Ahmad Taroziy va janrshunoslik - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	30.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Ahmad Taroziy va janrshunoslik

Купить

Ahmad Taroziy va janrshunoslik Reja: I. Kirish Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog’a“ asarining birinchi qismi tarkibidagi she’riy janrlar haqida umumiy malumot. II. Asosiy qism: 1. Ahmad Taroziy hayotiy faoliyati va adabiy me’rosi 2. Ahmad Taroziyning “Funun ul- balog’a” asarida janrlar tasnifi 3. Ahmad Taroziyning turkiy janrlarga bo’lgan munosabati Ш . Xulosa 1

I. Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog’a“ asarining birinchi qismi tarkibidagi she’riy janrlar haqida umumiy malumot. Adabiyotshunoslikda adabiy tur va janrlar xususiyati o’zbek mumtoz adabiyotining muhim va ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Zero, badiiy poetika xalq, millat, adabiyotning shakllanish tarixi, takomili g’oyaviy dunyosida o’z ifodasini topgan. Adabiy janrlarda badiiy asarning ham mazmun, ham shakl jihatlari umumlashadi. U mazmun bilan shakl birligini umumlashtiruvchi bir ko’prikdir. Muhimi shundaki, turkiy she’riyat navlari va ularning shakliy xillari XV asrning birinchi yarmi turkiy she’riyati tarkibida bo’lganligini isbotlab turadi. Alisher Navoiy ijodigacha ham o’zbek shoirlari xalq og’zaki she’riyati va aruz orqali paydo bo’lgan rang - barang janrlardan foydalana borganl

qo`llanma yaratishni, o`z risolasida nazariya masalalarining barchasini yoritib, tahlil qilib berishni niyat qiladi, toki uni o`qigan kishilar nazariyadan mumkin qadar to`la ma’lumot va foyda olsinlar... Taroziy o’z kitobini zamon podshosi- Ulug’bekka bag’ishlashga qaror qiladi. Asarning kirish qismi Ulug’bek haqidagi quyidagi ta’rif-tavsif bilan tugallangan:” saltanat daryosining gavhari va ma’dalat konining javhari, saxovat boronining abri va shijoat beshasining babri,farosat spehrining mohi, qayosat mulkining shohi,shohanshohi a’zam,shahriyori a’lam, sohibus-sayful- qalam,ma’dani lutfu karam, moliki riqobi umam,farmondehi turk,arab va ajam,mag’isiddin vad-davron Amir Ulug’bek Ko’ragon…”. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog’a” (“Yetuklik ilimlari”) asari kirishdan tashqari,besh qismd

hukumronligi davrida yashab ijod etgan shoir va adabiyotshunosdir. Taroziy o’sha davrning mashhur shoirlari Lutfiy, Haydar Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiylarga zamondosh bo’lgan. Taroziy faqat turkiy tildagina emas, balki arab va fors tillaridagi adabiyotlar, adabiyot nazariyasiga oid asarlarni ham o’rgangan, ajoyib she’riy namunalar yaratgan. Adabiyotimiz yirik namoyondalaridan biri Z.M. Bobur o’zining “Muxtasar” asarida aruzning rajaz va ramal baxrlari izohida Taroziyning she’rlaridan misol keltirgan bo’lib, baytlardan biri odatdan tashqari cho’ziq va o’ziga xos: Ko’rdi ko’zum sahar chaman ichida bir parivashekim, yuzi gul, tani suman, zulfi binafsha, qaddi sarvi sihiy erdi, lab shakar, Lola o’zidin o’tanib, da'vosidin suman tonib, erdi binafsha bosh solib, sarvu chinoru koj (igna barg

ko’payib borar edi. Binobarin, Taroziyning bu asari o’zbek xalqi ma’naviy va ma’daniy taraqiyoti bilan chambarchas bog’langan edi. 2 . O ’ zbek adabiyotshunoslik tarixida she ’ rshunoslikka doir o ’ zbek tilidagi ilk nazariy qo ’ llanma bo ’ lgan, Ahmad Taroziyning “Funun ul - balog’a” (“Yetuklik ilmlari”) asari kirish qismdan tashqari 5 qismdan iborat: 1-qismda: she’rning g ’ azal, qasida, qit’a, ruboiy, masnaviy, musammat, mustazod, fard va boshqa turlariga keng ilmiy izoh beriladi; 2-qismda : qofiya va radif masalalari o ’ rganilib, qofiya she ’ rning asosiy ekanligi, qofiyasiz she ’ r bo ’ lishi mumkin emasligi ta ’ kidlangan; 3-qismda : badiiy tasvirning tarse’, tashbeh, iyhom, irsoli masal, tazmin, istiora, laff-u nashr, radd ul-matla singari 97 turi turkiy va forsiyzabon shoirlar as

yozuvida nashr etildi. ("O ’ zbek tili va adabiyoti" jurnali, 2002 y., 1—6son; 2003 y., 1—3son). Birinchi qism sharq she’riyatida, xususan, XV asr o’zbek adabiyotida iste’molda bo’lgan she’r turlari (janrlarning) ilmiy tarifiga bag’ishlangan. Shayx Ahmad bu o’rinda, turkiygo’y shoirlarning ijodiy tajribasidan kelib chiqib she’rning o’n turini tan oladi. Shuningdek, bu turlarga ta’rif berishni, ularni she’riy namunalar bilan izohlashni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi: “Bilgilkim, majmui’ shuaro istilohida she’rning aqsomi (qismlari) ul kim mo’tabardur o’n nav kelubdur: qasida, g’azal, qit’a, ruboiy, masnaviy, tarje’, musammat, mustazod, mutavval, fard”. Shundan so`ng, u she’r turlarining mazmuni va uslubiga qarab yana bir necha xillarga bo`lishni izohlaydi. U bu haqda yozadi: “… va

har qaysida agar Tangri azza va jallaga ( Xudoga olqish sano aytish) hamd etsalar oni tavhid derlar; va agar Muhammad Mustafo sallallohu alayhi vassallam bas qilsalar na’t derlar; Agar tangri Hazratimda tazarru qilsalar munojot (Ollohga nola, iltijo) o`qurlar. Va Xulof oyi Roshiddinni manoqib va manqabat derlar. Agar salotin yo umaro va nazarru o`qusalar madh va mithat va tamadduq o`qusalar va agar o`lgan kishini zikr qilsalar marsiya derlar. Agar kimarsani nafrin qilsalar hajv mazammat derlar. Va agar hazil qilsalar mutoyiba derlar… ” 4 deb yozadi. Bar lavhivujudi nuqtai sahv Aftodi mavohiru muqaddam. Dar fotiha hurufi nomat Maktubi xosu ismi a’zam. E’lomu malak turo musallam. Bar go’shai qasri tu himomi Xond ing’azalu baho tarannum. K-ey xasta dilamba novakig’am Barjasta diloni xesh ar h

V-ey bo karmami tu xushu lab yam, V-az bahri kafat g’umamro g’am. (2-band: chin-xam, besh –kam; fath-zam, noqis- mudg’am, jism –yam, yam-g’am) Shayx Ahmad Taroziy bu asarida turli she’r turlari san’atlar bo’yicha ko’plab fors-tojik shoirlari, xususan, Kamol Xo’jandiy she’rlaridan juda ko’p namunalar keltirgan. Bu o’rinda Ahmad Taroziy Kamol Xo’jandiy ijodiga befarq bo’lmaganligini, uning nomini “Madan ul-latoyif” (“Madanlarning eng latifi”) deb ta’riflagani orqali ham anglab olishimiz mumkin. Shuningdek, bu davrda Kamol Xo’jandiy she’rlari butun Movaraunnahrda mashhur bo’lib, keng tarqalgan va sevib mutola qilingan bo’lishi mumkin. Shunisi e’tiborliki, Ahmad Taroziy fors – tojik shoirlarinig ijod namunalarini mukammal o’rganganligi, jumladan, Kamol Xo’jandiyning o’zbekcha she’rlardan namun

ishlatishning poetik asarda tutgan g’oyaviy, estetik o’rnini aniq ko’rsatib o’tadi. “Tarje’ lug’atda “aylantirmoqdur” tarje’ andin iborat turkim, bir ma’noni qaytarib zikr qilurlar…va o’shancha uni takrorlar. Bu arab fusaxosining urfidur, ammo ajam shuarosi nazdida andog’durkim band-band qilib ayturlar, har bandi besh bayt va andin ortuqdur; to o’ngacha bo’ladur har bandning qofiyasi o’zga bandnikidan farq qilur, har band tugaganda bir begona bandni, baytni keltirib o’zga bandga o’tarlar va ul begona baytni tarje’band derlar. Bu bayt uch navdur. Yo bir bayt bo’lib,band oxirida aynan o’shal baytni takrorlar, yo turli baytlar bo’lib, har birining o’ziga xos qofiyasi bo’lur, yo baytlar bir qofiyadava tarje’bandning baytlari miqdorida bo’lurkim, begona baytni yig’salar o’zga bir band bo’lur.Ba

Musammati muxammas besh misra bo’lishi va to’rtinchi misraning oxirida sab’ qilinishi (rang berib, bezab), beshinchi misrada asl qofiyaga ruju’ qilinishi aytib o’tilgan. Masalan, G’amzang o’qina qildi sipar huri pari jon, Ko’k ahli bo’lur ko’rsa qoshing yosini qurbon. La’ling g’amida ko’zdin oqar shomi sahar qon, Bu javru jafokim, qiladur jonima hijron, O’lmak bu tiriklikdin o’libtur manga oson. Musammati musaddas besh misrada saj’ saqlanib, oltinchi misrada boshqa qofiya keltirish mumkin. Ahmad Taroziy musammatning musamman turi xususida “… she’rni sakkiz qism qilurlar. Yetti qismini musabba’ qilib, sakkizinchi qismida asl qofiyaga kelurlar. Misoli bu shakl: Chu qilding ixtiyori ishq, ey dil, Ko’zing och, kel o’zinga bo’lma g’ofil. Padid ermas chu bu daryoga bu sohil, O’zing sen avvalo o’

davr she’riyatining mo’jaz janrlari sanalmish qit’a, ruboiy, fard kabilar haqida ham ma’lumot keltiradi. Masalan, qit’ani avvalgi misrasida qofiya bo’lmaydi va ikki baytdan iborat bo’ladi degan holda Mavlono Lutfiy, Ibn Yamin, Xoji Kindiy, Mirzo Boysung’ur kabi turkiygo’y shoirlarning qit’alaridan namunalar keltiradi Xususan, Ahmad Taroziyning zamondoshi bo’lmish Xoji Aqcha Kindiyning qit’asidan namuna keltirgan: Mushkdur ul zulf umri daroz, Yo bo’libtur umri tor-tor. Qildi-ar qilsa qalam naqqoshi Chin, Ul qachon og’zing bikin tor-tor. Ahmad Taroziy asarda lirikaning yana bir mo’jaz janri bo’lmish fardlarni ham keltirib o’tadi. “Fard ikki misra bo’lur avvalgi misrasida qofiya bo’lmas. Misoli bu tarz: Bordur umidimki Sa’d etgaylar emdi tole’im Baski yalqitti falak ahlini avg’onim mening.” A

Alisher Navoiyning fikrlarini Zahriddin Muhammad Bobur o’zining “Muxtasar” asarida yanada rivojlantiradi. “Bilgilki ruboiykim dubaytiy va tarona ham derlar…” 7 degan holda uning vaznini belgilaydi. Ahmad Taroziy ruboiyni hosi (hissiy) va musarraf (tarona) navlari haqida so’z yuritish bilan birga, ruboiyning yana bir turini keltiradi: “Va ruboiyning yana bir na’vei ta’qe bo’lur oni mujannas derlar. Aningdek bo’lurkim ruboiyning qofiyasinda tajnis rioya qilurlar va bu turk shoirlarining ixtirosidur. Muni turklar tuyug’ derlar”deb XV asr birinchi yarmida ijod qilgan Muhammad Temur Bug’ro, Xoji Aqcha Kindiy kabi shoirlarning mujannaslaridan namunalar keltiradi: “Bergil ey siminzaqan, ilik manga, Necha yoshi bo’lg’udsan? Ilik manga Dardingiz darmoni jonimdur mening Saqinurlar bilmagan ilik mang

Mo’g’il xonlari va sultonlari adabiy majlislarida, she’riy aytishuvlarda tuyuqlardan foydalanishlarini xabar beradi. U tuyug’ necha navdur? Degan savolni qo’yib, javob tarzda misrada qofiya ishlatiladigan a-a-b-a shaklida qofiyalanadigan turidan tashqari, olti xil turini sanab o’tadi. Ularning har birini turkiygo’y shoirlarning ijod namunalari orqali izohlaydi. Demak, Ahmad Taroziy ruboiyning bir turi deb qaragan tuyuq- mujannaslar Alisher Navoiyning “Mezon ul-avzon”, Zahriddin Muhhamad Boburning “Muxtasar” asarlarida turklarga xos bo’lgan tuyuq janri alohida janr sifatida navlarga ajraladi. Bir janr, ya’ni tuyuq janri haqida ikki xil qarashning paydo bo’lishi, Alisher Navoiy va Z.M.Bobur o’z asarlarida tuyuqni mustaqil janr sifatida keltirishganligi,Ahmad Taroziy esa tuyuqga ruboiyning bi

tuyug’ derlar”deb XV asr birinchi yarmida ijod qilgan Muhammad Temur Bug’ro, Xoji Aqcha Kindiy kabi shoirlarning mujannaslaridan namunalar keltiradi: “Bergil ey siminzaqan, ilik manga, Necha yoshi bo’lg’udsan? Ilik manga Dardingiz darmoni jonimdur mening Saqinurlar bilmagan ilik manga” (Bu tuyuqda birinchi misradagi “ilik” - qo’l ma’nosini; ikkinchi misradagi “ilik”- aytmoq ma’nosini, to’rtinchi misradagi “ilik”- el, xalq ma’nosidadir.) Ahmad Taroziy keltirgan tuyuq – mujannas va ruboiy janrlari xususidagi to’laroq va aniq ma’lumotlarni Alisher Navoiyning va Zahriddin Muhammad Boburning ilmiy asarlari orqali bilishimiz mumkin. Bu o’rinda Alisher Navoiy va Bobur tuyiq janrini Ahmad Taroziy singari turklarga xos janr sifatida tilga oladi. Alisher Navoiy “Mezon ul –avzon” asarida tuyuq janrin

navlarga ajraladi. Bir janr, ya’ni tuyuq janri haqida ikki xil qarashning paydo bo’lishi, Alisher Navoiy o’z asarlarida tuyuqni mustaqil janr sifatida keltirishganligi,Ahmad Taroziy esa tuyuqga ruboiyning bir turi sifatida munosabat bildirishi bu ijodkorlarning janrga turlicha yondoshganliklaridan dalolatdir.Ahmad Taroziyning tuyuqga ruboiyning bir turi deb munosabat bildirishining boisi shundaki,Taroziy Qays Roziy singari she’r janrlarini belgilashda vaznni asosiy me’zon deb hisoblamaydi.Navoiy esa, aksincha she’r navini vaznga qarab belgilaydi.Taroziy tuyuqni ruboiyning bir turi sifatida qarqshiqa sabab shundaki, ruboiy va tuyuq janrlari to’rt misradan tashkil topadi. Shuningdek, qofiyalanish tizimi ham bir xil bo’ladi, ya’ni a-a-b-a yoki a-a-a-a tarzda. Ahmad Taroziy shu jihatlarni e’ti

tilida ham she’r yozgani bahsli, bo’lib E. Shodiyevgina bu masalaga ijobiy qarar edi. Ahmad Taroziyning “Funun ul- balog’a” asari bir qancha ijodkorlarning hayoti va ijodiy jarayonlaridagi tushunmovchiliklarga aniqlik kiritdi. Xususan, Ahmad Taroziy Mavlono Lutfiyning g’azallariga murojad qilar ekan, “Lutfiy shoshiy” “Shoshlik (toshkentlik) Lutfiy” deya aytib o’tadi. Ushbu asar adabiyotshunoslarga ma’lum bo’lmagan paytgacha Lutfiyni hirodlik deb bilar edilar. XV birinchi yarmida yashab ijod etgan nomdor shoirlardan biri- Sakkokiyning hayoti va adabiy faoliyati haqida Ahmad Taroziyning “Funun ul – balog’a”si uning yashagan davri, adabiy faoliyati va XV asr adabiy hayotida tutgan o’rni hususida birmuncha ma’lumot beradi. Shayx Ahmad Taroziy shoirni “Majja’ ul- aql”, ”Zahir ul- mutaaxxirin”,d

1. Ahmad Taroziy. Funun ul-balog’a // O`zbek tili va adabiyoti jurnali, 2002, 2003 y sonlari. 2. Orzubekov R. O’zbek lirik sheriyati janrlari. Fan. T., 2006 y, 236-38- b. 3. Z.M. Bobur “Muxtasar”. T., 1971 y, 69-71-b. 4. A. Navoiy. Mezon ul-avzon. Asarlar 14-tom. T.,157-b. 5. Hayitmetov A., Mirzayev T. Olimning noyob tuhfalari. //O’zbek tili va adabiyoti, 1993 y, 5-6-sonlar. 6. Atoulloh Husayniy. Badoiy us– sanoe. Т .: G’.G’. NAS, 1981. 12-34- betlar. 7. Qarang: O`zbek tili va adabiyoti jurnali, 2002 -yil 1-son 70-86 betlar. 8. Qarang: O`zbek tili va adabiyoti jurnali, 2002 -yil 2-son 77-89 betlar. 17

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar