Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 106.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Alisher Navoiy va chog‘ishtirma tilshunoslik

Купить
KURS ISHI Mavzu: “ Alisher Navoiy va chog‘ishtirma tilshunoslik ” 1 MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………………………….3 I.Bob.Alisher Navoiy- chog‘ishtirma lingvistikaning asoschisi…………… 8 1.1.Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rni II.Bob.Alisher Navoiy va tilshunoslikka qo‘shgan hissasi………………... 23 1.1.Chog‘ishtirma tilshunoslikning kelib chiqishi Xulosa……………………………………………………………………… 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………37 2 KIRISH Mavzuni dolzarbligi . Alisher Navoiyning ijodini adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish qanchalik zarur va ahamiyatli bo‘lsa,uning tilini o‘zbek adabiy tilini yaratish sohasidagi buyuk xizmatini va lingvistik faoliyatini tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganib chiqish ham shunchalik zarur va ahami- yatlidir.Lekin bu sohada tilshunos olimlarimiz tomonidan qilingan ishlar hali yetarli emas.Xolbuki bu sohada akademik V.V.Bartold,akademik A.N.Samoy- lovich va professor A.Y.Yakubovskiy singari tarixchi olimlar ham anchagina fikr va mulohazalar bildirib,ba’zi muammolarni olg‘a surganlar.1966-yilda Ali- bek Rustamov Alisher Navoiy tiling fonetika va morfologiya sistemalarini o‘rganishga bag‘ishlangan katta va muhim tadqiqot ishini tugalladi, lekin,Alisher Navoiy tilining dialektal asoslari,uning tarkibiy qismi va hozirgi tilimizdagi ildizlari,shuningdek, Alisher Navoiy tilining hozirgi tilimiz bilan aloqasi hamda uning hozirgi o‘zbek adabiy tili va yetakchi o‘zbek shevalariga munosabati kabi bir qator muhim masalalar hanuzgacha qo‘l urulmay qolib ketmoqda.Alisher Navoiy ulug‘ mutafakkir adib,buyuk shoir va ulkan tilshunos olim sifatida eski o‘zbek adabiy tiliga asos solgan,uni shakllantirish rivojlantirish ishiga juda katta hissa qo‘shgan.Shuning uchun ham eski o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va taraqqiyoti haqqoniy ravishda Alisher Navoiyning tabarruk nomi bilan bog‘langan. Haqiqatan ham Alisher Navoiyning tili butun bir davrning tili,butun bir xalqning adabiy tilidir. Hatto uni bir necha davrlar va bir necha xalqlarning tilini aks ettiradi deb hisoblovchi olimlar ham haq bo‘lib chiqadilar. Chunki Alisher Navoiy XV asrda o‘zbek adabiy tilini yaratar ekan,bir qancha xalqlarning tillaridan oziqlanganidek,u asos solgan adabiy tildan birgina o‘zbek xalqi emas,balki butun O‘rta Osiyo va ayrim boshqa turkiy xalqlar ham foydalanib keldilar. Darhaqiqat, Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonini tugatish oldidan shunday yozadi: Agar bir qavm,gar yuz,yo‘qsa mingdur, 3 Muayyan turk ulusi xud meningdur. Olibmen taxti farmonimga oson, Cherik chekmay Xitodin to Xuroson, Ki qilmishdur nayi qilkim shakarrez. Ko‘ngil bermish so‘zimga turk,jon ham Ne yolg‘iz turk,balkim turkmon ham. Alisher Navoiy ulug‘ siymo.U ham ma’lum toifa xalqning vakili bo‘lgan va uning tili ko‘p shevalarni birlashtirgan bo‘lishi mumkinligi bilan birga,ma’lum shevaga tayangan,uning tilida o‘sha ma’lum sheva va shevalarning izi boshqalarinikiga qaraganda ko‘proq aks etgan.Alisher Navoiyning tiliga asos bo‘lgan sheva,shunday deb aytish joiz bo‘lsa,qaysi baxtli sheva ekan!Bir qator tarixchi va tilshunos olimlar o‘rtasida ana shu masala ustida ancha uzoq vaqtlardan beri tortishuv ketmoqda.Bu tortishuvning bosh sababchisi Zahiriddin Muhammad Bobirning Alisher Navoiyning tili Andijon shevasiga mos kelare edi,deb aytgan fikridir. Ma’lumki,Bobir har tomonlama bilimli,olim kishi bo‘lgan.U o‘zining “Boburnoma”sida o‘sha davrdagi ijtimoiy tuzum,siyosiy voqealar,adabiy hayot va boshqa ko‘pgina sohalarni ilmiy analiz qilib berish bilan birga til sohasida ham ko‘pgina ajoyib fikrlar aytgan.Bobirning tilshunoslikka oid bo‘lgan ana shunday qimmatli fikrlaridan biri Alisher Navoiy tilining Andijon shevasiga mos ekanligi haqida fikridir. “Boburnoma” da u Andijon haqida gapirar ekan, quyidagilarni yozadi: “Eli turkdur.Shahr va bozorida turkiy bilmas kishi yo‘qtur. Elining lafzi qalam bilan rosttur.Ani uchunkim,Mir Alisher Navoiyning musannafoti bovujudkim Hirida nash’u namo topibdur bu til biladur” Navoiy “Muhokamat-ul lug‘atayn” nomli asarida turkiy va fors tillarining imkoniyati va boyliklarini taqqoslagan.Bu asar tilshunoslikda katta ahamiyatga ega bo‘lib,u turkiy tilning boyligini,ifodaviy qobilyatlarini ilmiy asosda ochib berdi. Asarning nomi “Ikki tilning muhokamasi”degan ma’noni anglatadi va undan 7200 turkiy so‘zlarni keltrib,turli leksik qatlamlarni izohlaydi.Navoiy shu bilan birga,turli janr va uslublarda ijod qildi,bu esa tilning rivojlanishiga katta hissa 4 qo‘shdi.U lirik she’riyat,epik dostonlar,falsafiy qasida va masanaviylar yaratdi.Bu turli janrlar orqali u she’riyat uslubini boyib,turli badiiy uslublardan til imkoniyatlarni yaratdi. Alisher Navoiyning lisoniy qarashlari,asosan, “Muhokamat ul-lug‘atayn”asarida o‘z ifodasini topgan.Ikki til o‘zbek va fors tillarining qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan ushbu asarda Alisher Navoiy turli til oilalariga mansub bo‘lgan tillarning bo‘lgan tillarning umumiy va farqli tomonlari,belgi-xususiyatlariga to‘xtaladi,ularni tahlil qiladi,muhim ma’lumotlar beradi.Aniqrog‘,tillarni muhokama qilish orqali o‘zbek tilining o‘ziga xos jihatlariga,adabiy –badiiy ijodda –asarlar yaratishda o‘zbek tilining ham ustuvor,ulug‘vor til ekanligini, shunga ko‘ra fors tili bilan bemalol raqobat qila olishini,hatto ayrim o‘rinlarda, tasviriylik imkoniyatlari nuqtai nazaridan esa undan ilgari keta olishini,bayon qiladi,asoslaydi.U mazkur asarida tillarning kelib chiqish,til va tafakkur orasidagi munosabat,so‘z ma’nosi,so‘zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko‘ra turlari, so‘z yasalishi, morfologik kategoriyalar,fonetikaga oid tovush bilan bog‘liq qator hodisalar haqida chuqur fikr yuritadi,bunday hodisalarni atroflicha tahlil qiladi. Navoiy asarda fonetik sistema haqida fikr yuritar ekan,ayni sistemaning qurilish a’zolari bo‘lgan tovushlar haqida ma’lumotlar beradi,o‘zbek tili tovushlarining qo‘llanilishidagi o‘ziga xosliklarini alohida qayd etadi. Mavzuni o‘rganilganlik darajasi . Ushbu fonetik o‘ziga xosliklar haqida professor S.Usmonov va professor A.Nurmonovlar o‘z tadqiqotlarida bir qator ma’lumotlar keltiradilar.Masalan,tovush va harf munosabati haqida fikr yuritilar ekan,ular bir-biriga hamma vaqt ham mos kelmasligi,bir harf bilan bir necha tovushni anglatish mumkinligi aytiladi. Qofiya masalasida o‘zbek va fors tillari qiyoslanar ekan,bunda o‘zbek tili imkoniyatlarining kengligi,bu jihatdan o‘zbek tili fors tildan ustun ekanligi bayon qilinadi.Anig‘i aro so‘zini saro,daro bilan ham,boda bilan ham erur so‘zini esa hur,dur bilan ham,g‘urur,surur so‘zlari bilan ham qofiya qilish mumkinligini,fors tilida esa bunday imkoniyat yo‘q ekanligini ta’kidlaydi. Xullas,Alisher Navoiy tovushni,hozirgi tilshunoslik nuqtai nazaridan baholashda,fonema sifatida olib, 5 uning eng muhim xususiyati bo‘lgan ma’no farqlash qobiliyatiga ega ekanligini bayon qiladi.Navoiy islom ta’limotiga asoslangan holda insonga til-nutq qobiliyati, nutq faoliyati Alloh tomonidan berilganligini,bu jarayon faqat insongagina tegishli ekanligini aytadi.Ayni vaqtda ushbu qobiliyatga ega bo‘lgan insonlar so‘zlarni o‘zlari yaratishini, o‘zlari ijod qilishini qayd etadi va so‘z masalasiga alohida urg‘u beradi.Navoiy so‘z haqida fikr yuritar ekan, dastavval,mutlaqo maqsadga muvofiq, so‘zning ma’no quvvatiga katta e’tibor qaratadi.Chunki Navoiy g‘oyalarining eng birinchi va eng qudratli poydevori,moddiy asosi so‘z ekanligi – so‘zning ma’no jihatlari ekanligi aniqdir.Navoiy so‘zni ma’no,tushuncha tashuvchi,inson g‘oyalarini,ruhiy dunyosini ifoda etuvchi,shunga ko‘ra o‘zgalarga ta’sir qiluvchi kuchli vositasida tushunadi va shunday tushuntiradi.U ona tilining leksik boyligi haqida o‘tkir tilshunos sifatida qimmatli fikrlar,ma’lumotlar keltiradi,semantik- funksional jihatdan forsiy tildan ustun turuvchi qator lisoniy birliklarni birma-bir sanaydi,ularni ma’no farqlarini, “qirralarini”qayt etadi.Turkiy tilning so‘z qo‘llash bobida ham o‘ziga xosliklarga ,ustunliklarga egaligini asoslaydi,she’riyat baytlar orqali ishonch hosil qiladi.Alisher Navoiy “Muhokamat ul-lug‘atayn”asarida eski o‘zbek tilining imkoniyatlarini,boyligini ko‘rsatish maqsadida shu tilning o‘ziga xos bo‘lgan 100 ta fe’lni keltiradi.Navoiy qayd etilgan fe’llarni semantik jihatdan tahlil qiladi,differeisial – semantik metod asosida ularning ma’no umumiyliklariga, farqli belgilariga,ma’no nozikliklariga e’tibor beradi,misollar bilan asoslaydi. Omonimik va sinonimik munosabatdagi so‘zlani aniqlaydi,polisemantik so‘zlarning mavjudligini qayd etadi.Masalan,omonim so‘z sifatida ot,tuz,ko‘k kabi so‘zlarni keltirib ot so‘zining nom-ism ma’nosida,hayvon ma’nosida va harakat ma’nosida qo‘llanilishini ta’kilaydi.Aytilganlar Navoiyning so‘z masalasiga o‘ta jiddiy e’tibor bergan,o‘z davrining buyuk so‘zshunos –leksikolog olim ham bo‘lganidan darak beradi.Navoiy mazkur asarida morfologiya masalasiga ham to‘xtaladi,so‘z yasalishiga oid ayrim fikrlarni qayd etadi.Professor S.Usmonov va professor A.Nurmonovlarning xabar berishicha ushbu ishda so‘z yasovchi affikslar sifatida quydagilar keltiriladi: -chi:qushchi,xolvochi,kiyikchi,qo‘ychi; 6 -vul:bakovul,qarovul,yasovul,jig‘ovul; - l:yasol,kabol,tunqol,sevarg‘ol va boshqalar. Ma’lum bo‘ldiki,affikslar asarda so‘z yasovchi vositalar sifatida so‘z tarkibida qo‘llanib,yangi so‘z yasash,asosan,ot yasash – shaxs otini hosil qilish uchun xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi : Alisher Navoiy lingvistikasi va cho‘g‘ishtirma tilshunoslik haqida ma’lumot to‘plagan holda ularni o ranish va ma’lumot berish.Navoiyning chog‘ishtirma tilshunoslikda qo‘shgan hissasini o‘zaro tahlil qilish kurs ishini asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi: kurs ishining mavzusidan kelib chiqqan holda “Alisher Navoiy va chog‘ishtirma tilshunoslik”mavzusini rejalar asosida batafsil o‘rganish. Ish tuzulishining tavsifi: kurs ishi kirish,ikki bob,xulosa,foydalanilgan adabiyotlardan ro‘yxatidan iborat,40 sahifani tashkil qiladi. 7 I.Bob.Alisher Navoiy – chog‘ishtirma lingvistikaning asoschisi. Alisher Navoiy o‘z ona tilida badiiy ijod qilish,ona tilining butun go‘zalligi, tarovatini amalda ko‘rsatish bilangina cheklanib qolmadi.Ona tilini o‘sha davrda badiiy adabiyot uchun an’ana bo‘lib qolgan fors tiliga qiyoslab,bu tildan hech qolishmasligini,hatto ba’zi o‘rinlarda ustunroq turushini ilmiy jihatdan ham isbotlab bermoqni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi.Ana shu maqsadda 1499-yilda ikki til muhokamasi – ikki tilning chog‘ishtirma grammatikasiga bag‘ishlangan maxsus asarni – “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarini yaratdi. Alisher Navoiyning bu asarining maydonga kelishi bilan dunyo tilshunosligida yangi sahifa ochildi.Tilshunoslikning hozirgi kunda chog‘ishtirma (kontrastiv) lingvistika deb yuritiluvchi yangi yo‘nalishiga asos solindi. Chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘ziga xos xususiyati shundaki,ikki tizimga mansub bo‘lgan tillar tilning barcha sathlari bo‘yicha bir-biriga solishtiriladi. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari ochib beriladi.Afsuski,tilshunoslik tarixida chog‘ishtirma tilshunoslikning paydo bo‘lishi G‘arb tilshunoslarining nomi bilan bog‘lanadi va bu tilshunoslik yo‘nalishining boshlanishi XIX asrdan belgilanadi. Bu fikrlar G‘arb olimlarining Alisher Navoiy asarlaridan bexabarligidan paydo bo‘lgan.Agar boxabar bo‘lganlarida edi,Alisher Navoiyning linvistik merosidan hayratga tushgan va so‘zsiz,uni chog‘ishtirma tilshunoslikning otasi deb hisoblagan bo‘lardilar.Chunki “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida chog‘ishtirma tilshunoslikning barcha belgilari mavjuddir. Birinchidan, solishtirish uchun turli tizimdagi tillar olinadi.Turkiy tillarga mansub bo‘lgan turk (o‘zbek) tili bilan hind –ovrupo tillarining eroniy tarmog‘iga oid sart (fors-tojik) tili o‘zaro muqoyasa qilinadi. O‘rni bilan somiy tillariga mansub bo‘lgan arab, tiliga, ham solishtiriladi. Ikkinchidan, solishtirish uchun keltirilgan daliliy misollar tasodifiy bo‘lmasdan tilning butun tiziminini qamrab oladi.Fonetik tuzilishdan tortib sintaktik tuzilishgacha har ikki tizimga mansub bo‘lgan tillar solishtiriladi. Ulaning o‘ziga xos tomonlari haqida qimmatli xulosalar beradi. Ikki tilning muhokamasiga bag‘ishlangan bu asar Alisher Navoiyning turk (o‘zbek) jonli so‘zlashuv tilini ham 8 naqadar chuqur o‘zlashtirgan, har bir qavmning til xususiyatlari uning e’tiborida bo‘lgan,ayni paytda, fors va arab tillarining ham zukko bilimdoni sanalgan keng qamrovli tilshunos ekanligini to‘la namoyish etadi. Xullas, Alisher Navoiy tilshunoslikning bir qator sohalari – fonetika, morfemika, so‘z yasalishi, morfologiya, sintaksis kabi masalalari yuzasidan qimmatli fikrlarini bayon qiladi. Til va tafakkur, tilning va tillarning paydo bo‘lish, tilda umumiylik va xususiylik kabi bir qancha tilshunoslikning umumnazariy masalalari yuzasidan o‘z qarashlarini bayon qilgan kontrastiv (chog‘ishtirma)tilshunoslikka asos solgan buyuk tilshunos allomadir. Ikki til – o‘zbek va fors tillarining qiyosiy (solishtirma )tahliliga bag‘ishlangan ushbu asarda Alisher Navoiy turli til oilalariga mansub bo‘lgan tillarning umumiy va farqli tomonlari,belgi-xususiyatlariga to‘xtaladi,ularni tahlil qiladi,muhim ma’lumotlar beradi.Aniqrog‘i,tillarni muhokama qilish orqali o‘zbek tilining o‘ziga xos jihatlariga,adabiy–badiiy ijodda – asarlar yaratishda o‘zbek tilining ham ustuvor,ulug‘vor til ekanligini, shunga ko‘ra fors tili bilan bemalol raqobat qila olishini, hatto ayrim o‘rinlarda, tasviriylik imkoniyatlari nuqtai nazaridan esa undan ilgari keta olishini bayon qiladi,asoslaydi.U mazkur asarida tillarning kelib chiqishi, til va tafakkur orasidagi munosabat, so‘z ma’nosi, so‘zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko‘ra turlari, so‘z yasalishi, morfologik kategoriyalar, fonetikaga oid-tovush bilan bog‘liq qator hodisalar haqida chuqur fikr yuritadi, bunday hodisalarni atroflicha tahlil qiladi. Navoiy til va tafakkur munosabati haqida gapirar ekan, ularning o‘zaro zaruriy bog‘liqligini, ya’ni,tafakkurning voqeligi, hayotiyligi til (nutq)orqali ekanligi,til tafakkurning moddiylashishi, yuzga chiqishi uchun xizmat qilishini va ushbu dialektik jarayon insonga xosligini alohida ta’kidlaydi. Qiyoslang: (Chun alfoz va maskur mahluqotdan murod ma’nidir). Alisher Navoiy morfologiyaga oid fikrlarni bayon qilar ekan asosiy,yetakchi so‘z turkumi sifatida,maqsadga to‘la muvofiq,fe’llarga murojaat qiladi.Fe’l birliklarining ma’no jihatdan,shakl va qo‘llanishi jihatdan eski o‘zbek adabiy tilining o‘zigagina xos,ya’ni forsiyda uchramaydigan xususiyatlarini,zukko tilshunos sifatida,puxta 9 tahlil qiladi.Aniqrog‘i u fe’llarning nisbat bilan bog‘liq tomonlariga alohida e’tibor berar,ekan,fe’lning,o‘zlik,orttirma,vabirgali,knisbatlarini,ravishdosh shaklini,ko‘makchi fe’l yordamida tuzilgan murakkab fe’llarni qayd etadi.Navoiy fe’lning orttirma nisbat shakli haqida fikr yuritar ekan,ayni nisbat tushunchasi “- t ” qo‘shimchasi orqali hosil bo‘lishini aytadi, qator misollar keltiradi.Qiyoslang: yugurt,yashurt,chiqart va boshqalar.Alisher Navoiyning dunyoviy ahamiyatga ega bo‘lgan ulkan ilmiy va adabiy merosini o‘rganish lisoniy yo‘nalishda u yaratgan asarlarni.tahlil.qilish.so‘zlarga, so‘z ma’nolariga e’tibor berish,ularni izohlash,ma’naviy qamrovini,matndagi quvvatini ochib berish, o‘zga tillarga tarjima qilish kabilar, XV asrdan boshlab, filologik tadqiqotlarning leksikografik ishlarning asosiy maqsadi,vazifasi bo‘lib qoladi.Shunga ko‘ra,ayniqsa, ushbu davrdan boshlab,ko‘plab lug‘atlar yaratila boshlandiki,bu lug‘atlar ichida Eron shohi Nodir shohning kotibi astrobotlik Nizomiddin Muhammad Hodi al Xusayni as Safaviyning –Mirzo Mehtsixon- ning “Sangloh” lug‘ati alohida ahamiyatga egadir.Ushbu asarning o‘ziga xos tomoni shundaki,ayni lug‘atda “Maboni ul-lug‘at,ya’ni sarfi va navhi lug‘ati chig‘atoyi”nomli eski o‘zbek tilining grammatikasiga oid tadqiqot ham kiritilgan. Ma’lum bo‘ldiki,Mirzo Mehdixonning “Sangloh” asarida ham leksikologiya, leksikografiya,grammatika,morfologiya va sintaksisga oid masalalar yuzasidan fikr yuritiladi. Asarning lug‘at qismi,asosan,she’riyatdagi hamda Lutfiy, Bobur asarlaridagi tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlar izohiga,ularning fors tiliga tarjima qilinishiga qaratilgandir. Asarga qo‘shimcha kiritilgan “Maboni ul-lug‘at” ikki qismdan: muqaddima va tarsif (grammatika)dan iborat. “Muqaddima”da asarning yozilishi sabablari beriladi.Ishning tarsif-grammati- kasi esa oltin bo‘limni o‘zichiga oladi.Ushbu bo‘limlardan fe’l – fe’lning turli nisbat shakllarining kelishi,fe’l zamonlari,fe’lning funksional shakllari (sifatdosh, ravishdosh),fe’l mayllari,fe’llarning yasalishi,affikslar olishi,olmoshlar,ularning turlari,qo‘shimchalar,ko‘makchi fe’llar,so‘zlar imlosi va boshqalar haqida fikr yuritiladi.Mirzo Mehtsixon o‘zbek tilining morfologiyasiga to‘xtalar ekan, u beshta kelishik shaklini qayd etadi.Bular: 1.Qaratqich kelishigi(-ning).2.Tushum 10 kelishigi (-ni,-n) 3.Jo‘nalish kelishigi (-ga,-ka,-g‘a) 4.Chiqish kelishigi (-dan) 5.O‘rin-payt kelishigi (-da). Mehtsixon,shuningdek,egalik qo‘shimchalari,sonlar ularning turlari: tartib (-nchi,-inchi),jamlovchi (-ov,-ovla,-lon) –birov,ikkov,uchovla,uchchovlon, taqsim sonlar (-ar,-in)-yuzar,bir haqida,olmoshlar –kishilik (man,biz,san,siz ), ko‘rsatish (bul,ul,shul,o‘shal,mun,anlar alar),ko‘makchilar (uchun,ila bilan,birla ila,birlan)hamda fonetik hodisalar (eliziya – bo‘yun-bo‘yni,og‘iz-og‘zi)haqida ma’lumot beradi.Mirzo Mehtsixon,yuqorida aytilganlarga ko‘ra asarini o‘zbek tilining birinchi ilmiy grammatikasi deb ataydi. Navoiy,o‘z asarlarida turli tillarni va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini xususiyatlarini o‘rganishga katta e’tibor qaratgan.U o‘zining she’rlari va nasrida chog‘ishtirma tilshunoslik va ularning semantikasi orqali tilning boyligini va uning estetik imkoniyatlarini ochib berdi.Navoiy asarlarida chog‘ishtirma tilshunoslik,birinchi navbatda,o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatish va o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga hissa qo‘shish maqsadida qo‘llanilgan. Uning she’rlarida turli xil til va uslublarni birlashtirish,shuningdek,o‘zida qamrab olgan turli madaniyatalar va an’analarni ifodalash imkoniyatini beradi.Umuman olganda,Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslik,til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ochib beruvchi muhim vosita hisoblanadi. Bunday yondashuv o‘zbek adabiyotining boyligi va xilma - xilligini yanada kuchaytiradi. Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rni katta ahamiyatga ega.Alisher Navoiy turkiy xalqlarning buyuk mutaffakiri,shoir va davlat arbobi bo‘lib,uning ijodi nafaqat adabiyot va san’atda,balki tilshunoslikda ham o‘zining muhim izini qoldirgan.Navoiy turkiy tilning boyligi va imkoniyatlarini o‘rgangan va rivojlantirgan shaxs sifatida alohida e’tirof etiladi.Chog‘ishtirma tilshunoslik Navoiy asarlarida lug‘aviy,morfologik va sintaktik o‘ziga xosliklarni tahlil qilishda muhim rol o‘ynashdi.Navoiy o‘zining ko‘plab asarlarida turkiy tildagi so‘zlar va ularning arabcha,forsiycha meros asosidagi ko‘p qirralarini yoritib bergan.Bu jihatdan chog‘ishtirma tilshunoslikni qo‘llab,u ikki yoki undan ortiq tilldagi 11 lug‘at va grammatik tuzilmalarini ta’qib etish orqali turkiy tildagi o‘ziga xoslikni tasvirlashga harakat qilgan.Bu Navoiy asarlarida tilning mustahkam etnolingivtik asoslarini ko‘rsatish uchun muhim ahamiyatga ega edi. Navoiy “Muhokamat ul-lug‘atayn”asarida ikki tilning,ya’ni turkiy va forsiy tillarning afzalliklarini tahlil qilgan.Ushbu asar chog‘ishtirma tilshunoslik uchun noyob manba bo‘lib,unda Navoiy turkiy tilning boyligiga va uning o‘ziga xos xususiyatlariga e’tibor qaratgan.U asarda turkiy tilning leksik,grammatik jihatlarini miqyosini kengaytirib,ularni fors tili bilan solishtiradi. “Muhokamat ul- lug‘atayn” asarida 450 dan ortiq so‘z turkiy tilidan ko‘rilgan bo‘lib,ularni fors tili bilan solishtirilganda ko‘plab o‘ziga xos lingvistik jihatlar aniqlangan.Navoiy tilninng fonetik,morfologik,sintaktik jihatlarini tahlil qiladi va har ikkila tildagi muhim grammatik strukturalarni keltirib o‘tadi.Chog‘ishtirma tilshunoslik yordamida Navoiy tilning dinamik jihatlarini,o‘zaro kelishgan o‘ziga xos jihatlarini keltirish imkoniyatiga ega edi. Navoiy yana turkiy tilda 30 000dan ortiq so‘z mavjudligini qayd etgan va ularning ijodiy foydalanilishi fors tilida mavjud bo‘lgan lug‘aviy boyliklar bilan solishtirgan.Bu esa chog‘ishtirma tilshunoslikda juda muhim:tilning ichki strukturalaridagi farqlarini aniqlash va ularni tasvirlash orqali Navoiy o‘zbek tilining qadimiyligi va boyligiga urg‘u bergan. Alisher Navoiy o‘z asarlarida tildagi arabcha va forscha ta’sirlarini ham ko‘rsatib turkiy tilda mustaqil ravishda qanday yangicha so‘zlar yaratish mumkinligini ham yoritgan edi. “Xazoyin ul-maoniy”, “Majolis un-nafois”, “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin” kabi asarlarida turli tillardagi terminlar ulardan qanday foydalanishni ko‘rsatib beradi.Bu uning chog‘ishtirma tilshunoslikdagi nuktadonligini aks ettiradi.Chog‘ishtirma tilshunoslikning Navoiy ijodidagi o‘rni shundaki,u turkiy tildagi mavjud leksik va grammatik modellar asosida yangi she’r tuzilmalarini yaratish imkoniyatini berdi. Navoiy,asli turkiy tilning o‘zi mustaqil bir lingvistik tizim sifatida turmush va ishlab chiqarish jarayonlariga faol moslashishni ko‘rsatd.Shuning uchun Alisher Navoiy chog‘ishtirma tilshunoslik sohasida juda muhim bo‘lib, uning ijodiy faoliyati kelajakdagi tilshunoslarga 12 turkiy tilning rivoji va global madaniyatlar orasidagi o‘zaro aloqalarni tushunish uchun ulkan manba bo‘lib qoladi. Alisher Navoiy tili vokalizmining sostaviga oid bo‘lgan yuqoridagi gaplar Alisher Navoiy tilining dialektal asoslarini o‘rganish uchun bevosita xizmat qilsa ham,lekin bu masalani hal qilish uchun hali yuqorida aytilgan gaplarning o‘zi kifoya qilmaydi.Chunki Alisher Navoiy tilining dialektal asoslarini belgilash uchun Alisher Navoiy va uning zamondoshlarining tilining fonetik tomondagi emas,shu bilan birga,grammatik,leksik va stilistik,lozim bo‘lsa,folklor, etnografiya,she’r o‘lchovi (xususan,aruz o‘lchovi bo‘yicha) tomonlari ham to‘la o‘rganib chiqish kerak bo‘ladi. Darhaqiqat,Alisher Navoiy tilining leksik va grammatik tomonlari yo‘l yo‘lakay ko‘z tashlagan taqdirda ham unda yuqoridagi singari muammolarni hal qilish uchun juda ko‘p materiallar borligi ko‘zga tashlanadi. Masalan,hozirgi shevalarining deyarli hammasida tilimizdagi “it” va “kuchuk” so‘zlari birgina “kuchuk”so‘zi orqali ifodalanadi.Alisher Navoiyning tilida esa “it” va “kuchuk” so‘zlari bir-biridan ma’no jihatidan farq qiladi. Agar “it” so‘zi katta itni angalatsa, “kuchuk” so‘zi uning bolasi yoki kichik yoshligini bildiradi. Gar kuchuk birla xo‘tikni qancha qilsang tarbiyat, It bo‘lur,eshshak bo‘lur,bo‘lmaslar aslo odami. Bu misollardan ko‘rinadiki,ushbu o‘rinda Alisher Navoiyning tili leksik- stilistik nuqtai nazardan hozirgi shahar shevalariga emas,balki qipchoq shevalariga yaqinlashadi.Gap kelganda shuni ham alohida o‘qtirib o‘tish kerakki,Alisher Navoiyning tili haqida gapirilganda,odatda,uning tilidagi uyg‘ur va o‘g‘uz elementlari haqida ko‘p eslatiladi-yu,biroq qipchoq elementlari haqida hech narsa deyilmadi.Alisher Navoiy tili haqida gapirilganda,odatda,uning tilidagi uyg‘ur va o‘g‘uz elementlari haqida ko‘p eslatiladi-yu,biroq qipchoq elementlari haqida hech narsa deyilmaydi.Alisher Navoiy tilining materillari va o‘sha davr tarxini ko‘zdan kechirish shuni ko‘rsatadiki,qipchoq elementlari Alisher Navoiy tilida juda ko‘plab uchraydi va ba’zan ular Alisher Navoiy tilidagi uyg‘ur 13 hamda o‘g‘iz elementlariga nisbatan ancha ko‘pchilikni tashkil qiladi. Darhaqiqat,Alisher Navoiy tilidagi janda,gul-gul ochilmoq,qalpoq,jayron,jun, tuya,jez,tovshanmoq,chotir,chavgon,qo‘qim,o‘rtoq,chuchutmoq,ko‘rimchi, singari leksik elementlarning ko‘plab uchrashi,qaratqich kelishigi ko‘rsatkichning ko‘p hollarda saqlanib qolganligi, “doq” affiksining qo‘llanilishi, “boshinda” “qoshinda”, “uyinda” kabi so‘zlarda o‘rin-payt kelishigi affiksidan oldin –in affiksining uchrashi, I va II shaxs olmoshlarining men va sen formalarida qo‘llanilishi,qalpoq,ko‘palak,terlik,yalov,qilov,qalqon,bedov,bari,el,dog‘i(tog‘i), o‘tag‘a,ikkov,oltov,o‘ltirt,berk,ulus,tinmoq,sor,ko‘kortib,quroq kabi so‘z va birikmalarning tez-tez uchrab turishi,jo‘nalish kelishigining “a” affikisiga ega bo‘lishi,fe’l mayllarida –in affiksining uchrashi va shunga o‘xshash juda ko‘p boshqa xususiyatlar Navoiyning tilida qipchoq elementlari ko‘p uchrabgina qolmay,balki turk (qorluq-chigil) elementlaridan keying asosiy o‘rinlardan birini tashkil qilishni ko‘rsatadi. Misollarga murojaat qilaylik: La’li paygomi bila bir dog‘ komin chuchuting Yoki: Oyning atrofida ikki sa’d kavkab jilvagar… Yana: Hajridin yuz ming meningdek o‘lsa parvoyin bor. Dovulg‘on chiniy yalov dilpazir, Men menu mug‘bachalar ichinda netkay.. Bir na’shga qo‘ydilar ikkavni, Jonsiz kelinu o‘lik kuyovni. Aduvning qolin erkonin bilmayin, Agar bilsa ham ko‘zga hech ilmayin. Chun o‘zum sevdim seni dardu g‘amingdin shodmen Gar ko‘zu ko‘nglimgadur,gar jonima,gar boshima! Kim saodat gavharidur boshim toshing sening. Men tilab husn vale,shoh tilab aslu nasab… 14 Harir angaki yo‘q poyoni oning, Yuz anga humokim,yo‘q soni oning. Surub g‘or ichra yuz ofat ichinda, Skandar o‘ylakim zulmat ichinda, Bunga o‘xshash misollarni shoirning asarlaridan juda ko‘plab keltirilishi mumkin. Navoiy asarlarida “qut” so‘zining baxt, yemoq, oziq-ovqat ma’nolarida uchrashi, “yemak” so‘zining mehnat ma’nosida uchrashi, “emak” so‘zining mehnat ma’nosida uchrashi, “bo‘rk” so‘zining telpak ma’nosida, “aynak” so‘zining ko‘zoynak,ko‘zgu,derazaning oynasi ma’nosida uchrashi,so‘z boshida “j”ning saqlanib qolganlik holatlari ko‘rsatuvchi jun,jar,jigda, (jiyda),jez,jala singari so‘zlarning uchrab turushi ham Navoiy tilida qipchoq elementlarining ancha ko‘p bo‘lganligidan dalolat beradi va yuqorida aytilgan fikrni isbotlash uchun xizmatqiladi. Demak,qipchoq shevalarining o‘zbek adabiy tiliga bo‘lgan munosabati va unga qo‘shgan hissasi ayrim olimlarimiz o‘ylab kelganidek,faqat XVI asrda keyingina boshlanib qolmay,balki u juda qadimgi davrlardan boshlangan.Xususan, Chingizxon istilosidankeyin XIII – XV asrlarda bu jarayon sezilarli darajada kuchaygan.XVI asrdan keyin va xususan,Ulug‘ Oktabr sotsialistik revolutsiyasidan keyin esa adabiy tilimizning rivojlanishida qipchoq shevalari hal qiluvchi o‘rinlardan birini egallagan. Biz yuqorida Alisher Navoiyning tilida uchrovchi qipchoq elementlari va umuman, Alisher Navoiy hamda uning tilining qipchoqlar va qipchoq tili (lahjasi)ga munosabati haqida ataylab batafsil to‘xtadik.Chunki bir –ikki olimning oldinroq aytilgan fikrini hisobga olmaganda,bizda ayniqsa so‘nggi vaqtlarda qipchoq - o‘zbeklarning va qipchoq tili (lahjasi)ning tarixidagi roli haqida hech kim hech narsa demas,to‘g‘rirog‘i,uni hech kimning tan olgisi kelmas edi. Lekin bizning ushbu ishda qipchoq –o‘zbeklar va Alisher Navoiyning tildagi qipchoq elementlari ustida batafsilroq gapirganimizni qipchoq elementlari Alisher Navoiyning tilida asosiy o‘rinni egallaydi degan da’vo bilan chiqish deb tushunmaslik kerak.Biz Alisher Navoiy tilining dialectal asoslarini birinchi 15 navbatda Andijon va shunga o‘xshash shahar hamda qishloq shevalari (shu jumladan,yobu,turk va barlos shevalari ham)tashkil qiladi deb hisoblaymiz. Shu bilan birga Alisher Navoiy tili butun bir davrni qamrab oluvchi til sifatida va butun bir adabiy til sifatida o‘sha davrda muhim rol o‘ynagan boshqa shevalar hatto,boshqa tillar,jumladan qipchoq,o‘g‘uz va uyg‘ur tillariga ham asoslanib, ulardan ham asoslangan deb hisoblaymiz. Ana shular ichida,bizga tuyilishicha,nohaq ravishda kamsitib kelingan va haqiqiy o‘rni hisobga olinmay kelgan qipchoq tili (shevalarining) Alisher Navoiy tilida haqiqatan ham katta o‘rin (turk-o‘zbek lahjalaridan keyin ikkinchi, balki u bilan baravar)egallashini biz fonetik va boshqa lingvistik tomonlarda ham, tarixiy- siyosiy sharoit va o‘zgarishlar nuqtai nazaridan ham va eng katta komponentlik nuqatai nazaridan ham isbot qilib asoslashga obyektiv ravishda,qo‘limizdan kelganicha harakat qiladik. Qisqasi, Alisher Navoiy tomonidan XV asrdan yaratilgan (asoslangan)eski o‘zbek adabiy tili o‘zining dialektal asoslari va jonli xalq tiliga bo‘lgan munosabati e’tibori bilan murakkab bir til bo‘lib unda o‘sha davrda mavjud bo‘lgan va o‘zidan oldingi davrda mavjud bo‘lgan va o‘zidan oldingi davrda yuzaga kelgan uyg‘ur traditsiyalari ham,qipchoq tradatsiyalari ham, o‘g‘uz traditsiyalari ham mavjud edi.Shu bilan birga Alisher Navoiy tomonidan yaratilgan eski o‘zbek adabiy tili jonli xalq tili bilan hamda hozirgi xalq shevalarining deyarli hammasi bilan, Andijon, Farg‘ona shevalari bilan ham, Samarqand, Buxoro shevalari bilan ham mustahkam aloqada bo‘lib,ularni qayta ishlashda,ma’lum formada solish asosida yuzaga kelgan edi.Ana shuning uchun ham biz Alisher Navoiy tiliga nazar tashlar ekanmiz,unda qorluq-chigil lahjasining elementlarini ham,qipchoq shevalarning elementini ham o‘g‘uz shevalarining elementlarini ham ko‘plab uchratamiz.Darhaqiqat, M.Gorkiy ham adabiy til va uning jonli xalq tili bilan farqi haqida gapirar ekan: “Til xalq tomonidan yaratiladi.Tilni adabiy va xalq tili deb bo‘linganda faqat,ta’bir joiz bo‘lsa, “xom” til va so‘z ustalari tomonidan ishlangan til nazarda tutiladi” – deb yozadi. Xaqiqatan ham Alisher Navoiy eski o‘zbek adabiy tilini yaratar ekan,bir 16 tomondan, o‘zidan oldin mavjud bo‘lgan adabiy tillarning traditsiyalarni o‘zlashtirish bilan birga,ikkinchi tomondan,o‘sha davrda “turk ulusi” deb atalgan katta territoriyadagi hamma xalqlar va qavmlarning turli –tuman lahja va shevalar asosida yagona bir adabiy tilni yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Ana shuning uchun ham u: Turk nazmida chu tortib men alam, Ayladim ul mamlakatni yaqqalm, - Deb yozganida tamoman xaqli edi. So‘nggi vaqtlarda Alisher Navoiydan keyingi davrda tilimizda yuz bergan xususiyatlarni va protsesslarni o‘rganish hamda ularning o‘sha davrdagi holatini taxminiy aniqlash Alisher Navoiy asarlarining til xususiyatlarini to‘liq tiklash uchun imkon beradi.Lekin buni amalga oshirish uchu juda ko‘p kishilar, O‘zbekiston xalq shoiri,akademik G‘afur G‘ulom aytganidek,bir qancha fan vakillari va bir qancha gruppa olimlari chidam va qunt bilan juda ko‘ mehnat qilishlari lozim. Buyuk mutaffakir shoir Alisher Navoiy uch til (fors,arab,turkiy til) o‘zaro kurashayotgan bir paytda o‘z asarlarini o‘zbek tilini boy xazinasidan foydalangan holda yozdi.U “Xazoniynul-manoiy”, “Xamsa”, “Lisonut –tayr” kabi badiiy adabiyot namunalarini, “Majolis – nafois”, “Mezonul –avzon” kabi adabiyotshunoslikka doir asarlarini shu tilda yaratdi.Bu bilan o‘zbek tilining badiiy,ilmiy asarlar yaratish uchun boy imkoniyatlarga ega ekanligini amalda ham nazariy,ham amaliy jihatdan isbotladi. Alisher Navoiy lug‘atchilik va grammatik sohasidagi yarim asarlik tajribasini “Muhokamatul – lug‘atayn” asarida umumlashtirdi.Bu asarda Navoiy eski o‘zbek tili bilan fors-tojik tilini,bir-biriga chog‘ishtirdi va noqardosh tillarni qiyosiy o‘rganish metodini boshlab berdi. Tilshunoslarning til tarixini o‘rganib,qiyoslashdagi asosiy quroli-chog‘ishtirishdir Ilmiy adabiyotlarning barchasida chog‘ishtirma tilshunoslik faniga XIXasr boshida kirib kelganligi ta’kidlanadi hamda fanning asoschilari sifatida F.Bopp, R.Rask,Kz.Grimm va A.X.Vostoklar nomi ko‘rsatiladi.Lekin bu o‘rinda sharq 17 tilshunosligi hisobga olinmagan, chunki chog‘ishtirma usul fanga XIX asrda kirib kelgan bo‘lsa ham, bu usuldan birinchi bo‘lib qarindosh bo‘lgan turkiy tillarning tavsifi bo‘yicha XI asrda yashagan olim Mahmud Koshg‘ariy foydalangan.Turk olimlaridan biri N.A.Baskarov u haqida: “Turkiy tillarni qiyosiy-tarixiy usul bilan o‘rganishga Mahmud Koshg‘ariy eng birinchi boshlovchi kashshof bo‘ldi”-deydi.Chunki Mahmud Koshg‘ariy o‘zining “Devonu lug‘otit turk”asarida bir xil oilaga kiruvchi turkiy tillarni shevalararo qiyosiy-tarixiy chog‘ishtirma usulidan foydalanib, qiyoslaydi. Yevropada esa qarindosh tillarning o‘zaro aloqasi haqida birinchi asar 1538-yilda fransuz gumanisti Gvilelngma Postellusa tomonidan yaratildi.Bu asar “Tillarning qarindoshligi” nomlanib,asarda qarindosh tillarni tasniflashga harakat qilingan. Alishe Navoiy esa dunyoda birinchi bo‘lib “Muhokamatul-lug‘atayn”asari bilan 1499-yilda qarindosh bo‘lmagan,ya’ni turli til oilasiga mansub tillarni muqoyasa qiladi.U turkiy tillar oilasiga kiruvchi turkiy – eski o‘zbek tilini hind- yevropa tillari oilasiga kiruvchi fors tilini qiyoslaydi. Yevropa dunyosida bunday asar Navoiy asaridan 100 yil otgach,1599 yilda golland olimi losif Yustus Skaliger tomonidan yartilgan.Bu asar “Tillarning qarindoshligi” nomlanib,asarda qarindosh tillarni tasniflashga harakat qilingan.Asar “Ovrupalik tili haqida mulohazo yuritish”deb nomlangan bo‘lib,unda Yevropadagi barcha tillarni tasnif qilishga urunib ko‘rilgan,olim ularni 11 asosiy guruhlar – til oilalariga bo‘ladi, ya’ni 4 katta va 7 kichik guruhlarga ajratib tasniflaydi. Navoiyning “Muhokamatul – lug‘atayn” asarida olgan surgan va turkologiya tarixi uchun qimmmatli bo‘lgan fikrlari quyidagilar: 1.O‘zbek tilini fors – tojik tili bilan cho g‘ishtirib,uning fors tilidan qolishmasligini ko‘rsatib,o‘zbek tilida asarlar yozishga yozuvchilarning da’vat qildi. Alisher Navoiyning “Muhokamatul – lug‘atayn”asarining maydonga kelishi bilan dunyo tilshunosligida yangi sahifa ochildi.Tilshunoslikning bugungi kunda chog‘ishtirma (konstrativ) lingvistika deng ataluvchi yangi bir yo‘nalishga asos 18 soldi.Chog‘ishtirma tilshunoslik o‘ziga xos xususiyati shundaki,2 tizimga mansub bo‘lgan tillarning barcha sathlari bo‘yicha bir-biriga solishtiriladi.Ularning o‘ziga xos xususiyatlari ochib beriladi. 2.Asarda o‘zbek tilining tarixiy fonetikasiga doir fikrlar ham mavjud.Navoiy tovushlarning artikulyatsion-funktsional tomoniga katta e’tibor beradi va belgiga ko‘ra tovush tipini-fonemani belgilaydi.Fonema va harf munosabatiga e’tiborni jalb qiladi.Ular bir-biriga doim ham mos kelavermasligini,bir harf bir necha fonemani ifodalashi mumkinligini bayon qilad.M: “yoy”harfi 4fonemani, “vov”harfi ham to‘rt fonemani bildirishini aytadi.Navoiy bu haqida shunday yozadi: “Va ko‘k lafzin ham necha ma’ni bilan iste’mol qilurlar.Bari ko‘k - osmonni derlar,yana ko‘k ohangdur,yana ko‘k tegrada ko‘klamdur,yana ko‘k qadog‘ini ham derlar,yana ko‘k sabza va o‘langni dog‘i derlar”. 3.Navoiy 2 tilni qiyoslaganda o‘zbek tili lug‘at boyligining ustunligini ko‘rsatadi. Navoiy turkiy va fors tillaridagi so‘zlarni bir- biriga taqqoslar ekan,ayrim so‘zlarning turkiycha atamasi berilgan holda fors tilida shu tushunchani ifodalovchi so‘z yo‘q ekanligini ko‘rsatadi.Masalan,yeyiladi taom turkiy tilda yegulik deb ataladi,deydi Alisher Navoiy,lekin forslar yemakni ham ichmakni ham xo‘rdani so‘zi bilan ifodalaydi.Alisher Navoiy davom etib yozadi: “Va uluq “qardosh va kichik qardosh ikkalasin barodar derlar va turklar uluqni oga va kichikni ini derlar.Va bular ulug,kichik qiz qardoshni ham xohar derlar.Va bular ulugni egachi va kichikni singil derlar.Va ular otaning og‘a-inisini opaga derlar. Va onaning og‘a-inisini tagoyi derlar.Va ular hech qaysiga ot ta’yin qilmaydurlar va arab tili bilan em va xol derlar.Va ko‘kaldoshni turkcha til bila derlar.Va atka va enagani ham bu til bila ayturlar.Turkiy tilning so‘z boyligi fors tilining so‘z boyligidan kam emasligini namayon qilish niyatida Alisher Navoiy asarda 100 fe’lni keltirib,ularni tahlil qiladi va o‘zbek tilini xazina deb biladi.Navoiy fors tilida 100 fe’lning leksik-semantik parallellari yo‘q ekanligini aytib,inson kechinmalarining nozik qirralarini ifodalashda ular yozuvchiga qanday imkoniyatlar berishini aniq misol orqali yoritib beradi. 19 4.Ikki tilni qiyoslar ekan,Navoiy o‘zbek tilining so‘z yasalish borasida ustunliklarini ko‘rsatadi.“Muhokamatul-lug‘atayn”dan o‘zbek tilida so‘z yaalishi tarixi haqida qimmatli fikrlar olishi mumkin.Ayniqsa,ot yasovchi –chi,-vul qo‘shimchalari,fe’l yasovchi –sh,-t,-l qo‘shimchalari haqidagi fikrlari diqqatga sazovardir. 5.Alisher Navoiy asarda o‘zbek va fors-tojik tillarini chog‘ishtirish jarayonida o‘zbek tili tarixiy stilistikasi xos xususiyatlarni ham bayon qiladi.O‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan foydalanib,o‘zining qaysi janr va uslubda asarlar yozgani alohida ta’kidlaydi. Alisher Navoiyning bu asari o‘zbek va fors-tojik tillarini,ularning lug‘at tarkibini qiyoslashga bag‘ishlangan birinchi filologik asar sifatida alohida ahamiyatga ega. Unda keltirilgan masalalarining ko‘pi hali ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Navoiyning fikricha,arab tili bunday ulug‘lanishga muhtoj emas,hech shubhasiz, u barcha tillardan mumtoz va “mo‘jizatirozdir”,chunki Allohning kalomi va rasuli akram hadisalari shu tilda yaratilgan.Alisher Navoiy ikki tilni qiyoslash jarayonida forsiy tilning kuchli bilimdoni sifatida namoyon bo‘ladi,zero,obyektiv xulosalar chiqarish uchun ikki tilni ham mukammal bilmoq talab qiladi. Bu mukammalik Navoiyning: -forsiy tilda muodil (ekvivalenti)i bo‘lmagan 100ta fe’lni kelishtirish; -turli sohalarga doir narsa-buyum,tabiiy hodisalar va hayvonlarning forsiy tilda mavjud bo‘lmagan nomlarni berib,ularning ba’zilari forsiy til leksikasi tarkibiga ham kirgani haqida ma’lumot berishi; -tajnis va iyhom san’atiga asos bo‘ladigan so‘zlarning forsiy tildagiga nisbatan ko‘pligini misollar bilan isbotlashi; turkiy tilda forsiy tilda yo‘q ba’zi grammatik shakllar (masalan,birgalik nisbatini yasovchi –ish,orttirma nisbat yasovchi –t qo‘shimchalari)ning mavjudligini misollar bilan dalillashi; -turkiy tilning fonetik xususiyati qofiyadosh so‘zlar uchun fors tiliga nisbatan qulayligini asoslab berishi bilan bog‘liq holatlarda ko‘rinadi. Shuningdek,asarda Alisher Navoiyning ijodiy biografiyasi bilan bog‘liq qimmatli ma’lumotlar ham keltirilgan.Xususan,turkiy tilda yaratgan asarlari 20 ro‘yxati ularga asos bo‘lgan manbalar nomi bilan keltirilishi Navoiy asarlarining tub mohiyatini anglashda muhim ahamiyatga ega. Alisher Navoiy turkiy tilning imkoniyatlarini tavsifiy,qiyosiy,tahliliy usulda ko‘rsatib bergan.Yuqorida aytganimizdek, Navoiy ushbu yondashishini 100 turkiy so‘zni izoh sifatida keltirishi bilan oydinlashtiradi.U so‘zlarning bir qismini she’riy o‘rnaklar bilan izohlab, u ifodalaydigan tushuncha va ma’nolarning forschada yo‘qligini,bu tushunchani ifodalash kishining murakkab so‘z yo iboralardan foydalanishga majbur bo‘lishini ko‘rsatadi.Ya’niki,Navoiy ikki tilni solishtirar ekan,turkiy tildagi ayrim tushunchalarning sart (fors-tojik)tilida ifodalanmasligi,madaniy bo‘shliq hosil qilishi xususida fikr yuritadi. -va xo‘blarning ko‘z va qoshlari orasiniki,qabog‘ derlar,forsiyda bu uzvning oti yo‘qtur . –va husn ta’rifida ulug‘roq holg‘akim, turklar mey ot qo‘yupturlar,ala rot qo‘ymaydurlar. Yana bir adolari borki,ba’zi alfozlar so‘nggida “ch,i” ki, “chi” lafzidur,orttururlar, yo mansabning yo hunarning yo peshaning izhori uchun;forsiyda yo‘qtur,balki alar ham turkcha ayturlar.Andoqki,qush hunarida dag‘i bu istilohi bordur,andoqki, qozchi va quvchi va turnachi va kiyikchi va tovushqonchiki, sort lafzida yo‘qtur. Va alar mazkur bo‘lg‘onlarning ko‘pi turkcha ayturlar. II.Bob.Alisher Navoiy va tilshunoslikka qo‘shgan hissasi. Alisher Navoiy,ulug‘ o‘zbek shoiri va mutafakkiri,Markaziy Osiyo va o‘zbek adabiy tilining shakllanishida muhim rol o‘ynagan.Uning tilshunoslikka qo‘shgan hissasi til madaniyatini rivojlantirish,uslubiy boylikni oshirish va yangi leksik birliklarni kiritish bilan bog‘liq.O‘z hayoti davomida turli tillarda ijod qilib, u turkiy tilning imkoniyatlarini ko‘rsatib beradi va bu tilda qanchalik ko‘p qirrali, boy va keng miqyosda asarlar yaratilishini isbotladi. Navoiyning eng mashhur asarlaridan biri bo‘lgan “Xamsa” besh dostondan iborat va 52mingdan ortiq baytdan tashkil topgan.Bu asar,fors tilida Nizomiy Ganjaviyning Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa” asariga javob tariqasida yozilgan 21 va turkiy tilda yaratilgan eng birinchi shunday hajmdagi va sifatlidagi asar hisoblanadi. “Xamsa” orqali Navoiy turkiy tilning badiiy imkoniyatlarini namoyish etgan. Navoiy o‘z asarlarida turkiy tilning go‘zallik va boyliklarini o‘ziga xos she’r parametrlari orqali aks ettiradi.U 26 mingdan ortiq o‘ziga xos she’r yozib, bu orqali turkiy til bilan nafaqat adabiy-biografik ma’noda,balki tilshunoslik nuqtai nazaridan ham ishlash mumkinligi isbotlab berdi.Uning adabiy mehnati o‘zbek tilining lug‘atini kengaytirishga,uslubiy boylikni oshirishga xizmat qiladi. Navoiy “Muhokamatul-lug‘atayn” nomli asarida turkiy va fors tillarining imkoniyat va boyliklari taqqoslangan. Bu asar tilshunoslikda katta ahamiyatga ega bo‘lib,u turkiy tilning boyligini,ifodaviy qobilyatlarini ilmiy asosda ochib beradi. Asarning nomi “Ikki tilning muhokamasi”degan ma’noni anglatadi va unda 7200 turkiy so‘zlarni keltirib,turli leksik qatlamlarni izohlaydi.Navoiy tilshunoslikka bag‘ishlangan “Sadoyi dil” asarini yozgan.Bu asar ham tilshunoslikning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.Ushbu asarda birinchi navbatda badiiy tahlil yordamida o‘zbekcha va forscha so‘zlar o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklar keltirilib o‘tiladi.Navoiy o‘z davrining eng bilimli va savodli insonlaridan biri bo‘lib,uning ijodi o‘zbek tilining keyingi rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Alisher Navoiy – sharq Renessansining yirik namoyandasi sifatida jahon svilizatsiyasi tarixida,ayniqsa,turkiyzabon xalqlar madaniy va ma’naviy hayotining rivojida alohida o‘rin tutadigan yorqin shaxsdir.Bunga quyidagilar dalil bo‘la oladi. Birinchidan,u o‘zining gumanistik g‘oyalari,badiiy-falsafiy qarashlari,o‘lmas she’riy asarlari bilan insoniyat tafakkuri rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk shoir va mutafakkir.Uning adabiy merosi nihoyatda ulkan va serqirra. Ikkinchidan,Alisher Navoiy butun dunyo qarshisida turkiy – o‘zbek tilining boy imkoniyatlarini ko‘rsatib,uning arab yo fors tillaridan hech qaysi jihatdan kam bo‘lmagan go‘zal til ekanini isbotlab bergan buyuk tilshunos olimdir. Uchinchidan,Alisher Navoiy – buyuk adabiyotshunos olim.U Sharq she’riyatining muammo,qasida kabi XV asrga kelib deyarli unutilayozgan janrlarni 22 tiklashga alohida e’tibor berib,nafaqat turkiy adabiyot,balki forsiy adabiyot rivojiga ham beqiyos hissa qo‘shdi. Alisher Navoiyning adabiy va ilmiy merosini 4 faslga bo‘lishi mumkin: 1.Devonlari. 2.Dostonlari. 3.Forsiy tildagi she’riy merosi. 4.Ilmiy-filologik,nasriy va tarixiy asarlari. Alisher Navoiy o‘zbek tilida yaratgan she’riy merosi asosan “Xazoyin ul- manoiy” devoniga jamlangan.Asar 4 qismdan iborat.Devonning birinchi qismiga “Garoyib us-sig‘ar” ( “Bolalik g‘aroyibotlari”),ikkinchi qismiga “Navodir ush- shabbob” ( “Yigitlik nodirliklari”), uchinchi qismiga “Favoid ul-kibar” (Keksalik foydalari) degan nomlar beriladi.Lison ut-tayr – Alisher Navoiyning so‘nggi dostoni “Xamsa”dan 14-yil keyin yaratilgan.Bu asarini shoir “Foniy” taxallusi bilan yozgan. Chunki bu davrda uning hayoti keksalikka yuz o‘girgan,aniqrog‘i,bu dunyosidan ko‘proq u dunyosini o‘ylay boshlagan edi.Mazkur asar bolaligida sevib o‘qigani - Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” (“Qushlar tili”)dostoniga javob tarzida, shoirning o‘z ta’biri bilan aytganda, “tarjima rasmi bila” yuzaga keltirgan she’riy mo‘jizasi edi. “Muhokamatul-lug‘atayn”da turkiy tilning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotidagi o‘rni,uning grammatik mukammalligini,so‘zlarga boyligi forsiy til qoidalari va hodisalariga qiyoslangan holda chuqur va aniq misollar orqali tahlil etilgan.Alisher Navoiy o‘zining bu tilni,uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini, so‘z va iboralarga boyligini shoir sifatida chuqur egallangani uchun,uning boshqa tillardan kamlik joyi yo‘qligini,aksincha,ularga nisbatan o‘ziga xos xususiyatlariga ega ekanligini vatanparvar olim sifatida ehtiros bilan ko‘rsatib,isbotlab bergan. Alisher Navoiy hayotining oxirlarida “Mahbub ul-qulub”nasriy asarlarini yozdi. Asar 3 qismdan iborat.Uning birinchi qismi 40fasl.Har bir faslida muallif o‘zi yashagan davrdagi bir tabaqa hayoti,axloqi va vazifalari haqida subat yuritadi. U ushbu tabaqa vakillarining yaxshi ishlari haqida ham,ayb va nuqsonlar haqida 23 ham goh halimlik bilan,goh g‘zab-nafrat bilan mulohaza yurutib,ularni insofga chaqirmoqchi,tarbiyalamoqchi bo‘ladi.Alisher Navoiy “Tarixi muluki Ajam”da qadimgi Eron podshohlari,ularning tarixda muhrlanib qolgan ishlari va shaxsiyatlari to‘g‘risida hikoya qiladi.Bundagi ma’lumotlarni Navoiy ko‘proq Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma”dostonidan hamda “Tarixi Tabariy” kitobidan olgan.Alisher Navoiyning “Tarixi anbiyo va hukumo”asari esa islom dini tarixi bilan bog‘liq rivoyatlar va adabiy asarlarni,xususan bir qator payg‘ambarlar hayotini Buqrot (Gippokrat), Aflotun (Platon),Batlimus(Ptolemey) kabi donishmandlarni bilib olish uchun muhim manbadir.Ayni vaqtda Alisher Navoiyning bu asarlari o‘zbek badiiy nasrining qadimiy va go‘zal namunlaridir. Sulton Husayn Boyqaro podshohlik qilgan, Alisher Navoiy hukumatda bosh vazir vazifasini egallagan paytlarda hech bir mamlakatga qarshi bosqinchilik urushlari olib borilmadi.Bosh vazir Alisher Navoiy madaniyat va san’atning chinakam homiysi sifatida tanilgan. Uning faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalarni to‘g‘ri hal qilishga intilish, jamiyatdagi barcha ijtimoiy qatlamlarga,barcha qavmlarga bir xil munosabatda bo‘lish,hech qaysi birini kamsitmaslik,hammaning manfaatiga barobar xizmat qilladigan jamoat binolarini qurishga alohida e’tibor berish. Xondamirning qayd qilishicha,80-yillar davomida Alisher Navoiy o‘z mablag‘lari hisobidan Hirotda va mamlakatning boshqa shaharlarida bir necha madrasa, 40ta rabot, 17 masjid,10 xonaqoh, 9 hammom, 9 ko‘prik, 20ga yaqin hovuz qurgan yoki ta’mirlattirgan.Ular orasida Hirotdagi “Ixlosiya”, “Nizomiy”, madrasalari, “Xalosiya” xonaqohi, “Shifoiya” tibgohi, Qur’on tilovat qiluvchilarga mo‘ljallangan “Dorul-huffoz” binosi, Marvdagi “Xusraviya” madrasasi, Mashhaddagi “Dorul-huffoz” xayriya binosi va boshqa noyob me’morlar yodgorliklari bor.1991-yilda Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi tantanali nishonlandi.Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti ta’sis etildi.Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy bog‘i barpo etildi va bu bog‘ o‘rtasida shoirning salobatli haykali qad ko‘tardi.Shoirning 20 jildli mukammal asarlar to‘plami nashr etildi. 24 Mamalakatimizda Alisher Navoiy xotirasi yuksak darajada e’zozlanadi.Bir viloyat,shahar,oliy o‘quv yurti (Samarqand davlat universiteti),Toshkentdagi Davlat kutubxonasi,O‘zbek fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti,Adabiyot muzeyi,Toshkentdagi Katta akademik opera va balet teatri,San’at saroyi, Toshkentdagi metro bekati,o‘nlab ko‘chalar va jamoa xo‘jaliklari uning nomi bilan atalgan.Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bag‘ishlab haykaltaroshlar,rassomlar, bastakorlar asarlar yaratishgan. Har yili Alisher Navoiy tug‘ilgan kun – 9-fevralda ilmiy-an’anaviy konferentsiya o‘tkazilib, Alisher Navoiy merosini o‘rganish sohasida qilingan yillik ishlarga yakun yasaladi.Alisher Navoiy vafot etgandan keyin o‘tgan davr mobaynida uning asarlari forsiy va turkiy xalqalar orasida keng yoyildi. Atoqli tojik shoirlaring ko‘pchiligi, Fuzuliy, Kishvariy, Mirzo Fatali, Oxundov,Sobir kabi ozarbayjon yozuvchilari, Ozodiy, Mahtumquli va Zelili kabi Turkman shoirlar, qozoq yozuvchisi Abay Qo‘nonboyev, qoralpoq sohibqalamalari Berdaq, Ajiniyoz, tatar shoirlari Abdulla To‘qay, Hayum Nosiriy va boshqa Alisher Navoiyga yuksak baho berib, asarlaridan ta’lim oldilar. Alisher Navoiy ijodiyotiga qiziqish,uni o‘raganish Yevropa va Rossiyada ham hiyla katta tarixga ega.Frantsuz sharqshunosi Kartmer 1841 yilda bosilgan xrestomatiyasida Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” va “Tarixi mulki Ajam” ni e’lon qilgan, I.N.Berezin “Turk xrestomatiyasi” da uning bir necha asarlaridan parchalar bergan. M.Nikitskiy 1856-yilda birinchi manbalar asosida “Amir Nizomiddin Alisher. Uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati” mavzusida magistrlik dissertatsiyasini yozadi. Shu bilan birga, N.I.Ilminskiy, V.V.Velyaminov-Zermanov, V.V.Bartold, Ye.E.Berteles, S.N.Ivanov, N.I.Konrad M.Belen, Pave de Kurtley, E.Braun va boshqalar. Adabiyotshunoslik fanining navoiyshunoslik sohasida yuzaga keldi.Bu sohada olimlar va adiblardan Oybek,O.Sharafiddinov, S.Ayniy, V.Zohidov, Izzat Sulton, A.Qayumov, P.Shamsiyev, H.Sulaymov, N.Mamayev, S.G‘aniyeva, A.Hayitmetov A.Abdug‘afurov, A.Rustamov va boshqa salmoqli ishlar qildilar, Alisher Navoiy ijodi bo‘yicha o‘nlab nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari yozildi. 25 Navoiy ijodi 15 asrning ikkinchi yarmi o‘zbek adabiy tilining rivojlanishi tarixida juda muhim o‘rin tutadi. O‘zbek adabiy tili o‘ziga xos fonetik va grammatik xususiyati (unlilar konvergentsiyasi, undoshlar, ba’zi morfologik forma va sintaktik konstrukturalar) mana shu davrda rivojlana boshlagan edi.Alisher Navoiy o‘zining barakali ijodi bilan o‘zbek klassik adabiyotini yuksak pog‘anaga ko‘tardi.O‘zbek adabiy tilining rivoji uchun ham juda salmoqli hissa qo‘shdi. Alisher Navoiy shoh asarlari 15 asr o‘zbek tilini o‘zida aks etttirgan bo‘lib, o‘zbek tili tarixini o‘rganish uchun eng boy manba hisoblanadi. Alisher Navoiy o‘zining shoh asarlari, nodir devonlari, betakror g‘azal va dostonlar bilan bashariyat tammadumi va adabiyotiga beqiyos hissa qo‘shdi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik,qiyosiy tilshunoslik,komparativistika – tilshunoslikning qarindosh tillarini,ya’ni genetik jihatdan o‘zaro bog‘liq tillarni o‘raganuvchi,ular o‘rtasidagi munosabatalarni aniqlovchi hamda ularning zamon va makon bo‘yicha tadrijiy taraqqiyotini tavsiflovchi sohasi ; til oilalarining shu tizimlaridagi ayrim tillar va elementlarning keliv chiqishini aniqlash,jumladan, tillar o‘rtasidagi genetik qarindoshlikni – ularning yagona bir manba (bobo tili) dan kelib chiqqanligini aniqlash (tillarning genealogik tasnifi) ham qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning maqsadlari doirasiga turadi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik tillar tarixini qayta tiklash (rekonstruktsiya qilish)da asosiy tadqiqot vositasi sifatida qiyosiy-tarixiy metoddan foydalandi; tadqiqotning eng muhim shakli – (eng avvalo fonetikani qamrab oladigan) qiyosiy-tarixiy grammatikalar (leksikani namayon etuvchi) etimologik lug‘atlar tuzishdan iborat. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik tavsifi yoki sinxronik tilshunoslik, me’yoriy va umumiy tilshunoslikka qarshi turib, ularni inkor etadi;shu bilan birga u bir qancha masalalardan tavsifiy tilshunoslik bilan ham, umumiy tilshunoslik bilan ham o‘zaro aloqada, bog‘liqlikda bo‘ladi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikda qo‘llanuvchi qiyosiy tarixiy metodning asosiy tadqiqot usullari quyidagilarni:1) tash qi (qiyosiy)rekonstruksiya (tor ma’nodagi qiyosiy tarixiy metod) – qarindosh tillardagi genetik jihatdan teng,o‘xshash so‘z 26 va morfemalarni qidirib toppish va bobo tilidagi izchil tovush o‘zgarishlarining qarindosh tillarining natijalarini aniqlash;bobo tilining taxminiy farazi modeli yaratish va keyinchalik undan kelib chiqqan avlod tillarning aniq morfemalarini tiklash qoidalarini tuzish;taqqoslanayotgan tillar o‘rtasidagi mosliklar tizimini (fonetika, morfologiya, sintaksis, leksika, frazeologiyada)aniqlash va shu asosda tillarning qarindoshligini belgilash. 2)ichki rekonstruksiya – ayrim olingan bir til tizimini ushbu til tarixining ancha ilk bosqichlarida ba’zi bir elementlarning mavjud bo‘lgani haqida aniq guvohlik beruvchi hodisalar va o‘zaro munosabatalarini aniqlash;ayrim bir tildagi eng qadimiy shakllar bilan eng yangi shakllarni o ‘zaro taqqoshlash; 3) o‘zlashma (rekonstruksiya qilinayotgantillarga o‘zlashgan yoki shu tillardan boshqa tillarga o‘zlashtirilgan) so‘zlar tahlilidan ma’lumotlar chiqarib olish ; 4) toponimika materiallaridan ma’lumotlar chiqarib olish va boshqalar Amalga oshirilgan rekonstruksiyalar til tizimining barcha tomonlari: fonologiya, morfonologiya,morfologiya,leksika,qisman sintaksis qamrab oladi.Biroq ushbu rekonstruksiyalarni tarixan aniq bir bobo tili bilan bevosita tenglashtirib bo‘lmaydi, ular tarixiy haqiqat bo‘lmish bobo tili haqidagi mavjud ma’lumotlarni modellashtiradi,xolos;ushbu ma’lumotlar ba’zi obyektiv sabablarga ko‘ra barcha avlod tilllarda yo‘qolib ketgan morfemalar hamda fonemaviy ziddiyatlarni aniq rekonstruksiya qilish imkoniyati yo‘qligidan,muqarrar ravishda to‘liq,mukammal bo‘la olmaydi; bir qator rekonstruksiyalar taxminiy faraziy holatda bo‘ladi. Tillarni tarixiy taraqqiyotsiz qiyoslash,tarixiy qiyoslashdan farqli ravishda, qarindosh va noqarindosh tillarni chog‘ishtirish deb atalib,u avvaldan Yevropaning antik davrida (yunon va lotin tillarini chog‘ishtirish),qadimiy Hindistonda (sankrit bilan prakritlarni – o‘rta hind tillarini chog‘ishtirish ),11-12-asrlar Sharq tilshunosligida (M.Koshg‘ariy va M.Zamaxshariy lug‘atlarida qarindosh va noqarindosh tillar lug‘aviy birliklarning chog‘ishtirilishi) mavjud bo‘lgan. Chog‘ishtirma tilshunoslik 17-18-asrlarda Yevropadagi va dunyoning boshqa mintaqalaridagi turli tuman qarindosh tillar bo‘yicha tadqiqot materiallarining to‘palana borishi bilan yanada rivojlana va qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning 27 paydo bo‘lishiga zamin hozirlaydi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoshlikning eng avvalo,uning mag‘zi bo‘lmish qiyosiy- tarixiy grammatikaning paydo bo‘lishini odatda 18-asr oxirida yevropalik tilshunoslarning sanskrit bilan tanishuvlariga bog‘liq deb hisoblaydilar. Masalan nemis olimi F.Shlegelning “Hindlarning tili va donoligi” asari,ingliz olimi U.Jounzning sanskrit bilan “klassik tillari” (yunon va lotin)orasida qarindoshlik borligi haqida fikrlari va boshqalar.Lekin qiyosiy-tarxiy tilshunoslikka asos soluvchi asarlari 19-arning 1-choragida maydonga keldi.Nemis tilshunosi F.Boppning “Sanskrit tilining tuslanish tizimi haqida va uni yunon, lotin, fors va german tillaridagi tuslanish tizimiga qiyoslash” (1816) va 3 jildli “Sanskrit, zand (avesto),arman,yunon lotini,litva,eski,slavyan,got va nemis tillarining qiyosiy grammatikasi” asarlari hamda daniyalik olim R.K.Raskning “Qadimgi shimol tili sohasidagi tadqiqot yoki island tilining kelib chiqishi” asari qiyosiy tilshunoslik sohasidagi dastlabki jiddiy tadqiqotlaridir.Shuni aytish kerakki, F.Bopp va R.K.Rask bir-birlarining tadqiqotlaridan bexabar holda,mustaqil ravishda qiyosiy tilshunoslikka asos soladilar.Nemis tilshunosi Ya.Grimm esa o‘zining 4 jildli “Nemis grammatikasi” va 2jildli “Nemis tili tarixi” asarlari bilan qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka ma’lum hissa qo‘shib,tilshunoslik metodologiyasi tarixiylik tushunchasini kiritadi.Rus tilshunosi A.X.Vostokov o‘zining “Slavyan tili haqida mulohazalar”,2 jildli “Cherkovslavyan tili lug‘ati” bilan,chex tilshunosi yil Dobrovskiy esa “Qadimgi slavyan tili grammatikasi” va boshqa asarlar bilan qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning slavyanshunoslik tarmog‘ini asoslab,uni rivojlantirdilar.Shunday qilib, F.Bopp, R.K.Rask,Ya.Grimm,A.X.Vostokovlar qiyosiy-tarixiy tilshunoslik va bu tilshunoslikning ilmiy tekshirish metodi bo‘lgan qiyosiy-tarixiy metodiga asos soldilarGrimm va nemis olimi A.Pott esa qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosi bo‘lgan qiyosiy-tarixiy fonetikani fan sifatida amaliyotga kiritdilar.Bobo tilni ,ekonstruksiya qilish yo‘lidagi dastlabki jiddiy urinishlar 19-asr o‘rtalarida nemis olimi A.Shleyxer tomonidan amalga oshirilgan.Tillarning yozuvgacha bo‘lgan tarixi materiallarini,eng avvalo fonemalarni,dalillar asosida rekonstruksiya qilishning aniq metodikasi (daniyalik 28 K.Vernerning,nemis olimi K.Brugman boshchiligidagi “yosh grammatikachilar” ning, F.de Sossyur va boshqalarning asarlarida) 19-asrning so‘nggi choragida ishlab chiqilgan;ushbu metodika hozirgi qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning ham asosi hisoblanadi.Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yangi bosqichi A.Meye,fransuz olimi A.Benvenist,daniyalik X.Pedersen,poylak olimi Ye.Kurilovich,italiyalik V.Pizani,rus olimlari A.V.Beletskiy,A.V.Desnitskaya va boshqalarning nomlari bilan bog‘liq.Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik fani Hindistondan Yevropagacha bo‘lgan o‘zaro qarindosh tillarni qiyoslash va eng qadimiy shakllarni tiklashga urinish asosida yaratilganligi uchun ba’zan hind yevropa tilshunosligi ham atalgan. Hind yevropa tillari qarindoshligini o‘rganish va german tillarini tadqiq qilishdan tashqari 19-asrning 2-yarmidan boshlab slavyanshunoslik, boltiqshunoslik,romanshunoslik (romanistika), eronshunoslik, hinshunoslik, somshunoslik ham qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning keng rivojlangan sohalari hisoblanadi.20-asrning 1-yarmida mazkur sohalar bilan bir qatorda hindyevropa tillarining boshqa guruhlarini qiyosiy-tarixiy o‘rganish,uraltilshunosligi (ayniqsa finugorshunoslik), turkiyshunoslik, mo‘g‘ulshunoslik ham keng rivojlandi. Qiyosiy-tarixiy jihatdan muvofiqligi o‘rganilayotgan tillar doirasi kengayib bormoqda (tungusmanjur, dravid, kartvel, xitoytibet, avstronez tillari, Afrikadagi somhom tillari, bantu tillari, indeys tillarining bir qancha guruhlari va boshqalar) Uzoq qarindosh tillarni (nostratik tillari, Amerika, Afrika, Okeaniyadagi tillarning makrooilalarini) o‘rganish rivojlanmoqda. Qiyosiy-tarxiy tilshunoslik bo‘yicha tadqiqotlarning natijalari tillarning genealogik tasnifiga asos bo‘lib, etimologiya va lingvistik paleontologiyaning ilmiy poydevori hisoblanadi;tarixchilar uchun esa xalkdar etnogenezi, ularning yozuviga qadar bo‘lgan tarixi,qadimiy xalklar madaniyati va o‘zaro aloqalari haqidagi lingvistik ma’lumotlardan foydalanish imkonini beradi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik 19-asr – 20-asr boshlarida,asosan,Germaniya,Avstro Vengeriya va Skandivaniya mamlakatlarida rivojlangan bo‘lsa,keyingi paytlarda bu tilshunoslik Rossiya,Aqsh,G‘arbiy Yevropa,Finlandiya,Shvetsiya,Vengriya, Yaponiya,Hindiston va boshqalar mamlakatlardan ham taraqqiy etmoqda. 29 Turkiyzabon davlatlarda ham qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka qiziqish kuchayib bormoqda,qarindosh va noqarindosh tillarni o‘zaro qiyosiy o‘ rganishga, lug‘aviy,morfologik birliklarning tarixiy shakllarni aniqlashga e’tibor berilmoqda. Xususan,O‘zbekistonda o‘zbek qoraqalpoq,o‘zbek turkman,o‘zbek qozoq,o‘zbek tojik,o‘zbek rus tillarini,Qozog‘istonda qozoqo‘zbek,qozonmog‘ul tillarini qiyosiy o‘rganish bo‘yicha muayyan izlanishlar olib borilgan. Chog‘ishtirma tilshunoslik yoki komparativ tilshunoslik (boshqa nomi qiyosiy tilshunoslik) – bu ikki yoki undan ortiq tillarni o‘rganish va solishtirish orqali ularning tuzulishi,kelib chiqishi va evolyutsion o‘xshashliklarini tahlil qilish bilan shug‘ullanuvchi tilshunoslik sohasidir.Bu nazriya XVII asr oxiri va XIX asr boshlarida Yevropada paydo bo‘lgan va u ko‘plab olimlarning til qiyoslash jarayoniga bo‘lgan qiziqishidan kelib chiqqan. Chog‘ishtirma tilshunoslikning asoschi sifatida ko‘pincha nemis olimi Frants Bopp bob sanaladi.U 1816-yilda “Vergleichende Grammatik des Sanskrit,Zend, Grienchischen, Lateinischen, Litauischen, Gotischen und Deutschen” (Sanskrit, zend, yunon, lotin, litva, g‘ot va nemis tillarining qiyosiy grammatikasi) asarini chop etdi. Bu asar orqali u hind-yevropa tillarining qiyosiy garmmatikasini o‘rganib, tillar o‘rtasidagi genetik bog‘liqlikni isbotlashga harakat qildi. Qiyoslovchi tilshunoslik tarixida yana bir muhim figur – Danimarka olimi Rasmus Raskdir.U 1818-yilda “Investigation of the Origin of the Old Norse or Icelandic Language” (Eski Norse yoki Island tili kelib chiqishini o‘rganish) asarida eski germaniya tillarning boshqa Yevopa tillari bilan o‘xshashliklari bilan yozadi. Rask tillar o‘rtasidagi fonetik muvaffaqiyatlarni va qoidalarni aniqlash yordamida qiyosiy tilshunoslikka katta hissa qo‘shgan.Chog‘ishtirma tilshunoslikda muhim tamoyil sifatida rekonstruktsiya (tiklash) printsipi ishlatiladi.Bu printsip orqali allaqachon yoqolgan qadimiy tillarni keyinchalik rivojlangan tillar orqali tiklash mumkin bo‘ladi.Rekonstruksiya yordamida olimlar proto-til deb ataladigan dastlabki tilni qayta tiklashga harkat qilishadi.Masalan, hind-yevropa proto- tilini tiklash uchun zamonaviy hind-yevropa tillari (masalan,ingliz,fransuz,rus va boshqa tillar) o‘rganilib,ular orasidagi o‘xshashlik va farqlar aniqlanadi. 30 Qiyosiy tilshunoslikning rivojlantirishda ta’sirli nazariyalardan biri yana yuristikalik qoidalar bo‘ldi.Bu nazariya XIX asr o‘rtalarida Karl Vernel tomonidan ilgari surilgan va tillarning fonetik o‘zgarishi qat‘iy qoidalarga asosan amalga oshirilishini isbotlagan.Vernerning qoidalari Yunon va Lotin tillarining german tillariga bo‘lagan o‘zgarishlarida qo‘llanilgan.Chog‘ishtirma tilshunoslik nafaqat Yevopa tillari,balki jahonning boshqa tillarini ham o‘rgandi.Misol uchun, XIXasrda Janubiy Osiyodagi dravid tillarini,Tyin Osiyodagi turkiy,mongol va tunguz-manjur tillarini qiyosiy tahlil qilish trendga aylandi. Ushbu tadqiqotlar orqali turli tillar guruhlari o‘rtasidagi aloqalar aniqlangan. Keyingi asrlarda chog‘ishtirma tilshunoslik yanada rivojlanib, tillar evolyutsiyasini va diaxron o‘zgarishlarini yanada tadqiq kelishni o‘z ichiga oldi zamonaviy texnologiyalar. Kompyuter dasturlar va kognitiv fanlar bilan birlashtirilgan holda,tillarni qiyoslash usuli yanada kengayib,ko‘plab yangi bilimlarni ochishda davom etmoqda.Bugungi kunda chog‘ishtirma tilshunoslik yanada profesionallashdi va undan lingvistikada til tarixi,til oila daraxtlarini tuzulishda va hatto til tiplashda foydalaniladi. Chog‘ishtirma tilshunoslik orqali 200 dan ortiq tilda guruhlangan. Yuqoridagi ma’lumlotlardan ko‘rinib turibdiki,chog‘ishtirma tilshunoslik –bu o‘zlashtirilgan bilimlar,tizimli qiyoslash va tarixiy lingvistika vositalari bilan boyitilgan ilmiy sohadir. Qiyosiy tilshunoslik ko‘plab tillarni bir-biriga nisbatan tahlil qilib,ularning strukturasini, fonetikasini va leksikasini o‘rganadi. Bu yo‘nalish so‘nggi yillarda zamonaviy texnoligiyalar yordamida yanada rivojlanmoqda, masalan, kompyuter yordamida til ma’lumotlarini tahlil qilish orqali. Bu yo‘nalishda birinchi muhim ishlar,asosan,hind-yevropa tillarini o‘rganish jarayonida paydo bo‘lgan. Qiyosiy tilshunoslikning asosiy maqsadi tillarining tarixiy rivojlanishi,ularning o‘zaro bog‘liqliklari va farqlari haqida ma’lumot berishdir. Umuman olganda, Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslik, til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarini ochib beruvchi muhim vosita hisoblanadi.Uning she’rlarida turli xil til va uslublarni birlashtirish,shuningdek o‘zida qamrab olgan turli madaniyat va an’analarni ifodalashga imkon beradi. Bunday yondashuv,o‘zbek adabiyotining boyligi va xilma-xilligini yanada 31 kuchaytiradi.Qiyosiy tilshunoslik fanning muhim qismidir va u tillarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, ushbu lingvistik hodisani aslida Alisher Navoiy birinchilardan bo‘lib izohlagani va leksemalar asosida isbotlanganini “Muhokamata ul-lug‘atayn” asar orqali ko‘rishimiz mumkin.Lakuna hodisasi ikki til doirasida ham,bir til doirasida ham (adabiy til va sheva o‘rtasida)kuzatiladi. Masalan, shevadagi “idramoq” lakunar birligi adabiy tilda lakunanin hosil qiladi.Adabiy tildagi lakuna shevalar asosida bartaraf etilsa,tilning lug‘at qatlami boyiydi.Mutafakkir asarlarida o‘zbek tilining leksik boyliklaridan,sinonim va omonimlardan,xalq ta’biri, maqol va matallaridan, frazeologik, ideomatik birikmalaridan, jumla tuzilishidan keng foydalanadi. Hattoki, fors-tojik tilida, ekvivalenti bo‘lmagan o‘zbekcha so‘zlarni misol keltiradi. “Muhokamatul lug‘atayn” asari bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga, o‘zbek tilining boshqa tillar orasida tutgan o‘rnini belgilab berishga,o‘zbek nutqi madaniyatini o‘rganishiga qaratilgan. Navoiy tilni o‘sib boruvchi, jamiyatning ehtiyojiga muvofiqlashuvchi zarurat ekanligini anglab, tillar o‘zaro aloqada bo‘ladi, bir-biriga chatishadi deb hisoblaydi. Navoiy kishining nutq qobilyatini tug‘ma ekanligini ta’kidlaydi.Saodatbaxsh ruh zuloliga matla’ham til. Tilga iqtidorlig‘- hakimi xiradmand,so‘zga ixtiyorsiz-layni najand. Alisher Navoiyning nutq madaniyati masalalariga bag‘ishlangan fikrlari yanada mukammalroq ifodalangan asari “Mahbub ul-qulub” dir. Chunki shoir bu 32 asarida tilning ahamiyati,unda foydalanish,nutq so‘zlovchi dilidagi fikrni to‘g‘ri aks ettirish lozimligi haqida fikrlar bayon qiladi.Tilki fasih va dilnazir bo‘lg‘ay,xubroq bo‘lgay agar ko‘ngil bila bir bo‘lgay” deb yozadi Navoiy.Naviy til deganda nutqni nazarda tutgan.Til,ya’ni so‘z o‘zining ko‘p yaxshi fazilatlari bilan nutq uchun material ekanligini,nutqning qo‘polligini, maqsadga muvofiq bo‘lmasligi so‘zlovchiga zarur yetkazishini alohida ta’kidlab,o‘tadi.Navoiy kishining nutq qobilyati tug‘ma ekanligini ta’kidlaydi.“Muhokmat ul-lug‘atayn” asarida arab tili “kalomi ilohiy” deb ulug‘anadi, fors va turkiy tili solishtiriladi.Olim bu asarda ikki tilning lug‘at boyligi,so‘z yasalishi, fonetik tarkibi, stilistikasi kabi xususiyalarini chog‘ishtirib, badiiy imkoniyatlari jihatidan turkiy tilning fors tilida qolishmasligini isbotalaydi.Nutq nazariyasi bilan jiddiy shug‘ullangan shoir “Mahbub ul qulub” asarining 24-bobini voizlik ilmiga bag‘ishlaydi.Navoiyning o‘zi ham notiqlik san’atini o‘z davrida yuksak darajada ko‘targan. “Tilga ixtiyorsiz – elga e’tiborsiz” yoki “Ma’dani inson gavhari so‘z durur,gulshani odam samari so‘z durur” deb yozadi.Navoiy 24 bob “Nasihat ahli va vozilar zikriga” bag‘ishlangan bo‘lib,shorining fikricha “voiz uldurki,majlisg‘a kirgan to‘lg‘ay va to‘la kirgan holi bo‘lg‘ay. “Mahbubul-qulub” da “Og‘ziga kelganni demoq-nodonning ishi”, “Aytar so‘zni ayt,aytmas so‘zdan qayt”, “Chin so‘z mo‘tabar yaxshi so‘z-muxtasar” kabi hikmatli so‘zlar,maqollar anchagina.Navoiy ham shu mazmundagi baytlar yaratiladi. Shoirning nazarida so‘z o ‘lik tilriltirish kuchiga ega: Ham so‘z ila elga o‘limdin najot, Ham so‘z ila topub o‘luk tan hayot. Ba’zan bir so‘z bilan tirik vujud, “So‘z” deganda Navoiy nimalarni nazarda tutadi?Professor A.Hayitmetov shunday yozadi: “Navoiy “so‘z” ni o‘z asarlarida ko‘p ma’noda ishlatiladi.U “so‘z” termini ostida insoniyatining hamma ma’naviy boyligini-alohida ijtimoiy kategoriya bo‘lgan tilni ham, ideologiya shakllaridan hisoblangan falsafa va badiiy adabiyotni ham tushuna beradi hamda ularni ko‘p vaqt bir-biridan farq 33 qilmaydi”. Navoiy “so‘z” haqida gapirganda quyidagilarni e’tiborga oladi: 1.So‘z til ma’nosida. 2.So‘z-muomala,gapirish,nutq mohiyatida. 3.So‘z-badiiy ijodda, mazmunli shakllantiruvchi vosita tarzida. Ha,Navoiy so‘zni ajib,sehrliva qimmatbaho gavhar sifatida e’zozlaydi. Ko‘pgina baytlarda,ayniqsa “Xamsa”, “Mahbub ul-qulub”singari asarlarida so‘z,uning o‘rni inson hayotidagi ahamiyati, so‘zlash madaniyati,so‘zning badiiy ijoddagi mavqie, so‘zning badiiy ijoddagi mavqie,so‘z odobi kabi tomonlar xususida mulohazlar bildiradi.Shoir nazarida “So‘z jahon bahrida durdona”,insn qalbining ma’dani- “Ma’dani inson guzari so‘z”, “gulshan odam samari”, “ajab guzar”, “bahru mavjvar”, “dur”. “javhari ruz”, “aytib sovumas tarona”, “olib qurimas xizona”- tugamas xazina: Aytib sovumas tarona sen-sen, Olib qurimas xizona sen-sen. Navoiy 2 tilni qiyoslaganda o‘zbek tili lug‘at boyligining ustunligini ko‘rsatadi. Navoiy turkiy va forsiy tillardagi so‘zlarni bir-biriga taqqoslar ekan,ayrim so‘zlarning turkiycha atamasi bo‘lgan holda fors tilida shu tushunchani ifodalovchi so‘z yo‘q ekanligini ko‘rsatadi.Masalan,yeyiladigan taom turkiy tilda yegulik deb ataladi,deydi Alisher Navoiy,lekin forslar yemakni ham,ichmakni ham xo‘rdani so‘zi bilan ifodalaydi.Alisher Navoiy davom etib yozadi: “V uluq “qardosh va kichik qardoshni ikkalasin barodar derlar va turklar uluqni og‘a va kichikni ini derlar.Va bular ulug‘,kichik qiz qardoshni xohar derlar.V bular ulugni agachi va kichikni singil derlar.Ikki tilni qiyoslar ekan,Navoiy o‘zbek tilining so‘z yasalish borasida ustunliklarni ko‘rsatadi. “Muhokmatul-lug‘atayn”da o‘zbek tilida so‘z yasalishi tarixi haqida qimmatli fikrlar olish mumkin.Ayniqsa,ot yasovchi –chi, -vul qo‘shimchalari,fe’l yasovchi –sh,-t,-I qo‘shimcha haqidagi fikrlar diqqatga sazovordir.Alisher Navoiyning asrada o‘zbek va fors-tojik tillarini chog‘ishtirish O‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan foydalanib,o‘zining qaysi janr va uslubda asarlar yozganini alohida ta’kidlaydi.Alisher Navoiyning bu asari o‘zbek va fots- 34 tojik tillarini,ularning lug‘at tarkibini qiyoslashga bag‘sihlangan birinchi filologik asar sifatida alohida ahamiyatga ega.Unda keltirilgan masalalarning ko‘pi ham o‘z ahamamiyatini yo‘qotgani yo‘q. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.M.Qoshg‘ariy “Devoni lug‘atit turk”.Tom I,II,III,indeks lug‘ati Tb 1960 2.X.Doniyorov,Toshkent, “G‘afur G‘afur nashriyoti” 1972 3.Qo‘chqortoyev I.Isabekov B. “Turkiy filologiyasiga kirish” T.,1984 4.Ne’matov H,Ahmatov N. “O‘zbek tilining tarixiy leksikologiyasi” Buxoro.1987 5.Qudratov T.Nutq madaniyati asoslari.T,1993 6.Aliev A.Sodiqov Q. “O‘zbek adabiy tili tarixidan”T.1994 7.Tursunov U va boshqalar. “O‘zbek adabiy til tarixi”T.1995 8.Nusratullo Atoullo o‘g‘li Jumanxo‘ja.Istiqlol va ona tilimiz.T.,1998 9.Qilchiev B,Qilichev B.E.Nutq madaniyati va uslubiyati asoslari.Buxoro,2002 10.M.Asqarov,R.Yunusov,M Yo‘ldosheva, D Muhamedov. “O‘zbek tili praktikumi”,Toshkent, “IQTISOD-MOLIYA”nashriyoti,2006 11.G.Abdurahmonova,Sh Shukurov,Q Mahmudov. “O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi”,Toshkent, “O‘ZBEKISTON FAYLASUFLARI MILLIY JAMIYATI ” nashriyoti,2008 12.B.Mengliyev,O‘ Xolyorov. “O‘zbek tilida universal qo‘llanma”,Toshkent, “AKADEMIK NASHR” 2011 35 13.M.Mirtojiyev. “Hozirgi o‘zbek tili”,Toshkent, “O‘qituvchi” nashriyoti,2012-yil. 14.M.Hamroyeva,D.Muhammedova,D.Shodmonqulov,X.G‘ulomov,Sh Yo‘ldosheva. “Ona tili”, Toshkent,2007 15.M.Hamroyeva “Ona tili”,Toshkent, “Sharq”nashriyoti,2011-yil 122-bet Internet sahifalari: 16. www.ziyouz.com 17. www . ziyonet . com 18. www . kitob . uz 36

MUNDARIJA

Kirish

I.Bob.Alisher Navoiy- chog‘ishtirma lingvistikaning asoschisi

1.1.Alisher Navoiy ijodida chog‘ishtirma tilshunoslikning o‘rni

II.Bob.Alisher Navoiy va tilshunoslikka qo‘shgan hissasi

1.1.Chog‘ishtirma tilshunoslikning kelib chiqishi

Xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить