Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida hukmdorlar obrazi - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida hukmdorlar obrazi

Купить

Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida hukmdorlar obrazi Reja: Kirish I bob . “Hayrat ul-abror” dostonida adolatli hukmdor talqini 1.1. “Hayrat ul-abror”da hukmdorga bo’lgan munosabatning badiiy ifodalanishi. 1.2. Shoh G’oziy Alisher Navoiy talqinida. 1.3. Sulton Badiuzzamon madhida adolat talqini (LX bob) II bob . Yuksak insoniy fazilatlar talqinida hukmdorlar obraziga murojaat 2.1 No’shiravoni odilning hayosi talqini 2.2 Vafo va sadoqat talqinida adolatli hukm 2.3 Ilm-u ma’rifatning shohlikdan ulug’ligi talqini 2.4 Iskandar va Bahrom haqidagi hikoyatlarda shohga xos fazilatlarning ulug’lanishi Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.

1.1. “Hayrat ul-abror”da hukmdorga bo’lgan munosabatning badiiy ifodalanishi. • Alisher Navoiyning “Hayrat ul- abror” dostonidagi uchinchi maqolatda ulug’ shoirning hukmdor haqidagi qarashlari o’zining badiiy ifodasini topgan. Dostonning XXVI bobini tashkil etuvchi ushbu maqolat “Salotin bobidakim, … adolatlari “ayn”ining chashmayi zuloli mulk bo’stonin serob qilg’ay, to bu bo’stondin amniyat va farog’at gullari ochilg’ay…” tarzidagi sarlavha bilan boshlanadi.

Ayonlashadiki, maqolatda so’z podshohlar va ularning nomlarini mangu bo’lib qolishiga daxldor bo’lguvchi adolatli siyosatlari xususida boradi. “Adolat” so’zi arab yozuvida “ayn” harfi bilan yoziladi. Mutafakkir shoir uning birinchi harfidan kelib chiqib, juda chiroyli tashbehni o’z o’rnida, maqolat sarlavhasidayoq qo’llaydi. Shoir fikricha, adolatning “ayn”iga tegishli zilol chashma mamlakat bo’stonini serob qilsinki, toki uning shaffof suvlaridan amniyyat, ya’ni tinchlik va farog’at gullari ochilgay. Ko’rinadiki, shoir mamlakat boshqaruvchisiga nihoyatda katta umid bilan ko’z tikkanini sarlavhadayoq badiiy tasvirlaydi.

Maqolat 107 baytdan tashkil topgan bo’lib, uning dastlabki 14 baytida Alisher Navoiy o’zining e’tiqodiy qarashlaridan kelib chiqib, Allohning podshohga bergan inoyatlari xususida nihoyatda katta ehtiros bilan mulohazalarini badiiy tasvirlaydi. U quyidagi satrlar bilan boshlanadi:

Ey falak avjidin o’tub rif’atin, Oy-u quyoshdin chalinib navbatin. Taxting o’lub davlati jovid mulk, Soyayi charting aro xurshed mulk. Toj boshingdin bo’lubon sarbaland, Taxt ayog’ingdin o’lub arjumand. [6, 121]

Ey falak avjidin o’tub rif’atin, Oy-u quyoshdin chalinib navbatin. Taxting o’lub davlati jovid mulk, Soyayi charting aro xurshed mulk. Toj boshingdin bo’lubon sarbaland, Taxt ayog’ingdin o’lub arjumand. [6, 121]

1.2. Shoh G’oziy Alisher Navoiy talqinida • “ G’oziy” so’zi “Navoiy asarlari lug’ati”da “g’azot qiluvchi”, “urush qilib g’alaba qozongan” singari ma’nolarni anglatishi qayd etilgan. [6,754] Navoiy yashagan davrlarda jahongirlik sharaf sanalganligi bois boshqa o’lkalarni o’ziga bo’ysundirishga har bir hukmdor harakat qilib turgan. Tabiiyki, Sulton Husayn Boyqaro ham bundan tashqarida turgan emas. To’g’ri, u boshqa mamlakatlarga qo’shin tortib bormagan bo’lsa- da, mamlakat ichkarisidagi nizolarni bartaraf etish uchun u ham janglar olib borgan. Alisher Navoiy Shohi G’oziy timsolida Husayn Boyqaroni nazarda tutgan

Andaki g’oziy shahi farxurda baxt, Toj olayin deb talishur erdi taxt. Yuz, iki yuzcha kishi birla qazoq Gahi yeri Xorazm erdi, gah Adoq. [6, 129] Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra, Sulton Husayn Boyqaro Xuroson taxtini egallash uchun Xorazmga ham hujum qiladi. Bu voqea hali poytaxt Hirotni qo’lga kiritmas oldin yuz bergan. She’riy parchada ham baxt yulduzi porlagan Shohi G’oziy toj olayin deb, taxt talashib yurgani va goh Xorazm-u, goh Adoqda bo’lgani xususida so’z boradi. Hikoyatdan ma’lum bo’lishicha, Shohi G’oziyning yurishlaridan birida mamlakatda yashayotgan bir kampirning yakka-yu yagona o’g’li shahid bo’ladi. Taxt egallanganda, podsho shahid bo’lgan yigit va uning onasini unutadi.

Boquvchisini yo’qotgan kampir moddiy jihatdan ancha qiynaladi, kunining o’tishi og’irlashib qoladi. Kunlardan birida podshoning kelishi haqidagi xabar kampirga yetadi va u ham podshohning istiqboliga chiqadi. Munkillagan asosiga tayangan kampir Shohi G’oziyning yo’lini to’sadi va uni zolimlikda ayblaydi: Nolayi afg’on chekibon tortib oh, Dediki: “Ey shahi shariyat panoh, Qilg’um agar adl esa, mar’iy bu kun, Sening ila da’viyi shar’iy bu kun. Shart bukim, aylama mahkam itob, Mahkamayi shar’da bergil javob” [6, 130] Podshohga shariat nuqtayi nazaridan da’vosi borligini aytgan keksa kampir uni mahkamaga borishga da’vat etib shunday deydi:

“ Ey shariatpanoh shoh! Agar adolat bilan ish ko’radigan bo’lsa, men sen bilan shariat bo’yicha da’volashaman. Shart shuki, qahring kelmaydi, savollarimga shariat mahkamasida javob berasan”. Shunda podshoh bunga rozilik bildiradi: Shah dedi: “Gar da’vi esa qonima, Shar’iy esa minnatidur jonima” [6, 130] O’tmish voqealarini to’g’ri eslay olmagan hukmdor shariat qozisiga murojaat qilib, masalani yetarli o’rganish lozimligini aytadi. Shunday qilib, kampir haq bo’lib chiqadi. Bunday vaziyatdan noqulay ahvolga tushgan tojdor otdan tushadi, bir qo’lida yalang’och qilich, ikkinchi qo’lida esa oltin to’la hamyonni tutgan holda kampirga qarata aytadi: Ey ona, o’g’lingiz xunini istasangiz, xun bilan, istasangiz pul bilan oling! Hayratangiz bunday manzara kampirga qattiq ta’sir qiladi. U shohga muroj

1.3 Sulton Badiuzzamon madhida adolat talqini • “ Hayrat ul-abror” dostonining yigirmanchi maqolati maqsadning o’talganligiga bag’ishlangan bo’lib, ayni choqda shoir ushbu maqolatni Husayn Boyqaroning to’ng’ich o’g’li Badiuzzamon Mirzoga bag’ishlaydi. Ijodkorning bunday yo’l tutishidan ham anglash mumkinki, u mamlakat taraqqiyoti, xalqning farovonligi uchun hukmdor muhim ekanligini ta’kidlagan bo’ladi. To’g’ri, “Hayrat ul-abror” yozilganda, Badiuzzamon Mirzo Xuroson mamlakatiga hukmronlik qilgan emas edi, biroq keyinchalik uning Balx viloyatini boshqarganini bilamiz. Bundan tashqari, shahzoda podshohning to’ng’ich o’g’li sifatida o’sha davr sharoitiga ko’ra, taxt vorisi sanalgan.

Ayni choqda shoir bu bag’ishlovi bilan Badiuzzamon Mirzo Husayn Boyqarodan so’ng Xurosonda otasining ishlarini munosib davom ettirishiga umid bog’lagan. Bunga maqolatning sarlavhasidan ham ishonch hosil qilish mumkin. Shoir sarlavhada quyidagilarni bayon qiladi: “…agarchi bu latif so’zlar majmuasi shunday bir to’plamki, nozik ma’nodan iborat tuhfalar bilan to’la va nozik ma’noli so’zlar to’plami shunday bir kemaki, foydali injular unda xilma-xildir; lekin tab’ daryosidan sohilga eng oldin kelgani narsalarning eng qimmatlilari bo’ladi, shunga ko’ra bu to’plamning saltanat bog’chasining oldingi guli va xalaflik chamanining qad ko’targan nozli sarvi bo’lmish sulton Badiuzzamon Bahodir… oyog’iga nisor qilindi hamda unga nikohlab berildiki, - toki bu nasihatlar uning dilida o’rnashib qolsin va

Shoir “tab’ daryosidan sohilga kelgan narsalarning eng qimmatlisi” deganda, “Xamsa”ning ilk dostoni “Hayrat ul-abror”ni nazarda tutsa, “saltanat bog’chasining oldingi guli va xalaflik chamanining qad ko’targan nozli sarvi” singari obrazli ifodalarda Badiuzzamon Mirzoning Husayn Boyqaroning birinchi o’gli ekanligi, ayni choqda u valiahd shahzoda ekanligiga ishora qiladi. Maqolat 132 baytdan tarkib topgan bo’lib, uning dastlabki baytlarida olamda nimaiki narsa oshkor bo’lgan bo’lsa, zimnida uning siri paydo bo’lishi xususidagi falsafiy qarashlarga urg’u beriladi. Quyosh va kon bilan bog’liq tamsillar keltirilgandan so’ng, farzand otaning siridir, degan aqidaga amal qilgan holda podshoh va shahzoda haqidagi mulohazalar badiiy tasvir etiladi: Bu xalaf insonga ham inson erur, Sahga shah-u, xong

2.1 No’shiravoni odilning hayosi talqini • Аlishеr Navoiy «Hаyrаtul-аbrоr» dоstоnidа аdаb mаsаlаsigа hаm аlоhidа e’tibоr bilаn qаrаydi. Ulug’ shоirning fikrichа, insоngа shаrаf uning nаsl-u nаsаbi yoki аmаl-mаrtаbаsidаn emаs, bаlki hаyo-yu оdоbi tufаyli kеlаdi. Shu bоis hаyoning qаtrаsi tuprоqni оltingа аylаntiruvchi kimyogа qiyoslаnаdi: • • Elgа shаrаf bo’lmаdi jоh-u nаsаb, • Lеk shаrаf kеldi hаyo-yu аdаb. • Chunki yog’in mаnbаyi o’ldi hаyo, • Qаtrаsi tuprоqni qilur kimiyo. • Bo’lmаs adаbsiz kishilаr аrjumаnd, • Pаst etаr ul хаylni chаrхi bаlаnd. [6, 155]

Mаqоlаtdа bеhudа kulgu аdаbsizlikning bеlgisi sifаtidа tаlqin qilinаdi. Аdаbning eng yaхshi sifаti – tаvоzе’dir. Chunоnchi gаdо оldidа sаjdа qilish kаrаmning bеlgisi bo’lmаy, ungа bir dirhаm in’оm etish sахоvаt nаmunаsi sаnаlаdi. Shuningdеk, аdib bоlа tаrbiyasigа e’tibоrni qаrаtib, аvvаlо, ungа munоsib nоm qo’yish, yaхshi muаllimgа bеrib ilm o’rgаtish оtа-оnа mаs’uliyati ekаnligini tа’kidlаydi. Аyni chоqdа оtа-оnаgа hurmаt ko’rsаtish hаm mаqоlаtdаgi o’zаk mаsаlаlаr qatоridаn o’rin оlgаn: Biri erur mаkrimаti vоlidаyn, Bilki muning qilmоg’idur fаrzi аyn. Bu ikining хizmаtini bir bil, Hаr nеchа ifrоt esа tаqsir bil. Bоshni fidо аylа, аtо qоshig’а, Jismni qil sаdqа аnо bоshig’а. Ikki jаhоningg’а tilаrsеn fаzо, Hоsil et ushbu ikisidin rizо

Tun-kunungg’а аylаgаli nur fоsh, Birisin оy аnglа, birisin quyosh. So’zlаridin chеkmа qаlаm tаshqаri, Хаtlаridin qo’ymа qаdаm tаshqаri, Bo’lsin аdаb birlа bоri хizmаting, Хаm qil аdаb «dоl»i kibi qоmаting. So’ngrа rаhmning silаsin qаrz bil, Rаhm o’shul tоifаg’а fаrz bil. [6, 160] Mаqоlаt so’ngidа оdоb vа hаyosi bilаn pоdshоhlik dаrаjаsigа ko’tаrilgаn Аnushirvоn hаqidаgi kichik bir hikоyat kеltirilаdi. Аnushirvоn shоh bo’lmаsdаn аvvаl bir go’zаlning ishqi bilаn bеqаrоr bo’lib qоlgаndi. G’unchа kаbi ko’ngli to’lа qоn bo’lgаn оshiq sirlаrini pinhоn tutаr, tоki mаhvаshning visоligа yеtgunigа qаdаr g’аm-u аnduhlаr iskаnjаsigа yashаverardi.

Nihоyat, bir gulzоr ichidаgi оvlоq jоydа mа’shuqаsi bilаn suhbаt qurish bахtigа muyassаr bo’lgаn kоmgоr (bахtli) оshiq yori tоmоn intilаdi. Gul yuzli sеvgilisi hаm butun iхtiyorni Аnushirvоngа tаslim qilgаndi. Оshiq dilbаrni quchish niyatidа qo’l cho’zgаnidа, ko’zlаri nоgоh nаrgis guligа tushаdi. Оdоb vа hаyo bоbidа yaktо bo’lgаn Аnushirvоn hоlаtidа аjib bir o’zgаrish sоdir bo’lаdi. Qo’llаri o’z-o’zidаn mаhbubа tоmоn intilishdаn vоz kеchib, оrqаgа qаytаdi. Bundаn hаyrаtlаngаn go’zаl yor оshig’igа sаvоl bilаn murоjааt qilаdi: «Kim bu qo’l sunmоg’i chеkmаk edi?» Pоsuхаni shоhi muаddаb dеdi Kim: «Bu visоl ichrаki vоqе’durur, Nаrgisi shаhlо ko’zi mоnе’durur». [6, 164] Kеltirilgаn iqtibоsdаn аnglаshilаdiki, Аnushirvоn hоlаtining o’zgаrishigа nаrgis gulining qаrаb turgаnligi sаbаb bo’lаdi.

2.3 Ilm-u ma’rifatning shohlikdan ulug’ligi talqini • Insоnning ilmli bo’lishi hаm uning muhim insоniy fаzilаti sаnаlаdi. Shu bоis ulug’shоir «Hаyrаt ul-аbrоr»ning o’n birinchi mаqоlаtidа bu bоrаdаgi qаrаshlаrini bаdiiy tаsvirlаydi. Mаqоlаtning dаstlаbki bаytlаridаq ulug’ shоir zаmоnаsidаgi bа’zi illаtlаrni fоsh etishgа kirishаdi: • • Dаhr ishi tо хаlq ilа bo’lmish sitеz, • Хоr durur оlimi jоhil аziz. • Tоki jаhоn zulmini qilmish pisаnd, • Yergа tushаr mеvа, yig’оch sаrbаlаnd. • Rаzlgа rif ’аt, bilik аhligа rаnj, • Tоg’ uzа хоrо-vu, yеr оstidа gаnj. [6, 212-213]

Xulosa • Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” asari “Xamsa”sining muqaddimaviy dostoni bo’lib, unda Xuroson mamlakatining hukmdori Husayn Boyqaro, shahzoda Badiuzzamonga alohida boblar bag’ishlanganligi kuzatiladi. Ushbu boblarda temuriy hukmdorlar vasf etiladi. Ayni choqda bu dostonda No’shiravoni odil, Shoh Bahrom, Iskandar Zulqarnayn, Muhammad Xorazmshoh, Amir Temur singari hukmdorlar haqida hikoyatlar keltiriladi, bulardan tashqari, shoir o’rni-o’rni bilan talmeh san’atidan foydalanib, ko’plab hukmdorlar bilan bog’liq sayyor sujetlarga ishoralar ham qiladi. Bularning bari ulug’ shoirning “Xamsa”da hukmdorlar obraziga alohida e’tibor qaratganidan dalolat beradi. Chunki shoir “Hayrat ul-abror”da ko’tarilgan masalalarni keyingi dostonlarda tadrijiy rivojlantiradi. Biz dostondagi hukmdorla

- Alisher Navoiy “Salotin zikrida” maqolatda shohga bo’lgan munosabatlarini ochiq bayon etadi. U podshohning mamlakat uchun nihoyatda zarurligini bayon etishda o’zining e’tiqodiy qarashlaridan kelib chiqadi. Podshohlik haq taoloning xohish-istagiga ko’ra muayyan bir insonga nasib etishini, bu kishi boshqalardan ko’p ham farq qilmaydigan banda ekanligini bayon etadi. Shunday ekan, Tangrining inoyati bilan ulug’ martabaga muvofiq ko’rilgan kishi, avvalo, shukrona qilishi-yu, xalq parvar hukmron bo’lishi lozimligini bayon etadi. Aysh-u ishratga berilib, xalqqa zulm qilishni keskin qoralaydi. Podshoh ham el qatori bir banda ekan, uning ham xato va gunoh qilishi tabiiy ekanligini e’tirof etgan shoir, shoh o’z xatosini tushunib, tavba qilishi, xatosidan so’ng adolar qilishi lozimligini bayon qil

- ulug’ shoir Badiuzzamon Mirzoni Sulton Husayn Boyqaro taxtining valiahdi deb biladi. Unga toj-u taxt munosib ekanligini e’tirof etgan holda uni mamlakatni adolat bilan boshqarishga, buning uchun qonun ustuvorligiga qat’iy rioya etishga chaqiradi. Adolatli bo’lish deganda zulmni yo’qotish lozimligini, bu bilan davlat-u din ravnaq topishi, ayni choqda adolatli hukm yuritish podshohni ikki dunyo saodatiga erishtirishini shoir maqolatda katta san’atkorlik bilan badiiy ifodalaydi. Shuningdek, hukmdor hammaga birdek ehson ko’rsatsa, bunda ham ijtimoiy adolat buzilishi mumkinligini insonlarning o’zlari xilma-xil ekanliklaridan kelib chiqib badiiy tasvirlaydi. Podshohning lutfi ham siyosatining tig’i ham me’yorida ishlab turishini maqolatda juda ta’sirli o’z ifodasini topgan. Ayni choqda shoir s

- adаb hаqidаgi mаqоlаtdа ulug’ shоir оtа-оnа vа fаrzаndlаri оrаsidаgi o’zаrо munоsаbаt, ulаrning mаs’uliyatlаri хususidаgi qimmаtli mulоhаzаlаrini bаdiiy tаsvirlаydi. Yaхshi tаrbiya ko’rgаn insоn Аnushirvоndеk оdоb vа hаyo bоbidа yaktо bo’lishi mumkinligigа e’tibоrni qаrаtаdi. Аnushirvоndаgi bu fаzilаt uni оlаmаrо pоdshоh qilgаnidеk, аyni sifаtlаrgа egа bo’lgаn insоnlаr hаm jаmiyatdа qаdr tоpishini bаdiiy tаlqin etаdi. - «Hаyrаt ul-аbrоr» dоstоnidа ulug’ shоir ilmni hаm g’оyatdа ulug’lаydi. Аvvаlо, ilmli bo’lish nihоyatdа mаshаqqаtli ish ekаnligi mаqоlаtdа ilgаri surilаdi. Bundаy riyozаtlаrni yеnggаn kishi ulkаn shаrаfgа muyassаr bo’lishi, eng muhimi, ilm insоnni ikki dunyo sаоdаtigа еtkаzishi аsаrdа o’z ifоdаsini tоpаdi. Imom Faxr Roziyning ilmda yuksakligi Muhammad Xorazmshohni lol qold

- Alisher Navoiy ham ulug’ salaflar ijodida kuzatilgani kabi bu dunyoning o’tkinchi ekanligiga “Xamsa”ning ilk dostonidayoq urg’u beradi. O’n to’rtinchi maqolatda badiiy ifodasini topgan bu mavzuda ulug’ shoir mol-u dunyoga berilmaslik lozimligi, nafs kishi ko’nglini egallasa, noxushliklarga olib kelishidan ogohlatiradi. Maqolatda so’z podsholar xususida borakan, Faridun, Jamshid, Iraj, Xushang, Zahhok, Doro, Iskandar singari Ajam hukmdorlari, mo’g’ul xoni Chingizxon va Sohibqiron Amir Temur nomini tilga olib, ularning barchasi bugungi kunda hayot qaydida emasliklariga o’quvchi diqqatini qaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar