Alisher Navoiy lirikasi modulini o’qitishda interfaol metodlardan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	385.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Alisher Navoiy lirikasi modulini o’qitishda interfaol metodlardan foydalanish

Купить

Alisher Navoiy lirikasi modulini o’qitishda interfaol metodlardan foydalanish 1

MUNDARIJA Kirish…………………………………………………………………………….3 I BOB. “ ALISHER NAVOIY LIRIKASI ” MODULINI O`QITISHNING USTUVOR YO`NALISHLARI 1.1 Alisher Navoiy lirik merosining manbalari, shoir devonlari, ularning tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzular olami……………………………….….7 1.2 Alisher Navoiy g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati………………………………………………………..15 1.3 Kichik she’riy asarlari: qit’a, ruboiy, tuyuq va lug’z (chiston) lar………….22 II BOB. “ ALISHER NAVOIY LIRIKASI ” MODULINI O`QITISHNING AMALIY-TEXNOLOGIK JIHATLARI 2.1. “Alisher Navoiy lirikasi” modulini o`qitishga doir interfaol metodlar…………………………………………………………………………31 2.2. “Alisher Navoiy lirikasi” modulini interfaol metodlar asosida o`qitishning didaktik ta’minoti……………………………………………………………….56 X

KIRISH Mavzuning dolzarbligi va amaliy ahamiyati. Asrlar o`tsa-da, yangi ma’no qatlamlarining kashf etilishi bilan she’riyat ixlosmandlari qalbidan munosib o`rin egallab borayotgan Alisher Navoiy ijodi mangulikka daxldorlik kasb etmoqda. Shoir lirikasi ko’lamining kengligi, inson ma’naviy kamolotiga xizmat qiluvchi ulug’ mutafakkir ijodkorning nihoyatda qimmatli ijtimoiy-siyosiy, falsafiy, ilohiy- irfoniy, axloqiy-ta’limiy qarashlarini navoiyona uslubda yuksak san’atkorlik bilan o`zida mujassamlashtirgani bois qadr-qimmati oshib bormoqda. Salohiyatli shoir ijodida butun bani bashar muammosi, ayniqsa, xalqimiz dardi, orzu-intilishlari, beqiyos qadriyatlarimiz yuksak badiiy uslubda o’z ifodasini topgan. Shu bois bu bebaho ma’naviy yodgorlik haqida O`zbekiston Respublikasining birinchi Prezid

tayyorlashga, ta’lim jarayonida ilg’or pedagogik uslub: “Case study” uslubi, loyihalar uslubi, hamkorlikda o`qitish, “amaliy o`yin”, interfaol ta’lim uslubi va boshqalarni qo`llashga alohida urg`u berilgan. Ushbu qarorni dasturil amal sifatida qabul qilib, mashg`ulotlar samaradorligiga erishish har bir o`qituvchidan yuksak kompetentlikka ega bo’lishni talab etadi. Buning uchun interfaol metodlarning mohiyatini teran o`rganib, ularni qo`llash bilan bo`liq uslubiy ko`rsatmalar ishlab chiqish ahamiyatlidir. Masalaga shu nuqtayi nazardan yondashsak, bitiruv loyiha ishimiz nihoyatda dolzarb ahamiyatga ega ekanligi ayonlashib qoladi. Interfaol metodlarning oltmishdan ortiq ko`rinishlari xususida manbalarda ma’lumotlar keltiriladi. Jumladan, O`.X.Muxammedov, M.H.Usmonboyeva, S.S.Rustamovlarning “

- interfaol metodlar tushunchasining ma’no mohiyati, ularni ta’lim jarayoniga jalb etishning ahamiyatini an’anaviy ta’lim bilan qiyoslab baholash; - interfaol metodlarning turlari haqida ma’lumotlar keltirish; - modulning ma’ruza, amaliy va seminar mashg’ulotlarini tashkil etishdan ulardan foydalanish haqidagi tavsiyalarni bayon etish. Bitiruv loyiha ishining tuzilishi. Bitiruv loyiha ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan tarkib topgan. 5

I BOB. “ALISHER NAVOIY LIRIKASI” MODULINI O`QITISHNING USTUVOR YO`NALISHLARI 1.1 Alisher Navoiy lirik merosining manbalari, shoir devonlari, ularning tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzular olami. Alisher Navoiy lirikasi – o`zbek mumtoz adabiyoti xazinasiga qo`shilgan qiyossiz noyob durdonadir. Bu buyuk tafakkur sohibining badiiy yaratmalarisiz, nafaqat, turkiy, balki boshqa qardosh xalqlar adabiyoti ravnaqini tasavvur etish qiyin. Zero, ulug’ shoir she’riy merosida o`ziga qadar yaratilgan Sharq mumtoz adabiyoti an’analarini davom ettiribgina qolmay, yangi badiiy timsollarga murojaat etish orqali mutafakkirona qarashlarini ifodalash bilan ularning mavzular ko`lamini boyitdi, inson ruhiyatining murakkab qirralarini san’atkorona tasvirlashga erishdi. Bu, albatta, o`z navbatida sh

adabiyotshunos Hamid Sulaymon uni «Ilk devon» deb atadi. «Ilk devon»dan 391 g’azal, 1 mustazod, 1 muxammas va 41 ruboiy o`rin olgan bo`lib, ularning barchasi 434 ta she’rni tashkil etadi. Mazkur asar Alisher Navoiy ijodining dastlabki bosqichlarini o`rganish uchun ishonchli manba sifatida ahamiyatlidir. Alisher Navoiy Sulton Husayn Boyqaro Xuroson taxtini egallagandan so`ng, uning taklifi bilan o`zining birinchi rasmiy devoni «Badoe’ ul-bidoya» («Badiiylik ibtidosi»)ni tartib berdi. Mazkur devon XV asr adabiy hayotida juda katta voqea bo`ldi. Shoir devoni o`zigacha yashagan ijodkorlar va zamondoshlari devonlaridan ancha farq qilar edi. Avvalo, devon tartib berish uchun debochaga o`rin berish zarurligi ijodiy tajriba tarzida «Badoe’ ul-bidoya»dan boshlandi. Shuningdek, shoir Sharq devonchil

5. Tarje’band – 3 11. Fard - 53 6. Qit’a – 46 Mazkur devondagi she’rlarning umumiy miqdori 1046 tani tashkil etadi. «Badoe’ ul-bidoya»da «Ilk devon»dagi bir qism she’rlar ham kiritilgandir. Keyinchalik bu asarlar «Xazoyin ul-maoniy» yig’ma devonidan o`rin olgan. Alisher Navoiy 1483-yilda ikkinchi rasmiy devoni «Navodir un- nihoya» («Behad nodirliklar»)ni tuzdi. Devonning Abdujamil kotib va Sulton Ali Mashhadiy tomonidan ko`chirilgan nisbatan to`liq nusxasi mavjud. Devonning nisbatan to`liq nusxalarida 862 she’r mavjud. Bular «Badoe’ ul-bidoya» tartib berilgandan so`ng ijod qilingan she’rlar bo`lib, ular ham keyinchalik «Xazoyin ul- maoniy»ga kiritilgan. Alisher Navoiyning avlodlar oldidagi yana bir buyuk xizmati uning deyarli barcha lirik turga mansub yozgan asarlarini o`z bag’riga olgan «

faqatgina nomlari saqlangani ma’lum edi. Ayni an’anaga ixlosmand Alisher Navoiy «Xazoyin ul-maoniy»ni to`rt devon shaklida tuzishni ma’qul ko`radi. Shunday qilib, shoir o`zbek tilida yozgan deyarli barcha she’rlarini to`rt devonga ajratadi va ularning har birini inson umrining muayyan fasliga mos keladigan bir nom bilan ataydi. Ulug’ shoir ijodiy hayotining 7-8 yoshidan 20 yoshigacha bo`lgan qismini umrining navbahori - «sig’ar» (yoshlik) fasli sifatida qayd qiladi va shu muddatda yozilgan she’rlariga « G’ aroyib us-sig’ar» («yoshlik ajoyibotlari») nomli birinchi devondan o`rin beradi. 20-35 yoshlar oralig’i umrning yozi – «shabob» (yigitlik) ayyomi bo`lib, muallif bu davr devonini «Navodir ush-shabob» («Yigitlik nodirliklari») tarzida nomlaydi. 35-45 yoshni umrning kuzi – «vasat» (o`rta y

iloji bo`lmay qolgan. Bunday fikr taniqli navoiyshunoslar M.Shayxzoda va H.Sulaymon tadqiqotlarida o`z ifodasini topgan. 8 «Xazoyin ul-maoniy» debocha, 2600 g’azal, 133 ruboiy, 10 muxammas, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarje’band, 210 qit’a, 10 lug’z-chiston, 52 muammo, 13 tuyuq, 86 fard, 1 masnaviy, 1 qasida, 1 musamman, 1 tarkibband, 1 soqiynoma jami 16 janrdagi she’rlardan iboratdir. Har bir devonga 650 g’azal kiritilgan. Shu kichkina ishoraning o`zidan ham ulug’ shoir «Xazoyin ul-maoniy»ni tartib berishda tarixiylik tamoyilidan birmuncha chekinganini sezish mumkin. Bu fikrni «G’aroyib us-sig’ar» va «Navodir ush-shabob» devonlari tarkibida «vasat» hamda «kibar» davriga oid g’azallarning va aksincha «Badoye’ ul-vasat» hamda «Favoyid ul-kibar»da «sig’ar»-u «shabob»ga daxldor she’rlarning mav

kutubxonalarida saqlanayotgan ko`p sonli qo`lyozmalari surat nusxalarini yig’ib, ularni qiyosiy o`rganib chiqib, nashr ettirdi. (Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. I, II, III, IV tomlar. Toshkent: «Fan», 1959-1960.) Alisher Navoiyning 1498-yildan keyin ijod etgan hamda turli sabablarga ko`ra mazkur yig’ma devonga kiritilmagan she’rlari ham olimning e’tiboridan chetda qolgan emas. Yig’ma devonning Hamid Sulaymon nashri IV tomida bunday she’rlar «Navoiy tomonidan «Xazoyin ul- maoniy»ga kiritilmagan she’rlar» sarlavhasi ostida keltirilgan bo`lib, ular 24 g’azal, 2 ruboiy, 8 qit’a, 4 farddan iborat. (MAT. IV tom, Toshkent: «Fan», 1960, 773-794-betlar.) Keyinchalik bu she’rlarning yana yangi topilganlarini qo`shib, filologiya fanlari doktori Fozila Sulaymonova «Ayyomi visol o`ldi yana» nomi bil

ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ta’limiy, ilohiy-irfoniy, qarashlari go`zal badiiy ifodasini topdi va shunday kichik janrdagi asarlar mavzular olamining boyitilishiga munosib hissa bo`lib qo`shildi. Ishq-muhabbat inson - ma’naviy kamolotida hal qiluvchi mavqega egadir. Ulug’ shoir muhabbat mavzusida qalam tebratar ekan, eng avvalo, dard ahli – oshiqlarga murojaat qiladi: Ey Navoiy, dardlig’ nazmingni dard ahli bilur, Dardsiz dog’i bo`lur oni o`qig’och ahli dard. (MAT. 5-tom, 93-bet.) Alisher Navoiy she’riyatida ishq va dard bir-biri bilan chambarchas bog’liq, biri ikkinchisini doimo taqazo qilib turuvchi tushunchalardir. Dard aslida inson vujudidagi xastalikni anglatsa-da, biroq u ijod va ishq olamida ijobiy ma’no kasb etadi. Shoir nazmidagi «ahli dard» esa aqlni hayratga solg’uvchi tuyg’ular tu

Ulug’ shoir mazkur qit’ada majoziy muhabbatni e’tirof etgani holda, o`sha ishq poklik va halollik bilan nurlidir hamda u poklanish tufayli ilohiy ishq maqomiga ko`tariladi, degan g’oyaga sodiq qoladi. Shuningdek, ulug’ shoir majoziy ishqdan murod ilohiy ishq haqida o`ylash, fikr yuritish, uning hijron-u iztiroblaridan lazzatlanish ahli haqiqatning tanlagan yo`lidir, deydi. Bu yo`lda tariqat va uning hayotbaxsh ta’limoti madadkordir. Alisher Navoiy she’riyatida, jumladan, tahlil qilinayotgan qit’ada majoz va nazmiy san’atlar vositasida badiiy mushohada yuritish mayli baland. Aksariyat hollarda so`zlar zulma’naynlik (ko`p ma’nolilik) fazilatiga ega. Shuning uchun ular mohiyatini darrov payqash dushvor. Navoiyona misralar mag’ziga chuqur mulohazasiz yetish imkondan tashqaridir. Shunday fazil

do`zaxingdan qo`rqib ibodat qiladigan bo`lsam, meni do`zax o`tida kuydir – ming- ming roziman! Ammo agar Sening jamolingni deb tunlarni bedor o`tkazar ekanman, yolvoraman, meni jamolingdan mahrum etma!» (Komilov N. Tasavvuf. Birinchi kitob. Toshkent: «Yozuvchi», 1996, 6-bet.) Ko`rinadiki, tasavvuf ahlida hayotga tavakkul bilan qarash kayfiti baland. Ularning qat’iy ishonchiga ko`ra, solik ishq va tariqat maqomlari sari intilishini davom etishi, bu haqda baland ovoz bilan gapirmasligi, tamadan yiroq turishi lozim. Ulug’ shoir g’azallarida ushbu fikrlarni quvvatlovchi ko`plab baytlarni uchratish mumkin: Navoiy, ishqdin ne kelsa, dam urmaki oshiqqa, Keraktur ishqi pinhoni-yu dog’i ishq pinhoniy. (6. 426) Alisher Navoiy ushbu bayt bag’riga o`zi muridi komili bo`lgan naqshbandiya tariqatining «

Shunday qilib, Alisher Navoiy lirikasida hamd, na’t yo`nalishidagi she’rlar, ijtimoiy hayotning turli muammolari, odob-axloq me’yorlariga bag’ishlangan badiiyat namunalarini juda ko`plab uchratish mumkin. 1.2 Alisher Navoiy g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. Alisher Navoiyning o`zbek tilidagi qomusiy devoni «Xazoyin ul-maoniy» mumtoz adabiyotimiz xazinasidagi jozibali she’riyatning eng yuksak cho`qqisi sanaladi. Ulug’ shoirning kichik she’riy janrlar taraqqiyoti tarixidagi muhim xizmatlaridan biri shuki, u o`zi yashagan davrga qadar turkiy badiiy so`z san’atida mavjud bo`lgan g’azal, masnaviy, qasida, tuyuq, qit’a, ruboiy, fard, soqiynomani yuksak ravnaq pag’onasiga ko`tardi. Shuningdek, yig’ma devonini rang-barang mavzularda bitilgan, turk

Lutfiyning nazariga tushib, uning yuksak bahosiga loyiq ko`rilishi yosh shoirning ijod maydonida zavq bilan javlon urishi uchun o`ziga xos adabiy maktab vazifasini o`tagan. «Xazoyin ul-maoniy» tarkibidan o`rin olgan besh musammat (3 muxammas, 2 musaddas) barchasining faqatgina Mavlono Lutfiy g’azallariga bog’langan taxmislar ekanligi fikrimizni to`la quvvatlaydi. Ulardan birining maqtasida quyidagi satrlar mavjud: Har gado egnida bo`lsa eski to`n yo choki jayb, Bilmay asli niyatin qilmoq g’alatdur shakku rayb, Ey Navoiy, chun sanga ma’lum emastur sirri g’ayb, Lutfini mayxonada oshufta ko`rsang, qilma ayb, Kim, bu majnun ixtiyori zulfi qullobindadur. (5. 457) Mavlono Lutfiy g’azaliyoti xalqona ohangda bitilganligi, baytlarda xalq maqollari va iboralaridan foydalanib yetakchi g’oyani o`quvch

bilan o`zaro adabiy musobaqa – mushoira uyushtirgani sezilib turadi. Baytdagi yana bir nozik jihatga e’tibor qilmaslikning iloji yo`q. Alisher Navoiy ikkinchi misrada badiiy san’at qo`llashda nafis mahorat ko`rsatgan. Iyhom tasviriy vositasiga murojaat qilgan ulug’ shoir «pichoq - pichoqchi» so`zlarini «o`ynatadi». Buning uchun «Sakkokiy»ning «pichoqchi» ma’nosiga ega ekanligi unga qo`l kelgan. Shunday qilib, baytni quyidagicha talqin qilish mumkin: Navoiy nazm bobida mahorat ko`rsatib, shunday go`zal misralar yaratdikim («tig’i zabonni uyla surdikim» - bu o`rinda ham «tig’» orqali pichoq nazarda tutiladi va bu bilan misralararo tanosub hosil qilinadi), ularni o`qigan «Pichoqchi» (Sakkokiy) uyalib, o`zini so`yish uchun pichoq topolmay dog’dadir. Fikrimizcha, so`z san’ati bobida bundan-da y

Fano dayrida mast-u louboli. Biri qudsi asarlik orifi Jom Ki, jomi Jamdurur sing’an safoli. Navoiy nazmig’a boqsang, emastur, Bu uchning holidin har bayti xoli. Hamono ko`zgudurkim, aks solmish, Angga uch sho`x mahvashning jamoli. (6. 516) Alisher Navoiyning mazkur qit’asida Sharq adabiyotining uch ulug’ allomasi ulug’lunudi. Qizig’i shundaki, she’riy misralarda nom-u taxallusdan nishona yo`q. Alisher Navoiy ijodiyotidan yaxshi xabardor bo`lmagan kitobxon uchun ushbu misralardagi ishoralar jumboqligicha qolaveradi. Qit’aning boshida Amir Xusrav Dehlaviy tilga olinadi. Shoir uni «sohiri hind» tarzida tanishtiradi. Alisher Navoiyning boshqa asarlarida ham bu ishora tez-tez uchraydi. «Sohir – sehrgar, jodugar; ajoyib san’atkor, qiziq hunarlar ko`rsatuvchi» kabi talqinlarga ega. Hind – Hindis

maqomida esa Xoja Hofiz she’riyatida ustuvor o`rnashgan. Shundan bo`lsa kerak, rind Hofiz taxallusining sinonimi ma’nosida tushuniladi. Rind so`zi talqinidagi «may», «ishrat», «mayxo`rlik», «beparvolik» va hokazolar majoziy ma’nodadir. Aksariyat belgilariga ko`ra, rind-u rindlik malomatiya tariqatiga tortib qoladi. Yana biri – orifi jom. Undan poklik nuri yog’iladi. Uning qo`lidagi singan safol – afsonaviy Jamshid jomidan ham afzaldir. Jom-u may – oriflar nasibasi – ma’rifat nuridir. Bunday dovruqli orif naqshbandiya sulukining Xurosondagi peshvosi Nuriddin Abdurahmon Jomiyning sifatlovchisi. Har uchala ustoz qalbi va asarlarini birlashtiradigan yagona g’oya va fazilat – ishqdir. Uning oxirgi bekati poklanish, oriflik rutbasi. Alisher Navoiy uchun ham bu bekat – orzu, intilish nuqtasidir..

uchrab tursa-da, baytlararo mantiqiy bog’liqlik g’azalga xos yetakchi xususiyat maqomini olgan emas edi. Mumtoz adabiyot’da davom etib kelayotgan an’anaga ko`ra, g’azallar mohiyatan ko`p mavzuli (parokanda) edi. Mustaqil baytlardan tuzilgan bunday g’azallarda mavzular mantiqan bir-biri bilan izchil bog’lanmagan (ayni ta’kid nisbiy mohiyat kasb etadi) baytlarda yoritilardi. Ularda kompozitsion butunlikni vazn, qofiya, radif singari badiiy unsurlar va she’r qahramonining ichki dunyosi tasviri, shuningdek, muallifning hayotga, ishqqa, zamon va ahli zamonga munosabatini ta’minlab turadi. Alisher Navoiy ijodida kompozitsion tuzilishiga ko`ra har ikkala turga oid g’azallar uchrasa-da, ularning aksariyati mohiyatan musalsallik kasb etadi. Fikrimizni quyidagi g’azal bilan asoslashga harakat qilami

Masalan: «Mulkkim sultoni yo`q, jismidururkim joni yo`q, Bir qaro tufrog’dekdurkim...» va hokazo. Ikkinchidan, g’azal matlasida ifodalangan bo`liq ma’no-mazmun uning maqtasiga qadar tashbeh, talmeh, tazod, iyhom, tanosub kabi san’atlar vositasida tadrijiy rivojlantirish usulida yozilgan. Unda yor – ko`ngil, mulk – sulton, jism – jon, tufrog’ – gul-u rayhon, qorong’u kecha – oy, zumat – obi hayot (tiriklik suvi), do`zax – ravzayi rizvon, xumor (ichkilik, majozan ishq) – mastlig’ (ilohiy fayzdan sarxushlik) kabi juftliklar o`zaro ziddiyatni hosil qilgan. Avvalo, shuni ta’kidlash lozimki, matlada shoirning oshiqona, orifona, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ma’rifiy qarashlari o`z in’ikosini topgan. G’azalning keyingi baytlarida ishora ketgan barcha mavzularga oid mulohazalar silsilaviy

o`rtasida ko`ndalang turishi muhabbat talqinidagi tasniflarga sababdir. Inson taqdirining hamma jabhalarida ko`zga tashlanadigan ishq jazavasida pok niyat, pok qalb, pok so`z, pok ko`z, pok e’tiqod amal qilsagina ishqi majoziy haqiqiy ishq maqomiga ko`tarila oladi. O`shandagina tasniflarga ehtiyoj sezilmaydi. Mumtoz adabiyot namoyondalari, jumladan, Alisher Navoiy g’azaliyotiga doir ajratishlar (oshiqona, orifona, rindona, qalandarona...) esa o`ta nisbiy tushunchalardir. Alisher Navoiy g’azallarining bosh qahramoni, shubhasiz, shoirning o`zidir. Ularda muallifning ichki tug’yonlari, ruhiy iztiroblari-yu quvonchlari, tarjimayi holiga oid qaydlar uchraydi. Shuningdek, shoir g’azaliyotidagi boshqa obrazlar: ma’shuqa, shoh, darvesh, shayx, zohid, orif, rind, soqiy, raqib kabilar va rang- baran

ul-maoniy»da 210 ta qit’a mavjuddir. Yig’ma devon «Debocha»sida kelgan qit’alar esa yuqorida ko`rsatilgan raqamga qo`shilmagan. Bulardan tashqari, «Mahbub ul-qulub», «Arbain hadis» va boshqa asarlar tarkibidagi qit’alar ham nazarda tutilsa, ularning soni uch yuzdan ortadi. Chunki «Arbain hadis»ning o`zida Janobi rasuli akramning axloqqa doir qirq hadisi qirq qit’a shaklida o`zbek tiliga o`girilgan va keng kitobxonlar ommasiga taqdim etilgan. «Xazoyin ul-maoniy» tarkibida kelgan qit’alar ulug’ shoirning muayyan vaziyatdagi kayfiyatini, juda chuqur falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ta’limiy, ilohiy-irfoniy qarashlarini badiiy ifoda etganidan kelib chiqib aytish mumkinki, ular daqiqnazar ijodkorning hayotga yanada teran nigoh bilan qarashi mahsuli sifatida vujudga kelgan. Avvalo, yig’ma dev

yomonlik va yomonlardan uzoq bo`lish singari mavzularni qalamga oladi. Shubhasizki, bu mavzular markazida barcha zamonlar uchun birday orzu bo`lib kelgan komil inson g’oyasi turadi. Shoir «hukamo qablining tarjimasi insoniyat bobida» («Donishmandlarning insoniyat haqidagi fikrlari tarjimasi») nomli qit’asida komil inson uchun uch narsa muhimligini e’tirof etadi. Bular: tavoze’ (izzat-ikrom, ehtirom), kamtarlik, kechirimli bo`lish, bergan hadyasini minnat qilmaslik. Shoirning fikricha, tavoze’ – kamtarlik himmat-u saxovatni ahli davlat ham odat qilsalar nur ustiga a’lo nur bo`lur edi: Tavoze’ yaxshi, ammo yaxshiroqdur, Agar da’b etsa ani ahli davlat. Erur ham avf xo`b-u xo`broq ul Ki, zohir bo`lg’ay el topqanda qudrat Ato ham turfa ishdur turfaroq bil, Agar yo`qtur aning yo`qdur yonida minn

ikki yuz oltmish oltita hamda boshqa ilmiy, badiiy, tarixiy asarlari bag’rida ko`plab turkiy tilda bitilgan ruboiylar uchraydiki, ayni dalillar ulug’ shoirning bu janrga yuksak muhabbatidan darak beradi. Shoirning «Devoni Foniy» va na boshqa asarlarida keluvchi forsiy ruboiylarining umumiy miqdori esa yuzdan oshaadi. Anglashiladiki, Alisher Navoiy she’ritida ruboiy janri ham o`ziga xos o`rin va mavqega egadir. Arabcha «to`rtlik» ma’nosini anglatuvchi bu so`z adabiy istiloh sifatida to`rt misradan tarkib topgan, satrlari a-a-b-a yoki a-a-a-a tarzida qofiyalanuvchi hazaj bahrining «axram» va «axrab» shajaralaridan birida (ularning 24 ko`rinishi mavjud) bitiladigan she’riy shaklga nisbatan qo`llaniladi. Alisher Navoiy «Mezon ul-avzon» asarida ruboiyni «dubaytiy» va «tarona» nomlari bilan ham

teran o`rganib, ruboiyning yuzlab mumtoz namunalarini ijod etdi. Shoir qalamiga mansub ruboiylar asar muallifining mavjud an’analar doirasida cheklanib qolmay, masalaga ijodiy yondoshganligidan dalolat beradi. XV asrning ikkinchi yarmiga qadar o`zbek mumtoz adabiyoti tarixida asosan ishqiy mavzuda bitilgan ruboiylarni uchratish mumkin edi. Alisher Navoiy she’riyatida esa bu adabiy shaklda ijod etilgan asarlarning mazmun-mohiyati, mavzular olami ancha kengaydi. Ularda hamd, na’t, falsafiy-ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ta’limiy mavzular qalamga olinib. yangi-yangi badiiy obrazlar, timsol-u tamsillar vositasida yetakchi g’oyalarning o`quvchi shuuriga yuksak san’atkorlik bilan yetkazilishiga erishildi. Ulug’ shoir ruboiylari, ayniqsa, ijodkor tarjimayi holiga oid qaydlar hamda ijtimoiy o

holati bilan dasht uzra ko`kka dahshat solib, beqaror izg’iyotgan quyun orasida o`xshashlik borligini tasvirlaydi. Quyun maqsad-muddaosiz osmonga o`rlaydi, aniqrog’i, u shamolning hukmiga tobe’dir. So`nggi misrada esa shoirning quyun misol sargashtaligining sababi ixtiyori o`zida emasligining ifodasi bilan yakunlanadi. Demak, shoir bu «ixtiyorsizlik»ni taqdirdan deb biladi. Turkiy xalqlar adabiyotining eng ajoyib kichik she’riy shakllaridan yana biri bo`lgan tuyuq, she’xonning shakl va talaffuzi jihatidan birlik, mazmun nuqtayi nazaridan esa turlicha bo`lgan so`zlarning ma’no qirralarini to`la anglash ko`nikmasini shakllantirish va ravnaq topishiga xizmat qiluvchi adabiy shakldir. Alisher Navoiyning «Badoye’ ul-vasat» devonida uning o`n uchta namunasi kiritilgan. Adib «Mezon ul-avzon» asar

sabablaridan biri tuyuq ijod etishning faqatgina murakkabligida bo`lmay, balki bu janrda yaratilgan asarlarning turkiy xalqlar orasida keng tarqalganidadir. Ulug’ shoir turkiy tilda mumtoz she’riyatning turli janrlarida badiiy jihatdan mukammal asarlar ijod etishni orzu qilardi. Buning uchun sohir qalami tuhfa qilgan g’azal, ruboiy, qit’a singari janrlarda bitilgan asarlari fors-tojik adabiyotining boy an’analari negizida shu tilda yaratilgan badiiyat namunalari bilan bellasha olish xususiyatiga ega bo`lishi lozim edi. Tuyuqda ijod qilingan she’rlar oldida esa bunday talab qo`yilgani yo`q. Shunday bo`lishiga qaramay, shoirning bu janrda ijod etgan asarlari g’oyaviy-badiiy nazokati nuqtayi nazaridan turkiy tuyuqnavislikning eng sara namunalari maqomida bunyod qilinganligi bilan ahamiyatlidi

mahbubaning kamon shaklidagi ikki qoshi va ularga o`q yanglig’ tutashib turgan uzun kipriklari hamda lablarining payvasta – bog’liqligi o`ziga xos hazil-mutoyiba qilish imkonini yaratgan. «Yo labmudur» qofiyadosh so`zlarining ma’nolari esa quyidagcha: 1. «Yo labmikin?». 2. «Yalabdimikin?» 3. «Yoylabdimikim?» Tahlil etilgan she’r ma’shuqa go`zal jamolining o`ziga xos qochirim, hazil-mutoyiba hislari uyg’unligida tasvirlashning mahsuli sifatida vujudga kelgan. Alisher Navoiy she’riy merosining yana bir namunasi chiston (lug’z)lardir. Adabiy istiloh sifatida «lug’z» arab adabiyotida, «chiston» esa fors-tojik adabiyotida keng qo`llanilgan. Turkiy adabiyotda esa bu atamalar bir-birining ma’nodoshi bo`lganligi bois nazmiy topishmoq tarzida yozilgan asarlarni nomlashda ikkalasidan ham foydalanilg

Biror ayog’lari ham bor-u turfaroq bukim, Ayog’ uchida biror ko`z ham ettilar izhor. Qachon ayog’larin almashtururlar, ul soat Qanot urarg’a bo`lurlar tuyurdek tayyor. Qanot ko`p urmoq ila qari ucharlari yo`q, Ucharda garchi qaridur alarg’a istizhor. (5. 510) Yuqoridagi she’rning birinchi baytida chiston bag’rida «yashiringan» ashyo qushga o`xshatiladi. Keyin esa uning shakli turli o`xshatilmishlari qiyosida tasvirlanadi. Matn bilan to`liq tanishgan o`quvchi baytlardagi bir-birini to`ldirib boruvchi o`xshatilganlarning nomi satrlarda sir saqlangan narsa bilan o`xshash jihatlarini xayolida gavdalantira boradi. Jumladan, bu qushlarning qanoti «birardurur» so`zi bilan izohlanishi qaychining matoning kesadigan qismlari bir- biri bilan jipslashib qolganiga ishoradir. Aslida ularning ikkita eka

bo`lgan masofa) ham ucholmaydi. Bu bilan shoir qaychi qismlarining ochib- yopilishi qo`llar ishtirokida amalga oshirilishiga ishora qiladi. Natijada lug’z bag’rida yashiringan narsaning nomi miqroz (qaychi) ekanligi zehni o`tkir o`quvchiga ayonlashib qoladi. Alisher Navoiy sohir qalami mahsuli bo`lgan boshqa lug’zlari ham she’rxonni mantiqiy fikrlashga undashi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. 31

II BOB. “ ALISHER NAVOIY LIRIKASI ” MODULINI O`QITISHNING AMALIY-TEXNOLOGIK JIHATLARI 2.1. “Alisher Navoiy lirikasi” modulini o`qitishga doir interfaol metodlar Pedagogik texnologiyalarning bugungi kunda eng ommaviylashgan turlaridan biri - bu interaktiv metodlardir. Interaktiv metodlar o`quvchi va o`qituvchining birgalikdagi faoliyati bo`lib, asosan o`quvchilarni fikrlashga undaydi. Kerakli xulosalarga kelishni, ular o`zini tahlil qilishni va amaliyotda qo`llashni o`rgatadi. Bu metodlar qo`llanganda o`qituvchining asosiy vazifasi bu - o`quvchilarga yo`l ko`rsatish, yo`nalish berish, eng to`g’ri xulosani aytishdan iborat. Interaktiv usullar yana shunisi bilan ham ahamiyatliki, o`qituvchi o`quvchining fikrini hech qachon keskin rad etmaydi, faqatgina vaqti bilan to`g’ri xulosani aytib o`tib

uchun esa o`qituvchi interaktiv metod strategiyalari va usullari bilan tanish bo`lishi lozim. Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda o`quvchilarning o`quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi hamda ta`lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo`llash borasida boy tajriba to`plagan bo`lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar o`ziga xos ahamiyatga egadir. Zamonaviy dars berish metodlaridan asosiysi “interaktiv” metod bo`lib, hozirda uning yarim kalkalsh asosida qilingan tarjimasi ko`p hollarda “interfaol” deb yuritiladi, “interaktiv” atamasi aslida inglizcha “interaktiv” so`zidan olingan bo`lib, “o`zaro ta`sirlashish” ma`nosini bildiradi va biror faoliyat yoki metodda o`zaro bahs munozara, fikrlash asosida faoliyat yoki hamjihat

Ko`rsatib o`tilgan har bir uslubiy yondashuv o`ziga xos xususiyatga ega. Quyida biz uslubiy yondashuvlarni ko`rib chiqamiz. Shu bilan birga asosiy diqqatimizni o`qituvchining interaktiv usullariga qaratamiz. Nofaol uslubiy yondashuv - bu o`quvchi bilan o`qituvchi orasidagi bog’liqlik shaklidir. Bunda o`qituvchi darsning asosiy xarakatlanuvchi figurasi hisoblanadi, o`quvchilar esa nofaol eshituvchi sifatida namoyon bo`ladi. Mazkur metod darslardagi tezkari mustaqil savol-javoblarda, nazorat ishlarida, test va boshqa usullarda aks etadi. Nofaol metod o`quvchilarning o`quv materialini o`zlashtirishlaridagi eng samarasiz usul hisoblanadi, lekin uning o`ziga xos ijobiy tomoni mavjud. Bu xildagi darslarga ko`p mehnat talab qilinmaydi. Chegaralangan vaqt oralig’ida katta miqdordagi o`quv material

Interaktiv (“inter”-vzaimniy, “akt”-deystvie-“o`zaro ta`sir” ma`nosini bildiradi) uslubiy yondashuvda o`quvchilar bilish va o`rganish jarayoniga butunlay sho`ng’ib ketadilar, ular o`zlari bilgan va o`ylayotganlari xususida bahslashishilari ham mumkin. Interaktiv darslarda maqsadga erishish uchun yetarli zamin yaratiladi. O`qituvchi dars rejasini tuzadi (qoida bo`yicha interaktiv mashq va topshiriqlar o`quvchi o`zlashtirayotgan material bilan o`zaro bog’liq bo`ladi). O`quvchilar bajaradigan interfaol darsdagi interaktiv mashq va topshiriqlar uning asosiy tarkibi hisoblanadi. Oddiy mashq va topshiriqlardan shunisi bilan farqlanadiki, ularni bajarish jarayonida o`rganilgan material nafaqat mustahkamlanadi, balki yana yangilari ham olinadi. Shuningdek, bu mashq va topshiriqlar interaktiv yonda

3. Ta`limiy o`yinlar (rolli, maqsadli va bilim beruvchi o`yinlar). 4. Jamiyatdagi zahiralardan foydalanish (mutaxassis taklif etish, ekskursiyalar). 5. Ijtimoiy loyihalar va auditoriyadan tashqari beriladigan ta`lim metodlari (ijtimoiy loyihalar, radio va gazetalar, fil’mlar, sahna asarlari, qo`shiq va ertaklar). 6. Razminka. 7. Yangi materialni o`rganish va mustahkamlash (interfaol ma`ruza, ko`rgazmali qurollar bilan ishlash, video va audio materiallar, “o`quvchi- o`qituvchi rolida”, “har bir kishi har bir kishiga o`rgatadi”), mozayka (ajurali arra) savollardan foydalanish, buqrotli diolog). 8. Murakkab va muzokara talab savol va muammolarni yechish (“fikr maktabi”, “pozitsiyani egalla”, “POPS” loyihalashtirilgan texnikalar, “bir o`zing, ikki kishi birgalikda”, “pozitsiyani o`zgartir”, “k

Interaktiv o`qitish metodi deganda muammoli vaziyatni hal etish uchun o`quvchilar o`rtasida munozara, erkin fikr almashinuvini tashkil etish “aqliy hujum texnologiyasidan” foydalanish mumkin. Kichik guruhlarga o`qitish va umumman o`quvchilar bir-birlarini o`qitadi printsipida dars olib borishni ham tushunish mumkin. Demak interfaol usullarni qo`llash natijasida o`quvchilar hozirjavoblikka o`rganadi, ularning lug’at boyligi ko`payadi, ilmiy-nazariy bilimi yanada mustahkamlanadi va darsga qiziqishini orttiradi va intilishga olib keladi. O`quvchilarni, talabalarni mustaqil ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ta`lim tizimining eng muhim sifat ko`rsatkichlaridan biri bo`lib e`tirof etilmoqda. Chunki bu o`zgaruvchan bozor iqtisodiyoti sharoitida faqatgina mustaqil fikrlash qobiliyatiga e

foydalanish, o`qituvchining mashg’ulotdagi hukmronligidan voz kechib, uni talabalarning mustaqil o`zlashtirishlariga yordam va maslahat beruvchi, ularga mustaqil faoliyat uchun sharoit yaratuvchi maqsadga yo`llovchi shaxs bo`lishga erishishi nazarda tutiladi. Chunki ilmiy-tadqiqotlarda ta`kidlanganidek, mustaqil bilish faoliyati ijodiy tafakkurni rivojlantirishning asosi bo`lib hisoblanadi Talabalarda fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda J Stil’, K Meridis va Sh.Templarning fikrlashni rivojlapntirish uchun katta hissa qo`shgan “o`qish, yozish va fikrlashni rivojlantirish uchun xalqaro dastur”ining ahamiyatini alohida ta`kidlash lozim. U ja h ondagi 30 ga yaqin mamalakatlar ta`lim tizimida yuqori samara bermoqda. Bu dasturni Toshkent zamonaviy axborot texnologiyalari markazi hamda oliy va

8. “Video topishmoq” strategiyasi 9. “Yagona davra” strategiyasi 10. “Debat” metodi 11. “Yozma ish” strategiyasi 12. “Jadval” grafik organayzeri 13. “Insert” grafik organayzeri 14. “Keys-stadi” metodi 15. “Besh minutli esse” strategiyasi 16. “Klaster” grafik organayzeri 17. “Konseptual jadval” grafik organayzeri 18. “Kundalik” strategiyasi 19. “Modellashtirish” metodi 20. “Muammoli vaziyat” strategiyasi 21. “Muammo” strategiyasi 22. “Nilufar guli” texnologiyasi 23. “Savol-javob” metodi 24. “Suhbat” metodi 25 “CWOT - TAHLIL” strategiyasi 26. “Sxema” strategiyasi 27. “Taqdimot” strategiyasi 28. “Test” texnoligiyasi 29. “T - jadval” grafik organayzeri 30. “Charxpalak” strategiyasi 31. “Qarorlar shajarasi” (“Qarorlar qabul qilish”) strategiyasi. Bu strategiyalar o`zining soddaligi, o`ta ommavi

Oliy ta’limda talaba o`qituvchi hamkorligida ta’lim jarayonini tashkil etish samaradorlikka yetaklovchi muhim yo`l sanaladi. Mashg`ulotlar jarayonida interfaol metodlarning o`rni bilan qo`llanishi ana shunday samaradorlikka omil bo`ladi. Yuqorida ta’kidlab o`tilganidek, oliy o`quv yurtlarida ma’ruza mashg`ulotlari, asosan, an’anaviy usulda tashkil etiladi. Bunda o`qituvchi faolligi, talabalarning esa nofaol tinglovchga aylanib qolishi kuzatiladi. Ma’ruza mashg`ulotlarida ham o`rni bilan interfaol metodlardan foydalanish talabalarning fikrini bir joyga jamlash, ularning o`rganilayotgan mavzuga nisbatan hushyor munosabatda bo`lishga bois bo`ladi. Buning uchun ta’limda uzviylikka e’tibor qaratish, ya’ni o`rganilishi rejalashtirilgan mavzuga oid bugungi talaba o`rta va o`ta maxsus ta’lim jaray

O`quv faoliyati yozuv taxtasi yoki ish qog`ozida aksini topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi va namunasi ko`rsatilganidek, talabalarning fikrlari bilan to`ldirilgan jadvallar mashg`ulot so`ngida o`qituvchiga taqdim etiladi: 41

Bilaman Bilishni xohlayman Bilib oldim Navoiy 16 ta lirik janrda ijod qilgan Navoiyning Lutfiy va Sakkokiydan ta’sirlanga- niga dalil bo`luvchi baytlar “Ilk devon”dagi lirik janrlar “Xazoyin ul-maoniy”ni tartib berishda umrning 4 faslga bo`lgan Mug’bacha obrazining estetik mohiyati “Badoye’ ul-bidoya”da “Ilk devon” haqida keltirilgan ma’lumotlar Devonlari 8 ta bo`lib, ulardan biri muxlislari tomonidan tuzilgan Navoiy g`azaliyotidagi rindona uslub “Badoye’ ul-bidoya”dagi devon tartib berish tamo- yillarning mohiyati Shoir tadrij uslubida g`zallar yozgan Samoviy timsollarning ma’no-mohiyati “Xazoyin ul-maoniy”da hamd g`azallar salmog`i- ning ancha ko`pligi Grafik organayzerdan foydalanish uch bosqich asosida amalga oshiriladi. 1. Talabalarning o`rganilishi rejalashtirilgan mavzu bo`yicha tus

chiqilishi hamda amaliy va seminar mashg`ulotlarida ularning asqotishi ta’kidlanadi. Talabalar hukmiga havola etilgan sxema birinchi navbatda o`qituvchining ularga bo`lgan samimiy munosabatini, ularga bo`lgan hurmatini ifodalaydi. Ayni choqda bu sxema talabalarning mashg`ulotga bo`lgan munosabatlarini jiddiylashtiradi. Ular ma’ruza jarayonida sxemada ko`zda tutilgan bandlarni to`ldirish bilan asnosida mavzuga oid ko`plab ma’lumotlarni o`zlashtirishga muvaffaq bo`lishadi. BBB organayzerini amaliy va seminar mashg`ulotlatda qo`llaganda guruhni kichik guruhlarga (deylik 25 ta lalabadan iborat guruhni 5 ta kichik gurugga) bo`lish bilan amalga oshirish mumkin. Bunda Alisher Navoiyning ruboiy, qit’a, tuyuq singari kichik she’riy janrlarda namunalar har bir kichik guruhga bittadan beriladi va uni

(?) – Meni o`ylantirdi. Bu borada menga qo`shimcha ma’lumot zarur. “Alisher Navoiy lirikasi” modelining ma’ruza mashg`ulotida darsning tashkiliy qismi o`tkazilgandan so`ng talabalarning har biriga quyida ko`rsatilgan tartibda jadval beriladi. O`qituvchi mashg`ulot yakunida unda namuna sifatida quyida ko`rsatilgan talabalarning o`tilgan mavzuga oid ularning munosabatlari ifodalangan jadvalga ega bo`ladi: Tushunchalar V + - ? “Badoye’ ul-bidoya” devonida “Ilk devon” haqida muallif tomonidan keltirilgan ma’lumotlar + “Xazoyin ul-maoniy”da lirik turning 16 janriga oid nazm namunalarining mavjudligi V “Rindi Sheroz” ifodasi bilan Hofiz Sheroziyning nazarda tutilishi ? “G`aroyib us-sig`ar”da “shabob”, “vasad”, “kibar” davrida yozilgan g`azllarning va boshqa janrda yozilgan she’rlarning kiritilga

Mazkur grafik organayzerdan foydalanishda quyidagi shartlarga rioya qilish talab etiladi: - nimani o`ylagan bo`lsangiz uni qog`ozga yozing,Fikringizning sifati haqida o`ylab ham o`tirmang, shunchaki yozib boring! - yozuvingizning orfografiyasi yoki boshqa jihatlariga e’tibor bermang; - belgilangan vaqt nihoyasiga yetgunicha yozishdan to`xtamang! Agar ma’lum muddat o`ylay olmasangiz, uholda qog`ozga biror narsaning rasmini chizaboshlang! Bu harakatniyangi g`oya tug`ilguniga qadar davom ettiring! - muayyan tushuncha doirasida imkon qadar ko`proq yangi g`oyalarni ilgari suring,ular o`rtasidagi o`zaro aloqadorlik, bog`liqlikni ko`rsating! “Klaster” organayzeri keying davrlarda keying davrlarda ta’limda keng qo`llaniladigan interfaol metodlardan bo`lib, undan o`rinli foydalanish o`qituvchi va t

tanishishga muvaffaq bo`ldingiz. Salohiyatli ijoodkor lirik turning 16 janrida ijod qilganini bilasiz, albatta. Oralaringizda shoiqning qaysi 16 janrda ijod qilganini to`liq biladiganlar, bu haqda qisman ma’lumotga ega bo`lganlar bo`lishi tabiiy. Keling, hozir sizlar mana shu lirik janrlarning zudlik bilan menga aytishga kirishasiz, men esa yozuv taxtasida ularni ifodalab boraman. Talabalar zudlik bilan “g`azal”, “ruboiy”, “qit’a”, “tuyuq” deya tushunchalarni sanay boshlaydi, ular orasida Alisher Navoiy ijodida uchramaydigan lirik tur janrlari hambo`lishi mumkin. Biroq o`qituvchi bu holatga e’tiroz bildirmay, ular aytgan janrlarni yozishda davom etadi. Natijada Navoiy tomonidan ijod etilgan lirik tur janrlari biz ko`zlaganchalik 16 ta yoki undan kam yoki ko`p bo`lishi mumkin. Agar ular son

O`qituvchi klasterning bunday namunasini slaytda tayyorlab kelib, talabalar bilan hamkorlikda u yozuv taxtasida ishlab bo`lingunga qadar ko`rsatilmay, bu ish nihoyasiga yetkazilgandan so`ng AKT vositasida namoyish etilsa, bu janrlar talabalar xotirasida uzoq saqlanshiga sababchi bo`ladi. Ayni choqda qo`yilgan muammoning yechimi tugatilmay, yechimga borishga nihoyatda yaqin qolingan-u, biroq ularning qiynalayotgani sezilib turganida yuqoridagi klaster organayzer namunasi AKT vositasida o`quvchilar ko`z o`ngida namoyish etilsa, uning ta’siri yanada salmoqliroq bo`ladi. Yuqorida tuzilgan klaster organayzerini o`qituvchi to`g`ridan to`g`ri AKT vositasida talabalarga namoyish etish bilan ma’ruzasini olib borganda ham u bilim berish vositasi vazifasini o`taydi. Seminar mashg`ulotida esa bu usuln

maqsadga muvofiqdir. Bunda ularning nazariy ma`lumotlarni qanchalik o`zlashtirgani tezda ayonlashib qoladi. Bunday klaster organayzerini “Alisher Navoiy lirikasining manbalarini aniqlash”, “Navoiy lirik merosining shakllanishiga ulug` shoir o`zi e’tirof etgan ustozlar nomini aniqlash” singari qator masalalarga oydinlik kiritish maqsadida qo`llash o`zining samarali natijalarini beradi, deb o`ylaymiz. “Aqliy hujum” metodi. Bu metod muayyan mavzu yuzasidan berilgan muammolarni hal etishda keng qo`llaniladigan metod bo`lib, u mashg’ulot ishtirokchilarini muammo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish, hamda o`z tasavvurlari va g’oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma`lum ko`nikma va malakalarni hosil qilishga yo`naltirilgan . Bu metod vositasida orginal yechimlarni topish imkoniyati tu

o`quvchilarni muammo xususida keng va chuqur fikr yuritishga rag’batlantirish ekanligini e`tibordan chetda qoldirmagan holda ularning faoliyatlarini baholab borishning har qanday usulidan voz kechish maqsadga muvofiqdir. Bu metoddan samarali foydalanish maqsadida quyidagilarga amal qilish lozim: зларини 49“ AQLIY HUJUM ” METODI Oquvchilarga o`zini erkin his etishi uchun sharoit yaratib borish O`quvchilar tomonidan bildirilganhar qanday g`oya baholanmaydi баҳоланмайди G`oyalarni yozib boorish uchun yozuv taxtasi yoki varaqlar tayyorlab qo`yish O`quvchilarning mustaqil fikr yuritishlari, shaxsiy fikrlarini ilgari surishlari uchun qulay muhit yaratiladi Muammoni aniqlash G`oyalarning turlicha va ko`p miqdorda bo`lishiga e’tibor qaratishMashg`ulot paytida amal qilinishi lozim bo`lgan shartlarn

“Aqliy hujum ” metodining mohiyati jamoa hamkorligi asosida muammoni yechish jarayonlarini vaqt bo`yicha bir qancha bosqichlarga (g’oyalarni generatsiyalash, ularni tanqidiy va kostruktiv ishlab chiqish) ajratishdan iborat. Dars jarayonida «Aqliy hujum” dan maqsadli foydalanish ijodiy, nostandart tafakkurlashni rivojlantirish garovi hisoblanadi. «Aqliy hujum”ni uyushtirish birmuncha sodda bo`lib, undan ta`lim mazmunini o`zgartirish jarayonida foydalanish bilan birgalikda ishlab chiqarish muammolarining yechimini topishda ham juda qo`l keladi. Dastlab guruh yig’iladi va ular oldiga muammo qo`yiladi. Bu muammo yechimi to`g’risida barcha igtirokchilar o`z fikrlarini bildiradilar. Bu bosqichda hech kimning o`zga kishi g’oyalariga “xujum”qilishi yoki boholashga haqqi yo`q. Demak, «Aqliy hujum”

- beriladigan savollarga qisqacha ( asoslanmagan) javoblar berish ko`zda tutilishi kerak. “Aqliy hujum” metodi qiyin vaziyatlardan qutulish choralarini topishga, muammoni ko`rish chegarasini kengaytirishga, fikrlar bir xilliligini yo`qotishga va keng doirada tafakkurlashga imkon beradi. Eng asosiysi, muammoni yechish jarayonida kurashish muhitidan ijodiy hamkorlik kayfiyatiga o`tiladi va guruh yanada jipslashadi. Qo`llanish maqsadiga ko`ra bu metod universal hisoblanib tadqiqotchilikda (yangi muammoni yechishga imkon yaratadi), o`qitish jarayonida (o`quv materiallarini tezkor o`zlashtirishga qaratiladi), rivojlantirishda (o`z-o`zini bir muncha samarali boshqarish asosida faol fikrlashni shakllantiradi) asqotadi. “Aqliy hujum” metodining qo`llanish usuli quyidagicha: Bu metod ishtirokchilar

ular asosida yagona hukm chiqargan. Bu holatlar ko`proq harbiy yurish oldidan chaqirilgan mashvaratlarda namoyon bo`ladi. “Agar (g’anim ustiga) lashkar tortmoqchi bo`lsam, urush-yarashdan o`rtaga so`z tashlab, amirlarimning bu ikkovidan qay biriga moyilligini bilishga intilardim. Agar yarashdan so`z ochsalar, buning foydasini urush ziyoniga solishtirib ko`rardim, agar urushga moyil bo`lsalar, uning naf va foydasini yarash ziyoniga taqqoslab ko`rardim, qaysi biri foydaliroq bo`lsa, shuni ixtiyor qilardim”, - deb yozadi Sohibqiron Amir Temur “Temur tuzuklari”da. Yana bir mulohazani aytish bilan bu metoddan ulug` bobokalonlarimiz unumli foydalanganlarini dalillamoqchimiz. Badiiy adabiyotning sehri, uning zohiriy va botiniy ma’nolarini teran o`rganishga intilgan ajdodlarimiz hofizxonlik, navoi

hozirlaydi. Sizda na shunday ko`nikmani shakllantirish maqsadida hozirgi o`zbek adabiy tili nuqtayi nazaridan qaraganda tarkibida Siz uchun tushunarsiz so`zlari mavjud bo`lmagan bir baytga e’tiboringizni qaratmoqchiman. Mana o`sha bayt: Ey Navoiy, dardlig’ nazmingni dard ahli bilur, Dardsiz dog’i bo`lur oni o`qig’och ahli dard. Ushbu maqta’ baytdagi ulug` shoir nazarda tutgan dard nima? Alsher Navoiy “dard ahli”, “ahli dard”, “dardsiz” deganda kimlarni nazarda tutadi? Baytning nasriy bayoni va savollarga qisqacha javoblaringizni yozib bering. Baytning mohiyatidan kelib chiqib, talabalarga 5 daqiqacha vaqt berish maqsadga muvofiq. Bu topshiriq ularning matn ustida ishlash ko`nikmalarini shakllantirishi bilan bir qatorda yozma nutqini ham ravon bo’lishiga sababchi bo`ladi. Topshiriq shartida

- guruh (juftlik)lar masalaning masalaning yechimi yuzasidan fikr yuritib,markaziy to`rtburchak (kvadrat, aylana) atrofida to`qqizta shunday qo`shimcha chizmalarni hosil qiladi, ularda masalaning xususiy yechimlari bayon etiladi; - qo`shimcha chizmalardagi g`oyalar gulning “gulbarg”lariga,ya’ni shunday alohida majmuaga olib chiqadi (ularning har biri yana bir muammo ko’rinishini oladi). - yordamchi chizmalardagi yetakchi muammo (g`oya, vazifa) atrofdagi “gulbarg”larda xususiy masala va yechimlar aks ettiriladi; - o`rganilayotgan masalaning mohiyatidan kelib chiqib, bu jarayon bir necha bor takrorlanishi mumkin; - har bir guruh yoki juftliklar topshiriq yuzasidan o`z yechimlarini taqdimot tarzida bayon etadi; - guruhlarning yechimlarimuhokama qilinib, eng to`g`ri variant aniqlanadi; - talab

Talabalarning bunday topshiriqlarni bajarishi ularning nazariy ma’lumotlarni puxta o`rganishlari hamda masalaga mantiqan yondashib muhim xulosalarga kelishlarida ahamiyatlidir. “Venn diogrammasi”grafik organayzeri. Bu grafik organayzer talabalarga mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv,ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o`zlashtirish, (sintezlash) ko`nikmalarini hosil qilishga yo`naltiriladi. U kichik guruhlarni shakllantirish asosida aniqsxema bo’yicha amalga oshiriladi. Yozuv taxtasi o`zaro teng to`rt bo`lakka ajratiladi va har bir bo`lakka quyidagi sxema chiziladi. Grafik organayzer talabalar tomonidan o`zlashtirilgan o`zaro yaqin, nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. “Alisher Navoiy liriasi” modulini o`tishda amaliy va seminar mashg

- kichik guruhlarga mavzu yuzasidan testlar beriladi; -topshiriqni bajarish uchun vaqt (10-15 daqiqa) belgilanadi; - belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach, o`qituvchi talabalarning javoblarini tahlil qilib baholaydi; - o`qituvchi tahlil natijalarini e’lon qiladi; - o’`ituvchi talabalarning javoblarini baholab, mashg`ulotni yakunlaydi. “Test” texnologiyasidan ham modulning amaliy va seminar mashg`ulotlarida foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ularning namunalari bobning keying faslida keltiriladi. Ayrimlariga murojaat asosida fikr yuritganimiz interfaol metodlarni “Alisher Navoiy lirikasi” modulini o`qitishda qo`llash mashg`ulotlarni qiziqarli tashkil etilishiga zamin hozirlaydi. Tabiiyki, ularning o`rnida qo`llanilishi o`qituvchidan yuqori saviyadagi kompetentlikni, ijodiy yondashuvni talab eta

2.2. “Alisher Navoiy lirikasi” modulini interfaol metodlar asosida o`qitishning didaktik ta’minoti Ma’ruzaga ajratilgan vaqt – 2 s Talabalar soni – 75 ta O‘quv mashg‘ulotining shakli Ma’lumotli ma’ruza Mashg‘ulotning rejasi 1 Alisher Navoiy lirik merosining manbalari, shoir devonlari, ularning tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzular olami. 2 Alisher Navoiy g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. 3 Kichik she’riy asarlari: qit’a, ruboiy, tuyuq va lug’z (chiston) lar O‘quv mashg‘ulotining maqsadi Talabalarda Alisher Navoiy lirik merosining manbalari, shoir devonlari, ularning tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzular olami; g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati; kichik she’riy asa

ruboiy, tuyuq va lug’z (chiston)lar- ning janriy xususiyati va badiiyati- ni tahliliy tushuntirish. kichik she’riy asarlari: qit’a, ruboiy, tuyuq va lug’z (chiston)lar- ning janriy xususiyatidagi bilimlarini boyitadilar. Ta’lim metodi Ma’ruza, tushuntirish, munozara, blits-so’rov Ta’limni tashkil etish shakli Ma’ruza, ommaviy, individual Didaktik vositalar Ma’ruza matni, slayd-prezentatsiya Ta’limni tashkil etish sharoiti Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan xona Nazorat O‘z-o‘zini nazorat qilish, refleksiya “Alisher Navoiy lirikasi” mavzusidagi ma’lumotli ma’ruza ta’lim texnologiyasi modeli Alisher Navoiy lirikasi” mavzusidagi ma’lumotli ma’ruzaning texnologik kartasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni O’qituvchi Talaba 1-bosqich. O’quv mashg’ulotiga kirish (Da’vat bosqichi) (

boradilar 2.2. Alisher Navoiy g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. (4-ilova). Shoir g`azaliyotining shakily, g`oyaviy xususiyatlarini yozib borishadi. ma’shuqa timsolining tizimlarini “Nilufar guli” texnologiyasi bo`yicha birgalikda bajarishadi 2.3. Ma’shuqa timsolining tizilmalari (5-ilova). ma’shuqa timsolining tizimlarini “Nilufar guli” texnologiyasi bo`yicha birgalikda bajarishadi 2.4. Qit’a va ruboiylarning mohiyati ochib beriladi(6-ilova). Qit’a va ruboiylar haqidagi ma’lumotlarni daftarlariga yozib olishadi 2.5. Tuyuq va lug`zning mohiyati ochib beriladi (7-ilova) Tuyuq va lug`z haqidagi ma’lumotlarni daftarlariga yozib olishadi. 3-bosqich. Yakuniy (Fikrlash bosqichi) (20 minut) 3.1. Talabalarning mavzu yuzasidan tasavvurlarini aniqlas

2. Alisher Navoiy g’azaliyotining shakliy, g’oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. 3. Kichik she’riy asarlari: qit’a, ruboiy, tuyuq va lug’z (chiston) lar Adabiyotlar : 1.Алишер Навоийнинг адабий маҳорати. Тошкент: «Фан», 1993. 2. Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 1-6 томлар. Тошкент: «Фан», 1997-1980. 3.Алишер Навоий. Ғазаллар. Шарҳлар. Тошкент: «Камалак», 1991. 4. Валихўжаев Б. Мумтоз сиймолар. Тошкент: А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2002, 85-129-бетлар. 5.Воҳидов Р., Неъматов Ҳ., Маҳмудов М. Сўз бағридаги маърифат. Тошкент: «Ёзувчи», 2001. 6.Жумахўжа Н. Сатрлар силсиласидаги сеҳр. Тошкент: «Ўқитувчи», 1996. 7. Ҳаққул И. Камол Эт касбким. Тошкент: «Чўлпон», 1991. 8. Vohidov R., Eshonqulov H. O`zbek mumtoz adabiyoti tarixi. Toshkent: O`zbekiston Respub

“G`aroyib us-sig`ar”da “shabob”, “vasad”, “kibar” davrida yozilgan g`azllarning va boshqa janrda yozilgan she’rlarning kiritilganligi - 3-ilova Alisher Navoiyning hikmatga boy she’riy lirikasi ko`lamining kengligi bilan ham ahamiyatlidir. Uning asosini 45000 misraga yaqin o`zbekcha she’rlarini o`z ichiga olgan «Xazoyin ul-maoniy» yig’ma devoni va 12000 misradan ziyod fors- tojik tilidagi she’rlaridan tarkib topgan «Devoni Foniy», shuningdek, forsiyda bitilgan 6 falsafiy qasidadan iborat «Sittayi zaruriya» («Olti zarurat») hamda yil fasllari tasviriga bag’ishlangan «Fusuli arbaa». («To`rt fasl») qasidalar tashkil etadi. Bulardan tashqari, shoir lirik merosiga Muhammad alayhis-salom bilan bog’liq qirq hadisning tarjima-sharhi asosida vujudga kelgan «Arbain», Hazrati Alining «Nasr ul-laoniy»a

bu ishga jiddiy e’tibor qilmagan bo`lishi mumkin. Zero, uning sal keyinroq Samarqanddan ustozi Sayyid Hasan Ardasherga maktub tarzida yozgan «Masnaviy»sidagi o`z ijodidan ko`ngli to`lib yozgan faxriya – baytlari shoirning xalq orasida sohib devon tarzda tanilishi uchun imkoniyat allaqachon vujudga kelganligini tasdiqlaydi. 62

Alisher Navoiy o`z davrining ulug’ mutafakkiri, davlat arbobi sifatida g’azallarida ham ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ta’limiy qarashlarini badiiylashtirdi. Buning uchun shoirga tuzilishiga ko`ra mustaqil baytlardan (nisbiy tushuncha) tarkib topgan (parokanda)g’azallar qo`l keladi. Zero, ularda ijodkor garchi muhabbat mavzusida qalam tebratayotgan bo`lsa-da, jamiyat haqidagi mulohazalarini ham bayon etish imkoni mavjuddir. Mana shu imkon g’azalning mavzu doirasini ancha kengayishiga zamin hozirlaydi. Aytilganlar nuqtayi nazaridan Alisher Navoiyning quyidagi g’azali ahamiyatlidir: Lolagun bo`lmish surarda qatlima dildor tiyg’, Yo balo tog’idin etmish lolazor izhor tiyg’. Gul tani yuz chok o`lub bukim bo`yalmish qon aro, Tegdi g’amzang xaylidin go`yo anga bisyor tiyg’. Tiyg’ tortib yetkaz-o`q qi

balandroq. Ba’zan majoziylik, gohida haqiqiy – ilohiylik ustun keladi. Satrlarda mantiq va manzaralarga murojaat nuqtayi nazaridan tez-tez yer-u samo bog’lanib turadi. Bunday jarayon tasvirlanayotgan voqealarning holati ruhiyasidan tabiiy ravishda kelib chiqadi. Shunday gapni misralarda ifodalangan ranglar jilosi tanosubi xususida ham aytish joizdir. Mazmun rishtasining bir uchi «lolagul va «lolazor»dan boshlanadi. Shunday misralarda lola tusi qizil rang va qon o`rin almashtirib turadi. Tazod san’ati she’r voqealari ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. She’rning tayanch qahramoni – oshiq. Barcha «sarguzashtlar» uning tilidan hikoya qilinadi. Matladayoq mubolag’a san’ati ishga solingan. Tiyg’ damidagi qon yuqi lola rangida. Uni oshiqning qon yoshlari bo`yagan. Oshiq talqinidagi manzar

5-ilova 6-ilova Alisher Navoiyning o`zi ham shu janrda yozilgan she’rlarining mavzular olamining kengligini quyidagicha e’tirof etadi: Bu qit’a o`z qit’alari ta’rifidadurkim, bu ham alardin birdur va ta’rif bunga ham sodiq kelur Mundoq muqattaotkim, men yig’misham, erur Har bir hadiqayi xirad aylar uchun farog’. Majmuin uyla kishvari anglaki, sathini, Hikmat suyidin aylamisham qit’a-qit’a bog’. (6. 520) She’rning sarlavhasidan anglashiladiki, shoir qalami tuhfa qilgan qit’alarning mohiyatini izohlashni o`z oldiga maqsad qilib qo`yadi. Baytlardagi mazmun quyidagicha: men shunday qit’alar yig’dimki (yozdimki), ularning har biri xotirjam yashash uchun bir aql bog’idir. Barchasini bir mamlakat sifatida 65

tasavvur qilsang, uning hududini hikmat suvidan sug’orib bo`lak-bo`lak bog’ qildim. Alisher Navoiy qit’alarining barchasini bir mamlakatga o`xshatar ekan, qit’a so`zining lug’aviy ma’nosidan kelib chiqib, ularni shu mamlakatdagi bo`lak- bo`lak bog’larga qiyoslaydi. Bu bog’lar hikmat suvi bilan sug’irilganligi bois insonlarning osoyishta umr kechirishlari uchun xizmat qiladi. Baytlarda keltirilgan «hikmat» so`zi alohida e’tiborga molikdir. U «bilim», «donolik», «falsafa», «sir», «ilohiy ilm», «mohiyat» singari ma’nolarni anglatadi. Bulardan tash-ari, Qur’oni karim - Allohning hikmati, ilmi va sirlarining bayoni tarzida ham talqin qilinadi. Ayni paytda bu so`z Alisher Navoiy qit’alari xalqimiz milliy qadriyatlarining ajralmas bo`lagi sanalgan islom dinining umumbashariy g’oyalari bilan sug’o

- she’r qahramonini shunday holatdan xalos etuvchi, dardiga davo topuvchi tabibning, «rafiqi dilnavoz» - kerakli paytda jonini qiynovchi, unga ozor beruvchi yaqin kishining hamda «shohi bandanavoz» boshini silovchi, bechoraparvar shohning mavjud emasligidan shikoyat qiladi. Tabiiyki, aytilgan sifatlar ma’lum ma’noda ma’shuqaning fazilatlariga ham tegishlidir. Biroq asarda ifodalangan shoir holatidagi yakkalikning sabablaridan yana biri mavjud hayotiy voqelikdir. Ko`rinadiki, shoir o`z hasbi holi bilan aloqador fikrlarni zamon va ahli zamon bilan bog’liq tarzda tasvirlaydi. Bu tabiiy hol, chunki she’r qahramoni ham o`sha mavjud ijtimoiy hayot bilan birga nafas oladi, birga o`sha ijtimoiy-maishiy muhitda shaydi. Ruboiyning o`ziga xos ohangdorligi uning tarse’ badiiy san’atiga asoslanganligid

oshiqning maslahat-u fikrlariga qaysarlik bilan munosabatda bo`luvchi ma’shuqa sarkashlik xususiyatlari badiiy tajassumini topgan. Dastlabki misra ishqda sobir, sadoqatli oshiqning o`tinch-u pandlari ifodasidan iborat: «Necha dedim ul sanamg’a bormag’in». She’rxonda haqli bir savol paydo bo`ladi: Ma’shuqa qayerga bormoqchi-yu, rashk olovida yongan oshiq uni o`sha yo`ldan to`xtatmoqchi? Misra tajohuli orif san’ati asosida qurilgan. Go`yo ma’shuqa ag’yorga peshvoz chiqmoqchi, biroq uning bunday niyati, tabiiyki, oshiqqa ma’qul emas va shu bois u yuragini qon qilib, sevgilisini o`sha harakatdan qaytarishga urinib ko`radi. Biroq ma’shuqa uning pandlarini nazarga ilmaydi, oshiqning mahbubasi o`jarligidan shikoyati keyingi misrada oshkora aytiladi: «Qilmadi ul tark oxir bomag’in». Tuyuqning keyi

Mashg’ulot shakli Amaliy mashg`ulot Amaliy mashg’ulotning tuzilishi 1. Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy”kulliyotining tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzulari 2. Shoir g`azaliyotining shakily, g`oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. 3. Alisher navoiy g`azallari tahlili. Pedagogik vazifalar : 1. Alisher Navoiy “Xazoyin ul- maoniy” kulliyotining tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzulari 2. Shoir g`azaliyotining shakily, g`oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badiiyati. 3. Alisher navoiy g`azallari tahlili. O’quv faoliyati natijalari: 1. Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotining tartib berilishi tarixi, janriy tarkibi va mavzulari bilan tanishish 2. Shoir g`azaliyotining shakily, g`oyaviy xususiyatlari, yetakchi qahramonlari va badi

tushuntirish) nazorat; ikki yarim ballik shkala asosida baholash. “Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotining mavzular doirasi, janriy xususiyatlari” mavzusidagi amaliy mashg‘ulotning texnologik kartasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar Tayyorlov bosqichi Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadni belgilaydi va kutilayotgan natijalarni shakllantiradi. Belgilangan ta’limiy maqsadlarga mos o’quv-bilish topshiriqlarini ishlab chiqadi Amaliy topshiriqlari bilan tanishadilar, o’zlarini qiziqtirgan savollarga javob olishadi. Talabalarning individual va guruhdagi ish natijalarini baholash mezonlarini ishlab chiqadi O’quv mashg’ulotig a kirish bosqichi (10 daq) 1.1. Mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi, ularning ah

2. 3. Alisher navoiy g`azallari tahlili. “Ashraqat min…” g`azali birgalikda tahlil qilinadi. (1-ilova) Matn tahlil qilish ko`nikmalari shakllantiriladi 2.4. Mavzuga oid testlar yechiladi Nazariy ma’lumotlar o`zlashtiriladi Yakuniy bosqich ( 2 0 daqiqa ) 3.1 . Mashg’ulot yuzasidan umumiy xulosalarni chiqaradi va talabalar tomonidan yo’l qo’yilgan xatolarni tuzatadi. Tinglaydilar va o’zlarining xatolarini daftarlariga tuzatadilar 3. 2 . Talabalar tomonidan to’plangan ballarni e’lon qiladi va mashg’ulotni yakunlaydi. O’zlarini qiziqtirgan savollarga javob olishadi. 1-ilova: Ashraqat min aksi shamsil-ka’si anvorul-hudo, “Yor aksin mayda ko’r”, - deb jomdin chiqdi sado. G`ayr naqshidin ko’ngul jomida bo’lsa zangi g’am, Yo’qtur, ey soqiy, mayi vahdat masallik g`amzudo. Ey, xush ul maykim, anga z

Sen gumon qilg`ondin o`zga jom-u may mavjud erur, Bilmayin nafy etma bu mayxona ahlin, zohido. Tashnalab o`lma, Navoiy, chun azal soqiysidin “Ishrabu, yo ayyuhal-atshon” kelur har dam nido. Lug`at 1. Ashraqat min aksi shamsil-ka’si anvorul-hudo – Quyosh kosasining aksidan hidoyat (yo`l ko`rsatuvchi, rahnamolik qiluvchi) nurlar porlab chiqdi. 2. Yor – do`st, sevgili. Ammo bu yerda Xudovand ma’nosida keltirilgan. 3. Aks – ilohiy nurning tajalliysi, jilolanib, porlab ko`rinishi 4. May – ichimlik, orifona ma’noda ilohiy tajalliydan sarxushlik, muhabbat zavqining to’lib-toshishi. 5. Jom – may ichiladiigan idish, kosa. Bu yerda 1) orif inson qalbi va 2) ilohiy tajalliy aks etgan moddiy dunyo, borliq ma’nolarida kelgan. 6. G`ayr – Allohdan boshqa narsalar, ya’ni dunyo. G`ayr naqshi – dunyo tashvi

16. Dayr – zardushtiylar ibodatxonasi, butxona, nasroniy rohiblar yig`iladigan joy, shuningdek, dunyo ma’nolarida ishlatiladi. Tasavvufda orif insonlar majlisi, piri komil huzuri. Chunonchi, dayr piri shu ma’nodadir. 17. Mug`bacha – zardushtiy otashparastlar ibodatxonasi (dayr)ning xizmatkori. Tasavvufiy ma’noda pirning so’zi va nasihatlari, fayz-u tarovatini muridlarga yetkazuvchi kishi. 18. Devona – ilohiy jazba tekkan oshiq inson. 19. Ibtido – boshlanish, avval, boshlanadigan joy. 20. Chehrayi maqsud – maqsad yuzi. Alloh nurining porlab namoyon bo`lishi, ilohiy haqiqatning ayonlashuvi. 21. Mahv bo`lmoq – yo’qolish, ko’rinmay qolish, erib, qorishib ketish. 22. Moado – Allohdan o`zga narsalar, ya’ni moddiy dunyo 23. Vahdat – birlashiash 24. Lafz – so’z, ibora. 25. Nafy – tanqid, inkor. 26

2. Alsher Navoiyning “Badoye’ ul-bidoya” devonida lirik turning nechta namunalari uchraydi? A) 10 ta *B) 11 ta C) 9 ta D) 12 ta 3. Alisher Navoiyning qaysi janrdagi she’rida “rindi Sheroz”, “Sohiri hind”, “orifi Jom” deya ustozlar ulug’lanadi? A) qasiida B) g`azal *C) qit’a D) ruboiy 4. Alisher Navoiy qaysi ulug’ salafini “rindi Sheroz” deya ulug’laydi? A) Nizomiy Ganjaviy *B) Hofiz Sheroziy C) Xusrav Dehlaviy D) Abdurahmon Jomiy 5. Alisher Navoiy qaysi ulug’ salafini “sohiri hind” deya ulug’laydi? A) Nizomiy Ganjaviy B) Hofiz Sheroziy *C) Xusrav Dehlaviy D) Abdurahmon Jomiy 6. Alisher Navoiy qaysi ulug’ salafini “orifi Jom” deya ulug’laydi? A) Nizomiy Ganjaviy B) Hofiz Sheroziy C) Xusrav Dehlaviy 74

*D) Abdurahmon Jomiy 7. Alisher Navoiyning g’azal va muxammaslaridagi ishoralariga ko’ra u qaysi turkiygo`y shoirlarning ijodidan ta’sirlangan? A) Atoyi, Lutfiy B) Sakkokiy, Gadoiy *C) Sakkokiy, Lutfiy D) Lutfiy, Nasimiy 8. Alisher navoiy qaysi shoir g`azaliga muxammas bog`lagan? *A) Lutfiy B) Sakkokiy C) Atoyi D) Gadoiy 9. Alisher Navoiy qaysi asarida muxlislari tomonidan tuzilgan “Ilk devon”I haqida ma’lumot keltiradi? A) “Devoni Foniy” B) “Badoye’ ul-bidoya” C) “Navodir un-nihoya” D) “G`aroyib us-sig’ar” 10. Alisher Navoiyning “Sayyid Hasan Ardasherga yozgan maktubi” deya ataluvchi asari qaysi janrda yozilgan? A) qasida B) qit’a C) g`azal *D) masnaviy 75

Xulosa Ta’im jarayonida keng qo’llanilib, o`zining samaradorligi bilan muhim ahamiyat kasb etuvchi interfaol metodlardan “Alisher Navoiy lirikasi” modulini o`tishda ham o`rinli foydalanish mashg`ulotlarning talabalar xotirasida uzoq vaqt muhrlanib qolishiga omil bo`ladi. Bunday metodlarning puxta o`ylab o`rnida qo`llanilishi o`qituvchi va talabalar hamkorligini davomli yo`lga qo`yilishini ta’minlaydi. Ayni choqda bu hamkorlik o`qituvchi va talabalar o`rtasida samimiy munosabatlarni ham shakllantiradi. Shuningdek, o`qituvchining ijodkorligi bilan to`g`ri qo`llangan interfaol metodlar talabalarni bir xil davom etadigan zerikarli muhitdan qutqarib, ularni mavzuga oid nazariy ma’lumotlarni o`rganishning ishtirokchisiga aylantiradi. Buning uchun o`qituvchi talabalarning o`rta va o`rta maxsus ta

Alisher Navoiy lirikasi, xususan, ulug` shoir g`azaliyotidagi ma’no- mohiyatni teran anglash talabadan chuqur bilim, timsollarning ramziy –majoziy xususiyatlaridan xabardor bo`lishni talab etadi. Shunday ko`nikmaga ega bo`lgan talaba ham ayrim baytlardagi mazmunni tushunishga ikkilanishi tabiiy. Shunday hollarda “Aqliy hujum” metodi ularni faollikka chorlaydi. Ayni choqda “Blits so`rov” metodi ularni sergaklikka undab tursa, testlar bilan ishlash nazariy ma’lumotlarni eslab qolish, masalaga mantiqan yondashish malakasini shakllantiradi. Bunday metodlardan o`rinli foydalanish samaradorlikning asosi sanaladi. 77

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. Тошкент: “Маънавият”, 2008 2. Алишер Навоий. Бадойеъ ул-бидоя. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 1-том. Тошкент: “Фан”, 1987 3. Алишер Навоий. Наводир ун-ниҳоя. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 2-том. Тошкент: “Фан”, 1987 4. Алишер Навоий. Ғаройиб ус-сиғар. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 3-том. Тошкент: “Фан”, 1988 5. Алишер Навоий. Наводир уш-шабоб. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 4-том. Тошкент: “Фан”, 1989 6. Алишер Навоий. Бадойеъ ул-васат. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 5-том. Тошкент: “Фан”, 1990 7. Алишер Навоий. Фавойид ул-кибар. Мукаммал асарлар тўплами. XX томлик. 6-том. Тошкент: “Фан”, 1990 8 . Алишер Навоийнинг адабий маҳорати. Тошкент: «Фан», 1993. 9 . Алишер Навоий. Ғаза

15. Мухаммедов Ў.Х., Усмонбоева М.Ҳ., Рустамов С.С. Таълимни ташкил этишда замонавий интерфаол методлар. ИИВ Академияси профессор-ўқитувчилари томонидан ўқув машғулотларини ўтказишда фойдаланишлари учун ўқув-услубий тавсиялар. Тошкент: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2016. 16. Ниёзметова Р. Узлуксиз таълим тизимида ўзбек адабиётини ўрганиш методикаси. Тошкент: “Фан”, 2007. 17. Рамазонова Ф. Интерфаол усуллар орқали ўқувчи сўз бойлигини ошириш. Бухоро, 2008 18. Тўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. Тошкент: “Янги аср авлоди”, 2006 19. Усмонова К. Адабий таълимда илғор педагогик технологиялар.1- қисм. Тошкент, 2006 20. Усмонова З. Адабиёт ўқитишда ахборот техноогияларидан фойдаланиш имкониятлари// “Тил ва адабиёт таълими”, 2005, 3-sоn, 20-22- бетлар. 21 . Ҳаққул И. Камол Эт касбким.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar