Alisher Navoiy SADDI ISKANDARIY 11 - sinf - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	6.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Январь 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Alisher Navoiy SADDI ISKANDARIY 11 - sinf

Купить

11-sinf adabiyot darsligi asosida 10-mavzu: ALISHER NAVOIY «SADDI ISKANDARIY» DOSTONI HAQIDA

« Saddi Iskandariy » « Xamsa » dostonlarining yakunlovchisi. U hajmiga ko‘ra ham eng yirik dostondir. U 89 bobdan iborat. Shundan 1–14-boblar kirishni, 15–87- boblar asosiy qismni, 88–89-boblar xotima qismini tashkil etadi. Asosiy qism o‘zaro yaxlitlikni tashkil etadigan 18 ta mavzuni yorit adi. Ularda himmat, adolat, qish, bahor, to‘g‘rilik, mehmondorchilik, yoshlik, safar qilish, o‘lim va aza singari mavzular yoritilgan. Mavzular mazmunini yoritish tartibi ham o‘ziga xos.

Ularni jadvalda quyidagicha tasvirlash mumkin: Dostonda Iskandarning sarguzashtlari ayrim epizodlar tariqasida keltiriladi. Undan keyin falsafiy-didaktik mazmundagi mulohazalar o‘rin oladi.

Yaxlitlikning uchinchi qismini ayni mana shu sarguzasht va mulohazalar mazmuniga ishora qiluvchi hikoyatlar tashkil etadi. Nihoyat, uni Iskandarning Arastu (yoki boshqa hakimlar) bilan savol-javoblari tariqasidagi hikmatlar yakunlaydi. Dostonda Iskandarning harbiy yurishlari qisman aks etgan bo‘lsa-da, u jangnoma emas. Shunga qaramasdan, asar tilida harbiy so‘z va atamalar, tushunchalar nisbatan kengroq o‘z aksini topgan. Doston Faylaqusning Iskandarni topib olishi bilan boshlanadi. Unga munosib tarbiya beradi. Unga Naqumohis (Arastuning otasi) ustozlik qiladi.

Iskandarning yoshlikdan bilim egallashga ishitiyoqi alohida ta’kidlanadi: Qayu ishni ta’lim qilg‘on zamon, Eshitmak hamon erdi – bilmak hamon… Bori ishda bir yerga yetdi ishi Ki, mumkin emas andoq o‘lmoq kishi... Bilik kasbini qildi to joni bor, Hunar bildi onchaki imkoni bor.

U barcha fanlarni puxta egallagach, harbiy san’atni ham o‘rganadi. Aql va tafakkurni o‘stiradigan mashg‘ulotlar bilan jiddiy shug‘ullanadi. Faylaqus vafot etadi. Iskandar taxtga o‘tirishdan voz kechishni o‘ylab turganida, otasiing vasiyati esga tushadi. U: « Bu dunyo bilan xayrlashsam, mening o‘rnimga o‘tirsang-da, mening nomus-orim, shon-shuhratim yellarga uchmasa, degan umidda seni topgan edim », – degan edi.

Iskandar ikkilanib qoladi va xalq bilan maslahat qilib ko‘nglidagi gaplarni aytadi: Bu ishga keraktur tavono kishi, Emas men kibi notavono ishi. Erur tortmoq sher chekkonni mo‘r, Yukin pilning aylamak pashsha zo‘r. Ne bor shahlik aylarga niyat manga, Ne aylay desam qobiliyat manga.

Xalq bu gaplarga ko‘nmay Iskandarning o‘zini podshoh qilib ko‘taradi. O‘g‘il ota vasiyatiga amal qiladi. Xalqning arz-dodlarini eshita boshlaydi. Adolat qo‘lin tutti andoq biyik Ki, topti amon arslondin kiyik... Yarim kungacha adl ila dod edi, Yana kun so‘ngg‘i yaxshi bunyod edi. Bu yanglig‘ chu oz vaqt tuzdi rusum, G‘ani bo‘ldilar adlidin ahli Rum .

U paytda Rum ahli Faylaqusning qo‘l ostida edi. Ammo jahonning katta qismi Doroga qarar edi. Faylaqus ham unga har yili ming tilla tuxumdan iborat boj to‘lar edi. Iskandar bu paytda qo‘lga kiritgan yer- suvlari Rum mamlakatiga qaraganda ikki- uch marta ko‘proq bo‘lgan. Uch yil davomida uning boyliklari otasining davridagidan o‘n marta ko‘proq bo‘ldi. Ammo bu paytda u boj to‘lashni xayoliga ham keltirmadi. Xiroj talab qilib kelgan elchilarga u «tilla tuxum tug‘adigan qushlar uchib ketdi», – deb javob beradi.

Doro yana elchilar orqali unga chavgon bilan to‘p – koptok, bir idishni to‘ldirib kunjut yuboradi. Bu sen yosh bolasan, bolalar esa mana shu narsalar bilan ovunib yurishi lozim. Mening askarlarim kunjut donalari singari behisob, – degan edi. Iskandar shunday javob qaytaradi: «Olimlar yer yuzining go‘yo (koptok) singari yumaloq ekanini aniqlashgan. Demak, Doro menga yer yuzini in’om etibdi. Chavgon esa uni boshqarish ramzidir.

Kunjutlarni u menga qushlarimning ozuqasi sifatida yuboribdi». Doro bu javobdan g‘azablanib, askar to‘plashga kirishadi. U sanoqsiz lashkar bilan Rum hududiga yo‘l oladi. Iskandar shunday hol yuz berishini taxmin qilgan edi. Shunda u bir hodisani tasodifan kuzatib qoladi: biri katta va kuchli, ikkinchisi kichik va nozikroq kakliklar talashib qolishadi. Katta kaklik kichigiga zug‘um o‘tkaza boshlaydi. Shu payt osmondan bir burgut sho‘ng‘ib keladi-da, katta kaklikka chang soladi. Uni changalida olib ketadi. Iskandar bunday yakundan nihoyatda xursand bo‘ladi. Jang maydonida yakkama-yakka kurash boshlanadi. Ertasi kuni Iskandarga bir maxfiy xat topshirishadi: unda Doroni o‘ldirishga qasd qilgan ikki sipohiyning arznomasi bitilgan edi. Iskandar maktubga javob qaytarmasdan, jim qolishni ma’qul k

U yarador Doroning tepasiga boradi. O‘limi oldidan Doro Iskandardan shunday iltimoslarni qiladi: – suiqasd qilganlarni jazolash; – qavm-qarindoshlariga zulm qilmaslik; – qizi Ravshanakning kayoniylar podshohligining merosxo‘ri ekanligini inobatga olib, uni o‘z xonadonining munavvar shamiga aylantirish. Iskandar bularning barchasini qabul qiladi. Doro vafot etadi. Iskandarni kayoniylar an’anasiga muvofiq taxtga chiqarishadi. U Doro mamlakatlariga elchilar jo‘natadi. Hamma yerdan ijobiy javoblar keladi. Faqat Kashmir shohi, Hind royi va Chin xoqoni unga bo‘ysunmay qoladi. Qish fasli boshlangani uchun u Arron (qadimgi Ozarbayjon) mamlakatining Qorabog‘ degan joyida qoladi. Bahorda Xuroson uning qo‘liga o‘tadi. Bu o‘lka unga juda yoqdi. Ayniqsa, Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon uni behad maftun

Kashmir shohi Malluning sehr-jodularini olimlar sharofati bilan yo‘q qilib tashlashdi. U Iskandarning kuchli, o‘zining kuchsizligini angladi. Ilm- fan oldida sehr-joduning puchligini his etdi. Kashmir zafaridan keyin Hindiston safari boshlanadi. Hind royi uzrxohliklar bilan xatosini bo‘yniga oladi. U Iskandarga saroydan joy berar ekan, askarlarini shaharga joylashtirish mumkinligi haqida eslatadi. Iskandar esa unga shunday javob beradi: – Qo‘shin shahar ichiga sig‘mas. Ularni o‘rmonga joylashtirsa ham bo‘ladi, siqqanda ham shaharga joylashtirish ma’qul emas. Zero, ulardan xalqqa ziyon-zahmat yetishi mumkin... Iskandarning qilgan karam va yaxshiliklarini eshitib, hamma behad shodlandi va duolar qildi. Oldinda Chin safari bor edi. Chin xoqoni elchi yuboradi. U ancha dono va tajribali edi.

Xoqonning o‘zi elchi qiyofasida Iskandar huzuriga keladi. O‘rtada sulh va omonlik paydo bo‘ladi. Navoiy qalamida u shunday tasvirlanadi: Ki Xoqon chu bo‘ldi Skandarparast, Skandarga Chin ichra bo‘ldi nishast. Xoqon Iskandarga bir oyna tuhfa qiladi. Bu oyna chin va yolg‘onni ajrata oladigan xislatga ega edi. Iskandarda ham shunday kashfiyot qilish istagi paydo bo‘ladi. Uning topshirig‘iga ko‘ra olimlar ikkita tilsim: suturlob va ko‘zgu yasaydilar. Darslikda dostondagi bitta poetik yaxlitlik: Iskandarning Kashmirga yurishi va u bilan bog‘liq holda qarilik va yoshlik, yigitlikni behuda o‘tkazmaslik haqidagi boblarda mujassamlashgan badiiyat olami bilan tanishdingiz. Albatta, ular sizning qalbingizdan munosib o‘rin olishiga ishonamiz.

Adib dostonida ko‘plab olimlar, podsholar, rang-barang kasb, hunar va mavqedagi shaxslarning ajoyib obrazlarini yaratgan. Iskandarning o‘zi ham shu siraga kiradi. U asarda tadbirkor va adolatli podshoh, mohir sarkarda, yetuk olim va katta qalb egasi sifatida namoyon bo‘ladi. « Xamsa »ning tugatilishi juda katta ijtimoiy va adabiy hodisa edi. Buni adib « Manga davlat ilgi rahnamun » bo‘ldi, deb ta’kidlaydi. Muhimi, u turkiy tilda birinchi marotaba yaratilgan edi. Navoiydan keyin hech kim bunday yuksaklikka ko‘tarila olmadi. Ayni paytda, u juda qisqa muddatda – ikki yilda yaratilgani bilan ham tarixda qoldi. Husayn Boyqaro, agar faqat « Xamsa » yozishga ketgan vaqt hisoblanadigan bo‘lsa, u olti oydan oshmas edi, deb lutf qilgan.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar