Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 285.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

Акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби ва аудитини такомиллаштириш масалалари (Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ мисолида)

Купить
Мавзу: Акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби ва аудитини такомиллаштириш масалалари (Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ мисолида). Р ежа Кириш I боб. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида инвестициялар ҳисоби ва аудитининг назарий асослари. 1.1. Мамлакатимиз иқтисодиётида инвестицияларнинг тутган ўрни ҳамда уларни ҳисобга олишнинг мақсад ва вазифалари. 1.2. Инвестициялар ҳисоби ва аудитини ташкил қилишнинг меъёрий-ҳуқуқий ва назарий асослари. II боб. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестициялар ҳисоби ва аудитинининг ҳозирги ҳолати. 2.1. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестицияларни ҳисобга олишнинг ҳозирги ҳолати. 2.2. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестициялар аудитини ташкил қилишни амалий жиҳатлари. 2. 3. Қашқа Мавзунинг долзарблиги. Давлатимиз иқтисодиёти учун инвестициялар муҳим аҳамият касб этади. Инвестициялар иқтисодий ўсиш ва иқтисодиётни ривожлантиришни таъминлашнинг асосий омилларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистонда кейинги йилларда инвестиция жараёнларининг фаоллашуви кузатилди. Бизга маълумки ҳар бир давлатнинг асосий мақсадларидан бири бўлиб хорижий инвестицияларни жалб қилиш ҳисобланади. Барқарор иқтисодий ўсишга эришишда, иқтисодиётда таркибий ўзгаришларни амалга оширишда, аҳоли турмуш даражасини яхшилашда чет эл инвестицияларининг роли каттадир. Мамлакатимизда бугунги кунда хорижий сармоядорлар учун қулай инвестиция муҳити барпо этилган ва бу қулайлик ўз самарасини бермоқда. Хорижий сармоядорларни жалб қилиш бир томондан янги технологияларни, бошқариш тажрибаси, билимларни ва мамлака ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2017-йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузасида инвестицияларнинг нечоғлиқ аҳамииятга эга эканлигини инобатга олган ҳолда қуйидагиларни таъкидлаб ўтди, “ Иқтисодиётга 16,6 миллиард АҚШ доллари миқдорида ёки 2015 йилга нисбатан 9,6 фоизга кўп инвестициялар йўналтирилди. Ўзлаштирилган хорижий инвестициялар ва кредитлар ҳажми 11,3 фоизга ўсди ва 3,7 миллиард доллардан ошиб кетди. Умумий қиймати 5,2 миллиард доллар бўлган 164 та йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш якунланди. ” 1 Ўзбекистонда амалга оширилаётган инвестиция сиёсатининг ўзига хос хусусияти маҳаллий хом ашё ресурсларини чуқур қайта ишлашни таъминлайдиган, юқори технологияларга асосланган янги Битирув малакавий ишининг мақсади акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби ва аудитини назарий, услубий ҳамда ташкилий асосларининг ҳозирги ҳолатини баҳолаш ва уларни такомиллаштириш йўналишларини тадқиқ қилиш асосида илмий ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Битирув малакавий ишининг вазифалари. Битирув малакавий ишида қўйилган мақсадга эришиш учун қуйидаги вазифалар белгиланди : - акциядорлик жамиятларида да бухгалтерия ҳисобининг ўзига хос хусусиятлари ва унинг олдига қўйилган вазифаларни ўрганиш; - акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби га доир муомалаларн инг туркумларини ва уларнинг мазмун ҳамда моҳиятини тадқиқ қилиш ; - акциядорлик жамиятларида инвестициялар нинг аналитик ва синтетик ҳисобини ташкил этилишини ўрганиш; - акциядорлик жамиятлари инвестициялари нинг жараёнига тадбиқ этиш мақсадга мувофиқдир. Битирув малакавий иши нинг амалий аҳамияти унинг асосий натижаларини акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисобини юритиш, уларнинг молиявий ҳисобот шаклларида акс эттириш, таҳлил қилиш ва аудитини ташкил этиш бўйича услубий тавсияларни иш лаб чиқишда қўллаш мумкинлиги билан белгиланади. Бундан ташқари, битирув малакавий иши натижалари акциядорлик жамиятларида молиявий ҳисобот моддаларини баҳолаш, улар ҳисоби ва ҳисоботини содда лаштириш ва молиявий ҳисоботда жорий давр бўйича инвестициялар тўғрисидаги ах боротларни тўлиқ акс эттиришни таъминлайди . Битирув малакавий иши нинг илмий янгиликлари. Илмий янгиликларни ташкил этувчи энг муҳим хулоса ва таклифлар қуйидагилардан иборат: - акциядорлик жамиятларида бухгалтерия ҳисобининг ўзига хос хусусия Битирув малакавий иши предмети бўлиб, акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби ва аудитини такомиллаштириш масалалари ҳисобланади. Илмий изланишлар жараёнида акциядорлик жамиятларида инвестициялар ҳисоби ва аудитини ҳозирги ҳолатини мукаммал ўрганиш мақсадида Битирув малакавий иши объекти Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ нинг маълумотлари асос қилиб олинди. Илмий ишнинг таркибий тузилиши ва ҳажми . Тадқиқот кириш, маз мунан узвий боғланган учта боб, хулосалар, ----та жадвал, ---та расм, адабиётлар рўйхати ҳамда ----та иловаларни мужассамлаштирган ---- бетлик матнни ташкил этади. I боб. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида инвестициялар ҳисоби ва аудитининг назарий асослари. 1.1. Мамлакатимиз иқтисодиётида инвестицияларнинг тутган ўрни ҳамда уларни ҳисобга олишнинг мақсад ва вазифалари. Ҳар бир мамлакат иқтисодиётини модернизациялаш шароитида хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини янада ривожлантиришда инвестициялар- нинг ўрни беқиёсдир. Инвестициялар мамлакат иқтисодиёти, қолаверса корхоналар иқтисодиёти учун муҳим аҳамият касб этади. Мамлакатимиз Президенти Ш.М.Мирзиёев мамлакатимизни 2016 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг асосий якунлари ва 2017 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маърузасида мамлакатимиз иқтисодиётида инвестицион фаолияни танқидий таҳлил ...мамлакатимиз ҳудудларига хорижий инвестицияларни жалб этиш ўта қониқарсиз аҳволда қолмоқда. Биргина мисол : Қашқадарё, Наманган, Сурхондарё вилоятларида атиги 18 та лойиҳани амалга оширишга 55 миллион доллар ёки ҳар бир лойиҳага ўртача 3 миллион доллардан хорижий инвестиция жалб этилган. Ана шу ҳудудларнинг саноати ва инфратузилмасини ривожлантириш бўйича мамлакат Президенти томонидан тасдиқланган махсус дастурлар амалга оширилаётган бир шароитда бу албатта етарли эмас. Мамлакат Президенти Ш.М.Мирзиеёв томонидан вилоят ҳокимлари ҳар чорак якунига кўра тижорат банклари билан биргаликда хорижий инвестицияларни олиб кириш бўйича ишларнинг қандай аҳволда экани тўғрисида шахсан Президентга ахборотнома киритиш лозимлиги таъкидланди. Мамлакатимизда ўтган йилги ҳолатни таҳлили бўйича иқтисодиёт энергия станциясида қуввати 900 МВт бўлган буғ-газ қурилмалари ҳамда Ангрен иссиқлик энергия станциясида қуввати 150 МВт бўлган юқори кулли кўмирни ёқувчи энергия блоки ишга туширилди. Фарғона водийси вилоятларини мамлакатнинг бошқа ҳудудлари билан боғлайдиган, Қамчиқ тоғли довони орқали ўтувчи 19 километрлик ноёб туннелга эга бўлган электрлаштирилган янги Ангрен – Поп темир йўл линияси қурилди. Тошкент – Бухоро маршрути ва қарама-қарши йўналиш бўйича юқори тезланишли “Афросиёб” йўловчи ташувчи электропоездлар ҳаракати ташкил этилди.” Инвестициялар мамлакат иқтисодиётнинг стратегик йўналишларини белгилашда ҳам муҳим аҳамият касб этади. Иқтисодиётни модернизациялаш ва ишлаб чиқаришни диверсификасиялаш шароитида инвестициялардан самарали фойдаланиш, яъни бугунги кунда барча хўжалик юритувч Инвестиция инглизча и investment сўзидан олинган бўлиб, сармоя қўйиш деган маънони англатади. Ўзбекистон Республикасининг "Инвестиция фаолияти тўғрисида"ги Қонуннинг 2-моддасига биноан, "Инвестициялар - иқтисодий ва бошқа фаолият объектларига киритиладиган моддий ва номоддий неъматлар ҳамда уларга доир ҳуқуқлардир". 3 Бизнинг фикримизча инвестициялар деганда барча турдаги миллий ва интелектуал бойликлар тушунилиб, улар тадбиркорлик фаолияти объектларига йўналтирилиб даромад келтириши ёки бирор-бир ижобий самарага эришиши зарур. Иқтисодий категория сифатида инвестициялар қуйидагича таснифланиши: бирламчи капитални кўпайтириш мақсадида капитални тадбиркорлик объектларига жойлаштириш; инвестицион лойиҳаларни амалга ошириш жараёнида инветсиция фаолияти иштирокчилари ўртасида ву натижалар олишни кўзлаб акция ва Облигацияларни сотиб олишни англатади: булар реал активларни белгилайди, масалан, у ёки бу товарни ишлаб чиқариш ва сотиш учун машиналарни олишни назарда тутади. А.А.Каримовнинг фикрича "Молиявий инвкстисиялар - даромад олиш (фоизлар, роялти, дивидентлар ва ижара ҳақи сингари) ва асосий капитал қийматини кўпайтириш мақсадида унинг тасарруфида бўлган корхона активларидир". Яна бир иқтисодчи олим М.К.Пардаевнинг таъриф беришича, "Инвестиция деганда мулкдорларнинг инвесторнинг пул маблағи, қимматли қоғозлари, техникаси ва технолгияси, машина ва жихозларини, мулкка эгалик хуқуқи, интеллктуал мулки кабиларни ижтимоий ва иқтисодий жихатидан фойда олиш мқасадида тадбиркор фалиятига қуйиш тушунилади". 5 Умуман олганда инвестициялар кенг маънода мамл амалга ошириш, янги маҳсулотларнинг намуналарини яратишга сарфларни мужассамлаштиради. Асосий фондларга сарфланган реал инвестициялар мақсади сарфланиш йўналишлари ва бошқа кўрсаткичларга кура ҳудудлараро, тармоқлараро, технологик, қайта ишлаб чиқариш таркибларига эга. Асосий фондларга сарфланган инвестицияларни, уларнинг актив (машиналар, асбоб-ускуналар) ва пассив (бино, иншоотлар) қисмларини ташкил этиш учун сарфланган умумий ҳаракат йиғиндисидаги улуши инвестицияларнинг технологик таркибини ташкил этади. Қайта ишлаб чиқариш таркиби инвестицияларнинг қандай мақсадларга й ў налтирилганлиги; янги қурилишга, ишлаб турган корхоналарни кенгайтиришга, реконструкцияга ва янги техника билан қайта қуроллантиришга жалб қилинган харажатларни умумий харажатлардаги ҳар бирининг нисбий жиҳатдан улуши Мулкчилик шаклларидан келиб чиққан ҳолда инвестициялар хусусий, давлат, қўшма ва хорижий шаклларга ажратилади. Хусусий инвестициялар нодавлат юридик шахсларининг ва фуқароларнинг маблағларини тадбиркорлик фаолияти объектларига қуйилишини англатади. Давлат инвестициялари давлат бюджети ва давлат корхоналарининг маблағларини жойлаштириш орқали намоён бўлади. Инвестициялар ҳисоб ва аудитининг қуйидаги вазифалари мавжуд: - хўжалик субъектларида бухгалтерия ҳисобининг ўзига хос хусусиятлари ва унинг олдига қўйилган вазифаларни ўрганиш; - хўжалик субъектларида инвестициялар ҳисоби га доир муомалаларн инг туркумларини ва уларнинг мазмун ҳамда моҳиятини тадқиқ қилиш ; - хўжалик субъектларида инвестициялар нинг аналитик ва синтетик ҳисобини ташкил этилишини ўрганиш; - хўжалик субъектлари инвестиция 1.2. Инвестициялар ҳисоби ва аудитини ташкил қилишнинг меъёрий- ҳуқуқий ва назарий асослари. Маълумки, инвестицияларни мамлакатимиз иқтисодиётига жалб этиш ва улардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш юқори рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чиқариш, иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарни қўллаб-қувватлаш мақсадида амалга оширилади. Мазкур мақсадларни амалга ошириш учун жалб қилинган махаллий ва хорижий инвестицияларни аниқ мақсадлар учун йўналтирилганлигини ҳамда унинг меъёрий-ҳуқуқий асосларини яратиш бугунги куннинг энг муҳим устувор вазифаларидан бирига айланмоқда. Бу борада амалга оширилган ишлардан бири мамлакатимиз ҳукумати томонидан қабул қилинган бир қатор ҳуқуқий асосларни келтириб ўтиш даркор деб ҳисоблаймиз. Жумладан, инвестициялар, қолаверса хорижий инвестицияларни жалб қилиш Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасининг 2010 йилги Инвестиция дастури тўғрисида»ги Қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Тўғридан-тўғри хусусий хорижий инвестицияларни жалб этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида»ги Фармонини ҳам алоҳида келтириб ўтиш лозим деб ҳисоблаймиз. Шу билан бирга инвестициялар ҳисобни ташкил қилиш улардан самарали фаойдаланиш олимлларидан бири ҳисобланади. Мамлакатимизда инвестициялар ҳисобини ташкил қилишнинг меъёрий-ҳуқуқий асослари ҳам яратилган. Жумладан, 1996 йилда қабул қилинган "Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида"ги Қонун, шунингдек 12 -сонли "Молиявий инвестициялар ҳисоби" номли Бухгалтерия ҳисоби миллий стандарти шулар жумласидандир. 12-сонли "Молиявий инвестициялар ҳисоби" чиқариш фаолияти давомида фойдаланилмайдиган ер участкаларига ёки иморатларга инвестициялар. Жорий қиймат - бир-бирига қарам бўлмаган хабардор, сотиб олишни хоҳлаган харидор билан хабардор, сотишни хоҳлаётган сотувчи ўртасида актив алмаштириладиган миқдор. Бозор қиймати - активлар бозорида аниқланадиган инвестициялар миқдори. Бозор - бозор қиймати (ёки бозор қийматини аниқлашга имкон берадиган бошқа бирор кўрсаткич) аниқланадиган активлар бозори мавжудлигини билдиради. Шу билан бирга корхоналар томонидан жалб қилинган инвестицияларни буҳгалтерия ҳисобида ҳисобга олиш ҳамда уларнинг турлари 12-сон "Молиявий инвестициялар ҳисоби" стандарт билан бирга 8- сон "Консолидасиялаштирилган молиявий ҳисоботлар ва авлод хўжалик жамиятларига инвестициялар ҳисоби" ва 14-сон "Молиявий муддатли савдо мажбуриятларидан бошқа хил мажбуриятлар шаклида такдим этилиши мумкин. Бошқа томондан, инвестициялар ўзида субъект даромадида қатнашиш улушини акс эттириши ҳам мумкин. Масалан акциядорлик капитали (акциялар)да қатнашиш улушини. Айрим инвестициялар учун уларнинг бозор баҳоси белгиланиши мумкин бўлган фаол бозор ҳам мавжуд. Кучмас мулкка, яни ер участкалари ёки иморатларга оид инвестициялар ҳам бўлади, улар мохиятига кура инвестицияланаетган субъектнинг ёки инвестицияланаетган субъектлар ҳам киритиладиган айни ўша гурухга кирувчи субеектнинг ишлаб чиқариш фаолиятида фойдаланилмайдаиган, балки даромад олиш мақсадида ижарага берилади. Инвестицияларга субъектнинг давлат қимматли қоғозлари (Облигациялар сертификатлар ва бошқалар)га оид инвестициялари шунингдек, ўзга юридик ва жисм инвестиция сифатида маблағини қуйган субъектларнинг молиявий фаолияти ривожланишидан манфаатдор бўлади. Юқоридагилардан мулоҳаза қилиб, шуни таъкидлаш мумкинки, инвестицион фаолият жамият учун, халқ хўжалигини ривожлантириш учун муҳим аҳамият касб этади. Бизнинг фикримизча, хорижий инвесторларни мамлакатимиз инвестицион фаолиятига янада кенгрок жалб этиш ҳам муҳим заруриятлардан бири бўлиб ҳисобланади. Молиявий инвестицияларни харид қилиш чоғида улар харид қиймати бўйича баҳоланади ва бу қийматга брокерлар хизмати учун тўланган ҳақ, банк хизмати учун тўловлар, божлар ва бошқа харажатлар киритилади. Агар инвестиция акцияларни эмиссия қилиш ёки бошқа қимматли қоғозлар чиқариш йўли билан тўлалигича ёки қисман олинаётган бўлса, у ҳолда харид қиймати чиқарилган қимматли қогозларнинг жорий қийма Қимматли қогозларнинг номинал қийматига тенг бўлмайди. Агар инвестиция бошқа активга алмаштириб тўла ёки қисман олинган бўлса, у ҳолда инвестиция қиймати топширилган активнинг жорий қийматига қараб аниқланади. Инвестицияларни олинган пайтгача бўлган давр учун фоизлар улуши, ҳисобланган дивидендларни ўз ичига олган харид қиймати бўйича харид қилиш харидор томонидан сотувчига тўланган фоизлар миқдорини чиқариб ташлаб, харид қиймати бўйича ҳисобга олинади. Инвестицияларнинг харид қиймати билан қарзга берилган қимматли қогозларни тўлаш қиймати ўртасидаги тафовут (дисконт ёки харид қилиш чоғида мукофот тарзида берилган маблағ) инвестор томонидан инвестициялар бўйича доимий даромад бўлиши учун харид қилинган пайтдан бошлаб қарз тўланган пайтгача ҳисобдан ўчирилади. 7 Инвестициялар муддатига кўра Жорий инвестициялар улуши еки карзни қимматбаҳо қоғозлар куринишида бўлади. Улушли киммматбаҳо қоғозлар яни акциялар молиявий инструмент сифатида, мулк ( капитал) сотиш еки олиш ва унга эгалик қилиш хуқуқини тасдиқлайдиган хужжат бўлиб ҳисобланади. Улушли қимматли қоғозлар одатда оддий ва имтиёзли акцияларга бўлинади. Агар қисқа муддатли молиявий инвестициялар харид ва бозор қийматларидан энг кам баҳоланиш бўйича ҳисобга олинадиган бўлса, балансдаги қиймати умуман барча инвестициялар қиймати асосида ёки инвестициялар турлари бўйича ёхуд алоҳида инвестициялар асосида аниқланади. Қисқа муддатли инвестициялар бозор қийматининг ўзгаришидан келадиган даромад ёки зарар шу даромад ёки зарар содир бўлган ҳисобот даврида тан олинади. Оддий акциялар - бу унинг эгасига корпорасияга шериклик қилиш шун б) таминланмаган - оддий кредит сифатида чиқарилади ва даво хуқуқи мавжуд эмас. в) мустахкамланган - бир вактда чиқарилган Облигацияларнинг хаммаси бир вактда туланади. г) сериялаб тўланадиган - Облигациялар малум бир давр оралигида кисман туланади. д) кайд этилган -эмитент китобига унинг эгасининг исми ва ўзи кайд этилади. е) купонли (кайд этилмайдиган) - фоизлар суммаси ва уларнинг тулов муддатлари езиладиган купонли Облигациялар. Узоқ муддатли молиявий куйилмалар - бу узоқ муоммала муддатига эга бўлган (12 ойдан ортик ) активларнинг сотиб олинишига оид куйилмалардир. Улар бухгалтерия ҳисобида 0600-"Узоқ муддатли молиявий куйилмалар" баланс счетида узоқ муддатли активлар сифатида, куйидагиларни ҳисобга олган холда юритилади: - бошқа акциядорлик жамиятлари акция ва бошқа субъектла Шунингдек, молиявий куйилмаларни қаерда ва нимага сарфланишига кура турларга ажратиш лозим. Масалан, қишлоқ хўжалигидаги асосий воситаларга еки саноатдаги материаллар олинишига кура, сарфланишига туркумланиши мумкин. Бу юл орқали киритилаетган қуйилмаларнинг канчалик самара келтираетганлигини ёхуд унинг истиқболини хамда унинг сарфланиши устидаги кучли назоратни аникдаш мумкин. Яни бу усул хозирги ривожланаетган бозор иқтисоди шароитида ўз маблагларидан янада самаралирок фойдаланиш имконини яратиш билан бирга ривожланишга мухтож сохаларни ривожланишга олиб келади. Мулк, шу жумладан қимматли қоғозлар ҳам бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида ўз аксини топиши учун бахоланиши лозим. Қимматли қоғозларни бахолашда асосан, номинал, эмиссион, бозор, тугатилиш, баланс, дисконт ва қийматларнинг бошқа ту Эмиссион қиймат деганда, қимматли қоғозларнинг бирламчи жойлаштириш жараёнида, эмитент томонидан таклиф этилаётган қиймат тушунилади. Шу уринда эмиссион қиймат қимматли қоғозларнинг номинал қиймати билан мос келиши ёки мос келмаслиги ҳам мумкин. Бухгалтерия ҳисобининг 12-сонли "Молиявий инвестициялар ҳисоби"Миллий стандартига мувофик, бозор қиймати бу актив бозорда аникланадиган инвестициялар суммасидир. Қимматли қоғозларнинг бозор қийматини бухгалтерия ҳисобида акс эттирилиши, мавжуд меъёрий хужжатларда уни шаклланиш механизми сифатида ҳисобга олиш услуби ишлаб чиқарилмаганлиги кўзга ташланади. Чунончи, бухгалтерия ҳисобининг 12-сонли миллий стандартига асосан, корхоналарнинг акция ва бошқа қимматли қоғозларнинг бозор қийматида бахолашда биржа ёки махсус кимошди савдолари котировк Бироқ, БХМС га мувофик, "Баланс қиймати - ҳисобот давридаги бухгалтерия балансида курсатилган актив ва мажбуриятлар қиймати"ни ифодалайди. Шунинг учун, "акцияларнинг баланс қиймати" иборасини куллаш мобайнида ўз акцияларининг қиймати соф активлар қийматидан келиб чиқиши керакми ёки акцияларни ҳисобга олиш буйича умум қабул қилинган усулга ёндошиш керакми, деган савол тугилиши табаийдир. Шуни айтиш жоизки, ҳозирда, бухгалтерия ҳисобининг 12-сонли миллий стандартида узоқ муддатли молиявий инвестицияларни кайта бахолаш қийматида, молиявий ҳисоботларда акс эттириш мумкинлиги курсатилган бўлсада, уни ҳисоблаш тартиби факатгина хусусийлаштирилган инвестиция фондлари учун ишлаб чиқилган. II боб. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестициялар ҳисоби ва аудитинининг ҳозирги ҳолати. 2.1. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестицияларни ҳисобга олишнинг ҳозирги ҳолати. “Бешкент пахта тозалаш” акциядорлик жамияти Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш Давлат қўмитаси (Давлат рақобат қўмитаси)нинг 1994 йил 13 бекабрдаги 717-сонли бўйруғига асосан ташкил этилган ва Қарши туманининг тадбиркорлик субъектларини давлат руйхатидан ўтказиш Инспекцияси томонидан руйхатга олинган бўлиб,Қаши тумани ҳокимлиги ҳузуридаги “Ягона дарча” тамойили бўйича хизмат кўрсатиш “Ягона дарча”марказининг 2014 йил 13 октябрдаги 332 реестр тартиб рақамли таъсис ҳужжатларига 2016 йил 9 августда ўзгартиришлар киритган. Жамият Қашқадарё вилояти Қарши туман Қуйи Бешкент бирининг номинал қиймати 2686 сўм бўлган 1 068 405 дона оддий акцияларга бўлинган. Жамият устав капиталини 15фоиз миқдорида захира фонди тузилган. Ҳар йили захира фонди миқдорига етгунга қадар фойдадан 5 фоиз ажратма ўтказилади. Жамиятнинг 2017 йил 1 январ ҳолатига узоқ муддатли инвестицияллари миқдори 168 277 минг сўмни ташкил этган. Бозор иқтисодиётига ўтиш муносабати билан кор хона, ташкилот ва муассасаларда мавжуд маблағлардан самарали фойдаланиш, корхона ихтиёридаги активлар нинг самарадорлигини максимал даражада кўтариш асо сий вазифа бўлиб ҳисобланади. Чунки маблағлардан самарали фойдаланиш корхона активлари унумдорли гини оширишда ва бу орқали максимал даражада фой да олишда муҳим аҳамият касб этади. Иқгисодиётни бозор муносабатларига босқичма-бос қич ўтказиш ва тармоқлар иқт Молиявий инвестициялар — даромад олиш (худди фоизлар, роялти, дивидендлар ва ижара ҳақи синга ри) ва асосий капитал қийматини кўпайтириш мақса дида унинг тасарруфида бўлган корхона активларидир. Интеллектуал инвестициялар – бу корхонанинг ин теллектуал бойликларни харид қилишга сарфлаган маблағ ларидир. Бозор иқтисодиёти шароитида молиявий инвести циялар муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Молиявий инвестициялар юридик ва жисмоний шахсларнинг их тиёрида мавжуд бўлган бўш пул маблағларидан сама рали фойдаланишни таъминлайди. Молиявий инвестициялар муддатига кўра қисқа муд датли ва узоқ муддатли бўлади. Узоқ муддатли молиявий инвестициялар – бу узоқ муомала муддатига эга (12 ойдан ортиқ) активларнинг сотиб олинишига оид инвестициялардир. Қисқа муддатли молиявий инвестициялар -- ўзида муомала м 1993 йил 2 сентябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг "Қимматли қогозлар ва фонд бир жалари тўғрисида"ги қонунига мувофиқ "қимматли қогозлар - бу уларни чиқарган шахс билан уларнинг эгаси ўртасидаги мулкий хуқукларни ёки қарз муноса батларини тасдиқловчи, дивиденд ёки фоиз кўрини шида даромад тўлашни ҳамда ушбу ҳужжатлардан келиб чиқадиган ҳуқуқларни бошқа шахсга бериш имко ниятини назарда тутувчи пул ҳужжатларидир". Юқори да қайд этилган қонунга кўра, қимматли қогозларга: - акциялар; - облигациялар; -хазина мажбуриятлари; - депозит ва хазина сертификатлари; -векселлар; -ҳосилавий қимматли қогозлар киради. Акция (голландча actie сўзидан олинган бўлиб, қим матли қогоз деган маънони англатади) -бу акция дорлик жамиятининг устав фондига муайян ҳисса қўшганликдан гуво Облигация - бу бир шахснинг (инвесторнинг) бош қа бир шахсга(эмитентга) маблағларни вақтинчалик фойдаланиш учун берганлиги ҳақидаги гувоҳномадир. Облигациялардан олинадиган даромад фоиз кўрини шида бўлади. Хазина мажбуриятлари - бу уларнинг эгалари то монидан бюджетга пул маблағларини берганликлари ни тасдиқловчи ҳамда ушбу қимматли қогозларга эга лик қилишнинг бутун муддати давомида белгиланган даромадни олиш ҳуқуқини берувчи давлат қимматли қогозларидир. Улар жисмоний шахслар учун чиқарила диган қимматли қогозлардир. Депозит сертификатлари (инглизча certifikate of deposit) - - бу пул маблағларини омонатга қўйилганли ги тўғрисида, омонатчига белгиланган муддат тугаган дан сўнг депозит суммаси ва унга тегишли фоизларни олиш ҳуқуқини берувчи кредит муассасасининг гувоҳ номасидир. 1994 йилда Республикамиз амалиётида узоқ муддатли молия вий инвестицияларни йўналтиришнинг асосий восита си акциядорлик жамиятларининг қимматли қогозла рини харид қилиш ҳисобланмоқда. Корхонанинг шўъба корхоналар, қўшма корхона лар ва қарам бирлашмаларга инвестициялари мавжудлиги уларни бухгалтерия ҳисобида алоҳида туркумлар га ажратишни тақозо этади. Узоқ муддатли молиявий инвестицияларнинг баҳо ланиши "Молиявий инвестициялар ҳисоби" номли 12- сон БҲМАга асосланади. Харид қилиниши чогида молиявий инвестициялар брокерлик хизматларига оид тўловлар, божлар, банк хизматига оид тўлов ва бошқа харажатлар каби харид қилишга оид харажатлар билан биргаликда харид қилиш қиймати бўйича баҳоланади. Узоқ муддатли молиявий инвестицияларнинг акция лар ёки бошқа қимматли қогозлар эмиссияси йўли билан қисман Узоқ муддатли молиявий инвестицияларни қайта баҳолашни амалга ошириш учун қайта баҳолашлар дав рийлиги аниқлаб олиниши зарур. Бунда қайта баҳо лашнинг якка тартибдаги усули қўлланилади. Қайта баҳолаш натижасида узоқ муддатли молия вий инвестициялар қийматининг ошиб кетиши 8510- "Активларни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар" ҳисоб варағида, камайиши эса қўшимча баҳолаш чегарасида резерв капиталининг камайтирилиши ёки аввалги қўшимча баҳолашдан ошган суммада-харажат сифатида ҳисобга олинади. Агар узоқ муддатли молиявий инвестицияларнинг қайта баҳоланиши натижасида дастлаб камайиш, ке йин эса кўпайиш юз берган бўлеа, у ҳолда узоқ муд датли молиявий инвестициялар қийматининг аввалги камайшд суммаси қайта тикланиши лозим бўлади. Тик ланиши лозим бўлган сумма қабул қилинган ҳисоб сиёсатиг чиқарилган, сотиб юборилган, қайтариб берилган қимматли қогозлар қийматини ёки инвести цияларнинг узилишини акс эттиради. Молиявий инвестицияларнинг таҳлилий ҳисоби кимматли қогозлар турлари ва инвестиция объектлари бўйича юритилади . Мисол " компания сотиб олган акцияларнинг қий мати 500000 сўм, номинал қиймати эса 400000 сўм, ўзиш муддати 10 йил. Акциялар бўйича ҳар йили 10 фоиз даромад олишга келишилган. Акциялар сотиб олинганида: Д-т 0610—"Қимматли қогозлар" -500000сўм ; К-т 5110-Ҳисоб-к и тоб счёги" -500000 сўм ; Ҳар йили олинадиган даромаднинг ҳисобланиши: (400000) 500000x10/100= 40000 сўм. Сотиб олиш ва номинал қ и йматлар ўртасидаги фарқ: 500000-400000=100000сўм, демак, ҳар йилга 100000/ 10=10000 сўм. Йиллик даромад ҳамда акцияни сотиб олиш ва номинал қийматлари ўрт Ярим йилдан кейин облигациялардан ойлик ставкаси нинг ярми миқдорида даромад ҳисобланди ( 4 00000x10/ 100)= 4 0000 сўм: Д-т 4840—"Олинадиган див и дендлар" -4 0000 сўм К-т 9520—"Дивидендлар кўринишидаги даромадлар" -4 0000 сўм. Б ир вақгаинг ўзида о бли г ацияни со ти б олиш ва номи нал қийматлари орасидаг и фарқ амортизацияланади ( 100000/ 10)=10000 сўм: Д-т 9610 - "Фоизли кўринишдаги харажатлар" =10000 сўм; К-т 0610 - "Қимматли қогозлар" - 10000 сўм. Бинобарин, 0610—"К и мматли қогозлар" ҳисобварағида ярим йилдан кейин (500000—10000)=490000 сўм, бир йил дан кейин (500000—20000)= 480000 сўм ҳисобга олинади. Фараз қилайлик, бир йиддан кейин облигацияларнинг нархи биржада кескин пасайиб кетди. Шунга мувофик об лигациялар пакети 550000 сўм деб баҳоланд Мисол. " Доно " корхонаси аввал сотиб олган облига ц и яни бошқа корхонага сотди. Баланс қиймати-400000 сўм, сотиш қиймати - 300000 сўм. Ушбу муомалаларга қуйидаги ча проводка берилади: ♦ облигацияни сотишдан тушган тушум: Д-т 5110-"Ҳисоб-китоб счёти" — 300000 сўм; К-т 9220 - "Бошқа активларнинг реализацияси ва бошқа ча чиқиб кетиши" - 3 00000 сўм. ♦ облигациянинг баланс қиймати ҳисобдан чиқарилди: Д-т9220 - "Бошқа активларнинг реализацияси ва бошқа ча чиқиб кетиши" - 400000 сўм; К-т 0610— "Қимматли қогозлар" - 400000 сўм. ♦сотишдан олинган зарар ( 4 00000— 3 00000) = 100000 сўм: Д-т 9430 - "Бошқа операцион харажатлар" 100000 сўм; К-т 9220 - "Бошқа активларнинг реализацияси ва бошқача чиқиб кетиши" - 100000 сўм. Шўъба, қўшма ва қарам 2.2. Қашқадарё вилояти “Бешкент пахта тозалаш” АЖ д а инвестициялар аудитини ташкил қилишни амалий жиҳатлари. Миллий иқтисодиётга хорижий инвестицияларни жалб этиш иқтисодиётни эркинлаштириш ва ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг муҳим белгиларидан бири ҳисобланади. Бу ишни муваффақиятли амалга ошириш учун миллий корхоналаримиз молиявий ҳисоботларини хорижий инвесторлар «ўқий оладиган тил»га – молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) га ёки инвестор фаолият кўрсатаётган мамлакатдаги умум қабул қилинган ҳисоб принциплари (масалан, GAAP тизими)га ўтказиш зарур. Бунинг учун аудитор МҲХС ёки инвестор мамлакатидаги GAAP тизимини, уларнинг хусусиятларини ва бизнинг миллий молиявий ҳисоботлар билан қиёсий таҳлилини чуқур билиши зарур. Миллий иқтисодиётимизга инвестицияларни жалб қи-лишдан мақс текширувидан ўтказилади. Молиявий қўйилмаларни аудиторлик текширувидан ўтказишнинг мақсади бошқа активлар текширувидаги каби қуйидагиларни таъминлашдан иборат: 0* тўлиқли - барча молиявий қўйилмаларнинг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиши, ҳисобга олинмай қолган молиявий қўйилмалар йўқлиги; 1* корхона томонидан сотиб олинган қимматли қоғозлар ва берилган қарзларнинг барчаси бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиши; 2* молиявий қўйилмалар ҳисобга олинадиган синтетик счётлар қолдиғи ва оборотларининг тегишли аналитик ҳисоб счётлари қолдиқ ва оборотларига мос келиши; 3* счётлар бўйича қолдиқ ва оборотларнинг бухгалтерия ҳисоби регистрларидан Бош дафтарга ва бухгалтерия ҳисоботларига тўлиқ ҳажмда ўтказилиши; 4* молиявий қўйилмалар кирими ва ҳисобдан ўчирилиш факт қиймати меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ шакллантирилган; 17* қимматли қоғозлар қиймати бухгалтерия ҳисоботига киритиш учун меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ ва тўғри ҳисоблаб чиқарилган (бозор баҳоси пасайишини ҳисобга олган ҳолда); 18* қимматли қоғозларни сотишдан олинган тушум бухгалтерия ҳисобида дастлабки ҳужжатлардаги маълумотларга мос баҳода акс эттирилган; 19* аниқлиги - молиявий қўйилмаларга доир харажатлар бухгалтерия ҳисоби қоидаларига мувофиқ ҳисобга олинган, бухгалтерия ҳисоботи маълумотлари синтетик ҳисоб регистрларидаги ёзувларга мос келади: 20* дастлабки ҳужжатларда, бухгалтерия ҳисоби регистрларида, маълумотларни бухгалтерия ҳисоботларига ўтказишда кўрсаткичларнинг арифметик аниқлигига риоя қилинган; 21* чет эл валютасида ифодаланган қимматли қоғозларнинг сўмдаги 30* молиявий қўйилмаларни ҳисобга оладиган синтетик ва аналитик ҳисоб регистрлари; 31* молиявий қўйилмаларни акс эттирадиган дастлабки ҳужжатлар. Молиявий қў йилмалар аудитининг кетма кетлиги : А. Умумий муолажалар. Тестлар назорат қ уроли. 1. Ички назорат тизими бўйича тест ўтказиш (ИНТ) 2. Бухгалтерия ҳисоби тизими бўйича тест ўтказиш (БҲТ) 3. Бухгалтерия ҳисоби мақсади учун тузилган ҳисоб сиёсатининг таҳлили 4. Соли қ ҳисоби мақсади учун тузилган ҳисоб сиёсатининг таҳлили 5. Ишчи счетлар режасини таҳлил қилиш 6. Бухгалтерия баланси ва бухгалтерия ҳисоб регистрларидаги кўрсаткичларнинг бир хиллигини текшириш 7. Хужжатли текширишда танлаб олиш миқдори ва тузилиши ани қ лаш Б. Моҳияти бўйича муолажалар 1. Мавжудлиги, ҳу қ у қ лари, т ўлалигини текшириш 2. Молиявий қў йилмаларни ҳа қ и қ ат бухгалтериясида тузиладиган ҳисоб регистрлари рўйхати; 35* молиявий қўйилмаларни ҳисобга олиш билан боғлиқ дастлабки ҳужжатларнинг ҳужжатлар айланиши (ҳужжатлар айланиш графиги) билан; 36* корхонанинг молиявий қўйилмалари, қарз шартномаларини расмийлаштиришга рухсат этилган шахслар рўйхати; молиявий қўйилмаларни ҳисобга олиш учун корхона томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган дастлабки ҳужжатлар шакллари; Бухгалтерия ҳисобининг ягона журнал-ордер шаклидан фойдаланадиган корхоналарда журнал-ордерлар қўлланилиб, уларда ҳисобга қабул қилинган дастлабки ҳужжатлардаги ахборотлар тўпланади ва муомалалар акс эттирилади. Молиявий қўйилмаларни ҳисобга олишда компьютер дастурларидан фойдаланилганда счётлар бўйича дебет ва кредит оборотларининг босмадан чиқарилган ёзма нусхасининг маълумоти тузилад Қимматли қоғозларни инвентаризация (ашёвий рўйхат) қилиш қуйидаги вазифаларни ҳал этади: уларнинг ҳақиқатдаги мавжудлигини аниқлаш; ҳақиқатда мавжуд қолдиқларини бухгалтерлик ҳисоби маълумотлари билан таққослаш орқали уларнинг сақланиши устидан назорат ўрнатиш; қимматли қоғозлардан олинадиган даромадларнинг тўлиқлиги ва ўз вақтидалигини текшириш; уларнинг сақланиши учун зарур шартшароитлар яратилганлигини текшириш (корхонада сақланганида); қимматли қоғозлар билан боғлиқ даромадлар ва йўқотишларни ҳисобда акс эттиришнинг ҳаққонийлигини аниқлаш. Аудитор инвентаризацияни бошлашдан олдин қимматли қоғоз-лар бўйича ички аудитнинг аҳволи билан танишиши зарур. Чунончи, корхонанинг пул маблағлари бўйича махсус комиссияси ҳар ойда камида бир марта пул маблағлари каби қимматли қоғозларни ҳам инвентар бериш зарур. Инвентаризация рўйхатида қимматли қоғоз эмитенти, номи, серияси, номери, номинал ва ҳақиқий қиймати, қайтариш муддатлари ва умумий суммаси кўрсатилади. Қимматли қоғозлар аудитининг кейинги босқичида ҳақиқатда мавжуд қимматли қоғозлар бухгалтерлик ҳисоби маълумотлари билан солиштирилади. Бунда аудитор қимматли қоғозларнинг ошиқ чиққанларини ҳам, кам чиққанларини ҳам ўзининг ишчи ҳужжатларида акс эттириши ва булар ҳақида корхона раҳбариятига билдириши лозим. Ўз навбатида корхона раҳбарияти бундай камомадларнинг вужудга келиш сабаблари ва бунга жавобгар шахсларни аниқлаш, ҳамда камомадларни бартараф этиш чораларини кўриши лозим; ошиқча чиққан қимматли қоғозларни кирим қилиш, етишмаган қимматли қоғозлар қиймати айбдор шахслар томонидан қопланиши ёки корхонанинг молиявий натижалари корхона томонидан сотиб олинган қимматли қоғозлар ва берилган қарзларнинг барчаси бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиши; молиявий инвестициялар ҳисобга олинадиган синтетик счётлар қолдиғи ва оборотларининг тегишли аналитик ҳисоб счётлари қолдиқ ва оборотларига мос келиши; счётлар бўйича қолдиқ ва оборотларнинг бухгалтерия ҳисоби регистрларидан Бош дафтарга ва бухгалтерия ҳисоботларига тўлиқ ҳажмда ўтказилиши; молиявий инвестициялар кирими ва ҳисобдан чиқарилиш фактларининг барчаси бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботида акс эттирилиши; молиявий инвестициялар ҳаракатига доир барча муомалаларнинг бухгалтерия ҳисобида ўз вақтида рўйхатдан ўтказилиши; мавжудлиги - барча молиявий инвестициялар кархона учун аҳамиятли бўлиб, баланс тузиш санасига мавжуд ва келажакда даромад келтиради; мо қимматли қоғозларни сотишдан олинган тушум бухгалтерия ҳисобида дастлабки ҳужжатлардаги маълумотларга мос баҳода акс эттирилган; аниқлиги - молиявий инвестицияларга доир харажатлар бухгалтерия ҳисоби қоидаларига мувофиқ ҳисобга олинган, бухгалтерия ҳисоботи маълумотлари синтетик ҳисоб регистрларидаги ёзувларга мос келади: дастлабки ҳужжатларда, бухгалтерия ҳисоби регистрларида, маълумотларни бухгалтерия ҳисоботларига ўтказишда кўрсаткичларнинг арифметик аниқлигига риоя қилинган; чет эл валютасида ифодаланган қимматли қоғозларнинг сўмдаги қийматини аниқлашда Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки томонидан белгиланган ва муомала содир бўлган кунда амалда бўлган чет эл валютаси курсидан фойдаланилган; бухгалтерия ҳисоботида ҳақиқий маълумотлар асосида аниқланган молиявий натижалар акс эттири камчиликларни ҳамда амалдаги меъёрий ҳужжатлар ва бухгалтерия ҳисоби қоидаларидан четга чиқишларни аниқлашга имкон беради. “Бешкент пахта тозалаш” АЖ да молиявий инвестициялар аудитининг маълумот манбалари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади: - таъсис ҳужжатлардан нусхалар; - акциядорлар реестларидан кўчирмалар; - корхонанинг ҳисоб сиёсати тўғрисидаги буйруғи; - молиявий инвестицияларни акс эттирадиган дастлабки ҳужжатлар; - бошқа корхоналарга амалга оширилган қўйилмалар суммалари тўғрисидаги гувоҳномалар; - акциялар ва бошқа қимматли қоғозлар сертификатлари; - қимматли қоғозлар бўйича сотиб олиш-сотиш ёки қабул қилиш- топшириш далолатномалари; - депозит шартномалари; - қимматли қоғозларни рўйхатга олиш дафтарлари; - кирим ва чиқим касса ордерлари; - молиявий инвестицияларни ҳисобга оладиган син 3.1.1-жадвал Молиявий қўйилмаларни аудиторлик текширувидан ўтказиш чоғида ҳал этиладиган вазифалар . Аудиторнинг вазифалари Текшириладиган масалалар 1. Молиявий қўйилмаларни ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг ҳолатини текшириш. Корхона активларини молиявий қўйилмалар қаторига олиб боришнинг тўғрилиги. Муомалаларни ҳужжатлаштиришни текшириш. Молиявий қўйилмаларни баҳолашнинг тўғрилиги. Молиявий қўйилмаларни инвентаризация қилиш. Бухгалтерия ҳисоботи кўрсаткичларининг синтетик ва аналитик ҳисоб маълумотларига мослиги. 2. Молиявий қўйилмалар ҳаракатини бухгалтерия ҳисобида акс эттиришга доир муомалалар синтетик ҳисобининг тўлиқлиги ва тўғрилиги ҳамда солиқ қонунчилигига риоя қилинишини текшириш Молиявий қўйилмалар кирими ва ҳисобдан чиқарилишини синтетик ҳисоб регистрларида акс эттириш. Қиммат - молиявий инвестицияларни акс эттириш учун фойдаланиладиган ишчи счётлар режаси; - қўлланиладиган бухгалтерия ҳисоби шакли ва корхона бухгалтериясида тузиладиган ҳисоб регистрлари рўйхати; - молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш билан боғлиқ дастлабки ҳужжатларнинг айланиши (ҳужжатларнинг айланиш графиги) билан; - корхонанинг молиявий инвестициялари, қарз шартномаларини расмийлаштирилишга рухсат этилган шахслар рўйхати; молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш учун корхона томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқданган дастлабки ҳужжатлар шакллари. Бухгалтерия ҳисобининг ягона журнал-ордер шаклидан фойдаланадиган корхоналарда журнал-ордерлар қўлланилиб, уларда ҳисобга қабул қилинган дастлабки ҳужжатлардаги ахборотлар тўпланади ва муомалалар акс эттирилади текширади. Молиявий қўйилмалар аудитида ма олиш учун етказиб берувчиларга тўланган пуллар ва унга тенглаштирилган маблағлар чиқим устунида акс эттирилади. Кирим устунида эса узоқ муддатли активларни сотишдан тушган тушум ҳисобланади. Корхоналар ҳарид қилинган узоқ ва қисқа муддатли ўўйилмалар моддасини чиқим устунида воситаларга комиссион тўловлар ва бошқа биржада тўланган фоизларни ҳисобга олмаган ҳолда қимматли қоғозларни сотиб олиш учун тўланган, пул маблағларини кўрсатадилар. Кирим устунида ўзлик бўлмаган қимматли қоғозларни шу билан бирга банк ва бошқа юридик шахсларни қисқа муддатли ва узоқ муддатли ссуда ва қарзларини сотишдан келган тушум кўрсатилади. Одатда корхоналар ўз фаолияти давомида асосий фаолият билан бир қаторда инвестиция фаолияти билан ҳамда молиявий фаолият билан шуғулланадилар. Ушбу ҳолатни биз қуйидаги жадвал 2016 йилда 2015 йилга нисбатан пул маблағлари киримига нисбатан чиқими ортиқча бўлган. Яъни операцион фаолият бўйича пул маблағлари кирими 2016 йилда 2015 йилга нисбатан 3,3 фоизга ошган бўлса, пул маблағлари чиқими 11,7 фоизга ошган. Молиявий фаолият бўйича пул маблағлари кирими 2016 йилда 2015 йилга нисбатан 28,3 фоизга ошган бўлса, пул маблағлари чиқими 57, 1 фоизга ошган. Йил бошига пул маблағлари қолдиғи 2016 йилда 2015 йилга нисбатан 7,3 фоизга ошган бўлса, йил охирига пул маблағлари қолдиғи 17, 8 фоизга камайган. Бундай натижаларни ижобий ҳол деб баҳолаб бўлмайди. 48 2.3.1-жадвал “Бешкент пахта тозалаш” АЖ нинг инвестиция, молиявий ва солиққа тортиш фаолиятларидаги пул маблағлари ҳаракатининг таҳлили т/р Кўрсаткичлар Пул маблағлари кирими Пул маблағлари чиқими 2016 йилда 2015 йилга нисбатан ўзгариш 2015 йил 2016 йил 2015 йил 2016 йил пул маблағлари кирими пул маблағлари чиқими м.с % м.с % 1 2 3 4 5 6 минг сўмда 49 Бозор муносабатлари шароитида ҳар қандай корхонанинг яшавчанлигини таъминлаш муҳим ижтимоий-иқтисодий тадбирлардан биридир. Бунга эришиш учун корхоналарнинг бухгалтери баланси ва молиявий ҳисоботларни иқтисодий жиҳатдан ўқий олиш лозим. Бу жараён айниқса ҳозирги, барча мулклар хусусийлаштирилаётган шароитда объектив звруриятга айланмоқда. Корхоналарнинг молиявий ҳисоботларини ўқиш ундаги пул муносабатларига, молиявий ҳолатига баҳо бериш учун муҳимдир. Бухгалтерия баланси молиявий ҳисоботнинг асосий қисмларидан биридир. Шунинг учун корхона раҳбари уни иқтисодий жиҳатдан ўқий олиши, ҳар бир моддасида ифода этилган маълумотлар асосида корхонаси аҳволини кўра билиши, маблағлар қаердан келиб тушди, улар қаерга жойлаштирилди, самарали ишлаш учун шу маблағлар етарлими деган саволларга жавоб топа бино ва иншоот қурилмалардан фойдаланиш ҳуқуқларидан иборат бўлади. Баланснинг капитал харажатлари корхонанинг маблағи ёки узоқ муддатли кредит эвазига бажариши мумкин. Узоқ муддатли инве стициялар бандида ҳамкорликда ишлашга келишҳилганларнинг корхона устав фондига қўшган ҳиссаси ёки берган қарзи, бир йилдан ортиқ муддатга қимматли қоғоз учун қўйган маблағи кўрсатилади. Қимматли қоғозлар мулк эгасининг ҳуқуқини акс эттириб, маълум даражадаги қўшимча фойданинг фоизи даромади келтирилади. Бундай қоғозлар бошқа корхоналарнинг акция ва облигациялари, давлат займи, банкдан олинган узоқ муддатли жамғармали сертификатлардир. Активнинг II бўлими оборот активлари деб номланиб, асосий ўринни «Ишлаб чиқариш захиралари» банди эгаллайди, чунки бу бандда корхона ишлаб чиқаришни юритишга зарур бўлган бу 2.3.2-жадвал 52 ИҚТИСОДИЁТНИНГ РЕАЛ СЕКТОРИ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШДА ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗЛАР БОЗОРИДА БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ и.ф.н. доц. С.Қ.Махмудов, Андижон қишлоқ хўжалик институти Иқтисодиётни либераллаштириш шароитида муҳим масалалардан бири бухгалтерия ҳисобини тўғри ташкил қилиниши ва унинг асосида амалга ошириладиган аудиторлик текширувлари учун тегишли шароитларни яратишдан иборатдир. Айниқса қимматли қоғозларни ҳисобини ташкил қилишда тегишли халқаро стандартлар асосида ташкил қилиниши муҳим ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 26 сетябрда қабул қилинган ПҚ-475-сонли "Қимматли қоғозлар бозорининг келгусидаги ривожланиши бўйича чора-тадбирлар тўғрисида"ги Қарорида Ўзбекистон Республикасининг "Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида"ги ягона Қонунини и Шу муносабат билан қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш маркази бош директорининг 2009 йил 9 январдаги 2009-02-сонли буйруғига кўра қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни бирга қўшиб олиб боришга доир чеклашлар ва бирга қўшиб олиб бориш тартиби, қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчиларининг мажбурий нормативлар тизими тўғрисидаги Низом тасдиқланди (2009 йил 5 февраль, рўйхат рақами 1895). Юқорида кўрсатиб ўтилган Низомга мувофиқ қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчиларининг мажбурий нормативлар тизими, қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни бирга қўшиб олиб бориш тартиби ва бирга қўшиб олиб боришга доир чеклашлар ўрнатилади. Ушбу Низом қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни бевосита амалга оширувчи професс Муйдинов Б.Н. томонидан 12 акциядорлик жамиятларида маблағ жалб қилиш мақсадида банк кредитларидан фойдаланиш жараёнинингҳисоби ва аудитини такомиллаштириш, асосий эътибор банк олинадиган кредитларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш ва уларни аудитини такомиллаштириш масалаларига қаратилган бўлиб, уларни счётларда акс эттириш, молиявий ҳисоботларда кўрсатилиши ва унинг аудитини такомиллаштириш масалаларига қаратилган. Бундан ташқари бевосита қимматли қоғозларни бухгалтерия ҳисоби ва аудити масаласига У.У. Костаев томонидан 13 акциядорлик жамиятларида молиявий натижаларнинг ҳисоби ва таҳлилини такомиллаштириш, шунингдек дивиденд ҳисоби борасидаги вужудга келган муаммоларни ечиш учун акциянинг математик қиймати кўрсаткичини киритиш ва уни ҳисобда акс эттириш, акциядорлик жамиятларида соф фой Молиявий инструментларни бухгалтерия ҳисобида хужжатлаштириш ва тегишли регистрларда акс эттириш масаласи бўйича иқтисодчи олимлар томонидан қуйидагича фикр билдирилган: “Молиявий қўйилмалар содир бўлганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар бўлиб олинган акциялар, турли сертификатлар, облигациялар, амалга оширилган қўйилмалар суммасига берилган гувоҳномалар, қарз бериш бўйича шартномалар ҳисобланади. Хўжалик юритувчи субъектнинг амалга оширган қўйилмаларига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлари олинмаган молиявий қўйилмалар маблағлари алоҳида ҳисобга олинади. Қимматли қоғозлар сотилганлигини тасдиқловчи ҳужжатларга облигациялар ва берилган қарзларни қайтарилганини тасдиқловчи олди – сотди далолатномаси, тўлов топшириқлари киради” 15 . Улар бухгалтерия ҳисобида 5800-"Қисқа муддатли инвестициялар йўриқномалар ҳамда Марказий банк томонидан чиқарилган низомларда ўз аксини топган. Қимматли қоғозларни ривожлантириш учун фонд биражалари ташкил топган. Молиявий инвестициялар молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари талабларига кўра, IAS №32- “Молиявий инструментлар-маълумотларни тақдим қилиш”, бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартлари №12 “Молиявий инвестициялар ҳисоби” номли стандартлар асосида ташкил қилинади 16 . Уларни ҳисобга олишда бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти № 21 “Бухгалтерия ҳисобини счётлар режаси” асосида қуйидаги баланс счетларидан фойдаланиш тавсия қилинган: 0610 «Қимматли қоғозлар», 0620 «Шўъба хўжалик жамиятларига инвестициялар», 0630 «Қарам хўжалик жамиятларига инвестициялар», 0640 « Чет эл капитали мавжуд бўлган корхоналарга инвестициялар », 0690 « Бошқа узо 58
Купить