Дата регистрации 21 Апрель 2025
24 ПродажAlisher navoiyning maktab madrasalariga o’qituvchi ustoz haqida hamda komil insonni shakllanishiga oid qarashlari shakllanishi
![KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Tarixdan ma'lumki, jamiyat rivoji ta'lim-
tarbiyaning tadrijiy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. “Aslida ta'lim-tarbiya
sohasidagi islohotning chegarasi yo‘q. Toki hayot davom etar ekan, ta'lim ham,
tarbiya ham zamon o‘rtaga qo‘yayotgan yangi-yangi talablarga ko‘ra mustaqil
ravishda o‘zgarib-yangilanib boraveradi”.[2]
O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan
taraqqiy etishi ezgu ma'naviy-axloqiy sifatlarga ega bo‘lgan, muayyan soha
bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni puxta o‘zlashtirgan, kasbiy faoliyatida
yutuqlarga erisha oladigan kadrlarning tayyorlanishiga bog‘liq. Bunda ta'lim
jarayonida o‘quvchilarda Alisher Navoiy asarlari qahramonlariga xos ezgu
ma'naviy fazilatlarni shakllantirish katta o‘rin tutadi. Ammo bugunning
o‘quvchisiga bugunning usuli bilan ta'lim berilgandagina samaraga erishish
mumkin. Demak, Navoiy epik asarlarini o‘quvchilarga ta'limning zamonaviy
usullari orqali o‘rgatish yo‘llarini tadqiq etish dolzarb ilmiy-pedagogik
muammodir. Alisher Navoiy adabiy merosining yosh avlod tarbiyasida tutgan o‘rni
haqida: “Biz bu bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik
ko‘p bahramand etsak, milliy ma'naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu
insoniy fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma'rifiy qurolga ega
bo‘lamiz” 2
,- degan edi.
Chindan ham Navoiyning ma'naviy, aqliy, jismoniy
jihatdan yetuk qahramonlar tasvirlangan asarlari yoshlarning barkamol bo‘lib
shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Demak, Alisher Navoiyning komil insonga xos
ma'naviy fazilatlar aks ettirilgan epik asarlarini o‘rgatishning samarali usullarini
tadqiq etish, bu borada o‘qitish amaliyotiga qo‘l keladigan tavsiyalar tizimini
ishlab chiqish o‘ta dolzarb ilmiy-metodik muammodir. [ 12 ]
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
texnologiyalari asosida mashg‘ulotlarini tashkil etish masalalari
E.V.Bondarevskaya, I.A.Kolesnikova, N.G.Svinina, N.A.Alekseyev,
S.V.Kulnevich, M.R.Davletshin, E.G‘oziyev, J.G‘.Yo‘ldoshev, R.G‘.Safarova,
Sh.Qurbanov, E.Seytxalilov, B.R.Adizov, R.SH.Ahliddinov, O‘.Q.Tolipov,
3](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_2.png?v=1)
![Sh.Q.Mardonov, F.R.Yuzlikayev, U.Sh.Begimqulov, N.M.Egamberdiyeva,
U.Q.Musayev, G.N.Najmiddinova, E.R.Yuzlikayeva, B.X.Xodjayev, B.Ma’murov
kabi mutaxassislarning ishlarida o‘rganilgan. Bu sohada ko‘p qirrali
yondashuvlarning mavjudligiga qaramasdan shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
jarayonini tashkil etish, uni boshqarish, o‘qituvchi faoliyatini mazmun, metod va
sifat jihatdan takomillashtirish, uni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini amalga
oshirishga tayyorlash kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda. So‘nggi yillarda
pedagogik menejment va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini boshqarish
sohasiga oid V.A.Karakovskiy, Y.A.Konarjevskiy, L.I.Novikova, M.M.Po tashnik,
R.X.Shakurov, T.I.Shamova, R.Sh.Ahlidinov, R.H.Djurayev, Sh.Qurbanov
kabilarning ishlari bunga misol bo‘la oladi. [2]
Masalaning ikkinchi jihati zamonaviy ta’lim texnologiyalarini Alisher
Navoiy epik merosiga tatbiq etishdir. Yildan yilga navoiyshunoslikning hududi va
ilmiy qamrovi ortib, alohida fan maqomiga yetdi. Ammo sho‘ro davrida shoir
asarlarini o‘rganish muayyan cheklanishlar bilan amalga oshirilgani ma'lum.
Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish borasida tadqiq qilinishi lozim bo‘lgan masalalar
juda ham ko‘pligidan uni ochilmagan qo‘riq deyish mumkin. Garchi, maktablarda
adabiyot tizimli yo‘sinda o‘qitila boshlangandan buyon Alisher Navoiy asarlari
o‘rganib kelinsa-da, uni o‘quvchilarga o‘rgatishning samaradorligini oshirish
yo‘llari yetarlicha tadqiq etilmagan. G.Rahimovaning
“Alisher Navoiy hayoti va
ijodini sakkiz yillik o‘zbek maktablarida o‘rganish” mavzusidagi nomzodlik ishi
bu boradagi ilk qadamlardan edi. G.Rahimovaning dissertatsiyasi Alisher Navoiy
ijodini V-VIII sinflarda o‘rganish muammosiga bag‘ishlanib, shoir hayoti va
faoliyati, uning dasturga kiritilgan asarlarini o‘rgatish yo‘llari tadqiq etilgan.
Dissertatsiyada ulug‘ shoir epik asarlari tarkibidagi masal, hikoya va asosiy
matndan uzib olingan ayrim parchalarni o‘rgatish muammolariga to‘xtalgan.
Chunki olima o‘z tadqiqotini o‘quv dasturlari holatiga moslashga majbur bo‘lgan.
Ishda shoirning epik asarlariga sho‘ro davri talablari asosida yondashilgani sababli
chiqarilgan ilmiy xulosalarning katta qismi bugungi pedagogik qarashlarga ham,
adabiy ta'limning maqsadiga ham mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi.
4](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_3.png?v=1)
![A.Hasanovaning “Yuqori sinflarda Alisher Navoiy hayoti va ijodini
o‘rganish” 2
mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasinining uchinchi bobi
“Xamsa”ning asosiy dostonlaridan biri “Farhod va Shirin”ni o‘rganish usullariga
bag‘ishlangan bo‘lib, unda dostonni o‘tishda matn ustida ishlash, sharhli o‘qish,
doston mazmuni asosida insho yozdirish yo‘llari haqida to‘xtalingan, tavsiyalar
berilgan. Ishda dostonni o‘tishda suhbat metodidan foydalanish yo‘llari ham
ko‘rsatilgan. Ammo timsollardan keltirib chiqarilgan xulosalar, obrazlarning
o‘zaro munosabatlari borasidagi fikrlar sho‘ro mafkurasi talablariga
moslashtirilgani uchun ham asar mohiyatini ochishga yetarlicha xizmat qilmagan.
S.Dolimov, H.Ubaydullaev, Q.Ahmedov, A.Zunnunov, S.Ahmedov kabi
tadqiqotchilar ham o‘z vaqtida Alisher Navoiy ijodini o‘rgatishning turli
muammolari yuzasidan tadqiqot olib borganlar. [ 3 ]
Maktabda Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish muammolariga sog‘lom
qarashlar asosida yondashish istiqlol davrida yuzaga kela boshladi. Professor
Q.Yo‘ldoshev “Yangicha pedagogik tafakkur va umumta'lim maktablarida
adabiyot o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari” deb nomlangan doktorlik
dissertatsiyasida epik asarlarni o‘qitishning yo‘l-yo‘riq va metodlariga to‘xtalgan.
Jumladan, epik asarlarni o‘qitishda o‘quvchilarning yosh va ruhiy xususiyatlarini
hisobga olish, asarning hajmi yoki murakkablik darajasidan kelib chiqib, turli
o‘quv tadbirlarini qo‘llash yuzasidan tavsiyalar bergan. Adabiyotshunos
B.To‘xliyev: “Xamsa” dostonlarini o‘rganishda har bir dostonning tabiatiga ko‘ra
o‘qitish metodini tanlashni hamda “Xamsa” dostonlarini talqin qilishda sujet va
kompozitsiyaga alohida urg‘u berishni tavsiya qiladi. “Hatto ayni bir janrdagi epik
asarlar tahlilida ham o‘ziga xos yondoshuvlar talab etiladi. Alisher Navoiyning
“Xamsa”si tarkibida besh doston bor. Ularning barchasi bir xil janrda. Shunga
qaramay, ularning har biri o‘z oldiga mutlaqo boshqa-boshqa badiiy-estetik
maqsadlarni qo‘ygan. Demak, ularni tahlil qilishda ham shu andozadan kelib
chiqish zarur bo‘ladi.”
Olima Q. Husanboyeva tomonidan tayyorlangan maxsus metodik tavsiyalarda
Navoiyning “Hayrat ul-abror”, “Mahbub ul-qulub” dostonlari, ruboiy va qit'alarini
5](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_4.png?v=1)
![o‘rgatish yo‘l-yo‘riqlari haqida zamonaviy adabiy ta'lim talablariga monand
ravishda metodik tavsiyalar bergan. Bu borada metodist olim V. Qodirovning
qarashlari alohida qimmat kasb etadi. U daho adib asarlarini o‘rgatishning umumiy
muammolarini konkret asarlar misolida ko‘rsatib bergan. “Mumtoz adabiyotni
o‘rgatishdagi keyingi murakkablik tasavvuf ta’limotining mumtoz asarlar
poetikasiga ta’siri masalalari bo‘yicha o‘qituvchilar bilimining yetarli
emasligidadir. Tasavvuf bizda nisbatan keyinroq o‘rganishga kirishilgan ilm
bo‘lib, unga bo‘lgan munosabat, qarashlar endigina shakllanmoqda. U haqida
yetarli tasavvur va to‘xtamga kelish uchun hali ko‘p ishlar qilinishi kerak... 90-
yillar boshlarida adabiyot muallimlari tasavvuf ta’limoti to‘g‘risida eshitib-
eshitmay, dastur va darsliklarga so‘fiyona asarlar kiritilgan edi. Bugungi kunda
ham darsliklarda o‘rganish uchun havola etilayotgan mumtoz asarlarning aksariyati
tasavvufga u yoki bu darajada aloqador bo‘lgan adiblarga tegishli. Ayniqsa, ishqiy
mavzudagi she’rlarga munosabatni, tahlil va talqindagi yondashuvni
oydinlashtirish zarur. Ularni o‘rganilayotganda ko‘pincha Yor obrazi zohiriy
ma’noda inson (ayol), botinda Alloh nazarda tutilgan qabilidagi tahlillar urf bo‘lib
qoldi. Hamma she’rlarda ham shundaymi? Agar “ha” deyilsa, buni qanday isbot
etiladi? “Yo‘q” deyilsa, qaysi she’rlarda Yor faqat inson obrazini, qanday
she’rlarda zohirida insonu, botinida Yaratgan ifoda etilgan? Yor doim ham botinda
Allohmi yoki boshqa xilqatlarni ham ifoda etadimi?.. Shuningdek, Navoiy
“Xamsa”si dostonlaridagi tasavvufiy haqiqatlarni anglash va o‘quvchilarga
tushuntirish uchun fundamental tadqiqotlar olib borilishi kerak.” [ 12 ]
Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning "Axloqi Muxsiniy" (Husayn
Boyqaroning o‘g‘li - Abdulmuhsin Mirzoga bag’ishlangan) asari eng mashhur va
muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni boshqarish
masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi. Bu Voiz
Koshifiy axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyasidir. U salbiy axloqiy xislatlarni
qoralaydi va ularning inson hayotida va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini
kator hikoyat va rivoyatlar bilan ko‘rsatadi. [ 11 ]
6](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_5.png?v=1)
![I BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ HAYOTI VA IJODI
1.1. Navoiyning shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida
tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari
Adabiyot darslarida o‘rganish ko‘zda tutilgan epik asarlar hajman yirikligi,
ularni lirik asarlar singari bir zarb bilan o‘qib bo‘lmasligi sababli bir o‘quv soati
ichida matn bilan tanishish va tahlil qilish imkonsizdir. Ayni shu jihat epik
asarlarni tahlil qilishning o‘ziga xosligini keltirib chiqargan ilk omildir. Epik
asarlarda muallifning kechinmasi, tuyg‘usi lirikadagi kabi ochiq-oshkor tasvirga
tortilmaydi. Bu tur asarlarda ko‘pincha hissiyot voqealar qa'riga berkitilgan
bo‘ladi. Qahramonlar tabiatini hayotiy voqealar asnosida ko‘rsatish xususiyati epik
asarlarda insoniy kechinmalarni tasvirlar zamiriga joylash imkonini beradi va
o‘quvchidan bu sezimlarni ilg‘ab olish talab qilinadi. Shu bois adabiyot
o‘qituvchisi o‘z o‘quvchilarida epik asar zamiridagi badiiy ma'noni ilg‘ay olishi va
mantiqiy xulosaga kela bilish malakasini shakllantirishi muhim vazifa hisoblanadi.
[2]
Umuman, mumtoz epik asarlarni, xususan Navoiyning shu tur asarlarini
tahlil qilishning qiyinchiliklari oz emas. Ayniqsa, bu asarlarda eskirgan turkiy, fors
va arab so‘zlarining ko‘pligi, davr badiiy an'analari, bevosita adib uslubi bilan
bog‘liq holatlar muayyan mushkulliklar keltirib chiqaradi. Buning ustiga, yirik
epik asarlarni o‘rganish uchun talab etiladigan vaqt ko‘pincha juda cheklangan
bo‘ladi.
Bugungi o‘zbek ta’lim tizmidan ko‘zlangan bosh maqsad o‘quvchilarda
komillik sifatlarini shakllantirish ekan buning uchun, avvalo, asarlardan olingan
parchalarni har jihatdan maqsadaga muvofiqligini e’tiborga olish lozim. Mumtoz
adabiyot namunalari mazkur maqsad hamda vazifalarni amalga oshirishda katta
imkoniyatlarga ega. Faqat bu imkoniyatlardan to‘g‘ri foydalana olish kerak.
Adabiy asarning, jumladan, epik turga mansub bo‘lgan asarlarning matni
ustidagi ish adabiy ta'limning o‘zak masalalaridan biridir. Bugungi kunda badiiy
adabiyot namunalarini zamonaviy usullar asosida o‘rgatish masalasi kundan-kunga
dolzarblashib bormoqda. Chunki bugungi adabiyot darslari o‘quvchini tayyor
9](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_8.png?v=1)
![iste'molchi emas, balki ijodiy fikrlovchi, mustaqil qarash hamda xulosalarga ega
shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan.
Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish quyidagi
natijalarga olib kelishi mumkin:
· zamonaviy o‘qitish usul va vositalarini qo‘llash o‘quvchilarda
Navoiyning epik asarlariga qiziqish uyg‘otadi;
· Alisher Navoiy epik asarlarini o‘qitishda zamonaviy usullarni qo‘llash
o‘quvchilarni ta'lim jarayonining ijrochisiga aylantiradi va adabiy ta'lim
samaradorligini oshiradi; [2]
· Alisher Navoiyning epik asarlarini o‘rganish zamonaviy usullarda
tashkil etilganda o‘quvchilarda shaxsiy fikr, munosabat, xulosa paydo bo‘lishiga
erishiladi.
Bugungi adabiy ta'limda uni tashkil etuvchi maqsad, vazifalar, kutilayotgan
natijalar, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari, o‘qitish tamoyillari, ta'lim
mazmuni, metodi, shakli, vositalari, nazorat va baholash mexanizmi kabi unsurlar
garmoniyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Adabiy ta'lim tarkibiy tuzilmasidan
birortasi yaxshi ishlamasa, butun tizim ishlamaydi, bu esa ta'lim jarayoni oldiga
qo‘yilgan maqsadga erishmaslik xavfini yuzaga keltiradi.
Adabiyot darslari tarkibiy qismining barcha unsurlari ishini bir maromda tashkil
etishda interfaol usullarning o‘rni kattadir. Zamonaviy usullarning zarur
shartlaridan biri ta'lim jarayonida o‘qituvchining vazifasi bir qadar o‘zgarib,
o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlarini ta'minlovchi, yo‘naltiruvchi, maslahat
beruvchiga aylanishidan iboratdir. Ta'limning zamonaviy usullari o‘quvchilarni
o‘qitishga emas, balki ularni faollashtirishga yo‘naltirilgani uchun jiddiy tarbiyaviy
mohiyat ham kasb etadi. Shu bois to‘g‘ri qo‘llanilgan interfaol usullar o‘quvchida
a) jamoa bilan ishlash ko‘nikmasi;
b) xushmuomalalik;
v) xushfe'llik;
g) ko‘nika bilish;
d) o‘zgalar fikriga hurmat bilan munosabatda bo‘lish;
10](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_9.png?v=1)
![ye) faollik;
yo) mas'ullik;
j) ishga ijodiy yondashish;
z) o‘z faoliyatining samarali bo‘lishiga qiziqish;
k) o‘zini holisona baholay olish kabi sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Interfaol usullar ta'limiy hamkorlik, muammoni yechish yoxud o‘quvchilarning
mustaqil ishlashini yo‘lga qo‘yishdangina iborat deb hisoblash to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Chunki bunday usul bir vaqtning o‘zida o‘quvchini ham muammoning yechimini
topishga, ham mustaqil xulosa chiqarishga, ham hamkorlikda ishlashga
yo‘naltirishi lozim. [ 12 ]
Interfaol usullar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga odatlantirishi, ularda
o‘zaro hamkorlik, o‘zaro yordam tuyg‘ularini shakllantirishi, faol muloqotga
asoslanib ta'lim olishga imkon berishi, eng muhimi, badiiy matnni mustaqil
ravishda, o‘z nuqtai nazaridan kelib chiqib qabul qilishga odatlantirishi bilan
e'tiborga loyiqdir. Zamonaviy usullar aniq didaktik natijaga erishishda vaqt va
inson resurslaridan maqsadli foydalanishga asoslanib, ta'lim kechimi
ishtirokchilarining o‘zaro hamkorligini yuzaga keltirishga qaratilgan usullardir.
Zamonaviy usullar adabiy ta'limda o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi
o‘zaro tenglikka asoslangan faol muloqot, ta'lim jarayonida o‘quvchilarning
yetakchilik qilishlari, bir-birlari bilan fikr almashishlari, o‘rganilayotgan mavzu
yoki o‘quv materiali bo‘yicha mustaqil fikrlash, o‘z qarashlarini ilgari surish,
ularni dalillar yordamida asoslash va ma'lum xulosalarga kelish orqali ta'lim
maqsadlariga erishish imkonini beradi.
Bundan tashqari, interfaol metodlar quyidagi qo‘shimcha didaktik
imkoniyatlarga ham ega:
· o‘qituvchi va o‘quvchi, o‘quvchi va o‘quvchi, har bir o‘quvchi va barcha
o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro ta'lim hamkorligini yuzaga keltiradi;
· o‘quvchilarning o‘qituvchi bilan o‘zaro samarali muloqot qilishlariga
erishiladi; [ 12 ]
11](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_10.png?v=1)
![· o‘quvchilarda o‘rganiladigan asar yuzasidan mustaqil fikrlash,
muammo qo‘yish, yechimini izlash, qaror qabul qilish va xulosaga kelish
malakasini shakllantiradi;
· o‘quvchilarda mumtoz epik asarni individual tarzda idrok etish va
izohlash ko‘nikmasini shakllantiradi.
Ko‘rinadiki, keyingi vaqtda keng tarqalayotgan zamonaviy ta'lim usullari
o‘quvchilarning mustaqil o‘qishlari va erkin fikrlashlarini ta'minlashda katta
samara keltiradi.
Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Navoiy epik merosi tarkibiga kiruvchi “Layli
va Majnun”, “Saddi Iskandariy” dostonlari yuzasidan topshiriqlarni qayta-qayta
tushuntirishga, yo‘naltiruvchi savollar bilan murojaat qilishga ehtiyoj ko‘proq
seziladi. Bu vaziyatning sababi quyidagilar bilan izohlanadi:
· tilining murakkabligi;
· mazkur dostonlar mazmun - mohiyatining tasavvufiy yo ‘ nalishda
ekanligi ;
· ushbu dostonlar yuzasidan qo ‘ shimcha manbalarning kamligi , mavjud
metodik ashyolarning o ‘ quvchilar yosh xususiyatlariga mos emasligi ;
· o‘qituvchilarning bir qolipda dars o‘tishi;
· dars ko‘rgazmaliligi va texnik ta'minotining qashshoqligi;
· aksariyat o‘qituvchilarning “Xamsa” asari mohiyatini tushuntirishda
syujetbozlikka yo‘l qo‘yishi;
· dars jarayonida lug‘at bilan ishlashga kam e'tibor berilib, darslikdagi
nasriy bayon bilangina cheklanilishi. [ 12 ]
O‘quvchilar o‘zlashtirish darajasining DTS talablarida ko‘zda tutilganidan
pastligining bosh sababi uni o‘rgatish davr talablari darajasida emasligidir. Alisher
Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullar orqali o‘rgatishning o‘ziga xos
jihatlari:
a) o‘quvchilarga asarning asl badiiy qimmatini to‘laroq anglash, timsollar
mohiyatini teranroq tushunish imkonini berishi;
12](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_11.png?v=1)
![b) interfaol usullar o‘quvchilarni faollashtirishi, ular ulug‘ shoir asarlarini
o‘zlari mustaqil o‘zlashtirishga kirishishi, o‘quvchilar o‘zaro bahs-munozara
asnosida asar mohiyatini teranroq anglashi;
v) o‘quvchilarda samarali muloqot va o‘z fikrini to‘g‘ri, ravon, ifodali bayon
etish hamda asosli himoya qilish malakalari rivojlanishi;
g) adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanish amaliyotining
tahlili ko‘pchilik o‘qituvchilar usul, shakl, vosita kabi tushunchalar va ular
orasidagi bog‘liqlik haqida chalkash qarashlarga ega bo‘lishgani bois, interfaol
usullardan stixiyali ravishda foydalanishayotgani;
d) tajribali o‘qituvchilarning ko‘pchiligi an'anaviy ta'lim usullarini yagona
maqbul usullar deb hisoblashlari.
O‘qitishning zamonaviy usullari ham har qanday progressiv metodlar kabi,
eng avvalo, o‘qituvchidan alohida tayyorgarlikni talab qiladi. O‘quvchilarning
o‘quv faoliyatini interfaol asoslarda tashkil etishda usulning mohiyati, uni amalga
oshirish yo‘llari va buning uchun zarur shartlar to‘g‘risida o‘quvchilarni xabardor
qilish, interaktiv metodning turini tanlashda sinfdagi o‘quvchilarning
imkoniyatlarini hisobga olish, ta'lim jarayonining har bir bosqichida amalga
oshiriladigan vazifalarni to‘g‘ri tushuntirish darsning samarali bo‘lishini
ta'minlaydi. [ 13 ]
Ta'limni an'anaviy usullarda tashkil etishda imkoniyati o‘rtacha bo‘lgan
o‘quvchi me'yor qilib olinadi, har bir o‘quvchining betakror shaxs ekanligi,
ularning faollik va mustaqil fikrlash darajasi e'tibordan chetda qoladi. Ta'lim
beruvchi, ya'ni pedagog subyekt sifatida bu jarayon markazida turadi va uni
boshqaradi. Bunday holatda o‘quvchi yangi asar, mavzu, ma'lumotlarni
o‘zlashtirishda majburiylik tuyadi, tobelikni his qiladi. Chunki u birov tomonidan
boshqarilayotgan bo‘ladi. Adabiyot mashg‘ulotlari interfaol usullar asosida tashkil
etilganda esa, asosiy qadriyat o‘quvchi shaxsi, egallanishi mo‘ljallangan marra
uning mustaqil fikrlashi, o‘zlashtiriladigan bilim esa uning ta'limiy muammoni
mustaqil yecha olishi hisoblanadi. Ko‘rinadiki, bunday holatda ta'lim jarayonining
mohiyati tubdan o‘zgaradi.
13](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_12.png?v=1)
![O‘qitish zamonaviy usullarda tashkil etilganda “o‘qituvchi – ta'lim jarayoni
– o‘quvchi” munosabati yuzaga kelib, o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir chiziqda, teng
sub'ektlar sifatida faoliyat olib boradi. Ta'limning biror zamonaviy usulini tanlash
va qo‘llashdan oldin o‘qituvchi:
· ushbu usulning o‘quvchilarning yoshi, rivojlanish darajasi, qiziqishlari,
aqliy imkoniyatiga mos kelishiga;
· sinf xonasida bemalol harakatlanish maydonining mavjudligiga (ayrim
interfaol usullar sinf xonasida o‘quvchilarning tez-tez joy o‘zgartirishi,
harakatlanishini taqozo etadi);
· dars yo‘nalishi (maqsadi, turi, mavzusi, mazmuni)ga to‘g‘ri kelishiga;
· darsdan kutilayotgan maqsadga erishish uchun sarf qilinadigan vaqtga;
· dars uchun zarur bo‘lgan didaktik va texnik vositalarning mavjudligiga;
· dars jarayonida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan chekinishlar, taktikaning
o‘zgarishiga sabab bo‘luvchi vaziyatlarni oldindan sezish, alternativ
yondashuvlarni qo‘llash kabi holatlarga tayyor bo‘lishi lozim.
Agar o‘qituvchi pedagogik mahoratga, yuqori darajadagi kasbiy sifatlarga hamda
yetarli muloqot qobiliyatiga ega bo‘lmasa, ta'lim jarayonida qo‘llanadigan vositalar
qanchalik zamonaviy va xilma-xil bo‘lmasin, kutilgan samarani berolmaydi.
Adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanishda
o‘quvchilarning imkoniyatlari interfaol usullarning tabiati hamda maqsad va
vazifalariga mos kelishi, o‘qituvchining o‘quvchilar guruhlariga ta'sir ko‘rsata
olish layoqatiga egaligi ta'lim samaradorligini oshirishda alohida ahamiyat kasb
etadi. Bu jarayonda asosiy narsa o‘quvchilarning bir-birlari bilan o‘zaro hamkorlik
qilishi, birgalikda ta'lim olishlarini uyushtirishda ekani nazarda tutiladi. [ 25 ]
Ta'lim-tarbiya jarayonida birgalikda o‘qish metodlaridan foydalanish har bir
o‘quvchini doimiy qizg‘in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga
o‘rgatish, ularda shaxs sifatida mustaqillikni tarbiyalash, insoniy qadr-qimmat
tuyg‘usini vujudga keltirish, o‘z kuch va qobiliyatiga ishonchi tuyg‘ularini
shakllantirishga xizmat qiladi. Birgalikdagi ta'lim har bir o‘quvchining o‘z
14](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_13.png?v=1)
![muvaffaqiyati guruh muvaffaqiyatiga olib kelishi yoki aksincha bo‘lishini
anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, o‘quv
topshiriqlarini sifatli bajarishga, o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga intilishni
shakllantiradi.
1.2. Komil inson tarbiyasida Voiz Koshifiyning ilmiy
merosining ahamiyati
Husayn Voiz Koshifiy asarlarini o‘z davrining ilmiy tili – fors tilida yozgan
bo‘lib, undan ko‘pgina ilmiy, badiiy tarjima asarlari ham meros qolgan. U falsafa,
axloq, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, siyosat, tarix, kimyo, astronomiya,
matematika, musiqa, voizlik, she’r san’ati, din tarixi, fiqh, tibbiyot kabi fanlarga
oid 200 dan ortiq asar yozganligi 1990 yili Toshkentda nashr qilingan “Navoiy
zamondoshlari maktublarida” nomli risolada qayd etilgan.[1] Lekin shunga
qaramay qo‘lyozma manbalar va zamonaviy tadqiqotlarda Koshifiyning
asarlarining soni haqida aniq bir fikr bildirilmagan. Dastlab Koshifiy qalamiga
mansub asarlar ro‘yxatini eronlik olim Ali Akbar Qazviniy – Dehxudo (1879-
1956) 38ta deb keltirgan, so‘ng doktor Zabihullo Safo 28ta deb, A.T.Tagirjanov
esa 26ta nom bilan qayd etganlar.[2]
Koshifiyning O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy
nomidagi SHarqshunoslik instituti fondida va H.Sulaymonov nomidagi Majmuada
45 nomdagi asarlarining 197 qo‘lyozma va 75 toshbosma nusxalari saqlanmoqda.
O‘zFA Sharqshunoslik instituti fondining o‘zida olib borgan izlanishlarimiz
natijasida mazkur xazinada Koshifiyning 18ta nomdagi asari mavjudligi va
ularning 212ta qo‘lyozma va 75ta toshbosma nusxalari borligi aniqlandi.
Bundan tashqari u o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan ilohiyotchi olimi bo‘lib,
hadisni, Qur’oni Karimni yoddan bilgan, hatto Qur’onga to‘rt kitobdan iborat sharh
ham yozgan. Uning bir qancha asarlari dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va
O‘zbekiston, Hindiston, Eron, Rossiya va Tojikistonda bir necha bor nashr
qilingan. Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya”, “Anvori
Suhayliy”, “Futuvvatnomai Sultoniy”, “Tafsiri Husayniy”, “Javohirnoma” kabi
o‘ndan ortiq asari arab, tatar, eski o‘zbek tili, urdu, turk, nemis, ingliz, fransuz va
15](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_14.png?v=1)
![boshqa tillarga tarjima qilingan. Hozirgi kunda Koshifiy asarlari Iroq, Turkiya,
Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Bangladesh va boshqa sharq mamlakatlarida, shu
bilan birga Parij, London, Berlin, Sankt-Peterburg, Moskva kabi shaharlarning
kutubxonalarida saqlanmoqda. Uning asarlari g‘arb tillarida chop qilingan qator
kataloglarda ilmiy tavsiflangan.[3]
Chet mamlakatlarda Koshifiy asarlariga qiziqish XVIII-XIX asrlardayoq
kuchli bo‘lib, G‘arbiy Ovro‘poning X. G. Kin, M. Duayt, D. D. Donalьson, E.
Braun, A. A. Arberri, E. S. Kennedi, E. Rozentalь, X. Masse, K. S. Lambton, R.
Levi, A. M. SHasteri kabi mashhur olimlari Markaziy Osiyo va Eronning XIV-XV
asrlardagi madaniyati tarixini atroflicha o‘rganishga harakat qilganlar va
Koshifiyning ijodi, merosiga yuqori baho berganlar.
Koshifiy o‘z asarlarida ijtimoiy-axloqiy hayot, ma’naviyat masalalariga
katta o‘rin ajratadi, siyosat, davlatni boshqarish, shoh bilan fuqarolar o‘rtasidagi
munosabat, jamoani idora etish, etuk insonni tarbiyalash muammolari uning
ijodida katta o‘rin egallaydi. Ularda insonparvarlik, xalqparvarlik, yuqori
ma’naviyatga ega bo‘lish, madaniy yuksalish g‘oyalarini ilgari suradi. Uning
“Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya”, “Anvori Suxayliy”, “Axloqi Karim”,
“Javohirnoma”, “Lubbi lubobi ma’naviy fi-intixobi masna’viy”, “Iskandar oynasi”,
“Tafsiri Husayniy”, “Futuvvatnomai Sultoniy” kabi asarlari shular jumlasidandir.
Bu asarlardan Xuroson mamlakatida, Hirotda va boshqa shaharlardagi
madrasalarda talabalar uchun darslik sifatida foydalanilgan. Mutafakkir bu
asarlarida o‘zining hayotdan olgan soboqlari, tajribalari asosida xalqchillik,
insonparvarlik, ijtimoiy hayot, adolat, xalollik, sofdillik, poklik, to‘g‘rilik,
rostgo‘ylik haqidagi fikrlarini o‘qimishli, qiziqarli hikoyalar, rivoyatlar yordamida
bayon etadi. Bu asarlar Koshifiy tili bilan aytganda “Hikmati amaliy” asosida
yozilganligidan bugungi kunda ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. [ 14 ]
Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”[4] asari eng
mashhur va muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni
boshqarish masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi.
U davlatni odilona boqarishda siyosatdan foydalanish kerakligini alohida
16](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_15.png?v=1)
![ta’kidlaydi, hamda “Jahonda pok suv ichmakka bo‘lmas hech kim qodir. Agar
shohlar siyosat tig‘in eliga qilmasa zohir” – degan fikrni ilgari suradi.
Husayn Voiz Koshifiyning ilmiy merosini fan sohalariga ajratgan holda
ko‘rsatib o‘tilsa, yanada maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jumladan, Qur’on ilmiga doir
“Javohir ut-tafsir li tuhfat il-Amir”, “Muxtasar ul-Javohir”, “Jome’ us-sittiyn yo
tafsiri surai YUsuf”, “Mavohibi Aliyya”, “Tafsiri oyati faroiz” asarlari, Hadis
ilmlariga oid “Risolat ul-oliyya fi ahodis in-nabaviyya”, tasavvuf ilmiga doir
“Futuvvatnomai sultoniy” risolasi mavjud. Undan tashqari adabiyotga oid “Lubbi
lubobi ma’naviy fi intixobi masnaviy”[5], “Anvori Suhayliy”, “Badoe’ ul-afkor fi
sinoat il–ash’or”[6] asarlari, tilshunoslikka doir “Manzumai avomil”[7],
astronomiyaga doir “Sab’ai Koshifiy”, “Lavoyih ul–qamar” va “SHash risola”.
Insho ilmiga oid “Maxzan ul–insho”, “Sahifai shohiy”, ahloqqa oid “Axloqi
Muhsiniy”, islomning turli davrlariga oid “Ravzat ush–shuhado”, “Tuhfat us–
salavot” asarlari mavjud.
Koshifiyning tarixiy, adabiy hamda odob-ahloq mavzularini o‘zida aks
ettirgan asarlari ham mavjud bo‘lib, ulardan biri “Risolai Hotamiya” yoki “Qissai
Hotam Toyi” nomi bilan keng tarqalgan dostondan iborat risolasidir. Asar
891/1485-1486 yilda Sulton Husayn Bayqaroga bag‘ishlab yozilgan.[8]
Koshifiyning asarlari birma-bir o‘rganib chiqilishi natijasida uning
O‘zRFASHI fondida mavjud bo‘lmagan asarlari aniqlandi. Ular “Manoqib al-
avliyo”, “Oyinai Iskandariy” (yana bir nomi “Jomi Jam” deb nomlanadi), “SHarhi
sahifai sajjodiya”, “Kitobi ad’iya”, “Rasoil dar avrod va ad’iya”, “SHarhi asmo ul-
husno”, “Fazli salavot un-nabiy”, “Al–mirsod ul–usno fi sharhi asmoalloh il–
husno”, “Ansobi sibt ar–rasul”, “Mavludnoma”, “Risola dar ilmi a’dod” kabilar
fihrist kitoblarida qayd etilgan.[9]
Husayn Voiz Koshifiyning ba’zi risolalari chet mamlakatlarda chop etilgan.
Xususan, uning “Risolai Hotamiya”si 1883 yilda Parijda SHarlь SHefer tomonidan
bosilgan. SHuningdek, ushbu asar Eronda ham chop etilgan.
Olimga shuhrat keltirgan “Axloqi Muhsiniy” esa bir necha bor qayta
ko‘chirilgan, turk va eski o‘zbek tillariga tarjima qilingan. Mashhur o‘zbek shoiri
17](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_16.png?v=1)
![Ogahiy 1858 yiliasarni o‘zbek tiliga o‘girgan, undan ham oldinroq, ya’ni 1566-
1567 yillarda u “Anis ul-orifin” nomi bilan turk tiliga tarjima qilingan.
SHuningdek, Voiz Koshifiyning ushbu risolasi 1851 yili X.G.Kin tomonidan ingliz
tiliga, 1848 yili esa nemis tiliga tarjima etilib, bosilib chiqqan. Bularning hammasi
G‘arbda ham, SHarqda ham mutafakkirning ilmiy va adabiy merosiga qiziqish
katta bo‘lganligidan dalolat beradi.
Ijodiy merosini o‘rganish borasida Moskvada mutafakkirning she’riyat
nazariyasiga bag‘ishlangan risolasi nashrdan chiqqan.[10] U kirish qismi, ikki bob
va xulosadan iborat bo‘lib, unda har xil she’riy tushuncha va iboralar talqin
qilinadi, nazmning turlari va janrlari haqida so‘z ketadi. Boshqa bir ilmiy
tadqiqotda mutafakkirning “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya” asarlaridan
parchalar tarjima qilingan.[11]
Voiz Koshifiyning SHarqda keng tarqalgan risolalaridan biri “Anvori
Suhayliy” asari juda mashhur bo‘lib, Eron, Hindiston va boshqa mamlakatlarda
chop etilgan. U 1979 yili Tojikistonda nashrdan chiqadi.[12] Kitobning kirish
qismida aytilishicha, Voiz Koshifiy Abdulmaali Nasrulloning “Kalila va Dimna”
asarini qayta ishlab chiqqan, unga ko‘p hikoyalar, maqol va matallar, arab tilida
yozilgan she’rlar o‘rniga o‘z zamonasida yashagan shoirlarning she’rlaridan
kiritgan. Ushbu kitob o‘rta maktabning yuqori sinf o‘quvchilariga
mo‘ljallanganligi uchun undagi ijtimoiy masalalarga bag‘ishlangan joylari
qisqartirilib, olimning axloqqa oid fikrlari saqlab qolingan. Ushbu asarning yoshlar
tarbiyasida muhim qo‘llanma vazifasini o‘tashi ta’kidlangan.
Bulardan tashqari, tojik olimi M.Ahmadov[13], afg‘on olimi M.Behruz[14]
va H.Alimqulov o‘z tadqiqotlarida “Anvori Suhayliy”, “Axloqi Muhsiniy”,
“Risolai Hotamiya”, “Sahifai shohiy” va “Mahzan ul-insho” asarlariga to‘xtalib
o‘tadilar va ularning mazmunini har tomonlama o‘rganib, mohiyatini ochib
berishga intiladilar. O.R.Usmonova birinchi marta Voiz Koshifiyning “Axloqi
Muhsiniy”asarini maxsus o‘rganadi. Ushbu asarni o‘z maqolalari va ilmiy
tadqiqotlarida filologik nuqtai nazaridan tahlil qiladi.[15] Muallif “Axloqi
Muhsiniy” asarining bir necha nusxalarini bir-biri bilan solishtirib qiyosiy
18](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_17.png?v=1)
![o‘rganadi, uni fors tilidan rus tiliga tarjima qiladi. Eron olimi Abdurahim
Nabuhiyning ta’kidlashicha, oliy o‘quv yurtlarida Davoniyning “Axloqi Jaloliy” va
Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy” asarlari axloq ilmi bo‘yicha asosiy manba bo‘lib
xizmat qilgan. Ayniqsa, Koshifiyning “Anvori Suhayliy” asari Tehronda tahsil
ko‘rayotgan ingliz talabalarida katta qiziqish uyg‘otib kelgan. Hindistonda esa
davlat muassasalariga ishga kiruvchi xizmatchilar uchun qo‘llanma vazifasini
o‘tagan.[16] Bularning hammasi mutafakkirning ilmiy va adabiy merosiga qiziqish
naqadar zo‘r ekanligidan guvohlik beradi. [ 19 ]
Husayn Voiz Koshifiy XV asrda yashab o’tgan mutafakkirlardan biridir.
Uning falsafa, axloq, nafosat, pеdagogika, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix,
astronomiya, kimyo, musiqashunoslik, din tarixi va din qonuniyatlariga oid 200dan
ortiq bеbaho asarlari bizga mеros qolgan. Husayn Voiz Koshifiyning “Lavomе'ul
qamar”, “Lubbi lubobi Masnaviy”, “Maqbubul zuxal”, “Badoе-ul afgor fi sanoеul
ash'or”, “Tafsiri Husayniy”, “Javohirot tafsir”, “Javohirot” va asosan, axloq-
odobga oid qarashlari ifodalangan “Axloqi Muhsiniy”, “Futuvvatnomai sultoniy”,
“Anvori Suhayliy”, “Risolai Hotamiya” kabi asarlari o’z davridayoq butun
Xuroson madrasalarida darslik vazifasini o’tagan edi. Bu asarlar juda ko’p tillarga
tarjima qilingan bo’lib, jahondagi ko’plab mamlakatlarda qiziqish bilan
o’rganilmoqda.
Husayn Voiz Koshifiy o’zining ta'lim-tarbiya va axloq-odobga doir
qarashlari bilan pеdagogika rivojiga ham o’zining murosib hissasini qo’shgan
buyuk allomalardan biridir. U “Axloqi Muhsiniy” asarida bola tarbiyasi
masalalariga alohida to’xtalib, bolalarda insoniy xulq-atvor normalarini tarkib
toptirish, aqliy tarbiyani amalga oshirish, yaramas illatlardan poklash, qobiliyatini
o’stirish, fikr tarbiyasi va unga ijobiy xislatlarni singdirish yo’llari to’g’risida
mufassal bayon etadi. Uning fikricha, bolaga ta'lim-tarbiya bilim bеrish orqali
amalga oshiriladi. Bilim orqali insonni qayta tarbiyalash, aqliy qobiliyatini
o’stirish mumkinligini alohida ta'kidlaydi. U “Imkon boricha bolaga yaxshi
ta'lim-tarbiya bеrishga xarakat qilish lozim, toki u ijobiy xususiyatlarni
19](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_18.png?v=1)
![o’zlashtirsin va yaramas hatti-harakatlardan o’zini muhofaza qilsin”,- dеb
ta'kidlaydi. [ 19 ]
Alloma bolaning fikrlash qobiliyatini o’stirish haqida gapirib, bu masalada
ota-onalar oldida katta ma'suliyatli vazifa mavjud, chunki har bir ota-ona o’z
farzandining tarbiyasiga jiddiy yondashib, unga ijobiy xislatlarni yoshlikdan
boshlab singdirishi kеrakligini aytadi. Chunki bolada ijobiy xislatlar o’z-o’zidan
paydo bo’lmaydi, bunday ijobiy xislatlar bolada tеvarak-atrofidagi kishilarning,
oiladagi muhitning ta'sirida paydo bo’ladi,- dеydi. Shuningdеk, u bu borada
muallimlarga ham alohida talab qo’yadi. Bolaga tarbiya bеradigan muallim dono,
bilimli, shirinso’z, adolali bo’lishi zarur, ular bolaga ta'lim-tarbiya bеrishda lutf
va odob qoidalariga rioya qilishi, jamoatchilik joylarida pandu-nasihat qilmasdan
xilvatda nasihat bеrishning fursati kеlganda unga muloyimlik bilan murojaat
qilishi lozim. Chunki, bizning zamonamizda xushfе'l va muloyim bo’lish
maqsadga muofiqdir,-dеydi u. Husayn Voiz Koshifiyning ta'kidlashicha bola
yolg’on gapirishdan hamisha tilini tiyishi kеrak, chunki yolg’onchilik kishining
dushmanidir. hamma vaqt inson yolg’on gapirishdan, va'daga xilof ish qilishdan
o’zini saqlashi kеrak, chunki bu ikki yuzlamachilik nishonasidir. G’iybat va
Bo’htondan tilni tiyish darkor, bu ish fosiqlar ishidir. Janjaldan, g’iybatdan, gap
tashishdan, o’zini maqtashdan, o’zgalarni yomon duo qilishdan tiyilishi lozim. Har
bir kishida muloyimlik, xushmuomalalik bo’lsa, bunday odamlar fayz, kamol
topqusidir. Kimki badfе'l bo’lsa vayron bo’lishdan boshqa chorasi yo’qdir.
“Xushfе'llik, muloyimlik hamma nе'matlarning yaxshirog’idir”-dеydi Husayn
Voiz Koshifiy.
Voiz Koshifiy ta'lim-tarbiyaviy qarashlarida hunarga alohida e'tibor bеradi.
Jamiyatdagi har bir kishi ma'lum bir hunarning egasi bo’lishini talab etadi, hunar
insonning sahovati xazinasi ekanini aytadi. [ 12 ]
Mutafakkir axloq haqidagi qarashlarida o’zi yashagan muhitdan kеlib
chiqqan holda insonparvarlik, do’stlik, yaxshilik va yomonlik haqida fikr
bildiradi. U “Axloqi Muhsiniy” asarida yaxshilikni kеng ma'noda tushunadi.
Uning aytishicha yaxshi xulq mamlakatning tuzi ya'ni mazmunini bеlgilovchi
20](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_19.png?v=1)
![yomonki olov o’tinni kuydirganidеk, insonni kuydiradi, Hеch narsa topilmasa
o’zini o’zi kuydiradi. Hasadchi o’z hasadi ta'sirida bir kun halokat chuquriga
yiqiladi. Hasad asli aql kaltaligining bеlgisi, dalili, mеvasidir. U insonning yuzini
qaro qilguvchi yomon xislatdir,-dеb ta'kidlaydi. [ 14 ]
Husayn Voiz Koshifiy xasislik, ochko’zlik, baxillik, g’iybatchilik yomon
illat dеb qoralab, “Qur'oni Karim”da kеltirilishicha, g’iybat qiluvchilar-murdor
еguvchi qurtlardur va har kishidaki odamiylik bo’yi bordur, murdor go’shtni
parxеz qilur”-dеydi. Aqlli odam doim g’iybatchidan yiroq yurishi kеrak, chunki
uning so’zini tinglagan ham uning shеrigi bo’lib qolur dеb nasihat qiladi.
Husayn Voiz Koshifiy shuni ta'kidlaydiki, yaxshilik ham, yomonlik ham
tеvarak-atrofdagi odamlar muhitiga bog’liq. Yaxshilikni tarkib toptirish insonning
bilimiga, yomonlikni yo’qotish esa hokimiyatga bog’liqdir.
Ta'lim-tarbiya haqidagi qarashlarida adolat masalasiga alohida e'tibor
qaratadi. U adolatni insoniy fazilat, ziynat dеb biladi. “Adolatning ma'nosi raiyat
haqida barobarlik ko’zlamak bo’lurkim, to raoyo topmagay, adl aybidurkim,
mulkka oroyish bеrur va shu oyidurkim, aning nuri birla qarong’ulik yorur va
Haq subhonahu taolo bandalariga adl sifatiga buyurur”, ya'ni adolatning ma'nosi
shuki, u xalqni tеnglikda ko’rishdan iboratdir, adolat nuri yorug’ida butun
qorong’ulik yoritilib, insonlar niyatlariga еtadilar. U adolat insonning eng yaxshi
xislati, adolatsizlik esa razil odamlarga xos xislat dеb biladi va adolatni inson aql-
qobiliyati bilan bog’laydi. Adolat insonlarning bir-biriga yaxshilik kursatishidir.
Adolatning foydasidan barcha barobar bahra oladi, jamiyatning, davlatning
taraqqiyoti va rivoji ham adolat tufaylidir,-dеydi. Adolatni adolatsizlikka qarshi
qo’yadi, adolatning tarkib topishi mavjud ijtimoiy tuzumga bog’liqligini aytadi.
Agar jamiyatda adolat saqlanmas ekan, kuchlilar ham, kuchsizlaru zaiflar,
sog’lomlaru-bеmorlar ham qirilib kеtadi, modomiki zaiflar yo’q bo’lar ekan,
zo’ovonlar ham saqlanib qolmaydi. Chunki kishilarning hayoti bir-biri bilan
chambarchas bag’langan. Dеmak, kishilarning turmush tarzini adolatsiz tasavvur
qilish qiyin. Xuddi, shuningdеk, adolatsiz jamiyat rivojlanmaydi. Dеmak,
mamlakat rivojlanishi uchun unda adolat boqiy bo’lishi kеrak. Adolat inson nomini
22](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_21.png?v=1)
![mashhur qiladi. Uning fikricha, adolat –insonni baxt-saodatga еtkazadi. Koshifiy
o’z ta'limotida siyosatdan tashqariga chiqmagan holda axloq haqidagi ta'limotida
islom dinida mavjud bo’lgan insoniylikka oid fikrlarga suyanadi. [ 13 ]
Husayn Voiz Koshifiy o’z asarlarida vijdon, or-nomus, baxt tushunchalari
haqida alohida to’xtalmagan bo’lsada, bu tushunchalarga yo’l-yo’lakay o’z
munosabatini bildirib kеtgan. U vijdonlilikni yaxshilik dеb qaraydi va vijdonni
insonni nazorat qiluvchi tuyg’u hisoblaydi.
Koshifiy o’z pеdagogik qarashlarida haqiqatni tan olmaydigan,
qadrlamaydiganlarni mavjud nе'matlarning qadrini bilmaydigan kishilar
hisoblaydi. Bundaylarning hеch qachon baxtlari mukammal, davlatlari poydor
bo’lmaydi., hеch qachon bo’lgan ham emas,-dеydi.
Xulosa qilib aytganda Koshifiy o’z asarlarida axloqning yaxshilik va
yomonlik, adolat, vijdon, or-nomus katеgoriyalai haqida atroflicha fikr yuritadi.
Bu katеgoriyalarning har birining asosiy mеzonlarini o’zi yashagan davr nuqtai-
nazaridan tahlil qilib bеradi.
Uning axloq katеgoriyalaridagi asosiy mеzoni insoniylik, adolatlilik, insoniy
munosabatlar, hatti-harakatlardir. Uning bu kabi fiklari hozirgi davr uchur ham
qimmatlidir.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Husayn Voiz Koshifiy o‘z davri
madaniy hayotining barcha sohalari uchun kerakli va qimmatli bo‘lgan asarlarni
yaratdi va bu ulkan ishi orqali nafaqat o‘z davri ma’naviy xazinasini boyitdi, balki
bugungi kunimizning madaniy hayotini yuksaltirishiga olib keldi.
23](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_22.png?v=1)
![II BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ IJODIYOTIDA AXLOQIY
TARBIYADAGI UZVIYLIK
2.1. Alisher Navoiyning komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlar.
Musulmon Sharqi epik poeziyasi tarixi xamsachilik an’anasi bilan
chambarchas bog‘liq. Dastavval XII asrda vujudga kelgan xamsa janri sakkiz asrga
yaqin vaqt davomida yuzlab javob dostonlarga ega bo‘ldi. Sharq adabiyotida
birinchi bo‘lib “Xamsa” yozgan shaxs buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy
Ganjaviydir. U 1170-1204 yillar oralig‘ida birin-ketin 5 ta doston yaratdi, bu
dostonlar shoir vafotidan so‘ng yaxlit bir to‘plamga birlashtirilib, “Panj ganj”
(“Besh xazina”) deb atala boshlandi va keyinchalik “Xamsa” nomi bilan mashhur
bo‘ldi.
Nizomiy beshligidagi birinchi doston “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”)
deb atalib, 1170-yilda yaratilgan. Nizomiy bu dostonini g‘aznaviylar hukmdori
Bahromshoh (XII asr)ga bag‘ishlaydi. “Maxzan ul-asror” ning vujudga kelishida
XII asr klassigi Hakim Sanoiy “Xadiqat ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar bog‘i”)
dostonining ta’siri bor. Umuman, musulmon Sharqida falsafiy-didaktik
yo‘nalishdagi dostonlarning ibtidosi ham bevosita shu doston bilan bog‘lanadi.
Nizomiy beshligidagi ikkinchi doston “Xusrav va Shirin” deb atalib,
taxminan 1181-yilda yozib tugallangan. Shoir bu dostonini saljuqiy hukmdor
To‘g‘rul II (1174-1194) topshirig‘iga ko‘ra yaratadi. “Layli va Majnun” dostoni
esa 1188-89 -yillarda Shirvonshoh Axsitan II topshirig‘iga ko‘ra yaratiladi. [ 12 ]
Nizomiy beshligidagi to‘rtinchi doston “Haft paykar” (“Etti go‘zal”)
1196- yilda yozib tugallanadi. Doston 4600 baytdan iborat bo‘lib, hukmdor
Alouddin Ko‘rpa Arslon (1174-1207) topshirig‘i bilan yaratilgan. “Haft paykar”
asosiy voqea va unga ilova qilingan 7 ta qoliplovchi hikoyatlardan iborat.
Nizomiy beshligidagi so‘nggi – beshinchi doston “Iskandarnoma” deb atalib,
ikki qism: “Sharafnoma” va “Iqbolnoma”dan iborat. Doston hajmi 10000 baytdan
ortiqroq. Dostonning aniq qaysi yilda yaratilganligi ma’lum emas, adabiyotlarda
uning 1197-yildan keyin yozilganligi haqida ba’zi qaydlar uchraydi.
24](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_23.png?v=1)
![Nizomiy beshligi yaratilgandan keyin oradan bir asr vaqt o‘tib, Xusrav
Dehlaviy (1253–1325) unga javob yozdi va shu bilan xamsanavislik an’anasini
boshlab berdi. U 1299-1301-yillarda “Matla ul-anvor” (“Nurlarning
boshlanmasi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Hasht behisht” (“Sakkiz
jannat”), “Oyinayi Iskandariy” (“Iskandar oynasi”) dostonlarini yaratib, Nizomiy
ishini davom ettirdi va natijada adabiyotda xamsachilik an’anasi paydo bo‘ldi. [ 1 ]
Dehlaviydan keyin bu an’ana butun Sharq dunyosiga tarqaldi va juda ko‘p
xalqlarda Nizomiy dostonlari mavzusi va sujeti asosida asarlar paydo bo‘ldi.
Ozarboyjon olimi G‘.Aliev jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va
manbalarni o‘rganib chiqish asosida Nizomiy beshligiga muayyan tarzda javob
yozgan 300 ga yaqin ijodkorni aniqladi va ular haqidagi ma’lumotlarni
umumlashtirib, “Teмы сюжетыmi Низами в литературах народов Востока”
nomli monografiyasini yaratdi.
Xamsanavislik tarixida XV asr Hirot adabiy muhiti alohida o‘rin egallaydi.
Izlanishlardan ma’lum bo‘ldiki, aynan shu davr va shu muhitning o‘zida 20 ga
yaqin ijodkor xamsanavislikda o‘z kuchlarini sinab ko‘rganlar. Garchi bu
ijodkorlarning barchasi to‘liq “Xamsa” yaratmagan bo‘lsalar-da, lekin beshlikning
u yoki bu dostoniga javob yozish bilan mazkur an’anaga o‘z munosabatlarini
bildirganlar.
Bu davrdagi Nizomiy mavzulariga murojaat qilgan ijodkorlar haqida Alisher
Navoiyning “Majolis un-nafois” (1498), Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat
ush-shuaro” (1486), Humomiddin Xondamirning “Makorim ul-axloq” asarlarida
ma’lumotlar uchraydi.
Ijodkorlar guruhini xamsanavislikka bildirgan munosabatiga ko‘ra shartli
ravishda uch guruhga ajratish mumkin:
1. To‘liq xamsa mualliflari.
2. “Xamsa”ning ba’zi dostonlariga javob yozgan ijodkorlar.
3. Bitta dostonga javob yozgan ijodkorlar.
To‘liq “Xamsa” mualliflari
25](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_24.png?v=1)
![Jamoliy. Temur va Shohruh zamonida yashagan bu ijodkorning tavallud va
vafot etgan yillari haqida aniq ma’lumot yo‘q. Faqat G‘.Aliyev o‘zining “Teмы
сюжеты Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasida uning
beshligi 1402-1417-yillar oralig‘ida yaratilgan degan fikrni bildiradi. Jamoliy
“Xamsa”si quyidagi dostonlardan iborat:
1. “Tuhfat ul-abror” (“Maxzan ul-asror”ga javob)
2. “Mehru Nigor” (“Xusrav va Shirin”ga tatabbu)
3. “Mahzun va Mahbub”. (“Layli va Majnun”ga tatabbu)
4. “Haft avrang” (“Haft paykar”ga tatabbu)
5. Doston nomlanishi aniq emas. Lekin voqealar mazmuni va qo‘llanilgan
vazn Nizomiy “Iskandarnoma”sini eslatgani uchun uni Nizomiy beshligidagi
so‘nggi dostonga javob tarzida yozilgan deb hisoblash mumkin.
Ashraf Marog‘iy
Shohruh zamonida yashaganligi va 1450-yilda vafot etganligi ma’lum.
Uning beshligi 1428-1444-yy. oralig‘ida yaratilgan bo‘lib, quyidagi dostonlardan
iborat:
1. “Minhoj ul-abror” (“Yaxshi kishilarning yo‘li”) 1428-yilda
yaratilgan.Nizomiy dostonidan bir oz farqlanib, 21 maqolatdan iborat va ularning
har bir-biriga ikkitadan hikoyat ilova qilinadi.
2. “Riyoz ul-oshiqin” (“Sevishganlar bog‘i”, 1432). Ba’zi manbalarda
“Xusrav va Shirin” nomi bilan ko‘rsatiladi. [2]
3. “Ishqnoma” (“Layli va Majnun”ga tatabbuh, 1438)
4. “Haft avrang” (“Etti taxt”, 1440)
5. “Zafarnoma” 1444-yilda yaratilgan. Nomlanishdagi o‘zgachalikka
qaramay, voqealar bayoni ham, qo‘llanilgan vazn ham “Iskandarnoma”ni eslatadi.
Mazkur guruhdagi yana ikki ijodkor Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy
“Xamsa”lari haqida mavzu so‘ngida batafsilroq fikr yuritganimiz sababli bu
o‘rinda ularga to‘xtalib o‘tirmaymiz. [ 1 ]
26](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_25.png?v=1)
![2.2. Navoiy va Husain Voiz ijodiyotida axloqiy tarbiyadagi uzviylik
XV asrning ikkinchi yarmida Xurosonda Alisher Navoiy atrofida to’plangan
alloma, shoir va donishmandlar orasida mashhur va qomusiy talant egalaridan biri
Voiz Koshifiydir. Kamoliddan Husayn Voiz Koshifiy tahminan 1440 yillarda
Xuroson viloyatidagi Sabzavor shahrining Bayhaq kentida tug‘ilgan, uning ota-
onasi, bolaligi haqida hozircha hech qanday aniq ma’lumot yo‘q.
Bizningcha, u boshlang’ich ma’lumotni Sabzavorda olgan. U arab, fors,
turkiy tili, matematika, astronomiya, kimyo, musiqa, adabiyot, fiqhdan to‘liq
ma’lumotga ega bo‘lgan. Yoshligidanoq voizlik - so‘z san’ati bilan shug‘ullangan.
Koshifiy Sabzavorda tez orada ko‘zga ko‘ringan voiz - notiq bo‘lib tanilgan.
Keyinchalik Nishopurda 1455-1468 yillarda esa Mashhadda yashab, voizlik qilgan.
1468 yilning oxirlarida Abdurahmon Jomiyning tavsiyasi bilan Husayn Voiz
Koshifiy Xirotga keladi va qolgan umrini asosan Xirotda Temuriylar
rahnamoligida o‘tkazadi.Ma’lumki, XV asrning ikkinchi yarmida Temuriylar,
xususan Husayn Boyqaro davrida Xirot Sharqning madaniyat markazi edi.
Tarixchi olim Sayyid Nafisiyning aytishicha, Koshifiy umrining oxirida
Hindistonga qilgan safari haqida ham deyarli ma’lumot yo‘q. Husayn Voiz
Koshifiyning ikki qizi va bir o‘g‘li bo‘lib, o‘g‘li Fahriddin Ali as-Safiy o‘z
davrining katta shoiri, yozuvchisi va olimi ("Rashohoti ayn al-hayot" asari bilan
mashhur) bo‘lib yetishgan. Ali as-Safiyning islom tarixiga, payg‘ambarlar
hayotiga, adabiyotga, Xo‘ja Ahrorga, axloqda, kimyoga bag‘ishlangan o‘ndan ortiq
ilmiy va badiiy asarlari bor. Husayn Voiz Koshifiy 1505 yilda Xirotda vafot etadi.
[2]
Kamoliddin Husayn - allomaning ism-sharifi, voiz (notiq) - laqabi, Koshifiy
(kashf qilmoq, yaratmoq) - adabiy taxallusidir. Husayn Voiz Koshifiy asarlarini
o‘z davrining ilmiy tili - fors tilida yozgan bo‘lib, undan ko‘pgina ilmiy, badiiy
tarjima asarlari ham meros qolgan. U falsafa, axloq, tilshunoslik,
adabiyotshunoslik, siyosat, tarix, kimyo, astronomiya, matematika, musiqa,
voizlik, she’r san’ati, din tarixi, fiqh, tibbiyot kabi fanlarga oid 200 dan ortiq asar
yozganligi manbalardan ma’lum. Ko¬shifiyning O‘zbekiston Fanlar akademiyasi
27](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_26.png?v=1)
![axloqiy hayot, ma’naviyat masalalariga katta o‘rin ajratadi, siyosat, davlatni
boshqarish, shoh bilan fuqarolar o‘rtasidagi munosabat, jamoani idora etish, yetuk
insonni tarbiyalash muammolari uning ijodida katta o‘rin egallaydi. Ularda
insonparvarlik, xalqparvarlik, yuqori ma’naviyatga ega bo‘lish, madaniy yuksalish
g‘oyalarini ilgari suradi. Uning "Axloqi Muhsiniy", "Risolai Hotamiya", "Anvori
Sixayliy", "Axloqi Karim", "Javohirnoma", "Lubbo ul-ma’naviy fi-intixobi
masna’viy", "Iskandar oynasi", "Tafsiri Husayniy", "Futuvvatnomai Sultoniy" kabi
asarlari shular jumlasidandir. Bu asarlardan Xuroson mamlakatida, Xirotda va
boshqa shaharlardagi madrasalarda talabalar uchun darslik sifatida foydalanilgan.
Mutafakkir bu asarlarida o‘zining hayotdan olgan soboqlari, tajribalari asosida
xalqchillik, insonparvarlik, ijtimoiy hayot, adolat, xalollik, sofdillik, poklik,
to‘g‘rilik, rostguylik haqidagi fikrlarini o‘qimishli, qiziqarli hikoyatlar, rivoyatlar
yordamida bayon etadi. Bu asarlar Koshifiy tili bilan aytganda "Xikmati amaliy"
asosida yozilganligidan bugungi kunda ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga
egadir.
Husayn Voiz Koshifiy insonni dunyodagi eng yuksak olijanob mavjudot deb
biladi. “Odam nomi yaxshilik bilan eslash tufayli boqiydir, Xayotlik ayyomining
hosili yaxshi nom orttirishdir”- deydi. Bu Voiz Koshifiy axloqiy ta’limotining
yetakchi g‘oyasidir. U salbiy axloqiy xislatlarni qoralaydi va ularning inson
hayotida va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini kator hikoyat va rivoyatlar
bilan ko‘rsatadi. [2] Husayn Voiz Koshifiy yaxshilik va yomonlik, adolat, vijdon,
burch tushunchalari haqida ham atroflicha fikr yuritadi. Axloq normasi -
insonlarning xulq, fe’l-atvorlarini tartibga solib turuvchi axloqiy talablardir.
Koshifiy ijobiy xislatlarni kishilarda bo‘lishi shart bo’lgan insoniy fazilat deb
tushunadi va sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobiqqadamlik, saxiylik, sahovat,
rostguylik, shijoat, kamtarlik, hushyorlik, baland himmatlik, diyonatlilik, ahdiga
vafolik, andishalilik, izzat-hurmatni bilish, sir yashira olish kabi fazilatlarni birma-
bir ta’riflab o‘tadi. Ko¬shifiy axloqli inson deganda, ilm-ma’rifatga intiluvchi,
haqiqat va adolatni sevuvchi, adolatsizlikka qarshi kurashuvchi, mard,
harakatchan, olijanob, sahiy, ochiq qalb insonni tushungan. [ 13 ]
29](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_28.png?v=1)
![Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning "Axloqi Muxsiniy" (Husayn
Boyqaroning o‘g‘li - Abdulmuhsin Mirzoga bag’ishlangan) asari eng mashhur va
muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni boshqarish
masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi.
U-“Davlatni odilona boqarishda siyosatdan foydalanish kerakligini alohida
ta’kidlaydi:
Jahonda pok suv ichmakka bo’lmas hech kim qodir. Agar shohlar siyosat
tig’in eliga qilmasa zohir”- deydi.
Siyosat mamlakatni boshqarish uchun zarur, u shaxsiy ish emas, balki
ijtimoiy ishdir. Siyosat adolatli bo‘lsa, mamlakat, jamiyat rivoj topadi, xalqi
farovon yashaydi. Siyosatni odil podshohlar adolat bilan boshqarishlari kerak:
Mamlakat tobqoy siyosatdin nizom,
Gar siyosat bo‘lmasa yetgay xalal,
Topmagay olam ishi aslo tuzut.
Besiyosat hech vaqtu hech mahal.
Yoki:
"... Adl (adolat - R. M.) siyosatsiz mavjud bo‘lmas. Siyosat yo‘q bo‘lsa,
sardorlik zaif. Na uchunkim mulku-millat ziynati, dinu davlati musallahi
siyosatdur", - deb mamlakat taraqqiyotini, adolat qaror topishini ham Koshifiy
siyosatga bog‘laydi.
Demak, Husayn Voiz Koshifiy shoir, yozuvchi, olimgina emas, balki dono
siyosatchi ham bo‘lgan. Uning jamiyat, davlat, tinchlik, ixtiloflarni osoyishtalik
bilan xal etish zarurligi to‘g‘risidagi fikrlari hozir ham o‘z ahamiyatini saqlab
kelmoqda.
Voiz Koshifiy Alisher Navoiyning ma’naviy davrasida bo’lgan XV asr
Xuroson va Movarounnahr madaniyatining rivojiga katta hissa qo‘shgan hamda
o‘z asarlari bilan so‘nggi avlodlarga katta ta’sir ko‘rsatgan mashhur allomalardan
bo‘lib tarixda qoldi. U qomusiy ijodi bilan o‘z davri ma’naviy yuksalishi yo‘lida
faol xizmat qildi va nafaqat Markaziy Osiyo, balki bugun Sharq umuminsoniy,
madaniy boyliklarini kuchaytirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. [ 12 ]
30](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_29.png?v=1)
![4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan
texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini
rejalashtirish texnologiyasi);
5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya,
V.D.Shadrikov texnologiyasi); [ 29 ]
O‘rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda
natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo‘ravonlik pedagogikasidan voz
kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo‘ravonlik aslo mumkin emas, jazolash
insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi. Oliy ta’limda an’anaviy
o‘qitish texnologiyasi o‘zining qator xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy ta’lim
ehtiyojlariga tobora zid bo‘lib bormoqda. Chunki, mazkur o‘qitish texnologiyasida
pedagogikaning talabaga munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim
jarayonida u yagona subyekt sifatida namoyon bo‘ladi, talabalar esa faqatgina
obyekt vazifasini bajaradi. Boshqacha qilib aytganda avtoritar o‘qitish
texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish
majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi.
32](https://docx.uz/documents/e1b65c63-afbf-4e3c-bbb2-b36bae070af3/page_31.png?v=1)
ALISHER NAVOIYNING MAKTAB MADRASALARIGA O’QITUVCHI USTOZ HAQIDA HAMDA KOMIL INSONNI SHAKLLANISHIGA OID QARASHLARI SHAKLLANISHI.docx