Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Alisher Navoiy va chog‘ishtirma tilshunoslik

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ UMUMIY TILSHUNOSLIK VA TILSHUNOSLIK NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ALISHER NAVOIY VA CHOG‘ISHTIRMA TILSHUNOSLIK Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH..................................................................................................................3 I BOB. ALISHER NAVOIY IJODI VA TIL MASALALARI……………….5 1.1. Alisher Navoiyning til haqidagi qarashlari…………………………………..5 1.2. Navoiy asarlarida turkiy va forsiy tillarning qiyosiy talqini………………..11 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….14 II BOB. CHOG‘ISHTIRMA TILSHUNOSLIK VA NAVOIY MEROSI…15 2.1.Chog‘ishtirma tilshunoslikning shakllanishi va asosiy tamoyillari………...15 2.2.Navoiy asarlarida chog‘ishtirma tilshunoslik unsurlarining namoyon bo‘lishi…………………………………………………………………………..18 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..21 UMUMIY XULOSA............................................................................................22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR............................................................23 KIRISH Mazkur mavzuning dolzarbligi. O‘zbek mumtoz adabiyoti va tilshunosligi taraqqiyotida Alisher Navoiy ijodi alohida o‘rin tutadi. Buyuk mutafakkir shoir nafaqat yuksak badiiy asarlar muallifi, balki turkiy tilning ijtimoiy mavqeini yuksaltirish, uning imkoniyatlarini ilmiy va amaliy jihatdan asoslab berishda muhim xizmat qilgan tilshunos alloma sifatida ham tanilgan. Navoiyning til masalasiga oid qarashlari, xususan, turkiy va forsiy tillarni qiyosiy tahlil asosida baholashi bugungi chog‘ishtirma tilshunoslik fanining dastlabki nazariy manbalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Zamonaviy tilshunoslikda tillarni qiyosiy o‘rganish, ularning strukturaviy, semantik va uslubiy xususiyatlarini solishtirish muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu borada Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari hamda boshqa badiiy va ilmiy merosi turkiy tilning boyligi, ifoda imkoniyatlari va mustaqil adabiy til sifatidagi salohiyatini dalillar asosida ko‘rsatib beradi. Shu jihatdan Navoiy qarashlarini chog‘ishtirma tilshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganish bugungi ilmiy izlanishlar uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Navoiy ijodi adabiyotshunoslik va tilshunoslik fanlarida keng tadqiq etilgan. Xususan, uning tilga oid qarashlari, leksik boylik, uslub masalalari ko‘plab ilmiy ishlarda yoritilgan. Biroq Navoiyning chog‘ishtirma tilshunoslikka oid qarashlarini tizimli va kompleks tarzda tahlil qilish masalasi hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Kurs ishining obyekti sifatida Alisher Navoiy asarlari, xususan, til masalalariga oid qarashlari va badiiy matnlari belgilandi. Kurs ishining predmeti esa Navoiyning turkiy va forsiy tillarni qiyosiy tahlil qilish jarayonida ilgari surgan lingvistik g‘oyalari va ularning chog‘ishtirma tilshunoslik bilan bog‘liq jihatlaridan iboratdir. 3 Mazkur ishning asosiy maqsadi Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslik unsurlarini aniqlash va ularni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Vazifalari: 1)Navoiyning til haqidagi qarashlarini o‘rganish; 2)“Muhokamat ul-lug‘atayn” asarini chog‘ishtirma tilshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilish; 3)Navoiy ijodida turkiy tilning imkoniyatlarini qiyosiy asosda yoritish; 4)olingan xulosalarni umumlashtirish. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Kurs ishi jami: 25 bet. 4 I BOB. ALISHER NAVOIY IJODI VA TIL MASALALARI 1.1. Alisher Navoiyning til haqidagi qarashlari Asrlar mobaynida til– milliy ma’naviyatimiz ko zgusi bo lib kelgan. Buni ʻ ʻ o zbek she‘riyatining gultoji deya e’tirof etilgan Mir Alisher Navoiy davridan to ʻ bugungacha o tkir qalam sohiblari yaratishgan badiiy ijod mahsullariga payvand ʻ milliy qadriyatlarimiz, ma’naviyatimiz rivoji misolida kuzatishimiz mumkin. O zbek adabiy tili mustaqil til sifatida X asrdan boshlab shakllana boshladi ʻ va to hozirgi kunimizgacha bu tilda ko plab ilmiy va badiiy asarlar yaratildi. ʻ Xususan, Mahmud Qoshg ariyning “Devoni lug otit-turk”, Yusuf Xos Hojibning ʻ ʻ “Qutadg u bilig”, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Rabg uziyning “Qissai ʻ ʻ Rabg uziy”, shuningdek, Atoyi, Sakkokiy, Sayfi Saroiy, Mavlono, Lutfiylarning ʻ yaratgan boy ilmiy-adabiy meroslarini tilga olish mumkin 1 . Ayniqsa, turkiy tilning beqiyos imkoniyatlarini ko rsatishda Alisher ʻ Navoiyning buyuk xizmatlarini alohida e’tirof etish joiz. Chinakam ma’nodagi so z mulkining sultoni Alisher Navoiyning so z va o tkir nutq, til va jamiyat ʻ ʻ ʻ borasidagi fikrlari alohida diqqatga molikdir. So z dahosiga daho so zchi sifatida ʻ ʻ adoqsiz ehtirom va inja sezgi bilan munosabatda bo lgan adib o z asarlarining ʻ ʻ aksariyatida, xususan, muhtasham “Xamsa”sining barcha dostonlari (alohidaalohida boblar)da, “Mahbub ul-qulub”, “Muhokamat ul-lug atayn”, ʻ “Nazm ul-javohir” va boshqa ko plab asarlarida so zning buyuk qudrati va nutq ʻ ʻ mahoratining xosiyatiga oid betakror fikrlarni bayon qilgan. “Muhokamat ul-lug atayn”da aytilishicha, so z go yoki bir durdir, durning ʻ ʻ ʻ doimiy makoni dengiz tubi bo lsa, so zning muntazam makoni ko ngildir. ʻ ʻ ʻ Dur g avvos tarafidan dengiz tubidan chiqarilib, jilvalantirilsa va uning qiymati ʻ javhariga ko ra baholansa, so z sohibi ixtisos tomonidan ko ngildan tashqariga ʻ ʻ ʻ olib 1 Tursunov U. Chog ishtirma tilshunoslik asoslari. – T.: Fan, 2008. ʻ 5 chiqiladi va notiqning qiymati so z qo llash mahoratiga, uni jilvalantirishʻ ʻ qobiliyatiga qarab belgilanadi. Boshqacha aytganda, dengiz tubida harakatsiz imkoniyat tarzida turgan qimmatbaho durlar g avvos, tomonidan harakatga ʻ keltiriladi, ko ngil tubida imkoniyat tarzida turgan sehrli so zlar esa so zlovchi ʻ ʻ ʻ tomonidan nutqiy jarayonga olib kiriladi va o z jilvasini namoyon etadi. ʻ Alisher Navoiy bu fikrlarni davom ettirib yozadi: “So z durrining tafovuti ʻ mundish dog i beg oyatroq va martabasi mundin ham benihoyatrokdur. Andoqki, ʻ ʻ sharafidin o lgan badang a ruhi pok etar, kasifidin hayotliq tang a zahri halok ʻ ʻ ʻ xosiyati zuhur etar”. Alisher Navoiyning til va nutq, nutq odobi, nutqiy madaniyat, nutq san‘ati haqida aytgan fikrlarida qadimiy turkiy xalqlarning nutq madaniyati borasidagi boy va noyob merosi mahorat bilan umumlashtirilgan. Alisher Navoiy asarlarida chunonchi, nutq odobining talablari haqida fikrlar bor 2 . 1. Tilni, so zni qadrla, uni hurmat qil: ʻ Donau dur so zini afsona bil, ʻ So zni jahon bahrida durdona bil . (Xamsa, 34- bet.) ʻ 2. Yaxshi so zlay olish (nutq) san‘atdir, noyob hunardir. Uni egallashga intilgin: ʻ Erdin so z hunar, enchidin bo z hunar. (“Mahbub-ul qulub”, 82-bet.) ʻ ʻ 3. Insonning odob-axloqini belgilaydigan omillardan biri uning so zi, nutqidir: ʻ Suvning mazasi muz bila, oshning mazasi tuz bila, odam yaxshilig i so z bila. ʻ ʻ (“Mahbub- ul qulub”, 79- bet.) So z zohir etar zamir ishi ko pragidin, ʻ ʻ Til muxbir erur ko ngul nihon emgagidin, ʻ Fahm ayla kishi holini so z demagidin, ʻ Kim berdi xabar hadisi ko nglidagidin. (“Nazm-ul –javohir” dan, 41-bet.) ʻ 2 Xadjimetova G. Alisher Navoiy asarlarida til va nutq masalalari. // Yangi O zbekiston pedagoglari axborotnomasi. ʻ – 105-B. 6 4. Kishining so zi (nutqi) uning aqliy kamolotidan darak beradi: ʻ Odamki demak birla kiromiydiru bas, So z durri ishining intizomiduru bas, ʻ Sihhat opchaki, ahli aql komiduru bas, Aqlig a dalil aning kalomiduru bas. (“Nazm-ul javohir” dan, 25- bet.) ʻ 5. So zlaganda o ylab so zla, tushunib, bilib gapir: So zni ko nglungda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ pishqarmaguncha tilga kelturma, Harnakim ko nglungda bo lsa til surma. ʻ ʻ (“Mahbub-ul qulub”, 83- bet.) 6. Xushmuomala, shirin so z bo l ozor berma: ʻ ʻ Har kimki chuchuk so z elga izhor aylar, ʻ Har neki ag yor durur yor aylar, ʻ So z qattig i el ko ngliga ozor aylar, ʻ ʻ ʻ Yumshog i ko ngullarni giriftor aylar. (“Nazm-ul javohir”dan, 43- bet.) ʻ ʻ 7. Tilingni tiy. Ko p so z, ezma va vaysaqi bo lma. Bu zararlidir. ʻ ʻ ʻ Befoyda so zni ko p aytma va foydalig so zni ko p eshiturdin qaytma. Oz ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ degan oz yanchilur, oz egan oz yiqilur. (“Mahbub-ul qulub”dan, 82-bet.) 8. Gapirganda qaytariqlardan qoch, chunki ular fikrning ta‘sirini susaytiradi: Bir deganni ikki demak xush emas, So z chu takror topti dilkash emas. (“Xamsa”,448-bet)., ʻ Biz nutqimiz orqali boshqalar bilan muomalaga kirishamiz, fikrimizni bayon etamiz. Har bir shaxsga xos xususiyatlar uning nutqida namoyon bo ladi. ʻ mutafakkir shoir va yozuvchilarning asarlarida Navoiy boshlab bergan o zbek ʻ mumtoz adabiy tili me`yorlari mukammalashib bordi. O z asarlarida nutqning ʻ kishilar kundalik ehtiyojini qondiruvchi nodir vosita ekanligini qayd etdi. “Mahbub-ul qulub” asarida voizlar til odobi xususida fikr yuritsa, “Muhokamat-ul lug atayn” asarida o zbek adabiy tilining boyligini e‘tirof etdi. Nainki e tirof etdi, ʻ ʻ ʼ balki tilning ijtimoiy hodisa ekanligini ta‘kidladi. So zning tarixiy-madaniy xizmati ʻ beqiyos, ammo til imkoniyatlari nutq jarayonidagina ochib beriladi. Agar nutq bo lmas ekan, tilning, so zning cheksiz imkoniyatlari ʻ ʻ 7 ro yobga chiqib chiqmay qolaveradi. “Majolisun-nafois” da so zning voizlari ʻ ʻ hayotida tutgan o rni haqida ham shaxsiy mulohazalar bayon qilinadi. “Nazm-ul ʻ javohir” asarida esa so z qudratli vosita ekanligi, insonga hayotiy zarurat sanalishi ʻ aytib o tiladi. Tarixdan ma’lumki, Navoiyning o zi ham mohir notiq bo lgan va ʻ ʻ ʻ shirin kalomi, o tkir tafakkuri bilan xalq qalbidan joy olgan va o z asarlarida ham ʻ ʻ xaloyiqqa naf’i tegadigan, el yuragidan joy oladigan shirinzabon so zlar ʻ so zlashni, chiroyli va ravon nutq tuzish yo llarini o rganish lozimligi haqida ʻ ʻ ʻ mukammal fikrlar bayon etgan. “Nazm-ul javohir” asarida til insonni hayvondan ajratuvchi gavhardir, deb ta’kidlaydi: So zdurki, nishon berur o lukka jondin, ʻ ʻ So zdurki, berur jonga xabar jonondin. ʻ Insonni so z ayladi judo hayvondin, ʻ Bilkim, guhari sharifroq yo q ondin. ʻ Tirik insongina so zlash qobiliyatiga ega, so z tufayli u tirik ekanligini isbot ʻ ʻ etadi. So z do stdan, yoru-birodardan xabar beradi. Insonni hayvondan judo qilgan ʻ ʻ ham so z ekan, demak dunyoda so zdan gavhari sharif-ulu narsa yo qdir. Yaxshi ʻ ʻ ʼ ʻ so z kishiga jon baxsh etsa, yomon so z insonni halok etishi ham mumkin. Til- ʻ ʻ ma‘rifat va adabiyot quroli ekan, so z so zlashdan maqsad ma‘no ifodalashdir ʻ ʻ deydi shoir. “Ammo chun alfoz va iboratdin murod ma‘nidir va mazkur maxluqotdin maqsud insondur va ul mahzari maoniy va bayon, so zning so zidadir ʻ ʼ va takallum aning kalomida bordur”. Ya ni, ma’no tufayli so z tilga keladi va ul ʼ ʻ so zdan ma’no fahm bo ladi. Navoiy til va tafakkurni uzviy birlikda oladi. U ʻ ʻ ma’no birlamchi, shaklni ikkilamchi, deb hisoblaydi va ma’noga so zning joni deb ʻ ta‘rif beradi 3 . Navoiy tilni o sib, ʻ rivojlanib boruvchi, jamiyatning ehtiyojiga muvofiqlashuvchi zarurat ekanligini anglab, tillar o zaro aloqada bo ladi, bir- ʻ ʻ biriga 3 Qayumov H. Navoiyning ijodiy merosi va o zbek tilining taraqqiyoti. – Toshkent: Sharq, 2000. ʻ 8 chatishadi, deb hisoblaydi. Navoiy kishining nutq qobiliyatini tug ma ekanliginiʻ ta’kidlaydi. “Muhokamatul-lug atayn” asarida arab tili “kalomi ilohiy” deb ʻ ulug lanadi, fors va turkiy tili solishtiriladi. Olim bu asarda ikki tilning lug at ʻ ʻ boyligi, so z yasalishi, fonetik tarkibi, uslubiyati kabi xususiyatlarini chog ishtirib, ʻ ʻ badiiy imkoniyatlari jihatidan turkiy tilning fors tilidan qolishmasligini isbotlaydi. Hattoki, fors-tojik tilida, ekvivalenti bo lmagan o zbekcha so zlarni misol ʻ ʻ ʻ keltiradi. “Muhokamat-ul lug atayn” asari bevosita tilshunoslikning nazariy ʻ muammolarini hal qilishga, o zbek tilining boshqa tillar orasida tutgan o rnini ʻ ʻ belgilab berishga, o zbek nutqi madaniyatini o rganishga qaratilgan. Mutafakkir ʻ ʻ asarlarida o zbek tilining leksik boyliklaridan, sinonim va omonimlaridan, xalq ʻ ta’biri, maqol va matallaridan, frazeologik, ideomatik birikmalaridan, jumla tuzilishidan keng foydalandi. Alisher Navoiyning nutq madaniyati masalalariga bag ishlangan fikrlari ʻ yanada mukammalroq ifodalangan asari “Mahbub ul-qulub”dir. Chunki shoir bu a’arida tilning ahamiyati, undan foydalanish, nutq so zlovchi dilidagi fikrni to g ri ʻ ʻ ʻ aks ettirish lozimligi haqida fikrlar bayon qiladi. Navoiy til deganda nutqni ko zda ʻ tutgan. Til, ya‘ni so‘z o zining ko p yaxshi fazilatlari bilan nutq uchun material ʻ ʻ ekanligini, nutqning qo polligi, maqsadga muvofiq bo lmasligi so zlovchiga zarar ʻ ʻ ʻ yetkazishini alohida ta‘kidlab o tadi. Mayin, yoqimli, shirali ovoz bilan so zlash ʻ ʻ odobi haqida, O ylamasdan so zlamaslik lozimligi haqida: “Tildin azubat ʻ ʻ dilpisanddur va miynat sudmand. Chuchuk tilki achig liqqa evruldi, zarari oni ʻ bo ldi. ʻ Chuchuk so z ʻ sof ko ngullar ʻ ga nushdir... So zni ʻ ko nguld ʻ a pishqormaguncha tilga kelturma, harnakim ko nglungda bo lsa, tilga surma” ʻ ʻ deydi. Buning ma‘nosi shundayki, tilning shirin, yoqimli va yumshoqligi foydadir. Chuchuk til achchiqqa aylansa tinglovchiga zarar yetkazadi. Nutq nazariyasi bilan jiddiy shug ullangan shoir “Mahbubul-qulub” asarining 24-bobini voizlik ilmiga ʻ bag ishlaydi. Navoiyning o zi ham notiqlik san’atini o z davrida yuksak darajaga ʻ ʻ ʻ ko targan. “Tilga ixtiyorsiz-elga e‘tiborsiz” yoki “Ma’dani inson gavhari so z ʻ ʻ durur, gulshani odam samari so z durur” deb yozadi. “Mahbubulqulub” da ʻ 9 “Og ziga kelganni demoq-nodonning ishi”, “Aytar so zni ayt, aytmas so zdanʻ ʻ ʻ qayt”, “Chin so‘z-mo‘tabar yaxshi so z-muxtasar” kabi hikmatli so zlar, maqollar ʻ ʻ anchagina. Navoiy ham shu mazmundagi baytlar yaratadi. Xalqimiz tili achchiq, inson ko ngliga ozor beruvchi kishilarga “tili zahar”, “tilidan zahar tomadi” kabi ʻ nisbatlarni beradi. Bunday kishilardan hamma o zini chetga tortadi. Dildan ʻ suhbatlashishni istamaydi, aksincha, zarurat yuzasidangina muomala qilishga majbur bo ladi. Navoiy “Xamsa” ning deyarli barcha dostonlarida “So z ʻ ʻ ta‘rifida...” sarlavhasi ostida boblar ajratadi. O zining g azallaridan birida so z ʻ ʻ ʻ haqida fikr yuritar ekan, “Xamsa”dagi har bir harf (so z emas, harf) o zida ko plab ʻ ʻ ʻ durlarni jamlagan “bahr erur”ligini ta’kidlaydi. Kengroq mazmunda esa, har bir so zga singdirilgan chuqur mohiyat va ma’no nazarga olinsa ham xato bo lmaydi. ʻ ʻ Professor A.Hayitmetov shunday yozadi: “Navoiy “so z”ni o z asarlarida ʻ ʻ ko p ma’noda ishlatadi. U “so z” termini ostida insoniyatning hamma ma‘naviy ʻ ʻ boyligini-alohida ijtimoiy kategoriya bo lgan tilni ham, ideologiya shakllaridan ʻ hisoblangan falsafa va badiiy adabiyotni ham tushuna beradi hamda ularni ko p ʻ vaqt bir-biridan farq qilmaydi”. Navoiy “so z” haqida gapirganda quyidagilarni ʻ e’tiborga oladi: 1. So z-til ma‘nosida. 2. So z-muomala, gapirish, nutq ʻ ʻ mohiyatida. 3. So z-badiiy ijodda, mazmunni shakllantiruvchi vosita tarzida. ʻ Navoiy talqinicha, so zning (tilning) insoniyat hayotidagi o rni beqiyos. U ʻ ʻ insonning insonligini, barcha jonzotlardan yuksak ekanligini anglatuvchi unsur. Ollohning bashariyatga in’om etgan ulug ne’mati tildir. Ha, Navoiy so zni ajib, ʻ ʻ sehrli va qimmatbaho gavhar sifatida e’zozlaydi. Ko pgina baytlarda, ayniqsa, ʻ “Xamsa”, “Mahbub-ul qulub” singari asarlarida so z, uning o rni, inson ʻ ʻ hayotidagi ahamiyati, so zlash madaniyati, so zning badiiy ijoddagi mavqie, so z ʻ ʻ ʻ odobi kabi tomonlar xususida mulohazalar bildiradi. “Nazm-ul javohir” (“Nazmlar javohiri”) asarida shoirning axloqiy qarashlari bayon etiladi. Alisher Navoiyning til va nutq, nutq odobi, nutqiy madaniyat, nutq san’ati haqida aytgan fikrlarida qadimiy turkiy xalqlarning nutq madaniyati borasidagi boy va noyob merosi mahorat bilan umumlashtirilgan. 10 Navoiy o zbek adabiy tilini, rivojlantirish, bu tilda go zal asarlar yaratish,ʻ ʻ o zbek tilini yuqori mavqega ko tarish, uni xalq manfaatlariga xizmat qildirishni ʻ ʻ orzu qiladi. U o zbek tilini kamsitgan, bu tilda yaxshi asarlar yozish mumkin ʻ emas, turkiy tilga bee‘tibor bo lgan kishilarga munosib javob bera oldi. O zbek ʻ ʻ adabiy tilini boyitdi, ravnaq toptirdi. Navoiy o zi berayotgan ma lumotlarning ʻ ʼ aniq, to g ri bo lishiga ham e’tibor beradi. Til va nutq masalalari asl mohiyati ʻ ʻ ʻ Navoiy asarlarida o zining yorqin dalilini topdi desak maqsadga muvofiq bo ladi. ʻ ʻ Bobur, Ogahiy, Komil Xorazmiy, Munis, Mashrab, Maxmur, Gulxaniy, Nodira, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat, Avaz O tar, Fitrat, Behbudiy, So fizoda kabi ʻ ʻ mutafakkir shoir va yozuvchilarning asarlarida Navoiy boshlab bergan o zbek ʻ mumtoz adabiy tili masalalari mukammalashib bordi 4 . 1.2. Navoiy asarlarida turkiy va forsiy tillarning qiyosiy talqini Alisher Navoiy ijodiy merosining muhim asarlaridan biri hisoblangan “Muhokamat ul-lug‘atayn” (Ikki tilning qiyosi) o‘z davrida ham, keyingi asrlarda ham tilshunoslik sohasida qimmatli manba sifatida baholangan. Asar Navoiy tomonidan turkiy tilning forsiy til bilan qiyosiy tahlil qilinishi va turkiy tilning boyligi, imkoniyatlari hamda o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatish maqsadida yozilgan. O‘sha davrda forsiy til adabiy va ilmiy asarlarda ustun bo‘lgan bo‘lsa-da, Navoiy turkiy tilning ham forsiy til bilan teng bo‘lganligini isbotlashga intilgan. “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari orqali Navoiy turkiy tilning ilmiy asoslangan nazariy jihatlarini ochib bergan. U asarda turkiy tilning lug‘aviy boyligi, grammatik xususiyatlari, fonetik va morfologik jihatlari, ifoda imkoniyatlarini yuksak baholagan va ushbu tilda go‘zal asarlar yaratish mumkinligini ko‘rsatgan. Mazkur kirish qismida asarning yozilish sabablari, uning lingvistik ilmiy ahamiyati va 4 Xadjimetova G. Alisher Navoiy asarlarida til va nutq masalalari. // Yangi O zbekiston pedagoglari axborotnomasi. – ʻ 108-B. 11 tadqiqotning dolzarbligi haqida umumiy ma’lumotlar taqdim etiladi. “Muhokamat ul-lug‘atayn” asaridagi tilga oid nazariyalarni tahlil qilish va uning tilshunoslikka qo‘shgan hissasini o‘rganishdir. Shu bilan birga, ushbu tadqiqot orqali Navoiy asarining o‘zbek tilshunosligi va umumiy tilshunoslik nazariyasiga ta’sirini chuqurroq tushunishga intilinadi. Alisher Navoiy ijodida “Muhokamat ul-lug‘atayn” alohida o‘rin tutadi, chunki unda ikki til – turkiy va forsiy tillarning qiyosiy tahlili va lingvistik jihatdan asoslangan xususiyatlari bayon etilgan. Ushbu qismda asarning lingvistik nazariyalari, tahlil usullari va turkiy tilning ilmiy qiymati kengroq yoritiladi. Quyida asarning asosiy yo‘nalishlari va tilshunoslikka qo‘shgan hissasi batafsil o‘rganiladi. 1.Turkiy tilning leksik va grammatik boyligi “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida Navoiy turkiy tilning forsiy til bilan teng imkoniyatlarga ega ekanligini va ayrim jihatlarda undan ustunligini isbotlashga intilgan. Asarda turkiy tilning lug‘aviy boyligi, ya’ni so‘z zaxirasi va grammatik tuzilishi haqida misollar keltiriladi. Navoiy turkiy tilni ijodiy va ilmiy ishlarda keng qo‘llash mumkinligini isbotlash maqsadida turli so‘zlar va ularning ma’noviy qirralarini taqdim etgan. 2.Qiyosiy tilshunoslik usuli Navoiy qiyosiy tilshunoslik yondashuvini qo‘llab, turkiy va forsiy tillarning lug‘at, morfologiya va fonetikasini qiyosiy tahlil qilgan. U har ikkala tilning imlo, talaffuz va ifoda imkoniyatlarini solishtiradi. Navoiy turkiy tilning ifoda qilish imkoniyatlarini ko‘rsatish orqali o‘sha davrda keng qo‘llanilgan forsiy tilga qiyosiy yondashuvda boyligini namoyish etadi. 3.Fonetik tahlil “Muhokamat ul-lug‘atayn” da turkiy tilning fonetik xususiyatlari ham alohida o‘ringa ega. Navoiy turkiy tilning ovoz tuzilishini, tovushlar tizimini chuqur tahlil qilib, uning o‘ziga xos tovushlar majmuasiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Asarda 12 turkiy tildagi tovushlarning talaffuzdagi o‘ziga xosligi va ularning ma’no ifodalashdagi ahamiyati haqida misollar keltirilgan. 4.Morfologik xususiyatlar Asarda turkiy tilning morfologik jihatlari – so‘z yasash, fe’l va otlarning shakllanishi, suffiks va affikslar orqali yangi ma’nolar hosil qilish usullari yoritiladi. Navoiy turkiy tilning morfologik tizimi orqali so‘zlarning keng ma’nolarini berish imkoniyatlarini va forsiy tildan farqli jihatlarini ta’kidlagan. 5.Tilni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar Navoiy asarida turkiy tilning rivojlanishi va takomillashishi uchun o‘z tavsiyalarini bergan. U turkiy tilning davlat ishlarida, ilmiy asarlarda va adabiyotda qo‘llanishini targ‘ib qilgan. Tilni boyitish va uni keng qo‘llash orqali unga yuqori ilmiy maqom berish Navoiy uchun muhim bo‘lgan. Shuningdek, u turkiy tildagi yozma merosning kelajak avlodlar uchun qadrli ekanligini ta’kidlab, uni saqlash va rivojlantirishga urg‘u bergan. 6.O‘zbek tilshunosligiga va umumiy lingvistikaga ta’siri “Muhokamat ul-lug‘atayn” nafaqat Navoiy davrida, balki keyingi asrlarda ham tilshunoslik va o‘zbek tili rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu asar o‘zbek tili va umumiy tilshunoslikka qo‘shgan hissasi bilan alohida qadrlanadi. Asarda keltirilgan lingvistik nazariyalar va qiyosiy tahlillar orqali Navoiy turkiy tilning boyligini ilmiy asoslarda ta’kidlab, kelajakda tilshunoslar uchun o‘ziga xos yo‘nalish va ilmiy dalil yaratib bergan. Mazkur asosiy qismda “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarining ilmiy qirralari, tilshunoslik nazariyasi va Navoiy olib borgan til qiyosi chuqur tahlil qilindi. Bu ilmiy dalillar turkiy tilning boyligi va o‘ziga xosligini ochib berishga xizmat qiladi. Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari o‘z davrida, shuningdek, keyingi asrlarda ham tilshunoslik sohasida katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, turkiy tilning imkoniyatlarini ilmiy asosda isbotlashga xizmat qilgan. Navoiy asarda turkiy va forsiy tillarni qiyoslash orqali turkiy tilning boyligi, leksik va 13 grammatik xususiyatlari, fonetik va morfologik tizimining chuqur imkoniyatlarini ko‘rsatishga muvaffaq bo‘lgan. Navoiy turkiy tilning faqatgina she’riy ijod va adabiy asarlarda emas, balki ilmiy sohada ham keng qo‘llanishi mumkinligini ilmiy dalillar bilan isbotlab, bu tilda yozilgan asarlarning qadrini oshirgan. U o‘z tavsiyalari orqali turkiy tilni rivojlantirishga da’vat qilgan va uning davlat ishlarida, ilmiy va madaniy sohalarda keng qo‘llanilishi uchun o‘z hissasini qo‘shgan. Navoiy ijodining tilshunoslikka qo‘shgan beqiyos hissasini yaqqol ochib beradi. “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari turkiy tilning boy va ifodali til ekanligini isbotlab, o‘zbek tilshunosligi va umumiy lingvistikada muhim o‘rin egallashini ko‘rsatadi. Bu asar o‘zbek tili va madaniyatining rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etib, bugungi kunda ham tilshunoslik tadqiqotlari uchun qimmatli manba bo‘lib qolmoqda. Bob bo‘yicha xulosa 14 II BOB. CHOG‘ISHTIRMA TILSHUNOSLIK VA NAVOIY MEROSI 2.1. Chog‘ishtirma tilshunoslikning shakllanishi va asosiy tamoyillari Hozirgi zamon tilshunosligida lingvistlar iste’molga olib kirgan qiyosiy, chog ishtirma, taqqoslash, lingvistik tipologiya, kontrastiv lingvistika kabi atamalar ʻ qiyosiy yoki chog ishtirma tilshunoslik muammolarini ilmiy tahlildan o tkazish ʻ ʻ uchun ishlatiladi. Aslida bu yo nalishlarning har biri nazariy tilshunoslikning ʻ mustaqil bo limlari sifatida dunyo tilshunoslarining e’tiborini tortib kelmoqda. ʻ O zbekistonda chog ishtirma tilshunoslikning tamal toshini E.D.Polivanov ʻ ʻ 5 qo ygan. Uning “Russkaya grammatika v sopostavlenii s uzbekskom yazikom” ʻ asari keyinchali k ko pgina ʻ turli morfologi k strukturag a ega bo lgan ʻ tillarni chog ishtirishda klassik namuna bo lib xizmat qilgan. Xorijiy tillarni o zbek tili ʻ ʻ ʻ subsistemalari bilan chog ishtirishni professorlar J.Bo ronov, O .Yusupov, ʻ ʻ ʻ A.Abduazizov, M.Abdurazzaqov, S.Rahimovlar boshlab berishgan. Hozirgi kunga kelib chog ishtirma tilshunoslikning turli aspektlari mustaqil yo nalishga aylanib, ʻ ʻ o z maqsad va vazifalariga, o rniga, ahamiyatiga ega bo ldi. Jumladan, ʻ ʻ ʻ chog ishtirma lingvistikaning alohida yo nalishi hisoblanmish lingvistik tipologiya ʻ ʻ 6 uning boshqa aspektlaridan quyidagi xususiyatlari bilan farqlanishini tilshunoslar alohida ta’kidlamoqdalar. Chog ishtirma lingvistika rivojiga qiyosiy-tarixiy tilshunoslik katta ta’sir ʻ ko rsatgan. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik chog ishtirma lingvistika bilan chambarchas ʻ ʻ bog liq, chunki u tillar sistemasini qiyolashning tarkibiy qismi hisoblanadi. ʻ Qiyosiytarixiy tilshunoslikning asosiy tekshirish obyekti tillarni chog ishtirish ʻ bo lgan. Hindyevropa va turkiy tillarni qiyoslashga Alisher Navoiyning ʻ “Muhokamat ul-lug atayn” (1499) asari klassik namuna bo lib xizmat qiladi. ʻ ʻ 5 6 15 Navoiyning bu asarida ilk bor kelib chiqishi jihatidan bir-biri bilan bog lanmaganʻ va qarindosh bo lmagan tillar – eski o zbek va fors tillari leksik, grammatik va so z ʻ ʻ ʻ yasash aspektlari nuqtai nazaridan qiyoslangan. Muallif bu asarida o zbek tilining ʻ o ziga xos va fors tilida bir xil yarus birligi bo lolmaydigan xususiyatlarini ochib ʻ ʻ bergan. Chog ishtirma lingvistikaning shakllanishiga Mahmud az-Zamaxshariy arab ʻ va fors tillarini qiyoslash bilan, Mahmud Koshg ariy “Devonu lug otit turk” asarlari ʻ ʻ bilan salmoqli hissa qo shishgan. Ayniqsa, Mahmud Koshg ariyning qarindosh ʻ ʻ tillarni chog ishtirishga bag ishlangan asari qiyosiy lingvistikaning keyingi rivojiga ʻ ʻ katta ta’sir ko rsatgan va hanuz chog ishtirma lingvistikaning klassik namunasi ʻ ʻ bo lib xizmat qilmoqda. Hind-yevropa tilshunosligi tarixida chog ishtirma ʻ ʻ lingvistikaning rivojlanishi uch bosqichdan iborat bo lsa, unda Markaziy Osiyoda, ʻ jumladan, O zbekistonda qay tarzda shakllangan degan savol tug ilishi tabiiy. ʻ ʻ O zbekistonda ham chog ishtirma lingvistikaning shakllanishi uch bosqichdan ʻ ʻ iborat. Birinchi bosqich yoki ilk davri Mahmud az-Zamaxshariy, Mahmud Koshg ariy, Alisher Navoiy asarlari bilan belgilanib, bu davrda Movarounnahrda ʻ chog ishtirma lingvistikaning tamal toshi qo yiladi. ʻ ʻ Ikkinchi davri O zbekistonda xorijiy tillarning keng ko lamda o qitilishi va ʻ ʻ ʻ xorijiy til bilan o zbek tili grammatik subkategoriyalarini qiyoslashga asoslangan ʻ bo lib, u XX asrning 60-yillaridan XXI asrning birinchi o n yilligigacha qamrab ʻ ʻ oladi 7 . Uchinchi davri esa XXI asrning birinchi o n yilligidan boshlandi va hozirda ʻ davom etmoqda. Ikkinchi davr, asosan, lingvistik kategoriyalarni subsistema (subsystem) usulida chog ishtirg ʻ an bo lsa, ʻ uchinchi davr “xoulsiste m” (wholesystem) usulida tilni tizim sifatida chog ishtirishga o tgan. Mustaqillik ʻ ʻ yillarida Respublikamizning ikki yetakchi oliygohi – O zbekiston davlat jahon ʻ tillari universiteti va Samarqand davlat chet tillar instituti qoshida roman-german 7 Allayorov T., Shukurova G. O‘zbekistonda chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rganilishi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. – 205-B. 16 filologiyasi bo yicha doktorlik va nomzodlik dissertasiyalari himoyasiga ʻ ixtisoslashgan ilmiy kengashlar faoliyat ko rsatib, ularda yurtimizning ko zga ʻ ʻ ko ringan olimlari G aybulla as-Salom, J.Bo ronov, O .Q.Yusupov, Sh.Safarov, ʻ ʻ ʻ ʻ A.A.Abduazizov, M.E.Umarxo jaev, A.E.Mamatov, ʻ S.Rahimov, E.Begmatov, A.M.Bushuy, X.Orziqulov, G.X.Boqieva, D.U.Ashurova, M.I.Rasulovalar faol ishtirok etishgan. Zikr etilgan ilmiy kengashlarning barcha majlislarida chog ishtirma lingvistikaning dolzarb muammolari muhokama etilgan. ʻ Jumladan, G.X.Boqiye vaning ingliz, rus, o zbek ʻ tillarining grammatik kategoriyalarini qiyoslash, D.U.Ashurovaning morfemalarning matn hosil qilishi, M.I.Rasulovaning lingvistikada leksik sathning yoritilishi, G .M.Hoshimovning ʻ gipotaksis hodisasiga bag ishlangan doktorlik dissertasiyalari mustaqillik yillarining ʻ mahsuli hisoblanadi. Biz bu yerda faqat global muammolarni tadqiq etgan mualliflar haqida to xtaldik, xolos. Chog ishtirma lingvistika masalalariga ʻ ʻ bag ishlangan nomzodlik dissertasiyalari talaygina va bu haqda alohida maxsus ʻ to xtalish talab etiladi. ʻ Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq professor J.Bo ronov tashabbusi bilan ʻ O zbekiston davlat jahon tillari universitetida tashkil etilgan ixtisoslashgan ilmiy ʻ kengashda himoya qilingan dissertasiyal arning 90 foizi chog ishtir ʻ ma lingvistikaning yechimini kutayotgan muammolariga bag ishlangani bilan ʻ ahamiyatlidir. Professor J.Bo ronovning ingliz va turk tillarining lingvistik ʻ kategoriyalarini chog ishtirishga ʻ bag ishlangan ʻ monografiyasi, A.A.Abduazizovning ingliz va o zbek tillari fonetik va fonologik xususiyatlari ʻ yoritilgan ilmiy ishlari, O .Q.Yusupovning chog ishtirma lingvistikani boshqa ʻ ʻ yo nalishlarda ʻ n farqlab beruvchi risolasi, S.Rahimovnin g chog ishtirm ʻ a tilshunoslikning global muammolariga bag ishlangan monografiyasi mamlakatimiz ʻ tilshunosligida XX asr oxiri –XXI asr boshlarida chog ishtirma lingvistikaning ʻ tamal toshi qo yilishiga asos bo lgan desak, mubolag a bo lmaydi. Shuningdek, ʻ ʻ ʻ ʻ Sh.Safarovnin g “Semantika” nomli monografiyasi da ham chog ishtirm ʻ a lingvistikaning ayrim tamoyillari xususida fikrlar bildirilgan. 17 O‘zbekistonda chog‘ishtirma tilshunoslikning izchil rivojlanishi dastlab umumiy til o‘rganish yo‘nalishi sifatida sifatida boshlangan bo‘lsa, hozirgi kunda ilmiy-uslubiy, nazariy-amaliy asosga ega keng qamrovli fan tarmog‘iga aylangan. Chog‘ishtirma tilshunoslik nafaqat turkiy tillarni, balki o‘zbek tilining boshqa til oilalari bilan o‘xshash va farqli jihatlarini ochib berishga xizmat qilmoqda 8 . 2.2.Navoiy asarlarida chog‘ishtirma tilshunoslik unsurlarining namoyon bo‘lishi Til – insonning milliy va ma naviy boyligi hisoblanadi. Til – ona allasi orqali ʼ kirib, insonning ruhiyatiga milliylikni singdiradi. Til – millatning ko zgusi bo lib, ʻ ʻ unda tarix - o tmish va kelajak jonlanadi. «Har bir millatning dunyoda borlig in ʻ ʻ ko rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotidur» deya e tirof etadi Abdulla ʻ ʼ Avloniy. O zbek tili taraqqiyoti bugungi kunga qadar juda katta tarixiy yo lni bosib ʻ ʻ o tgan. Tilimizning ilk namunalari O rxun-Enasoy bitiklarida uchraydi. Ulardagi ʻ ʻ yozuvlarda aks etgan tilimiz qadimgi turkiy til hisoblanadi. XI-XII asrlarda mamlakatimiz hududida eski turkiy til shakllanadi. Bu davrda yaratilgan Mahmud Koshg ariyning «Devonu lug otit turk» asari eski turkiy tilda yozilgan betakror va ʻ ʻ nodir asarlardan hisoblanadi. «Devonu lug otit turk» asari nafaqat badiiy, balki ʻ ilmiy, ijtimoiy ahamiyatga ega asardir. Xuddi shu davrda Yusuf Xos Xojibning «Qutadg u bilig», Xo ja Ahmad Yassaviy “Hikmatlar”, Ahmad Yugnakiyning ʻ ʻ «Hibatul haqoyiq» asarlari yuzaga keladiki, bu asarlar eski turkiy tilda yozilgan adabiyotning yuksak namunalaridir 9 . 8 Allayorov T., Shukurova G. O‘zbekistonda chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rganilishi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. – 208-B. 9 Allayorov T., Shukurova G. Alisher Navoiy — chog‘ishtirma tilshunoslik asoschisi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. – 187-B. 18 XIV-XV asrlar eski o zbek adabiy tili rivojlanishi Lutfiyning benazir satrlari, ʻ Sakkokiyning go zal g azallari bilan bog liq. O sha davrda fors-tojik tilining ʻ ʻ ʻ ʻ boyligi va maftunkorligini madh etgan barcha shoir-u fuzalolar Alisher Navoiy turkiy g azallari oldida bosh egdi. Alisher Navoiy tilimizning go zal, juda boy til ʻ ʻ ekanini isbotlabgina qolmasdan, uning barcha tillardan yuksakligini ham e’tirof etganlar. Bu haqida Abdurauf Fitrat shunday e tirof etadi: “Navoiy...turkiy tilining ʼ adabiy hamda boy til ekanini bildirmak uchun o zining «Muhokamat-ul lug atayn» ʻ ʻ degan asarini yozib chiqardi.” Chunki toptim ul kalom ichra kamol, Turk alfozi bila surdum maqol… Turk nazmida chu men tortib qalam, Ayladim ul mamlakatni yakqalam… Ushbu bayt va yuqoridagi adib fikrlaridan ko‘rinadiki, Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida tilshunoslikning yuksak namunalari berilgan va turkiy til imkoniyatlari to‘la ochib berilgan. Buyuk shoirimiz yarim asrlik lug‘atchilik va til grammatikasini umumlashtiruvchi ushbu asarni yozdi. Asarda Navoiy eski o‘zbek tili bilan fors-tojik tilini bir-biriga chog‘ishtirdi va bir-biriga qarindosh bo‘lmagan tillarni qiyosiy o‘rganish metodini ham boshlab berdi desak mubolag’a bo‘lmaydi. Bilamizki, tilshunoslarning tillarni qiyoslashdagi va tillarni o‘rganish jarayonidagi eng asosiy quroli chog‘ishtirishdir. Undan tashqari, asarda tillarning kelib chiqish tarixi, til va nutq, til va tafakkur masalalariga ham to‘xtalib o‘tadi. Alisher Navoiy turkiy va forsiy tilni qiyosan o‘rganish bilan birgalikda, umumiy tilshunoslik tavsifiga ham to‘xtalib o‘tadi. Dunyo tilshunosligida chog‘ishtirma tilshunoslik garchi XIX asrda foydalana boshlangan bo‘lsa-da, ushbu qiyosiy-chog‘ishtirma tilshunoslikdan Osiyo xalqlari orasida birinchi bo‘lib Mahmud Koshg‘ariy “Devonu lug‘at-ut turk” asarida foydalangan hisoblanadi. Alisher Navoiy esa dunyo miqyosida birinchi bo‘lib “Muhokamat-ul lug‘atayn” asari bilan 1499-yilda qarindosh bo‘lmagan tillarni muqoyasa qiladi. Ushbu asarning maydonga kelishi bilan dunyo tilshunosligida 19 yangi sahifa ochildi. Ya’ni tilshunoslik taraqqiyotida yangi bir yo‘nalish chog‘ishtirma (konstrativ) tilshunoslik paydo bo‘lishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Navoiy turk va fors tillarini o‘zaro qiyoslar ekan turkiy tilda mavjud ba’zi atamalarning fors tilida muqobili yo‘q ekanligini ko‘rsatib bergan va turkiy til imkoniyatlarining boshqa tillardan qolishmasligini ifodalagan. Masalan, Navoiy turkiy til imkoniyatlarini ochiqlashda shunday namunalarni ham keltirib o‘tadi, yirikroq so zlar to g risida aytaylik: arab sarfi atamasining boblarida bir bob borki, ʻ ʻ ʻ uni «mufoala bobi» deb ataydi. Bunda bir so z aytilsa ham, ikki kishining ish- ʻ harakatini o z ichiga oladi, o zi bir xilda keladi, masalan «muoraza» (arz ʻ ʻ qilishmoq), «muqobala» (qarshilashmoq), «mushoara» (she r aytishmoq), ʼ «mukolama» (so z aytishmoq), bu keng bob hisoblanadi va bunda ko p foydalar ʻ ʻ bor. Forscha yozuvchilar shuncha ustalik va mohirlikni da vo qilsa ham bu ʼ foydadan mahrum ekanliklarini aytib o‘tadi. Ammo turkiy tilning so z ustalari bu ʻ foydaga qo l uzatib, so‘zga bir «shin» («sh») harfi qo shish bilan o sha maqsadni ʻ ʻ ʻ topganlar. Xulosa o‘rnida shuni ta‘kidlab o‘tish joizki, Alisher Navoiy o‘z ona tilining tom ma’nodagi himoyachisi deb atashimiz joiz bo‘ladi. Asar qiymatini oshirgan yana bir xususiyat ularda til sathlari imkoniyatlarining to‘laligicha ochib berilganligida desak xato bo‘lmaydi Alisher Navoiyning tilimiz imkoniyatlaridan foydalanish borasidagi qarashlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Alisher Navoiyning tilshunoslik haqidagi g‘oyalari qancha ifodalansa-da, kamlik qiladi. Chunki shoirning bu asari o‘zbek va fors-tojik tillarini, ularning lug‘at tarkibini qiyoslashga bag‘ishlangan ilk filologik asar sifatida katta ahamiyat kasb etadi 10 . 10 Allayorov T., Shukurova G. Alisher Navoiy — chog‘ishtirma tilshunoslik asoschisi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. – 189-B. 20 Bob bo‘yicha xulosa 21 UMUMIY XULOSA 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy manbalar 1.Allayorov T., Shukurova G. Alisher Navoiy — chog‘ishtirma tilshunoslik asoschisi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. 2.Allayorov T., Shukurova G. O‘zbekistonda chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rganilishi. // Turkiy xalqlar adabiyotiga doir zamonaviy yondashuvlar: muammolar, omillar, yechimlar. 3.Jo rayev U. "Muhokamat ul-lug atayn" asarining leksik-fonetik tahlili // Milliy ʻ ʻ til va adabiyot masalalari. – Toshkent: Fan, 2005. 4.Norboeva D. Alisher Navoiy va turkiy til: Qiyosiy tahlil // Turkiston ilm jurnali. – 2019. 5.Norqobilov S. Alisher Navoiyning tilshunoslikka qo shgan hissasi // O zbek tili ʻ ʻ va adabiyoti jurnali. – 2017. 6. Polivanov E.D. Русская грамматика в сопоставлени с узбекском язиком . T.: Госиздат, 1934-yil. 182-bet 7.Qayumov H. Navoiyning ijodiy merosi va o zbek tilining taraqqiyoti. – ʻ Toshkent: Sharq, 2000. 8.Rahmatullayev Sh. O zbek tilining tarixiy grammatikasi. – T.: Fan, 1980. ʻ 9.Saidov S. Tilshunoslik nazariyalari: O rganishlar va tahlillar. – Toshkent: ʻ Muallif, 2004. – 176 b. 10.Sarimsakov B. O zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. – T.: Fan, 1972. ʻ 11.Tursunov U. Chog ishtirma tilshunoslik asoslari. – T.: Fan, 2008. ʻ 12.Xadjimetova G. Alisher Navoiy asarlarida til va nutq masalalari. // Yangi O zbekiston pedagoglari axborotnomasi. ʻ 23 II. Yordamchi manbalar 13.Алишер Навои. Сборник статей. –Москва-Ленинград: АН, 1946. 14.Бойқаро. Рисола. Нашрга тайеpрловчилар: А.Рустам, К.Ҳасан. –Тошкент: Шарқ, 1991. 15.Давлатшоҳ Самарқандий. Шоирлар бўстони. Форс тилaан Б.Аҳмедов таржимаси. – Тошкент: Адаби еpт ва санъат, 1981. 16.Маҳмуд Ҳасаний. Таърихларда Навоий васфи. –Тошкент: Ғ.Ғулом НМБ, 1991. 17.Навоий ва ижод сабоқлари. Мақолалар тўплами. –Тошкент: Фан, 1981. 18.Сирожaдинов Ш. Алишер Навоий: манбаларнинг қи еpсий-типологик, текстологик таҳлили. –Тошкент: Akademnashr, 2011. 19.Ўзбек адаби еpти тарихи. Беш томлик. 2-том. –Тошкент: Фан, 1977. III. Internet manbalari 20. 21. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ALISHER NAVOIY IJODI VA TIL MASALALARI

1.1. Alisher Navoiyning til haqidagi qarashlari

1.2. Navoiy asarlarida turkiy va forsiy tillarning qiyosiy talqini

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. CHOG‘ISHTIRMA TILSHUNOSLIK VA NAVOIY MEROSI

2.1.Chog‘ishtirma tilshunoslikning shakllanishi va asosiy tamoyillari

2.2.Navoiy asarlarida chog‘ishtirma tilshunoslik unsurlarining namoyon bo‘lishi

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить