Asalarichilik 2 - Qishloq va o'rmon xo'jaligi - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	858.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Oktyabr 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Qishloq va o'rmon xo'jaligi

Asalarichilik 2

Sotib olish

MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................ 2
I-BOB. Asalariga umumiy tavsif ...................................................................................................................... 5
1.1 Asalarilar .................................................................................................................................................. 5
1.2 Asalarichilik .............................................................................................................................................. 9
1.3 Asalarilardagi kasalliklar ......................................................................................................................... 11
1.4 Asalari netarni gulga aylantirish ............................................................................................................. 16
II.BOB.Asalarining tana tuzulishi va o’simliklar uchun ahamyati .................................................................. 20
2.1 Asalarilarni tana tuzulishi ....................................................................................................................... 20
2.2 Asalarilarni o’simliklar uchun ahamyati ................................................................................................. 29
Xulosa .......................................................................................................................................................... 33
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ............................................................................................................... 36
1

KIRISH
Asal asalari ekotizimimizning muhim qismi bo'lib, ko'plab o'simlik turlarining
changlanishi va reproduktiv muvaffaqiyatida muhim rol o'ynaydi. Ushbu kurs ishida
biz asalarilarning hayratlanarli tuzilishi, xulq-atvori va changlatuvchi o‘simliklar
uchun ahamiyatini o‘rganamiz. Biz asal ari anatomiyasini, shu jumladan ularning
o'ziga xos tana qismlarini va ularning xatti-harakatlarini osonlashtirish uchun
birgalikda qanday ishlashini o'rganishdan boshlaymiz. Keyin biz asalarilarning xatti-
harakatlarini, jumladan, ular bir-biri bilan qanday aloqa qilishini, oziq-ovqat uchun
qanday ovqatlanishini va changlanish jarayoniga qanday hissa qo'shishini o'rganamiz.
Biz asal asalarilarning o'simliklar uchun ahamiyatini, jumladan, bizning eng muhim
qishloq xo'jaligi ekinlarini changlatishda muhim rol o'ynaymiz. Biz asalarilarning
kamayib ketishining o'simliklarga ham, odamlarga ham ta'sirini muhokama qilamiz va
asalarilar populyatsiyasini himoya qilish va saqlash bo'yicha harakatlarni o'rganamiz.
Asal asalarilarning eng hayratlanarli jihatlaridan biri ularning noyob ijtimoiy
tuzilishidir. Asal asalarilar yuqori darajada tashkil etilgan koloniyalarda yashaydilar,
har bir shaxs koloniyaning omon qolishi va ko'payishida o'ziga xos rol o'ynaydi. Biz
asal asalarilarning turli rollarini, shu jumladan ishchilar, dronlar va malika asalarilarni
va ular uyani saqlash va koloniyaning omon qolishini ta'minlash uchun qanday
birgalikda ishlashlarini o'rganamiz.
Shuningdek, biz asalarilar bilan aloqa qilish jarayonini, jumladan, ular bir-biri
bilan muloqot qilish va atrof-muhitni boshqarish uchun feromon va raqslarning
murakkab tizimidan qanday foydalanishini muhokama qilamiz. Bu aloqa
asalarilarning muvaffaqiyatli ozuqa qidirish va changlatish harakati uchun zarurdir.
Changlanish haqida gap ketganda, asalarilar dunyodagi eng muhim
changlatuvchilardan biridir. Ular ko'plab qishloq xo'jaligi ekinlarini, jumladan, meva,
sabzavot va yong'oqlarni changlatishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Asal asalarilarsiz bu
ekinlarning ko'pchiligi ko'paya olmaydi va meva bera olmaydi, bu esa global oziq-
ovqat ishlab chiqarish va xavfsizligiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Biroq, so'nggi
2

yillarda turli omillar, jumladan, yashash joylarining yo'qolishi, pestitsidlardan
foydalanish va kasalliklar tufayli asal asalari populyatsiyasi kamayib bormoqda. Biz
asalarilarning kamayib ketishining o'simliklar va odamlarga ta'sirini o'rganamiz va
asalarichilik va yashash joylarini tiklash kabi amaliyotlar orqali asalarilar
populyatsiyasini himoya qilish va saqlashga qaratilgan sa'y-harakatlarni muhokama
qilamiz. Biz asalarilar sonining pasayishining atrof-muhit va ekotizim uchun kengroq
oqibatlarini muhokama qilamiz. Asal asalarilar biologik xilma-xillik va ekotizim
salomatligini saqlashda muhim rol o'ynaydigan ko'plab changlatuvchilardan biri
bo'lib, ularning kamayishi ushbu muhim turlarni ko'proq saqlash va himoya qilish
zarurligini ta'kidlaydi.
Ushbu kurs ishi yakunida siz asalarilar, ularning tuzilishi, xulq-atvori, o‘simliklar
va atrof-muhit uchun ahamiyati, shuningdek, ular duch keladigan muammolar va
ularni himoya qilish uchun qilinayotgan sa’y-harakatlar haqida to‘liq ma’lumotga ega
bo‘lasiz.
Kurs ishining dolzarbligi: Asal asalarilar va ularning o'simliklar uchun
ahamiyatini o'rganish bugungi dunyoda katta dolzarb mavzudir. Asal asalarilar turli
xil o'simlik turlarini, shu jumladan global oziq-ovqat ta'minotining muhim qismini
tashkil etuvchi ko'plab ekinlarni changlatishda muhim rol o'ynaydi. Asal asalarilar va
boshqa changlatuvchilar bo'lmasa, bu ekinlarning ko'pchiligi meva yoki urug'larni
bera olmaydi, bu esa oziq-ovqat xavfsizligi va biologik xilma-xillik uchun jiddiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Biroq, asal asalari populyatsiyasi so'nggi yillarda
yashash joylarining yo'qolishi, pestitsidlardan foydalanish va iqlim o'zgarishi kabi
omillarning kombinatsiyasi tufayli kamayib bormoqda. Bu pasayish asalarilar
populyatsiyalari va ular qo'llab-quvvatlaydigan o'simlik ekotizimlarining uzoq
muddatli hayotiyligi haqida tashvish uyg'otdi.
Asal asalarilar va ularning o‘simliklar uchun ahamiyatini o‘rganish orqali biz
sayyoramizning biologik xilma-xilligini ta’minlovchi murakkab ekologik
munosabatlarni chuqurroq tushunishimiz mumkin. Shuningdek, biz inson faoliyati bu
3

munosabatlarga qanday ta'sir qilishi va bu ta'sirning atrof-muhit va jamiyatimiz uchun
mumkin bo'lgan oqibatlari haqida bilib olishimiz mumkin. Bundan tashqari, asalarilar
va ularning o'simliklar uchun ahamiyatini o'rganish amaliy tabiatni muhofaza qilish
va jamoatchilikni jalb qilish imkoniyatini beradi. Asal asalari populyatsiyasini qo'llab-
quvvatlash bo'yicha eng yaxshi amaliyotlarni o'rganish orqali shaxslar va jamoalar
ushbu muhim changlatuvchilarni himoya qilish va saqlash uchun aniq choralar
ko'rishlari mumkin. Bu changlatuvchilar uchun qulay bog'larni ekish, mahalliy
asalarichilarni qo'llab-quvvatlash va asalarilarning yashash joylari va
populyatsiyalarini himoya qiluvchi siyosatlarni qo'llab-quvvatlash kabi harakatlarni
o'z ichiga olishi mumkin.
Umuman olganda, asal asalarilar va ularning o'simliklar uchun ahamiyatini
o'rganish bugungi dunyoda juda dolzarb va dolzarb mavzudir. Ushbu ajoyib
mavjudotlar va ularning ekologik roli haqida chuqurroq tushunchaga ega bo'lsak, biz
ularni kelgusi avlodlar uchun himoya qilish va saqlash yo'lida mazmunli qadamlar
qo'yishimiz mumkin.
Kurs ishining maqsadi: Asal arilar, ularning tuzilushi va o'simliklar uchun
ahamiyatini o’rganish.
Kurs ishining vazifa si : Asal arilar, ularning tuzilushi va o'simliklar uchun
ahamiyati mavzusini yoritib berish.
4

I-BOB. Asalariga umumiy tavsif
1.1 Asalarilar
Asalarilar tanasining tuzilishiga ko’ra, bo’g’imoyoqlilar tipiga kiradi. Bu tip
hasharotlar sinfiga kiruvchilarning tanasi bosh, ko’krak va qorin qismiga bo’linadi.
Hasharotlar sinfining 20 dan ortiq turkumi bor. Asalari, tukli ari, chumoli, yakka ari
va boshqalar parda qanotlilar turkumiga kiradi. Parda qanotlilar turkumi bir necha
oilaga bo’linadi. Asalarilar arilar oilasiga kiradi.
Asalarilar hayvonot dunyosida quyidagicha belgilanadi:
Asalarilarning sistematikasi.
Bo’g’imoyoqlilar — Arthopoda tipi
Hasharotlar —Insecta sinfi
Pardaqanotlilar — Humenoptera turkumi
Asalarilar — Apidae oilasi
Arilar —Apis mellifera L. avlodi va turi.
Asalarining tur xillari biologik belgilari bilan ham bir-biridan farq qiladi. Janub
(Kavkaz, Italiya) tur xili shimol tur xillariga: nisbatan birmuncha yuvosh bo’ladi.
Tog’ asalarilari ham ana shunday. Lekin janub asalarilaridan Kiprda yashaydigan
sariq asalari tur xili juda serjaxl bulib, uni boqish qiyin. Shimol qora asalarilari har bir
oilada ona ari uo’asini 20 tadan ko’p qo’ymaydi. Kavkaz sariq asalarilari esa 150
tagacha ona ari uyasi qo’yadi. Misr, Suriyada yashaydigan asalari tur xillari ham
shunday xususiyatga ega. O’rtarus va italiya asalarilari ko’pi bilan 6 ta yangi oila
yaratishi mumkin. Kavkaz sariq asalarilari esa 12 ta oila yaratadi. Tog’ qo’ngir
asalarilari ona ari uyasi va yaratgan oilalari soniga ko’ra, o’rtarus asalarilariga
o’xshab ketadi. Kavkaz asalarilari oilasida ikkita ona ari yonma-yon yashashi
mumkin. Kavkaz asalarilari iniфdagi asalni «ho’l pechat» lab, yangini tamg’alab
shuvab qo’yish xususiyati bilan o’rtarus asalarilaridan farq qiladi. Bu usulda qopqoq
o’rtasida ha-vo bo’shlig’i kirmaganligidan asal bilan mum qopqoqi yopishib turadi va
u ho’l bo’lib qoladi. O’rtarus va Ukraina asalarilarining shuvagan tamg’asir oq
5

bo’ladi. Kavkaz asalarilari ishchi va erkak arilar uchun qurgan inlarning diametri
o’rtarus va boshqird arinikidan kichik bo’ladi.
1-rasm. Asalarinining ko’rinishi
Kuzatishlardan ma’lum bo’lishicha, tog’ qo’ng’ir asalarilari tashqi muhit
temperaturasi ancha past bulganda ham nektar (shira) va gulchang yig’ishga chiqa
olishi bilan o’rtarus asalarilaridan farq qiladi. Asalari tur xillari zoologik
sistematikada ba’zan kenja tur va irq deb ham yuritiladi. Zootexnika nuqtai nazaridan
asalari tur xillari oddiy zotlarga, ya’ni tabiiy sharoitda kelib chiqqan haoyvon
guruxlariga mos keladi. O’rta rus zoti marzaziy O’rta Yevropodan kelib chiqqan
Evolyutsiyasi nisbatan sovuq iqlimli sharoitda o’tgan , shu tufayli bu zot asalarilari
sovuqqa bardoshli bo’lishi bilan farq qiladi. Uning bu xususiyati tabiy tanlash yo’li
bilan tashkil topgan . O’rta rus asalari boshqa zotlarga nisbatan ba’zi kasalliklarga
(nozemotos, yevropa cherish kasalligi , podeviytoksikozga) chidamliligdir. Asalari
oilalarining bahorgi rivojlanishi Kavkaz va ukraina asalariga nisbatan birmuncha
6

kechroq boshlanadi va kech tamom bo’ladi.Asalari oilasinign jadal rivojlanish davrida
qulay sharoitda ona arilar bir necha kunduzda 2000 va undan ko’proq tuxum qo’yadi.
Kavkaz sariq asalarisi . Bu zot Kavkaz respublikalarida va shimoliy
Kavkazda ko’paytiriladi. Yumshoq, iliq iqlimli sharpitga moslashgan. Shimoliy
tumanlarda qishlovdan yamon o’tadi. Oilaga ajralib ketishga ishtiyoqi zo’r, asal
o’g’irlaydi, jahldor emas. Asani qora, nam “tamg’a” bilan shuvab qo’yadi. Ona arisi
sertuxum emas, lekin kavkaz tog’ kulrang zotidan ancha yuqori turadi. Tana-sining
rangida sariqlik ko’proq. Xartumining uzunligi 6,5 mm dan 6,9 mm gacha, uchinchi
tergitining shartli uzunligi 4,7 mm. Urug’langan ona arining massasi o’rtacha 200 mg
gat eng.
Ukraina cho’l zoti. Ukrainaning cho’l va janubiy hududlarida tarqalgan. Qishga
anchachidamli. Bir qator kasalliklarga Kavkaz asalariga nisbatan bardosh bera oladi
va ancha chidamli. Yig’ilgan asaldan nisbatan kuchli foydalana oladi. Ona ari oilasi
kuchli rivojlanayotgan vaqtda sutkasiga 1900 tagacha tuxum qo’yadi. Asalarilar
oilaga ajralishga ishtiyoqli, lekin o’rta rus zotlariga nisbatan kamroq va ajralish
holatidan ishchi holatiga asosan o’ta oladi. Asal tamg’achasi asosan oq (“quruq”).
Tajovvuzkorligi kuchsiz, o’rta rus zotiga nisbatan tanasi oqish kulrang. Xartum
uzunligi 6,3-6,6mm, uchinchi tergitining shartli uzunligi o’rtacha 4,9mm, urug’langan
ona arining massasi 200mg atrofida bo’ladi.
Kraina asalarisi. Bu asalarining dastlabgi yashash joyi Al’pning janubi-sharq
hududlarida, Yugoslaviya va Avstraliya bo’lgan, hazirgi vaqtda butun duyo
mamlakatlarining ko’pchiligida, shu qatorda, bizning mamlakatimizda ham keng
tarqalgan. Ular bir belgilari bilan Karpat asalarilariga yaqin bo’lsa boshqa belgilari
bilan Kavkaz tog’ qo’ng’ir asalarilariga yaqin. Kavkaz zotiga nisbayan qishga ancha
chidamli, lekin O’rta rus asalarilariga nisbatan ancha chidamsizroq,
tinchliksevar.Padeviy taksikoz kasalligiga boshqa zotlarga nisbatan juda chidamli,
nozemotoz va Yevropa chirishiga esa Kavkaz zotlaridan chidamli, O’rta rusga
nisbatan chidamsizroq.
7

Oilaning bahorgi taraqqiyoti ancha vaqtli boshlanadi, jadal o’tadi, vaqtli tugaydi,
shu sababli krayina asalarilari tabiatda vaqtli yig’ilgan asalni boshqa asalarilarga
nisbatan unumliroq yig’ib oladi. Ona arilari juda sertuxum, bahorgi jadal rivojlanish
davrida sutkasiga 2000 tuxum qo’yadi. Agarda bahorgi rivojlanishining oxirida
yaylovda ozgina bo’lsa ham asal yig’ishga imkon bo’lsa asalarilar amalda oilaga
ajralmaydi, ajralganda ham juda kam bo’ladi. Mahalliy asalarilarning xartum uzunligi
5,9-6,4mm bo’ladi. Osayishta-likniyaxshi ko’radi, ranglari har xil, oilalarga ajralgan,
urug’lanmagan ona asalarining o’rtacha tana vazni 176-196mg. Bir tuxumdondagi
tuxum naychalarining soni 123 tadan 185 tagacha, shuning uchun ona arining tuxum
berish qobiliyati har xil, ular bir sutkada 400tadan 1500tagacha tuxum qo’yadi. Erkak
ari o’rtacha 200mg keladi. Ba’zi bir oilada 10 tagacha yosh ona ari uchratish
mumkin.
Asalarilarning kelib chiqishi : Asalarilar Hymenoptera hasharotlar guruhiga
tegishli bo'lib, ular chumolilar va arilarni o'z ichiga oladi. Eng qadimgi asalarilar
taxminan 130 million yil oldin, erta bo'r davrida ari ajdodlaridan paydo bo'lgan deb
taxmin qilinadi. Bu erta asalarilar, ehtimol, yer yuzida yashab, gulchang va nektar
bilan oziqlanadigan kichik, yolg'iz hasharotlar edi.
Asalarilar evolyutsiyasi: Vaqt o'tishi bilan asalarilar o'zlarining xatti-harakatlari
va morfologiyasi bo'yicha ko'proq ixtisoslashgan bo'lishdi. Birinchi ijtimoiy asalarilar
taxminan 90 million yil oldin paydo bo'lgan va ular zamonaviy asalarilarning
ajdodlari edi. Bu erta ijtimoiy asalarilar koloniyalarda yashagan va mehnat
taqsimotiga ega bo'lgan, ba'zi odamlar oziq-ovqat yig'ishga ixtisoslashgan, boshqalari
esa yoshlarga g'amxo'rlik qilish uchun mas'ul bo'lgan. Asalarilarning eng mashhur turi
bo'lgan asalarilar birinchi marta taxminan 30 million yil oldin paydo bo'lgan. Asal
asalarilar malika ari. Malika ari tuxum qo'yish uchun mas'uldir, ishchi asalarilar
gulchang va nektar yig'adi, dronlar esa malika bilan juftlashadi.
8

1.2 Asalarichilik
Asalarichilik – qishloq xo jaligining tarmoqlaridan biri, asalarilarni asal, mum vaʻ
boshqa mahsulotlar (asalari suti, asalari yelimi, asalari zahari va boshqalar) olish,
shuningdek qishloq xo jaligi ekinlari hosildorligini oshirish uchun ularni changlatish
ʻ
maqsadlarida boqish. Ispaniyadagi Aran g‘oridan topilgan arxeologik ma’lumotlarga
ko’ra asalari miloddan avvalgi 10 – 5-ming yilliklarda ham mavjud bo‘lgan degan
taxminlar bor. Asalari tarixida bir necha bosqichlar bo‘lgan. Dastlab odamlar asalni
o‘rmon va tog‘larda daraxtlarning kovaklari, toshlar yoriqlari, g‘orlarga uya qo‘ygan
asalarilardan olganlar. Bunda asalari terimchilik va ovchilikning bir turi hisoblangan.
1814 yilda rus asalarichisi P. I. Prokopovich romli asalari qutisini, 1865 yilda chex
asalarichisi F. Grushka asalajratgichni kashf etishi bilan ko‘pgina mamlakatlarda
asalarichilik serdaromad tarmoqqa aylandi. 20-asrning 20-yillaridan maxsus A.
xo‘jaliklari paydo bo‘ldi.A. Yer yuzasining barcha qit’alarida tarqalgan. BMT
ma’lumotlariga ko‘ra 1970-yillar boshida jahonda 40 mln.ga yaqin asalari uya
(oilalari) mavjud bo‘lgan. Jahon mamlakatlarida Aaso-san 3 yo‘nalishda
rivojlanmoqda: asal olish; ekinlarni changlatish; boshqa xo‘jaliklarga tarqatish uchun
eng yaxshi asalari zotlarining ona arisini yetishtirish (ona asalari yetishtiruvchi
xo‘jaliklar) va asalari oilalarini ko‘paytirish. A. Rossiya, Ukraina, AQSH, Meksika,
Turkiya, Fransiyada ayniqsa, rivojlangan. 1887 yilda tuzilgan "Api-mondiya" Xalqaro
asalarichilik tash-kiloti asalarichilar o‘rtasida xalqaro aloqalarni rivojlantirishga katta
hissa qo‘shib kelmoqda. Bu tashkilot A.ga bagashlangan simpoziumlar, kongres-slar,
ko‘rgazmalar o‘tkazadi, 1966 yildan maxsus xalqaro "Apiacta" jurnali nashr
etadi.O‘zbekistonda asalarichilik mahsulotlari qadimdan oziq-ovqat va doridarmon
sifatida ma’lum bo‘lsada, asalarilarni qutilarda boqish 19-asrning 2-yarmidan
boshlangan. Turkistonga dastlabki asalari oilalari 1841 yilda Qozog‘istonning
Semipalatinsk viloya-tidan keltirilgan.19-asrning 2-yarmida Turkistonga o‘rta rus
asalarisi, Kavkaz kulrang tog‘ asalarisi, ukrain dasht asalarisi va boshqa olib kelingan
va O‘zbekistonda biol.si hamda foydali xo‘jalik belgilari bilan ajdodlaridan farq
9

qiladigan asalarilar po-pulyatsiyasi vujudga keldi. O zbekiston Respublikasida 154ʻ
ming asalari oilasi (kutisi) bor. Ixtisos-lashtirilgan asalarichilik xo‘jaliklari tashkil
etilgan. Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi tizimida 48 asalarichilik xo‘jaligi (88 ming
asalari oilasi), shu jumladan, "Asal" uyushmasi (1975 – 96 yillarda respublika IIB)
bor (1998). Re-spublikadagi o‘rmon xo‘jaligi korxonalarida,
"O‘zmevasabzavotuzumsanoatxolding" kompaniyasi tarkibida ham asalarichilik
xo‘jaliklari bor. Asalarichilik bilan 20 – 50 (90%) yoki 50 – 150 (10%) quti asalarisi
bo‘lgan xususiy asalchilar ham shug‘ullanadi. Mavsumda ikki marta – may-iyun
(bahorgi) va avgust-sentabrda (yozgi) asal olinadi.

2-rasm. Ishchi , erkak va ona asalarining ko’rinishi
Respu-blikada yiliga 20 ming t dan ko‘proq asal tayyorlash imkoniyatlari bor.
Asalarilar asosan ko‘chma usulda boqiladi. Asalarilardan qishloq xo jaligi ekinlarini
ʻ
(g‘o‘za, mahsar, kanop, urug‘lik beda va boshqalar) changlatishda foydalaniladi.
Asalarilar bilan changla-tish g‘o‘za hosildorligini o‘rtacha 5,1 – 5,9 s/ga oshirishi
aniqlangan.
10

1.3 Asalarilardagi kasalliklar
Senotainioz – asalari kasalligi. Senotainioz invazion kasallik bo lib, uniʻ
senotainiya pashshasining lichinkalari qo zg atadi. U asalarining ko krak bo shlig ida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
parazitlik qiladi.
3-rasm. Senotaniya pashshasi va asalari.
Kasallikni qo zg atuvchilar.
ʻ ʻ Mamlakatimizda senotaniya pashshasi faqat
janubda va o rta mintaqalarda uchraydi. U kumushrang pashsha bo lib, uy
ʻ ʻ
pashshasiga o xshaydi, faqat undan rangi ochiqroq. Senotaniya pashshasi juda ko p
ʻ ʻ
nasl qoldiradi va uy pashshasidek tuxum qo ymay, tirik qurt qo yadi. Urg ochi
ʻ ʻ ʻ
pashshaning qornida 100 dan 700 gacha lichinka bo ladi. Lichinka tanasining uzunligi
ʻ
0,7-0,8 mm, eni esa 0,17 mm bo ladi.
ʻ Senotaniya pashshasining urg ochisi ʻ
lichinkalarini asalari tanasiga qo yadi. Ular asalari tanasining tashqi pardasini kemirib
ʻ
ichiga joylashgach, u yerda rivojlanishning ma lum bosqichlarini o taydi. Keyin esa
ʼ ʻ
11

undan chiqib yerga kirib ketadi. Yerda lichinkalar g umbakka, ya ni yolg on pillagaʻ ʼ ʻ
(pupariyaga) aylanadi. Ulardan keyinchalik yetilgan pashshalar chiqadi. Pillalarning
rivojlanish muddati 15-35 kun bo lib, bu tashqi sharoitga bog liq. Yoz mobaynida
ʻ ʻ
senotaniya pashshasi ikki bo g in avlod beradi. Ulardan biri yolg on pilla holatida
ʻ ʻ ʻ
yerda qishlaydi. Bahor yoki yozning boshlanishida , issiq ob-havo sharoitida yolg on
ʻ
pillalardan yetilgan pashshalar chiqadi. Ob-havo quruqroq kelgan yillari
yog ingarchilik ko proq bo lgan yillarga nisbatan pashsha kam bo ladi.
ʻ ʻ ʻ ʻ Hovuzlardan
uzoqda joylashgan arizorlarda hovuzga yaqin joylashganlariga nisbatan pashshalar
kamroq bo ladi. Bu pashshalar arixonalarning yoki paxsalarning ustida o tiradi.
ʻ ʻ
Xaltali urchish kasalligi va uni davolash. Kasallikning kechishi. Kasallikni har
qanday juda mayda filtrdan o ta oladigan virus tarqatib, lichinkalarni zararlaydi.
ʻ
Kasallikning inkubatsion davri 6 kun. Lichinkalar g umbakka aylanishi oldidan yoki
ʻ
keyin kasallanadi. Bu kasallik yevropa chirishi kasalligi kabi bahorda paydo bo lib,
ʻ
yozning birinchi yarmida kuchayadi va avgustning oxirigacha davom etishi mumkin.
Ayniqsa, uya sovuqda qolsa va oziqa yetarli bo lmagan vaqtda kasallik zo rayadi.
ʻ ʻ
12

4-rasm. Kasallikka chalingan asalari.
Kasallik belgilari. Yuqumli bakterial va virus kasalliklari singari xaltali urchish
bilan kasallangan nasl ham ola-bula rangli bo ladi. Chunki bir inda sog , kasal, nobudʻ ʻ
bo lgan lichinkalar mavjudligi uchun shu kataklar har xil rangda bo ladi. Xaltali
ʻ ʻ
urchish kasalligi bilan kasallanib nobud bo lgan lichinkalar mavjudligi uchun shu
ʻ
kataklar har xil rangda bo ladi. Xaltali urchish kasalligi bilan kasallanib nobud
ʻ
bo lgan lichinkalar mum katakchalarning pastki devorlari bo ylab cho zilib yotadi,
ʻ ʻ ʻ
boshlari biroz ko tarilgan bo ladi. Qurib qolgan lichinka tanasi timqora-qo ng ir
ʻ ʻ ʻ ʻ
rangli qobiqqa aylanib qoladi va katakdan osonlik bilan olinadi.
Kasallik diagnostikasi. Xaltali urchish kasalligiga laboratoriya tekshirishlari va
klinik belgilariga asosan tashxis qo yiladi. Buning uchun kasallangan nasli bor mum
ʻ
inlar material qilib olinadi. Ularni olish, joylash va jo natish usuli yevropa chirish
ʻ
kasalligidagidek bajariladi.
13

Davolash. Teng qismlardan iborat qand va suv sharbatining antibiotiklar bilan
aralashmasi qo llaniladi. 1 litr 30˚C haroratdagi qand sharbatiga 500 ming IBʻ
biomitsin, tetratsiklin yoki terramitsin solib yaxshilab aralashtiriladi va 150-200 ml
davolash sharbatini har bir ramka oralig iga 3 marta – har 7 kunda bir martadan sepib
ʻ
turiladi. Xaltali urchish kasalligi bilan kasallangan asalari oilalarini antibiotiklarning
suv eritmasi bilan purkash yoki amerika chirishi kasalligidagidek dust bilan
changlatish mumkin.
Kurash choralari . Xaltali urchish kasalligi aniqlangan joyga karantin e lon
ʼ
qilinadi. Arizorda davolash tadbirlaridan tashqari quyidagi sog aytirish va profilaktika
ʻ
choralari ham ko riladi. Bu kasallik bilan kasallangan arixonalar o yuvchi natriyning
ʻ ʻ
10% li issiq eritmasi bilan dezinfeksiya qilinib, uning ichiga kasallangan oilalar
ko chiriladi. Uyalar qisqartiriladi va isitiladi. Kasallangan lichinkali inlar qaytadan
ʻ
eritiladi. Kuchli zararlangan asalari oilalari sun iy mum inli toza arixonaga haydaladi.
ʼ
Nasli ko p bo lgan inlar inkubator arixonaga qo yiladi. Inkubatordagi mum
ʻ ʻ ʻ
katakchalardan chiqqan yosh asalarilar ona arili oilaga qo shiladi. Ulardan bo shagan
ʻ ʻ
inlar zararlangan nasli bilan birga eritiladi, mumi ajratib olinadi. Kasal asalari
oilasining ona arisi 53 marta 7 kuncha Titov katakchasiga solib qo yiladi. Karantin
ʻ
kasallik belgilarining yo q bo lganiga 1 yil to lgandan keyingina olib tashlanadi.
ʻ ʻ ʻ
Nozematoz – asalarining qanday kasalligi. Nozematoz asalarilarning yuqumli
kasalligi bo lib, uni apis nozemasi qo zg atadi. Nozematoz bilan yetuk asalarilar
ʻ ʻ ʻ
kasallanadi, lichinkalarga bu kasallik ta sir qilmaydi. Kasallikni qo zg atuvchi –
ʼ ʻ ʻ
nozema apis bir xujayrali organism bo lib, asalarining o rta ichagida parazitlik qiladi.
ʻ ʻ
Bu yerga u zararlangan oziq bilan tushadi. Nozema sporalar hosil qilib, ularning
o sishi natijasida amyobulalar chiqadi. Amyobulalar o rta ichak xujayralariga kirib
ʻ ʻ
merontalarga aylanadi. Merontalar ichak to qimasining xujayralarida sporablastlar
ʻ
hosil qiladi. Bularning har biri bittadan spora hosil qiladi. Spora (parazit) lar
ko payish natijasida yemirilgan to qima xujayralari bilan o rta ichak teshigiga o tadi,
ʻ ʻ ʻ ʻ
u yerdan oziqa massasi bilan birga yo g on ichakka siljiydi va axlat bilan birga
ʻ ʻ
14

tashqariga chiqariladi. Bunday axlat asalari uyasiga, suvga, asalga, pergaga
tushganida ular nozema sporasi bilan zararlanadi. Quruq axlat va inlarda nozema
sporalari hayotchanligini 2 yilgacha saqlaydi, xazon, o liklar (podmor) orasida 1ʻ
yilgacha yashaydi. 60˚C issiq suvda sporalar 10 daqiqa, formalinning 4% li
eritmasida, 25˚C darajada 1 soatdan keyin halok bo ladi. Sporalar 10-14˚C dan past va
ʻ
35-36˚C dan yuqori bo lgan haroratda ko paymaydi.
ʻ ʻ
Kasallikning tarqalish yo llari:
ʻ Kasallikning manbai kasal asalarilar hisoblanadi.
Ular o zining chiqindi axlati orqali asal, perga, uyalar va suvni nozematoz bilan
ʻ
zararlantiradi. Oila ichidagi sog lom asalarilar nozema sporasi tushgan asal, perga,
ʻ
suvlarni iste mol qilganida yoki kasallik tushgan mum kataklarni tozalash paytida
ʼ
o ziga nozematozni yuqtiradi. Kasallik sog lom oilaga umumiy suv idishlaridan,
ʻ ʻ
dezinfeksiya qilinmay qo yilgan inlardan, ishlatiladigan asboblardan o tishi mumkin.
ʻ ʻ
Kasallik qanday kechishi: Qishlov yomon sharoitlarda o tganda (sifatsiz oziq
ʻ
bilan oziqlantirish, arixonalarda eski, iflos mum inlarining bo lishi, qishlovga qari ona
ʻ
arilar bilan kirilsa, arixonada haroratning o zgarishi) nozematoz bilan kasallanish
ʻ
qishning ikkinchi yarmida yuz beradi. Bahorga kelib oilada nasl paydo bo la
ʻ
boshlagan vaqtda asalarilar ularning yaxshi rivojlanishi uchun uyada haroratni oshira
boshlaydi, bu vaqtda kasal arilar soni ham oshib boraveradi. Qisqa vaqt ichida butun
oila nozematoz bilan kasallanib qoladi.
Kasallik belgilari quyidagicha: Asalarilarning nozematoz bilan
kasallanishining xarakterli belgilaridan biri bu – asalarilarning bezovtalanishi, ularda
ich ketish, ayrim asalarilarning, ba zan butun oilaning halok bo lishidir. Kasal bo lgan
ʼ ʻ ʻ
asalari g ujdan ajralib arixona devorida o rmalab, tagiga tushib, sovuqdan nobud
ʻ ʻ
bo ladi. Qishlov vaqtida arixona eshigining oldi tozalanganda arixonalar tagida
ʻ
asalarilar o ligi juda ko p yotgan bo ladi. Ich ketish boshlanishi bilan asalarilar
ʻ ʻ ʻ
uyadan chiqib ketishga harakat qiladi, uya bo ylab o rmalab arixona romlarining
ʻ ʻ
plankalari, qo yilgan taxta, arixona oldingi devorining ichki yuzasi, ba zan tashqi
ʻ ʼ
devorini ham axlatlari bilan qora dog qilib bulg aydilar. Arixonaning devorlarida esa
ʻ ʻ
15

oqib tushgan dog qoladi. Bunday dog larda juda ko p miqdorda nozema sporalariʻ ʻ ʻ
saqlanadi. Asalari ichagi nozema sporalari bilan to lgani uchun qorni katta bo lib, ular
ʻ ʻ
sog lomlaridan ancha katta ko rinadi. Nozematozga xarakterli patologik
ʻ ʻ
o zgarishlardan biri ichakning o rta va orqa bo limlarining katta bo lib ketishi o rta
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ichak segmentatsiyasining yo qolishi, uning ichidagi axlatning sut rangli bo lishidir
ʻ ʻ
(sog lom asalarilar ichagida axlat sariq-qo ng ir rangli bo ladi).
ʻ ʻ ʻ ʻ
Kasallikni aniqlash: O rta ichakdagi massani mikroskopik tekshirishlardan
ʻ
o tkazish yordamida nozema sporalarining bor-yo qligi aniqlanadi. Tekshirish uchun
ʻ ʻ
laboratoriyaga nobud bo lgan asalarilarning ustki qatlamidan 50 tadan kam bo lmagan
ʻ ʻ
asalari yuboriladi, hamda har bir nobud bo lgan oiladan namuna (asal va pergasi bilan
ʻ
1 ta mum in) olinadi. Uchadigan asalarilar kasal bo lganda laboratoriyaga har bir
ʻ
oiladan 3-5 ta namuna yuboriladi. Har bir namuna 50 tadan tirik asalari yoki yaqinda
nobud bo lgan asalari yuboriladi. Tirik yoki o likligidan qat iy nazar har bir oiladan
ʻ ʻ ʼ
olingan na munani alohida karton qutichalarga solib ustiga oila nomeri yoziladi.
ʼ
Patologik material bilan birga laboratoriyaga veterinar mutaxassisning ilova qog ozi
ʻ
yuboriladi. Bu hujjatda tashkilot nomi yoki asalari egasining ism-familiyasi, manzili,
material olingan sana, kasallikning paydo bo lgan vaqti yoki asalari oilasining nobud
ʻ
bo lgan kuni, o lik asalarilarning arixonaning ichida joylashgan joyi, uyaning kasal
ʻ ʻ
asalarilar axlati bilan ifloslanish darajasi, uyada qolgan asal va perga miqdori va
boshqalar ko rsatiladi. Ushbu ma lumotlardan foydalangan holda tegishli choralar
ʻ ʼ
ko riladi.
ʻ

1.4 Asalari netarni gulga aylantirish
Asalari nektarni qanday qilib asalga aylantiradi. Tabiatda har xil o simliklar
ʻ
gulining shirasi (nektari) va changi asalarilar uchun oziq manbayi hisoblanadi.
Bulardan tashqari asalarilarga suv va mineral moddalar ham zarur. Nektar gul bezlari
– shiradonlardan ajraladigan shirin suyuqlikdir. Ba zi o simliklarda bu nektar bezlar
ʼ ʻ
16

guldan tashqarida bo ladi. O simliklarninng nektar ajratishi chetdan changlanishgaʻ ʻ
moslashishidir. Guldagi nektar hidi hasharotlarni o ziga jalb etadi va ular oyoqchalari,
ʻ
qanotlari yordamida guldan-gulga changni olib o tadi va natijada o simliklar chetdan
ʻ ʻ
changlanadi. Bu hodisa tabiatda o simliklarning tashqi sharoitga moslashish
ʻ
imkoniyatini kuchaytiradi va o simliklar turining saqlanib qolishida muhim rol
ʻ
o ynaydi.
ʻ
5-rasm. Asalari guldan nektar olishi
Nektar tarkibida shakar, suv, mineral tuzlar va boshqa moddalar bo ladi. Qandlar
ʻ
murakkab va oddiy holda uchraydi. Ma lumotlarga ko ra, nektarda shakar va suv
ʼ ʻ
miqdori ancha o zgaruvchan bo ladi. Masalan, qizil yo ng ichqanikida 14-71%,
ʻ ʻ ʻ ʻ
jo kanikida 22-72% ni tashkil etadi. Asalni qanday qilib tozalash va navlarga ajratish
ʻ
mumkin. Asal tarkibida ikki xil mexanik aralashma bo ladi: tabiiy va keyin tushgan
ʻ
har xil aralashmalar. Chang va kraxmal zarrachalari, suvo tlari hujayralari, achitqi va
ʻ
boshqalar tabiiy mexanik aralashmalarga kiradi, ularning asalga tushishi asalarichiga
bog liq emas. Boshqa aralashmalar – mum parchalari, yog och, o lgan asalari tanasi
ʻ ʻ ʻ
17

yoki uning qismlari, asalari lichinkasi, yordamchi mayda-chuyda axlat
zarrachalarining tushishi asalarichiga bog liq. Arizordan asal juda toza chiqishi, undaʻ
hech qanday aralashmalar bo lmasligi kerak. Aks holda, ifloslangan asalni tayyorlov-
ʻ
savdo bazalarida tozalashga to g ri keladi, buning uchun asal isitiladi, bu esa uning
ʻ ʻ
sifatini anchagina tushiradi.
Asal ifloslanishining oldini olish uchun asalarichi bir qator qoidalarga rioya
qilishi kerak: asalarilar uchib kira olmasligi uchun asalni oynasi mayda katakli to r
ʻ
bilan to silgan bino ichida haydashi, romlardan asalga yog och parchalari, mum
ʻ ʻ
parchalari tushib ketmasligi uchun mum inlarni ehtiyotlik bilan ochishi, arixonalarni
tekshirish vaqtida uni yerga qo ymasligi kerak, chunki unga tuproq, o t, yog och
ʻ ʻ ʻ
parchalari va boshqalar yopishib qolishi, keyinchalik ular asalga tushib qolishi
mumkin. Ajratilayotgan asal albatta elakdan o tkazilib, asal tindiriladigan bakda
ʻ
saqlanishi kerak. Arizorda yog och yoki temirdan asal tinitgich tayyorlash mumkin.
ʻ
Buning uchun asal tinitgichni isitib, ichiga eritilgan mum quyiladi va mum butun
ichki yuzasini qoplaguncha bak aylantiriladi. Ortiqcha mum to kiladi. Mum qatlami
ʻ
yupqa, mustahkam va tejamli bo lishi uchun asal tinitgichni yaxshi qizitib eritilgan
ʻ
mumni ko proq olish uchun iloji boricha uni tezroq aylantirish kerak. Asalni yaxshi
ʻ
tozalash uchun tinitgich og zining qirralariga yog och tayoqchadan rom tayyorlab
ʻ ʻ
qo yib bak ichiga osilib turadigan sim to r bog lab qo yiladi. Asal qizib ketmasligi
ʻ ʻ ʻ ʻ
kerak, chunki issiqdan ferment va vitaminlar parchalanib ketishi mumkin. Asal
qaynab ketsa, u karamellashib ketadi, bunda invert qand murakkab uglevod karamelga
aylanib, uning rangi va mazasi yomonlashadi. Asalning buzilganini uning diastaza
soni ko rsatadi, bu son asalning fermentativ faolligini, ya ni asaldagi fermentlarning
ʻ ʼ
butligini ko rsatadi. Diastaza soni (10 dan past) bo lsa, bu diastaza, invertaza va
ʻ ʻ
boshqa fermentlarini yuqori haroratda yoki boshqa ta sirlar tufayli buzilganini
ʼ
ko rsatadi. Asalni 60˚C dan yuqori haroratda isitish tavsiya etilmaydi, qisqa vaqtda
ʻ
70˚C gacha isitish mumkin, faqat juda tez sovitish kerak. Asal tiniq oq rangdan
qoramtir ranggacha bo ladi. Asalning mazasi rangiga bog liq holda o zgarib boradi.
ʻ ʻ ʻ
18

To q rangli asal ba zan mazasi jihatdan och ranglisidan yaxshiroq bo ladi. Savdoʻ ʼ ʻ
amaliyotida asalni 3 xil nav – och, qahrabo va to q rangliga bo lish kifoya qiladi.
ʻ ʻ
Hozirgi paytda asal bir xil “tabiiy asal” – deb sotiladi. Bu holat mutlaqo noto g ri,
ʻ ʻ
chunki sifati bo yicha asal juda xilma-xildir. Bir gramm asaldagi diastaza fermenti
ʻ
tomonidan bir soat ichida parchalangan 1 foizli kraxmal eritmasi miqdoriga diastaza
soni deyiladi. Ma lum bir sifatga ega bo lgan asal olish maqsadida har xil navlarni
ʼ ʻ
aralashtirishga kupajirlash deyiladi. Kupajirlash orqali asalning mazasini,
xushbo yligini, rangi hamda quyuq-suyuqligini yaxshilash mumkin. Yurtimizda och
ʻ
rangli asallar – oq quraydan, paxtadan, to q rangli asallar esa tog li hududlardagi
ʻ ʻ
o simliklardan olinadi.
ʻ
Nektarning qayta ishlanib asalga aylanishi. Gulning nektarini asalarilar og iz
ʻ
apparati yordamida asal jig ildoniga so rib oladi va uyaga olib kelgach, xartumi
ʻ ʻ
yordamida uchmaydigan yosh asalari xartumiga beradi. Nektarni qabul qilgan ari esa
uni asal jig ildoniga shimadi, keyin uni qaytadan xartumiga qusadi. Bu jarayon bir
ʻ
necha marta takrorlanadi, natijada nektar asalari jig ildonida invertaza fermentiga
ʻ
boyiydi. Bu ferment murakkab shakarni oddiy meva va uzum shakarigacha
parchalaydi. Keyin bu oddiy shakarlar kataklarga to ldiriladi, ortiqcha suvi bug lanib
ʻ ʻ
parchalanish jarayoni davom etishi natijasida u yetilgan asalga aylanadi.
Tayyor asal solingan kataklar mum qopqoqchalar bilan suvaladi. Asal kimyoviy
tarkibiga hamda shakar eritmasining kontsentratsiyasiga ko ra nektardan farq qiladi.
ʻ
Asal tarkibida 18-20% suv bo lsa, qolgani shakardan iborat. Aksincha nektar tarkibida
ʻ
suv ko p bo lib, bir qismini shakar tashkil qiladi. Nektarni asalga aylantirish
ʻ ʻ
jarayonining biologik mohiyati shundaki, birinchidan, shakarning boyitilgan eritmasi
hisoblangan asal uzoq vaqt saqlanganda ham aynimaydi. Demak qishlov uchun ko p
ʻ
miqdorda asal g amlab qo yish ham uning shu hususiyatiga asoslangan. Ikkinchidan
ʻ ʻ
nektarni asalga aylantirish vaqtida murakkab shakar oddiy shakarga parchalanadi.
Natijada, asalarilar qishlov sharoitida bu oziqni iste mol qilishda ko p oziq va
ʼ ʻ
energiya sarf qilmaydi, ko p axlat chiqarmaydi va ortiqcha bezovtalanmaydi. Asal
ʻ
19

tarkibida oddiy shakarlar bo lib, ularni hazm qilish uchun asalari kamroq energiyaʻ
sarflaydi. Bu esa qishlov davrida asalarilarda kamroq chiqindi ajratish hisobiga
yo g on ichagida kamroq axlat yig ilishiga va asalari oilasining qishlovdan yaxshi
ʻ ʻ ʻ
chiqishiga imkon beradi. Shunday qilib, asalarilarning nektardan asal ishlab chiqarish
hususiyati ularning yashash sharoitiga ajoyib moslashishiga yaqqol misoldir. Demak,
yoz faslida oziq tayyorlash, nektar yig ish bilan qishlash sharoiti o rtasida bog lanish
ʻ ʻ ʻ
mavjudligini tabiatda asalarilarning saqlanishi va ko payishi uchun zarur shart-
ʻ
sharoitning eng muhimi deb hisoblash mumkin.Nektar va asal asalarilarning
oziqlanishida asosiy uglevod manbayi hisoblanadi. Uglevodni asalarilar qishlash
vaqtida ko p talab qiladi. Bahorda va yozda asalarilar tuxumdan ko payayotgan
ʻ ʻ
vaqtda, yosh arilarni tarbiyalashda va mumdan in qurish vaqtida ularga oqsilli oziq
ko p talab qilinadi. Asalarilar gul changidan qayta ishlagan perga oqsil manbayi
ʻ
hisoblanadi. Asalariga oqsil va uglevoddan tashqari yog , mineral moddalar va suv
ʻ
ham zarur. Yog lar pergada bo ladi, mineral moddalarni ular perga va asaldan oladi.
ʻ ʻ
Bahorda va yozning issiq kunlarida asalarilarning suvga talabi ortadi. Suv ularga
lichinkalari uchun oziq tayyorlash hamda o zi iste mol qilishi uchun juda zarur.
ʻ ʼ
Chunki hayot jarayonlarida suvning bir qismi organizmdan chiqib ketadi.
Asalari suvni nektardan oladi va undan tashqari, suv havzalari va suvdonlardan asal
jig ildoniga shimib olib keladi. Mineral moddalar asalari ichagiga asal va perga bilan
ʻ
kiradi.

II.BOB.Asalarining tana tuzulishi va o’simliklar uchun
ahamyati
2.1 Asalarilarni tana tuzulishi
Asalarilarning tana tuzilishi bilan tanishish. Asalarilarning tuzilishi shu
qadar noyob hisoblanadiki, biologiyada asal asalarining tashqi va ichki tuzilishini
o'rganadigan maxsus fan - apiologiya mavjud. Evropada bu atama apidologiyaga
o'xshaydi va barcha turdagi asalarilar bo'yicha tadqiqotlarni o'z ichiga oladi. Hamma
20

hasharotlar tuzilishida umumiylik bo’ladi, ammo har bir sinf doirasida tana
tuzilishining juda xilma-xilligi kuzatiladi. Bu narsa hasharotlar organizmining
rivojlanishidagi o’zgaruvchanlikka va tashqi sharoitga tez moslashish qobiliyatiga ega
ekanligini ifodalaydi. Asalarilar tuzilishiga ko’ra, hasharotlar orasida eng yuqori
pog’onani egallaydi. Ular tanasining tuzilishini yashash sharoitiga moslashishga
yaqqol misol qilib ko’rsatish mumkin. Asalarilar tanasining ustki qaplami xitindan va
boshqa organik moddalardan tashkil topgan. Bunday qoplam ularning ichki
organlarini qurib qolishdan, zaharli moddalar, jumladan, ishqor va kislotalar ta’siridan
saqlaydi. Shu bilan birga qoplamlar tashqi skelet vazifasini bajaradi va unga ichki
organlar birikib turadi.Asalari tanasi uch qismga: bosh, ko’krak va qoringa bo’linadi.
Boshi xitin moddadan iborat bulib, bo’ginlarga bo’linmagan, uchburchak shaklda
(ishchi asalarilarda). Tanasi gorizantal holatda turganda uchburchakning tubi yuqoriga
qaragan bo’lib, uchki tomoni pastga qaraydi. Boshining ikki yon tomonida murakkab
yoki fasetkali ko’zlari joylashgan. Boshining ustki qismida uchburchak shakldagi
uchta oddiy ko’zi, old qismida mo’ylovi bor .
Boshining orqa tomonida ensa teshigi bo’lib u orqali ko’krak qismidan boshga
qizilo’ngach, nerv zanjirining iplari, traxeya naychalari, aorta o’tadi. Ensa teshigidan
pastroqda chuqurcha bo’lib, unda xartumi joylashgan. Boshining pastki qismida
xartumining oldida ikkita yuqorigi jag’ va yakka ustki lab birikkan. Shunday qilib,
asalari boshida ko’rish, hidlash (mo’ylovlar) va qisman sezish organlari va og’iz
apparati joylashgan. Boshining ichida yuqori darajada tuzilgan barcha hayvonlarga
xos eng muxim qismi — bosh miya yoki halqum usti gangliysi joylashgan. U
asalarining butun xatti-harakatini tartibga solib turuvchi asosiy markazdir . Boshi
pishiq xitin qoplami bilan qoplangan. U bosh ichida joylashgan organlarni, avvalo
markaziy nerv sistemasi asosiy qismini himoya qiladi. Bundan tashqari boshqa
funksiyalarni ham bajaradi, masalan, ishchi asalari mum katakchalarga qo’ygan
gulchangni boshi bilan shibbalaydi. Boshining mexanik mustahkamligini faqat ustki
xitin qoplam emas, balki ichki devorlaridagi xitin o’simtalardan hosil bo’lgan skelet
21

ham ta’minlaydi. Bu o’simtalar butsimon shaklda bo’lib, boshining oldingi va orqa
qismlarini birlashtiradi. Erkak va ona asalarilarning boshi ishchi arilar boshidan biroz
farq qiladi. Ona asalarilarning boshi biroz kattaroq va enli bo’lib, ustki yuzasi
yumaloq; uning oddiy ko’zlari boshining o’rta chizig’idan ikki tomonga surilgan va
bir-biriga juda yaqin bo’lib peshanada joylashgan. Erkak asalarilarning boshi deyarli
sharsimon bo’lib, bu murakkab.
6-rasm . Asalarining tuzulishi
Asalarilarning ko’kragi boshqa hasharotlarniki kabi uchta ko’krak segmentidan va
birinchi qorin segmentidan iborat. Birinchi qorin segmentining ko’krak bo’limiga
kirib turishi pardaqanotlilar turkumiga kiradigan hasharotlarning ko’pchiligida
kuzatiladi. har bir ko’krak segmenti ikkita yarim halqadan — orqa yarim halqasi —
tergit, qarin yarim halqasi — sternitdan iborat. Tergit va sternitlar xitin plastinka —
plevrit va xitin plyonka bilan bir-biriga bog’langan. Oldingi ko’krak segmenti, ya’ni
22

old ko’krak kichik bo’lib, bosh bilan harakatchan birikkan. Natijada bosh har
tomonlama harakatlana oladi. Old ko’krak sternitiga bir juft oldingi oyoqlar birikadi.
Ikkinchi ko’krak segmenti — o’rta ko’krak eng katta segment bo’lib, ko’krakning
asosiy qismini tashkil etadi. Buning katta bo’lishiga sabab shuki, unga oyoqlardan
tashkari, asalarining uchishida asosiy ro’l o’ynaydigan oldingi juft qanotlar ham
birikkan bo’ladi.
O’rta ko’krak ichida ko’ndalang va uzunasiga joylashgan yaxshi rivojlangan
muskullar bo’lib, ular uchish vaqtida asalari qanotlarining ishini boshqarib turadi.
Orqa segment — orqa ko’krak biroz soddalashgan (rudimental) bo’lib, yuqorigi
ingichka yarim halqadan va ikkita yon plastinkadan iborat. Orqa ko’krakka ikkinchi
juft qanotlar va uchinchi juft oyoqlar birikadi. Birinchi qorin segmenti ham orqa
ko’krakka birikadi. Qorinning oldingi segmenti orqa tomonga qarab ingichkalashib,
ko’krakni qorin bilan birlashtiradigan tanacha (poya) hosil qiladi. Demak, asalari
ko’kragi harakat organlari — qanotlar va oyoqlar joylashgan bo’lim hisoblanadi.
Asalarilarning qanoti uchburchak shakldagi ikki juft shaffof plastinka bo’lib, o’rta va
orqa ko’krakning yonlariga birikadi. Qanot plastinkalarida paylar bo’lib, ularning
ayrimlari uzunasiga, ayrimlari ko’ndalangiga joylashgan. Bu paylar asalari uchgan
vaqtida uning qanotlarini mustaxkam tutib turadi. Ko’ndalang va uzunasiga
joylashgan paylar bir-biri bilan kesishishidan katakchalar (yacheykalar) hosil bo’ladi.
Qanot ingichka tomoni bilan ko’krak bo’limiga birikadi. Qanot ko’krakka birikkan
joyda xitin plastinkalar — skleritlar bor .
Oldingi qanotning asosida to’rtta sklerit bor. Qanot ikki xil – to’g’ri va qiyshiq
muskullar yordamida harakatlanadi. To’g’ri muskullar bevosita qanotning asosiga
birikadi va ular yordamida uchish vaqtida oldinga, uchmagan vaqtda orqaga
harakatlanadi. To’g’ri muskullar yaxshi rivojlanmagan bo’lib, o’rta ko’krakning yon
tomoniga birikadi. Qiyshiq muskullar juda yaxshi rivojlangan bo’lib ko’krakning
asosiy Qismini egallaydi. Ular qanotning asosiga birikmaydi.
23

7-rasm. Asalari qanotining korinishi
Qiyshiq muskullar ko’krakning yon tomoniga yaqin joylashgan orqa qorin
muskullariga va ular o’rtasiga joylashgan ko’ndalang muskullarga bo’linadi. Orqa
qorin muskullari qisqarganda, ko’krakning orqa yarim halqasi pastga tushadi. Bunda
qanotning asosi pastga tortilib plastinkasi yuqoriga ko’tariladi. Ko’ndalang muskullar
qisqarganda orqa yarim halqa do’ngroq ko’tarilib, qanot tomiri va uning plastinkasi
pastga tushadi. O’rta ko’krakdagi pastki yarim halqaning ustki chetidagi do’nglik
yordamida qanotning tashqi cheti yuqoridan pastga qarab 8 soniga o’xshash murakkab
harakat qiladi. Orqa qanotlarining orqa qorin va ko’ndalang muskullari bo’lmaydi.
Shuning uchun bu qanotlar uchishda mustaqil ish bajarmaydi. Orqa qanot chetidagi
maxsus ilmoqlar yordamida oldingi qanotlarga birikadi. Uchish vaqtida oldingi va
orqa qanotlar bitta umumiy plastinka hosil qiladi. Shirasiz va gul changisiz uchganda
asalarining uchish tezligi soatiga 12,5—33 km bo’ladi. Yuk bilan arixonaga
qaytayotganda esa uchish tezligi o’rtacha 17,5 kilometrga teng.
24

Voyaga etgan asalari qanotlarining ustki va pastki plastinkalari oralig’ida qon
stirkulyastiya qilishi va nerv sistemasi borligi tasdiqlangan. Demak, asalari ta-
nasidagi moddalar almashinuvi jarayonida qanotlarning aloqasi yuk, deyish xato
bo’ladi. Shuning uchun urg’ochi asalari qanotlarini kalta qilib kesishda —
manipulyastiyada juda ehtiyot bo’lish kerak. Asalarilarning oyog’i bo’g’imlarga
bo’lingan 3 juft bo’lib ko’krak bo’limida joylashgan. Ular bir necha bo’g’imdan
iborat. Son orqali oyoq ko’krak bo’limiga birikadi. Vertlyug — son suyagining yon
ko’sti tos bilan son o’rtasida joylashgan; to’rtinchi bo’g’im boldir bo’lib, unga oyoq
panjasi birikadi. Panja ham 5 bo’g’imdan tuzilgan, birinchi bo’g’imi qolgan 4 ta
bo’g’imdan kattaroq. Oxirgi bo’g’imi ikki ayri tirnoq bilan tugallanadi. Tirnoqlar
orasida yostiqcha bo’ladi. Tos suyagining ko’krak bo’limi bilan birikishi oyoqlar
faqat oldinga yoki orqaga harakatlanishiga imkon beradi. Son suyakning yon ko’sti
tos bilan shunday birikkanki, oyoqlar faqat yuqoriga va pastga tomon harakatlanadi.
Oldingi oyoqlar o’rta va orqa oyoqlarga qaraganda kalta bo’lib, ko’proq erkin
harakatlana oladi. Old ko’krakdagi pastki yarim halqa (unga oldingi oyoqlar birikkan)
ko’krakning boshqa qismi bilan birikmaganligi hamda u bilan yupqa xitin parda
yordamida birikkanligi ana shunday harakatlanishga imkon beradi.
Ishchi asalarilarning oyog’i harakatlanish organi bo’lishidan tashqari, boshqa
funksiyalarni ham bajarishga moslashgan. Oldingi oyog’i panjasining birinchi
bo’g’imida mo’ylovlari tozalanadigan o’yiqcha bo’ladi. Boldirning uchidan xitin
o’simta chiqadi. U mo’ylov o’yiqchaga tushgan vaqtda uni yopishgan har xil begona
zarrachalardan tozalaydi va o’yiqchani berkitib turadi.
O’rta oyoq boldirining bir uchida ignasimon o’simta—tikancha, pix bo’lib, u
oyog’idagi savatchasida yig’ib kelgan oziq yoki gul changini katakchaga chiqarib
tashlash uchun xizmat qiladi. Ayniqsa asalarilarning orqa oyog’i juda o’zgarib ketgan.
Boldirining tashqi tomonida kichik chuqurcha bo’lib, uning atrofi yoysimon egilgan
xitin tukchalar bilan o’ralgan. «Savatcha» deb ataladigan bu moslamalarda asalari
yig’ayotgan gul changi to’planadi.
25

Asalari panjalarida ham xitin tukchalar bo’lib, ular tanasining har xil qismlari
(bosh, ko’kragi) dagi gul changini supurib tushirishga yordam beradi. Bu tukchalar
ishchi asalari orqa oyog’i birinchi bo’g’imining ichki yuzasida yaxshi rivojlangan,
ular 9—10 ta to’g’ri qator hosil qilgani uchun cho’tka deyiladi. Cho’tkaning
tukchalari orasida butun tanadan supurilib tushirilgan chang yig’iladi. Bundan
tashqari, cho’tka bilan ishchi asalari mum oynachalardan mumli plastinkalarni
chiqarib og’iz qismiga, ya’ni yuqorigi jag’ga o’tkazadi. O’tkir oyog’i panjasining
uchida bir necha kalta dag’al tukchalar bo’lib, ular chang tarog’ini hosil qiladi. Bu
taroq qarama-qarshi oyog’idan gul changini kirib tushirib, boldir bilan panjaning
birinchi bug’imi birikkan joyga keltiradi. Bu yerdan gul changi savatchaga tushadi.
Erkak va ona arilarda bunday moslamalar bo’lmaydi .
Panjasining oxirgi bo’g’imida ikkita tirnoqcha va ularning orasida ishchi
asalarining tekis, silliq yuza ustida siljishi uchun moslashgan yostiqcha bor. Ishchi
asalarilarning oyoqlarida bunday moslama bo’lishi oqsil oziqlar ular hayotida juda
katta ahamiyatga ega ekanligini ko’rsatadi. Gul changi bunday oqsil oziq manbai
hisoblanadi.
Asalarilarning qorni. Ishchi va ona asalarilarning qorni tashqi ko’rinishidan bir-
biridan farq qiladigan oltita, erkak arida esa yettita halqa yoki segmentdan tashkil
topgan. Oltita asosiy halqadan tashqari, birinchi qorin halqasi (oraliq segment)
ko’krak bo’limiga kirib turadi. Shuning uchun ko’krak va qorinni ajratib turadigan
bog’lagich aslida birinchi va ikkinchi qorin segmenti o’rtasidagi chegara hisoblanadi .
Qorinning orqa segmentlari tagida (sakkizinchi) rudimentar segment bo’lib, u
ikkita plastinka va stigmalardan iborat. Qorinning har bir segmenti ikkita yarim
ketgan halqadan tashkil topgan bo’lib, kattarog’i orqa yarim halqa yoki tergit,
kichikrog’i sternit deb ataladi. Bu ikkita yarim halqalar ingichka xitin parda
yordamida bir-biriga birikadi. Har bir qorin halqasi ham qo’shni halqa bilan shunday
xitin parda yordamida bog’lanib turadi va o’z navbatida oldingi halqa ta-giga biroz
kirgan bo’ladi. U qorinning eniga va bo’yiga kengayishiga imkon beradi. Qorin
26

hajmining kattalashishi biologik ahamiyatga asalarilarning qornida asosan ovqat
hazm qilish organlari joylashgan, erkak va ona arilarda asa qorinning ko’p qismini
jinsiy a’zolar egallagan. Asalari jig’ildoni nektar, asal va suv bilan to’lganda, uning
hajmi kattalashishi, qish bo’yi asalarining orqa ichagi chiqindi bilan to’lishi qornining
kattalashishiga sabab bo’ladi. Endigina uyadan chiqqan ona arining qorni uzunchoq
bo’lib ko’rinadi, chunki u metamorfozdan keyin darrov ichagini chikindidan bushatib
ulgurmaydi.
Asalarilar qorni yordamida nafas olish harakatlarini bajaradi. Uchib kelib arixona
oldiga qo’yilgan taxtaga qo’ngan asalarini kuzatganda buni ko’rish mumkin: uning
qorin halqalari ichkariga, bir-birining tagiga kirib-chiqib turadi. Qorinning nafas olish
harakatlari bir segmentning tergit va sternit muskullar qo’shni segmentning tergit va
sternit muskullari bilan birikkanligi tufayli amalga oshadi. Oxirgi qorin segmentlari
orasida nishi, anal teshigi va jinsiy teshik joylashgan. Tanacha birinchi qorin
segmentining orqa qismi bilan ikkinchi qorin segmentining oldingi qismidan tuzilgan.
qorinning tanacha yordamida ko’krak bo’limi bilan birikishi, tergit va sternitlarning
bir-biri bilan birikish xususiyatlari asalari tanasining egiluvchan bo’lishi, bu esa
ishchi asalarilar bajaradigan ko’p murakkab funksiyalarni amalga oshirish uchun
zarur shart-sharoitdir.
Erkak asalari quyidagi elgilari bilan farq qiladi: qornining orqa tomonida yettinchi
tergit yaqqol ko’rinib turadi (birinchi segmentni xisoblamaganda), chunki u ko’krak
bo’limiga kiradi va bu segmentning sternitlari faqat biqin tomondan kichik plastinka
shaklida ko’rinadi, sakkizinchi tergit kuchsiz xitinlashgan, yaxshi rivojlanmagan,
lekin sterniti rivojlangan bo’lib, ikki juft plastinkasi bor. Bu plastinkalar orasida jinsiy
teshik bor. Juftlashish vaqtida erkak asalarining qo’shilish organi shu ikki plastinka
orasidan tashqariga ag’dariladi.
Ishchi asalarilar 3—6-sternitlarida (qorin yarim halqalarida) ikkitadan ingichka
yuzasini yupqa plastinkaga o’xshagan mum qoplagan ochiq rangli xitin uchastka
27

bulib, ular mum oynachalar deb ataladi, Mum oynachalarning tagida (ichki tomonida)
shakli o’zgargan teri osti hujayralari bo’lib, ular mum ajratish xususiyatiga ega.
Asalarilarning nish a’zolari. Qorinning eng oxirgi halqasi tagida joylashgan; o’rta
qism, ya’ni chanacha va u bilan harakatchan birikkan ikkita stilet, chanachaning ikki
tomonidan joylashgan uchta xitin plastinka, ikkita - katta Hamda kichik zaxar bezidan
tashqil topgan. Chanacha xitindan tuzilgan, old tomoni kengroq, orqa tomoni torroq
bo’ladi. Uning oldidan ikki tomonga qarab ingichka xitin shoxchalar- chanachaning
yarim doira o’simtalari yo’nalgan. Ona arining nishidagi chanacha egik shaklda
bo’lib, uning ostida uzunasiga ketgan tarnovcha bor. Stiletlar ingichka ignasimon xitin
tayoqchalar bo’lib, uchida kertikchalari bor. Ishchi asalarilarda 10 ta, ona arida 5 ta
kertikcha bo’ladi. Ari chaqqan vaqtda stiletlar chanacha tashqarisiga chiqib
sanchiladi. Chanachaning pastki qismida maxsus do’nglik bo’lib, unga qarama-qarshi
joylashgan stiletning ustki yuzasida kesma bor. Stiletlar shu kesmalari yordamida
chanachaning do’ngligi bilan birikadi, natijada ular faqat chanacha bo’ylab uzunasiga
harakatlana oladi. Chanachaning ikki tomoniga joylashgan birinchi juft xitin
plastikalar uzunchoq plastinka deb ataladi. Ular chanachaning shoxchalari bilan
harakatsiz xolda birikkan bulib, uchida tuk bilan qoplangan nozik o’simtalar bor, bu
nishning changalidir. U orqali asalari nishi tekkan narsadan seziladigan ta’sir-larni
qabul qiladi. Ba’zan nish changali g’ilof deb ham ataladi. Ikkinchi juft uchburchak
plastinkalarning yuqorigi uchi stiletlar bilan va pasti uchinchi juft kvadrat plastinkalar
bilan birikkan. Nish chanachasi zahar bezlari bilan bog’liq, bo’ladi. Katta zaxar bezi
— uzun ipsimon va ikkiga ajralgan naychali qismdan va kengaygan joy — zaxar
to’planadigan rezervuardan iborat. Ipsimon qismda zaharli sekret ishlab chiqariladi.
Ari chaqmaguncha bu zahar rezervuarda saqlanadi. Ishchi asalari katta zaxar bezining
uzunligi 9— 20 mm, ona ariniki 30—49 mm bo’ladi. Kichik zaxar bezi kalta naycha
bo’lib, chanachaning asosiga ochiladi. Nish a’zoning ishi kuyidagicha: kvadrat
plastinkalar bilan bog’langan muskullar nerv ta’sirlanishi orqali kvadrat plastinkalarni
va ular bilan bog’liq Bo’lgan uchburchak plastinkalarni, ular esa uz navbatida
28

stiletlarni harakatga keltiradi va nish chanacha bo’ylab surilib borib sanchiladi. Zaxar
bezlarining sekreti chanachaning pastki kismidagi tarnovcha orqali jaroxatga tushadi.
Asalarilar odam yoki boshqa sut emizuvchilarga, ba’zi hayvonlarga nishini sanchgan
vaqtda stiletlar orqaga qaratilgan kertigi tufayli jarohatga sanchilib qoladi va asalari
uni chiqarib ololmaydi. Natijada nish uzilib qoladi va ari biroz vaqtdan keyin nobud
bo’ladi.
Asalari zaxarining hidi boshqa asalarilarni hayajonlantiradi. Shuning uchun ular
chaqishidan saqlanish maqsadida yuzga sim to’r tutish, asalarilar bilan osoyishta
muomala qilish, asalarichi xodim shaxsiy gigiena va sanitariya qoida-lariga rioya
qilishi kerak. Shamolli va bulutli kunlarda asalarilar uyasini qurish tavsiya etilmaydi.
Adabiyotdan ma’lum bo’lishicha, asalari zaxari revmatizm va boshqa ba’zi
kasalliklarni davolashda yaxshi natija bergan. Asalari zaxari — apitoksin (lotincha
apis — asalari, grekcha toksikon — zaxar degan suzlardan olingan) meditsi-nada
qo’llaniladi. dorixonalarda apitoksin preparata ampula va moy xolida sotiladi. Rossiya
Sog’liqni saqlash ministrligi Ilmiy kengashi 1959 yili asalari zaxarini ba’zi
kasalliklarni davolashda qo’llash haqidagi doimiy instrukstiyani tasdiqlagan.
2.2 Asalarilarni o’simliklar uchun ahamyati
Asal asalari ko'plab o'simlik turlarining salomatligi va omon qolishi uchun juda
muhimdir. Ular o‘z koloniyalarini oziqlantirish uchun nektar va gulchang izlab guldan
gulga ko‘chib o‘tganlarida, ular bir gulning erkak jinsiy a’zolaridan boshqa gulning
urg‘ochi jinsiy a’zolariga beixtiyor o‘tqazib, urug‘lanish va urug‘ hosil bo‘lishiga olib
keladi. Changlanish deb nomlanuvchi bu jarayon son-sanoqsiz o'simlik turlarining
ko'payishi va o'sishi uchun zarurdir, jumladan, bizning dietamizning muhim qismini
tashkil etuvchi ko'plab mevalar, sabzavotlar va yong'oqlar. Darhaqiqat, asal asalarilar
dunyo ekinlarining uchdan bir qismidan ko'prog'ini changlatishlari taxmin
qilinmoqda. Bunga bodom, olma, avakado, ko'k, gilos, bodring, poliz, shaftoli, qovoq
va qulupnay kabi ko'plab iqtisodiy ahamiyatga ega ekinlar kiradi. Asal asalarilar va
boshqa changlatuvchilar yordamisiz, bu ekinlarning hosildorligi va sifati
29

yomonlashishi mumkin, bu esa narxlarning oshishiga va iste'molchilar uchun
mavjudlikning pasayishiga olib keladi. Ammo asal asalarilarning o'simliklar uchun
ahamiyati faqat oziq-ovqat ishlab chiqarishdan tashqarida. Changlanish tabiiy
ekotizimlarning salomatligi va xilma-xilligini saqlash uchun ham juda muhimdir.
Ko'pgina yovvoyi o'simliklar, shu jumladan yovvoyi tabiat uchun oziq-ovqat manbai
bo'lib xizmat qiladigan ko'plab o'simliklar o'z populyatsiyalarini ko'paytirish va
saqlash uchun changlatuvchilarga bog'liq. O'z navbatida, bu o'simliklar hasharotlar,
qushlar va boshqa hayvonlarning keng doirasini yashash va oziq-ovqat bilan
ta'minlaydi, ko'plab murakkab ekologik jamoalarning asosini tashkil qiladi. Afsuski,
asalarilar va boshqa changlatuvchilar zamonaviy dunyoda yashash joylarini yo'qotish,
pestitsidlar ta'siri, kasalliklar va iqlim o'zgarishi kabi ko'plab tahdidlarga duch
kelishmoqda. Natijada, so'nggi yillarda ko'plab asalarilar soni kamaydi, bu qishloq
xo'jaligi va tabiiy ekotizimlarning uzoq muddatli salomatligi haqida tashvishlanishga
olib keldi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun ko'plab tashkilotlar va shaxslar
asalarilar va boshqa changlatuvchilarning sog'lig'ini himoya qilish va
mustahkamlashga harakat qilmoqdalar. Bunga yashash muhitini yaratish va saqlash,
pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish va barqaror dehqonchilik amaliyotini targ'ib
qilish bo'yicha sa'y-harakatlar kiradi. Ushbu muhim hasharotlarni qo'llab-quvvatlash
uchun chora ko'rish orqali biz barchamizni qo'llab-quvvatlaydigan o'simliklarning
salomatligi va mahsuldorligini ta'minlashga yordam bera olamiz. Asal asalarilarni
qo'llab-quvvatlashning bir usuli - bizning bog'larimiz va jamoat joylarida
changlatuvchi o'simliklarni ekishdir. Bu o'simliklar asalarilar va boshqa
changlatuvchilar uchun nektar va gulchang manbai bo'lib, bu hasharotlar uchun
muhim yashash va oziqlanish joylarini yaratishga yordam beradi. Yana bir muhim
qadam pestitsidlardan, ayniqsa asalarilar va boshqa changlatuvchilar uchun zaharli
moddalardan foydalanishni kamaytirishdir. Bunga faqat kimyoviy pestitsidlarga
tayanmasdan, zararkunandalarga qarshi kurashning turli usullaridan foydalanishga
30

qaratilgan integral zararkunandalarga qarshi kurash usullaridan foydalanish orqali
erishish mumkin.
Asal asalarilar va boshqa changlatuvchilarni qo'llab-quvvatlashda ta'lim va
xabardorlikni oshirish ham muhim rol o'ynashi mumkin. O'zimizni va
hamjamiyatimizni changlatuvchilarning ahamiyati va ular duch keladigan tahdidlar
haqida o'rgatish orqali biz ularning sog'lig'ini himoya qiladigan va rag'batlantiradigan
siyosat va amaliyotlarni qo'llab-quvvatlashga harakat qilishimiz mumkin. Ushbu sa'y-
harakatlardan tashqari, ko'plab tadqiqotchilar asalarilar, o'simliklar va ularning atrof-
muhit o'rtasidagi murakkab munosabatlarni yaxshiroq tushunish ustida ishlamoqda.
Ushbu o'zaro ta'sirlarni o'rganish orqali biz ushbu hayotiy turlarni himoya qilish va
qo'llab-quvvatlash bo'yicha yangi strategiyalarni ishlab chiqishimiz va qishloq
xo'jaligi va tabiiy ekotizimlarning doimiy salomatligi va mahsuldorligini
ta'minlashimiz mumkin.
Shuni ta'kidlash kerakki, asalarilar bizning o'simlik tizimlarimiz salomatligi va
mahsuldorligiga hissa qo'shadigan ko'plab changlatuvchilardan biridir. Asalarilar,
kapalaklar, kuya va pashshalar kabi boshqa hasharotlar ham qushlar, yarasalar va
boshqa hayvonlarning ko'p turlari changlanishda muhim rol o'ynaydi.
Shuning uchun changlatuvchilarni qo'llab-quvvatlash bo'yicha harakatlar faqat
asalarilarga e'tibor qaratishdan ko'ra, ushbu turlarning barchasini qamrab olishi kerak.
Bunga turli xil changlatuvchilar uchun yashash muhiti va oziq-ovqat manbalarini
yaratish, pestitsidlardan foydalanish va boshqa zararli amaliyotlarni kamaytirish
hamda changlatuvchilar salomatligini qo'llab-quvvatlovchi barqaror qishloq xo'jaligi
va yerni boshqarish amaliyotlarini targ'ib qilish kiradi.
So'nggi yillarda asalarilar populyatsiyasining kamayishi changlatuvchilarning
ahamiyatiga va ular duch keladigan tahdidlarga e'tiborni kuchaytirdi. Ushbu pasayish
sabablari murakkab va ko'p qirrali bo'lsa-da, pestitsidlardan foydalanish va yashash
joylarini buzish kabi inson faoliyati muhim rol o'ynashi aniq. Biroq, umid qilish
uchun sabab bor. Ko'plab shaxslar, tashkilotlar va hukumatlar changlatuvchilarni
31

qo'llab-quvvatlash va ularning sog'lig'ini mustahkamlash uchun choralar ko'rmoqda.
Misol uchun, ba'zi fermerlar changlatuvchilarni qo'llab-quvvatlash va ekinlarning
hosildorligini saqlab qolish uchun qo'lqopli ekinlarni ekish va pestitsidlardan
foydalanishni kamaytirish kabi changlatuvchilar uchun qulay dehqonchilik
amaliyotlarini amalga oshirmoqda. Bundan tashqari, butun dunyo hukumatlari
qonunchilik va siyosat choralari orqali changlatuvchilarni himoya qilish uchun
choralar ko'rmoqda. Misol uchun, ba'zi mamlakatlar asalarilar uchun zararli bo'lgan
ba'zi pestitsidlardan foydalanishni taqiqlagan yoki cheklagan va ko'pchilik odamlarni
changlatuvchilarning ahamiyati va ularni qo'llab-quvvatlashga qanday yordam berishi
haqida tushuntirish uchun jamoatchilikni tushuntirish kampaniyalarini boshlagan.
Odamlar o'z jamoalarida asalarilar va boshqa changlatuvchilarni qo'llab-
quvvatlashning ko'plab usullari mavjud. Bog'ingizda yoki balkoningizda
changlatuvchi o'simliklarni ekish asalarilar va boshqa changlatuvchilar uchun nektar
va gulchang manbai bilan ta'minlashning ajoyib usuli hisoblanadi. Shuningdek, siz
mahalliy asal yoki boshqa asalarichilik mahsulotlarini sotib olib, mahalliy
asalarichilarni qo'llab-quvvatlashingiz mumkin.
Bog'ingizda yoki mulkingizda pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish yana bir
muhim qadamdir. Buning o'rniga, changlatuvchilarni himoya qilishda
zararkunandalarga qarshi kurashish uchun hamroh ekish kabi zararkunandalarga
qarshi kurashning tabiiy usullaridan foydalanishni o'ylab ko'ring. Changlatuvchilar
salomatligini rag'batlantiradigan siyosat va amaliyotlarni qo'llab-quvvatlash ham
muhimdir. Bunga pestitsidlarni taqiqlash yoki cheklovlarni qo'llab-quvvatlash, erni
barqaror boshqarish amaliyotini targ'ib qilish va changlatuvchilar salomatligi va
muhofazasi bo'yicha tadqiqotlarni qo'llab-quvvatlash kiradi. Changlatuvchilarning
ahamiyati va ular duch keladigan tahdidlarni o'rganish va bu bilimlarni boshqalar
bilan baham ko'rish orqali biz changlatuvchilarni himoya qilish va saqlash uchun
32

harakatni shakllantirishga yordam bera olamiz.
8-rasm. Asalarini gulni changlatish jarayoni
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, asalarilar va boshqa changlatuvchilar
sayyoramizning o'simlik tizimlari va ekotizimlarining salomatligi va mahsuldorligi,
shuningdek, bizning farovonligimiz uchun muhim rol o'ynaydi. Ushbu muhim turlarni
qo'llab-quvvatlash bo'yicha chora ko'rish orqali biz o'zimiz va kelajak avlodlar uchun
yanada barqaror va barqaror kelajakni qurishga yordam bera olamiz.
Xulosa
Mamlakatimiz iqtisodiyotining shakllanishi, rivojlanishi va yanada rivojlanishi
va yanada takomillashuvida tabiiy resurslarning o’rni beqiyos. Ayniqsa, asalarilar
nektar to’plash bilan birgalikda qishloq xo’jalik ekinlarining hosildorligini oshirishda
ham samarali ta’sir ko’rsatadi. Ular yordamida gullari changlangan ekinlar
hosildorligi sezilarli tarzda oshadi.
33

Asal asalarilar o'simliklarning changlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydigan
uchuvchi hasharotlar bo'lib, ularni ko'plab ekotizimlarning muhim qismiga
aylantiradi. Ularning o‘ziga xos tuzilishi, jumladan, maxsus tuklari, oyoqlari va og‘iz
a’zolari o‘simliklar orasiga gulchanglarni tarqatishda gullardan nektar va
gulchanglarni to‘plash imkonini beradi. Ushbu changlatish jarayoni o'simliklarning
ko'payishi va meva va urug'larni ishlab chiqarish uchun juda muhimdir. Asal asalari
odamlar va boshqa hayvonlar uchun qimmatli oziq-ovqat manbai bo'lgan asal ishlab
chiqarishda ham muhimdir. Bundan tashqari, ular ekinlarni changlatib, turli xil
dorivor va kosmetik maqsadlarda qo‘llaniladigan asal mumi, propolis, shohona sutini
ishlab chiqarish orqali iqtisodiyotga hissa qo‘shadi. Afsuski, asal asalari
populyatsiyasi so'nggi yillarda yashash joylarining yo'qolishi, pestitsidlardan
foydalanish, kasalliklar va parazitlar tufayli kamayib bormoqda. Bu pasayish atrof-
muhit va qishloq xo'jaligiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi, chunki ko'plab ekinlar omon
qolish uchun asalarilarning changlanishiga bog'liq. Qishloq xo‘jaligi usullarini
qo‘llash, yashash joylarini tiklash, kasalliklar va parazitlarni davolashning yangi
usullarini tadqiq qilish orqali asalarilar populyatsiyasini himoya qilish va saqlash
bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Asal asalarilarni va ularning ekotizimdagi muhim
rolini saqlab qolish uchun harakat qilib, biz sayyoramizning doimiy salomatligi va
mahsuldorligini ta'minlashga yordam bera olamiz. Asal asalarilar ijtimoiy hasharotlar
bo'lib, ular yuqori darajada tashkil etilgan koloniyalarda yashovchi bo'lib, har bir
koloniya malika ari, ishchi asalarilar va dronlardan iborat. Malika ari tuxum qo'yish
va koloniya tartibini saqlash uchun javobgardir, ishchi asalarilar esa nektar va
gulchanglarni to'playdi, yoshlarga boqib, koloniyani himoya qiladi. Erkak asalarilar
bo'lgan dronlar malika bilan juftlashish uchun javobgardir. Asal asalari
koloniyalarining o‘ziga xos tuzilishi samarali muloqot qilish va mehnat taqsimotini
amalga oshirish imkonini beradi, asalarilar o‘z yoshi va tajribasidan kelib chiqqan
holda muayyan vazifalarni bajaradi. Misol uchun, yosh asalarilar zotga moyil bo'lib,
gulchanglarni to'playdi, kattaroq asalarilar esa nektar izlashga e'tibor beradi. Asal
34

asalarilarning o'simliklar uchun ahamiyatini oshirib bo'lmaydi. Ular turli xil ekinlarni,
jumladan, meva, sabzavotlar va yong'oqlarni changlatish uchun javobgardir. Asal
asalarisiz bu ekinlarning ko'pchiligi ko'paya olmaydi, bu esa oziq-ovqat ishlab
chiqarish va oziq-ovqat xavfsizligini sezilarli darajada pasayishiga olib keladi.
O'simliklar uchun ahamiyatidan tashqari, asalarilar muhim madaniy va tarixiy
ahamiyatga ega. Ular ming yillar davomida odamlar tomonidan xonakilashtirilgan va
ularning mahsulotlari oziq-ovqat va dori-darmonlardan diniy marosimlar va madaniy
bayramlargacha turli xil usullarda ishlatilgan.
Xulosa qilib aytganda, asalarilar bizning ekotizimimiz va oziq-ovqat
tizimlarimizda muhim rol o'ynaydigan qiziqarli va muhim mavjudotlardir. Ularning
o'ziga xos tuzilishi va xatti-harakati o'simliklarni samarali changlatish imkonini
beradi, shu bilan birga asal va asal mumi kabi qimmatbaho mahsulotlarni ishlab
chiqaradi. Asal asalari populyatsiyasini muhofaza qilish va saqlash uchun atrof-muhit
va insoniyat jamiyati manfaati uchun harakat qilishimiz juda muhimdir.
35

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. I.A.Karimov ”Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi” Toshkent 1997.4-b
2. Sh.M.Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil,qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak” Toshkent
–”O’zbekiston”2017.1-b
3. Н .Ф. Крахотин “O’zbekistonda asalarichilik” Toshkent-“Mehnat”-1991.7-8-b
4. Таранов Г. Ф. “Биология пчелиной семъи”, М: 1961г 10-17л
5. Abdullaev “Tarmoq taraqqiyoti: bolchilik”, “Xorazm” nashriyoti,
6.O. Mavlonov , O. Usmonova , Z. Norboev , H . Rasulov . “Umurtqasiz-lar
zoologiyasi ”, “O’qituvchi” Nashriyoti Tosh – 1992 y.
7. T. Tilovov , S . O’roqov. “Hashorotlar olamida”, “O’qituvchi” Tosh-1984 y.
8.O.Mavlonov, Sh.Xurramov, X.Eshova, “Umurtqasizlar zoologiyasi”,Toshkent.2006
9. Abdurahm Qulmamatov, “Umurtqasizlar zoologiyasidan o’quv-dala amaliyoti”,
“O’qtuvchi”,Toshkent.2009y
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.kutubxona.uz
www.arxiv.uz
www.refarat.uz
www.kitob.uz
36

Asalarichilik

Sotib olish