
61 0,5 3,8 3,8 0,4 - 0,4 - 0,8 10 10
5 0,1
6 1,3 1,3 1,0 11 0,8 - 1,0 10 10
6 - - - 1,1 - 1 - 1,4 10 10
2- oyda 6,6 51 25,0 - 22 - 32,0 300 300
3 7
78 - - - 1,2 0,5 1,2 - 1,4 10 10
8 - - - 1,3 1,5 1,3 - 1,4 10 15
9 - - - 1,5 1,5 1,5 - 1,4 10 15
3-oyda - - 40,0 35,0 40,0 42,0 300 400
4 10
96 - - - 1,5 2,0 1,5 - 1,5 15 15
11 - - - 1,5 2,5 1,5 - 1,5 15 15
12 - - - 1,5 3 1,5 - 1,5 15 15
4-oyda - - 45 75 45, - 45,0 450 450
5 13
133 - - - 2 3 1,5 - 1,4 15 15
14 - - - 2 4 1,5 - 1,4 15 15
15 - - - 2,5 4 1,3 - 1,2 15 15
5-oyda - - 65 110 43,0 - 40,0 450 450
16
130 - - - 3 5 1 - 1,2 20 15
17 - - - 3 6 1 - 1,2 20 15
18 - - - 3 7 1 - 1,2 20 15
6-oyda - - - 90 180 30 - 36,0 600 450
Jami 6 oyda 50 180 200 260 400 160 4 2200 2150
27

Xulosa
Xulosa qilib aytganda buzoqlarni óstirish sistemasi ularning biologik
jihatlarini hisobga olgan holda, buzoqlarning yaxshi ósishi va rivojlanishiga,
mahsuldorligining shaklanishiga, mustahkam konstitutsiya va xójalikda
foydalanishning uzayishiga yordam beradigan bólmog/i kerak.
Yosh buzoqlarning yenergiya va oziqaviy moddalarga yehtiyojini aniqlashda
nmodda almashinuvining óziga xosligi, turli yoshdagi ósish davrining
intensivligini hisobga olish kerak. Tu
g/ilgandan keyin birinchi kunlardanoq
buzoqlar ózida yuqori miqdorda (oddiy sut bilan taqqoslaganda) oqsil, yo
g/,
mineral moddalar, vitaminlar ushlovchi o
g/iz suti albatta olishlari kerak. Ógiz
sutida yana globulin bilan bo
g/liq bólgan antijism (ximoya moddasi) bólib, yangi
tu
g/ilgan buzoqlarni kasallik keltiruvchi mikroblarga qarshi immunitet bilan
ta’minlaydi. Sut yemadigan davrida hazm qilish organlarida kópgina ózgarishlar
qobilyati yólga tusha boshlaydi, suv mineral moddalar, oqsillar almashinuvi
kuchayadi. Organizmda a’zolar va tóqimalarning jadal ósish, ayni vaqtda molning
kundalik ósishi yuqori bólishi bilan ajiralib turadi.
Tóyimli oziqlantirish bilan birga yaxshi joyda saqlanib, rejim asosida
foydalanilgan buzoqlarning holati yaxshi, jinsiy jihatdan aktiv va undan keyingi
olingan uru
g/ ham sifatli bólgan.
Yuqorida keltirib ótkanimizdek buzoqlarning yenergiya normalari órtacha
sutkalik ósish darajasi jinsiga va yoshiga qarab aniqlangan. Ur
g/ochi buzoqlarning
quruq moddaga yehtiyoji 7-12 oyda 2,4-3 kg; 13-18 oyda -2,1-2,5 kg; 19-28 oyda
- 1,8-2,2 kg; har bir 100 kg tirik vazniga, naslga móljallangan buqachalar 7-12
oyda -2,2-2,8; 13-16 oyda -2-2,2 kg har 100 kg tirik vazni hisobiga bóladi.
Ratsionlar- dagi yenergiya darajasi 1 kg quruq moddada 6 oydan oshgan ur
g/ochi
buzoqlar uchun 0,7-0,9 nasl uchun boqilayotgan buqachalarga 0,85-0,95 oziq
birligi bólishi tavsiya yetiladi.
Buzoqlar sotib olingada ayrim tadbirlarni ótkazish kerak. Sotib olingan
buzoqlarning transportda tashilishi, saqlash sharoitining ózgarishi va
oziqlantirilishini inobatga olib, ularni avval fermada mavjud bólganlarning
28

hammasi bilan darhol birga joylashtirmaslik kerak. Bunday buzoqlarni vaqtincha
alohida joyda saqlash kerak. Olib kelingaridan keying birinchi saotda ularga 1 1
suvga 2 g osh tuzi qóshilgan issiq suv beriladi. Shuningdek, A, D3, E vitaminlarni
qóshish ham foydalaniladi.
Sotib olingan buzoqlarni oziqlantirishda sut va SÓB larning miqdori asta-
sekin oshirib boriladi. Dastlabki uch kun suyuq sut ozuqasi 2 litrdan 2 marta (50 gr
SÓB 1 litr suvda) beriladi. Tórtinchi kundan, suyuq ozuqa bilan boqish karraligi
hajmi 3 litrgacha oshiriladi. SÓB miqdori 1 litrda 100-125 grammgacha
yetkaziladi. Buzoqlarning fermaga keltirilganidan keyingi birinchi kunlarida
ozuqani hazm qilish buzilishi yoki boshqa kasalliklarni aniqlash maqsadida
ularning sog/lig/i holatini, haroratini juda sinchkovlik bilan ótkazish kerak. Kerak
paytda hayvonlarni zudlik bilan davolash tashkil etiladi va fermadagi hayvonlar
orasida kasallik tarqalmasligining oldini olish bóyicha tadbirlar qabul qilinadi.
29

Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.P Kalashnikov, N.I.Kleymenov, V.N.Vakanov “Chorva mollarini
oziqlantirish” Toshkent – “MEXNAT” – 1998 yil
2. B.M.Tojiboyev, I.E.Hoshimov “qishloq xójalik chorva mollarini
oziqlantirish” Toshkent-2017 j
3. B. Yaxyayev, K. Xoydarov “Hayvonlarni oziqlantirish” fanidan amaliy va
laboratoriya mashg/ulotlari Toshkent-2019 yil
4. Leonard Drust, Margit Vittman “Qishloq xójalik hayvonlarini oziqlantirish”
Urgench-2010
5. R.X.Xamraqulov “Qishloq xójalik hayvonlarini oziqlantirish” Toshkent-2011
yil
6. Yaxyayev B. Hoydarov B. Hayvonlari oziqlantirish fanidan amaliy va
laboratoriya mash
g/ulotlari. Óquv qóllanma. "Ta'lim texnologiyalari".
Toshkent. 2019 yil.
Foydalanilgan internet saytlar:
1. www.lex.uz
2. ww. z iyonet.uz
30

6 oylikgacha bólgan buzoqlarni oziqlantirish va saqlash xossalari

Sotib olish