Alisher Navoiyning Sabbayi Sayyor dostonida ranglar psixologiyasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	10.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Alisher Navoiyning Sabbayi Sayyor dostonida ranglar psixologiyasi

Купить

Alisher Navoiyning Sabbayi Sayyor dostonida ranglar psixologiyasi 1

MUNDARIJA KIRIS H……………………………………………………………...4 I BOB. Adabiyotda ranglar tasviri ifoda vositasining ekanligi va uni n g tarixiy genezisi … …………………………………….………8 II BOB. A.Navoiy asarlarida qahramon ruhiyati va ranglar tasviridagi ifodaviylik. …………………………............................25 III. BOB. “Sabba’i sayyor” dostonining syujet kompoztsiyasida ranglar mohiyati …………………………………………………..52 XULOSA…………………………………………………………...61 ADABIYOTLAR RO`YXATI…………………………………….64 2

KIRISh Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafak kuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir davr ni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi, millatimizning g‘ururi, sha’nu sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san’atkoridir. Ta’bir joiz bo‘lsa, olam da turkiy va forsiy tilda so‘zlovchi biron-bir inson yo‘qki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sev masa, Navoiyga sadoqat va e’tiqod bilan qaramasa. Agar bu ulug‘ zotni avliyo desak, u avliyolarning avliyosi, mutafakkir desak, mutafakkirlarning mu tafakkiri, shoir desak, shoirlarning sultonidir. I.A.Karimov Mavzuning dolzarbligi : Tarix hukmi shunga guvohki, xalqchil insonparvar va yuksak san’at namunasi bo‘lgan asarlargina davrlar sinovidan o‘tib, yangidan- yangi avlodlarga ma’naviyat va ma’rifat nurlarini

ochib beradi. She’riyatdagi vazn, buning isbotidir. Rassomchilik ya’ni rangtasvir va badiiy adabiyotning uyg‘unlashuvi ham shular jumlasidandir. Tasviriy san’at va adabiyotning o‘zaro sintezi Sharqda avvaldanoq rivojlanganligini kuzatish mumkin. Masalan: “Zumrad va Qimmat” ertagida oq va qizil rangli sandiqlarning berilishi va ushbu ranglar orqali ezgulik va yovuzlik mazmunining ifodalanishi, yoki “Tohir va Zuhra” dostonida Tohirning sandiqda oqib kelishi shular jumlasidandir. Rassom ijodidagi rangtasvirni ko‘r – ko‘rona mushohada eta olsak, adabiyotda berilgan ranglarni mushohada eta olishlik uchun ranglarning “nedan so‘zlamoqchi” ekanligini bilish zarur. Biz yoritmoqchi bo‘lgan mavzu o‘zida ortig‘i bilan tasviriy san’at va adabiyotning oliy uyg‘unlashuvini bera olgan, Alisher Navoiyning

yozmishlari badiiyati, ularning nafosati qarshisida dong qotadi. Shuning uchun adib asarlarning mazmuni, g‘oyaviy jihatlari tadqiqi ne chog‘liq dolzarb bo‘lsa, ularning badiiyatini o‘rganish, mahorat qirralarini ochib berish ham birdek zarur. Navoiy asarlarida qo‘llangan tabiiy vositalar, unsurlar turfa va xilma – xil. Ular ichida shoirning ranglar vositasida fikr berish usuli o‘ziga xos. Adabiyotshunoslikda olimlarimiz u yoki bu asar tadqiqi, shoirlar tahlilida ularda qo‘llangan ranglar, ularning badiiy – estetik vazifasi xususida to‘xtalganlar. Lekin hozirgacha shoir ijodida tasvirdagi ranglar ahamiyati maxsus o‘rganilmagan. Shu bois bitiruv malakaviy ishimizga mazkur mavzuni tanladik. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Adabiyotshunosligimizda Navoiyning lirik va epik asarlari nisbatan k

bevosita qaratilgan tarixiy hamda istiqlol davri adabiyotlaridan ham foydalaniladi. Shu jumladan mavzuga aloqador ilmiy maqolalar, adabiyot darsliklari ham ma’lum joylarda ishga jalb etiladi. Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari: BMIning maqsadi Navoiy ijodida rang tasvirini o‘rganishdan iborat bo‘lib, uni amalga oshirishda quyidagi vazifalarni o‘z oldimizga belgilab oldik: - xalq tushunchasi va badiiy adabiyotda ranglar anglatadigan ma’nolar talqini hamda ularning ifodasini o‘rganish; - Navoiy ijodida oq, qora, yashil kabi ranglar bilan bog‘liq tasvirlar va ularning asarlar mazmuni, g‘oyasi hamda badiiyatiga ta’siri masalalari - ikki san’at mushtarakligining ahamiyati va qiymatini ko‘rsatish; - shoir ijodida ranglarning ifodalaydigan ma’nolarni kuzatish hamda ularning tasnifini

I BOB. Adabiyotda ranglar tasviri ifoda vositasining ekanligi va uni n g tarixiy genezisi Ma’lumki, adabiyotning o‘ziga xos ramzlari, timsollari mavjud. Ular uzoq davrlardan buyon sayqallanib, xiyla mukammal holiga kelgan. Yana shunisi borki, adabiyotning har bir sohasida u xoh jahon adabiyoti bo‘lsin, xoh o‘zbek adabiyoti bironta ramz yo timsol tugul birorta so‘z bekorga qo‘llanilmaydi. Asarlar bir qaraganda oddiyroq tuyuladi, aslida esa har bir so‘zning zaminida butun bir tarix, voqea-hodisalarga munosabat bor. Asarda his-tuyg‘u uyg‘otish jihatidan ranglar ko‘proq tovushlarga o‘xshaydi. Ular tasavvurimizni tabiat sirlari bilan boyitibgina qolmay, turfa his- kechinmalarimizni teran va ta’sirchan ifodalashga ham xizmat qiladi. Ayniqsa, ranglardagi bu xususiyatni ular orqali so‘z san’atida

tuyg‘ularini ifodalashga xizmat qiladi. ranglarni simvol, inson psixologiyasi tarzida tushunish xalq og‘zaki ijodi shakllangan davrlardanoq boshlagan. Har bir rang so‘z kabi o‘qilishi yoki belgi simvol deb talqin qilinishi kerak. Ranglarni o‘qish sub’ektiv, individual bo‘lishi mumkin, ijtimoiy guruhlarga va madaniy, tarixiy sohalarga taaluqli. Bizga shuni o‘zi yetarli va bir nechta xarakterli xususiyatlari mavjud. Ulardan faqatgina o‘zimizga taaluqlilarinigina ochishni lozim topdik. Chunki ularning bari bir kitobdanda oshadi. Qizil – kuch, bosim, yenergiyalar to‘qnashuvini bildiradi, og‘ir mehnat, kurash, urush, fojea, drama, g‘azab, qattiqqo‘llik, qiziquvchanlik. 1. Qizil rang Rossiya tamg‘asi hisoblanadi. shuningdek Haos (yo‘qlik, tartibsizlik) belgisi hamdir. 2. Jodulash harakatida: She

ma’budlari; Hindistonda – Buddalarni, Kanna nasllari; Xristianlarda – Isus Xristasning va avliyolarning yerdagi hayoti simvoli ifodasi. 3. Odamlar bilan o‘zaro muloqot: nafislik va notabiylikka mavjudlikni (ko‘proq erkaklarda) bildiriladi. 4. Jodulash harakatida: eng ko‘p zumradda aks etadi. Akademik A.E.Fersman o‘zining “Ranglar hikoyalari” kitobida shunday yozadi: “Qadimda Greklarning yonuvchi toshi deb ataluvchi zumrad kabi baholangan rangni topish qiyin, zumradning yashil rangi hayot, yoshlik, poklik sifatida chuqur qadrlangan”. 5. Salbiy xususiyati: Shaytoniylik, ijing‘anish, jahl, ko‘rolmaslik, qo‘msash, aqlsizlik, o‘lim daxshati, bu rangning kelib chiqishi, mag‘arlashgan, irigan mavjudodlar qo‘rqinchli mifologik hayvonlar (ilonlar, drakonlar) o‘rmonda yashovchi sirli mavjudod (yashi

1. Sariq rang . Quvnoqlik, bayram, o‘yin, go‘zallik. “Ming bir kecha” ertagidagi sariq asira o‘zining go‘zalligini shunday ta’riflaydi: “Mening rangim olamda sof oltindek qadrlidir va mening fazilatim shunday ko‘pki, o‘oir men haqimda shunday deydi: “Uning ranggi quyosh kabi charaqlaydi. O‘zining chiroyi bilan u dunyodagi eng qimmat dinorga teng”. IX asr arab shoiri sariq libosda kiyingan ayollarni ta’riflab, shunday deydi: –Ko‘p yurak va ko‘zlarni asir qildi, bo‘ysundirdi. 2. Jodulik harakatida esa ushbu rang: boqiylik, turmushdagi baxt, kasallik da’vosi. Qadimda Xitoyda marhumlarni “Sariq kalitlar” deb atashardi, lekin sariq turna mangulik allegariyasi hisoblanadi. Hindistonda esa yangi kelin o‘zining go‘zalligini sariq rangga bo‘yaydi. Buning sababi o‘ziga baxt va jufti bilan birdamlik

2. Jodulik harakatida – oq kiyim, bo‘yoqlar poklanish belgisi, urushda esa omad garovi; 3. Jamiyatdagi o‘rniga ko‘ra - oliyjanoblik, ulug‘lik, buyuklik, to‘kin sochinlik. Hun Fira’vnlarining oq libosi, o‘rta asr va boshqa davrlarda shularni bildirgan. Oq yoqalilar – o‘qimishlilik belgisi; oq kastum shimlar, avtomabillar, ko‘ylaklar, intererlar tabaqalangan sinf belgilarining belgisidir. 4. Ma’bud va ruhlar bilan muloqot vositasi sifatida – hudolarning, farishtalarning, avliyolar, hunlarning jannatdagi kiyimi Yaxud, Braxman, Abshabxlarning aksini ifodalaydi. Tibet buddasining beshlik ramzi; Pravaslav va katolik cherkovlarining, xizmatchilarining kiyimi, xristianlik belgilarining ramzidir. Bugungi kunda bizning davrimizda esa oq rang xudojo‘ylik, yangi falsafiy bilimlar: teasafiya, agniyaga,

Qora rang – tun, o‘lim, pushaymonlik, gunoh, jimjitlik, bo‘shliq belgisi. U inkor etish va achchiqlanishni ifodalaydi. Qora rang doimo oq rangga qarama – qarshi qo‘yiladi. Qloa kiyim kiyish g‘amlik va motamni bildirgan. Odamzod shunday o‘ylab kelgan. Agar ular qora kiyim kiysa, o‘lgan insonning ruhi ularni tanimaydi va ularga hech qanday ziyon yetkazmaydi. Yuz pardasi qora ruhlarni qo‘rqitish va yana bir tirik jonni olib kelmaslik maqsadida kiyilgan. Chap qo‘lga qora tasma taqish motamlikni bildirgan va ritsarlik zamonidan kelib chiqqan. Bunda xonimlar tasmani ritsarning qo‘li unga tegishli bo‘lishi uchun to‘qib qo‘yganlar. Keyinchalik esa tasma vafot etgan turmush o‘rtog‘iga vafodorlikni bildirgan. Olamdagi qora rangli predmetlarning juda ko‘pi sirli buyuklikdan dalolatdir. Qora toshlar,

4. Diniy tomondan ko‘rilishi : Qadimgi Xitoy mifida Yuduning yer osti saltanati haqida gapiriladi ya’ni qora ilonlar, barslar, tulkilar yashashi va bu yerda katta bir qora tog‘ borligi, u yerda ezilgan qora odamlar yashashligi aytiladi. 5. Nafosat rangi sifatida qora rang ayollarga xoslikni bildiradi. Nolenbu Afrika aholisidagi qora tanli ayollar jazman sifatida qadrlanadi, lekin turmush o‘rtoq sifatida emas. Hozirgi zamon ayollari qora liboslarni oqshom libosi sifatida afzal ko‘radilar. 6. Qora rangning aks xususiyati – yoshlik, go‘zallik, orom. Qora rang ayniqsa Sharq musulmonchiligida qadrlanadi. “Ming bir kecha ertagidagi qora asira o‘zining rangini quyidagicha ulug‘laydi: “Qur’ondagi buyuk Allohning keltirilgan so‘zlarini bilmaysanmi?... Tun bilan qasam ichaman tun tushganda nima deyi

Ibrohim Haqqulning “yana qora rang talqini haqida” maqolasida biz qora rangning tasvirini ko‘rishimiz mumkin 1 : Ayrim maqola va fikr-mulohazalar hisobga olinmaganda, she’riyatida rang ramzlari va ma’nolari muammosi hali maxsus tadqiq qilingani YO ‘ Q ;. Ranglar va ularning ramziy ma’no-mo h iyatidan ba h s yuritish oson emas, albatta. Chunki ranglar u yoki bu xal q ning uni q urshab olga n olam, ijtimoiy-madaniy h ayot, urf- odat, marosim, adabiyot va san’atga do i r q adimiy q arashlari bilangina emas, balki kosmogonik, mifologi k , diniy-il oh iy tushuncha va tasavvurlari bilan h am bo g‘ lanib ketgan. Shuningdek, odamlarning dunyo q arashi, yashash sharoitlari, diniy h a yo t y o‘ llari nin g o‘ zgarishi bilan ranglarga munosabat, rangdan k o‘ zlangan ma q sadlari h am o‘ zgarib, ba’za

ifodalanganligini ko‘plab misollar vositasida izohlab bergan 1 . Unnng keltirishicha, A. Ja’far o‘g‘li «Kitobi Dadai Qo‘rqut»dagi qahramonlarniig nomndagi qora sifatlashini jasorat va kuslilik sinonimi, deb ta’kidlagan. Xokoniya izohlari «kara» deb atalishini (Bug‘ro Qara Xoqon deyilgan kabi) Mahmud Qoshg‘ariy sharhlab qoldirgan. Keyingi paytlarda, hatto, «Qoshg‘ar» etnonimining yuzaga kelishi ham qora kalimasiga borib taqalishini anglatadigan izohlar bayon etildi. Qoraqalpoq olimi D. Aytmurotov yozadi: «Qoshg‘ar» toponimini E. M. Murzaev quyidagicha izohlaadi: «Qoshg‘ar — nefrit toshi, nefrit tog‘i ; «kash» — nefrit, «g‘ar» - tosh». Bizningcha, «Qoshg‘ar» toponimining ikkinchi qismi - «g‘ar», «qar» aslida oxirgi «a» tovushi tushib qolgan «qora» so‘zi bo‘lib, qora ma’nosini bildiradi» 2 .

muboraklikdir, negaki yoshl i k - elning «toji torak»i demak», - deb emas, bosh q acha mazmunda tal qi n qilishga u n d a gan eli. Oradan ikki-uch yil o‘ tgach, bizning bu tal q inu t ah lil, fik r u mulo h azalarimizni g o‘ yo y o‘qq a chi q aruvchi ma q ola e’lon qi lindi. Pe dagogika fanlari doktori S. Ochilning bu ma q olasi «Ta h lil, ilm za adolat yo hu d tal q inlarda teranlik b o‘ lsa» deb nomlan g am 1 . Ma q olada ma’ q ullangan, ya’ni tasdi q m a’ nosidagi biror b i r jumla ham topilmaydi - h ammasi i n k o r. Ba’z i m isol lar d a g‘ alat tushib q olgan s o‘ zlar h am kat t a bir ayb darajas i da b ah olangan. Ma y li, bularga izo h berib o‘ tirma y lik-da, muallifga ni h oyatda muxi m va ha l qi luvchp a h amiyatga ega b o‘ lib tuyulgan masalalarga to‘ xtal ay lik. Biz, turkiy

Bu gaplar ertak desa - ertakka, haqiqat desa haqiqatga o‘xshamaydi. Eron olimi Abduljamil Qazviniy 1161-1165 yillar orasida yozgan «Kitobu’n naqz» nomli asarida eronlar qora bayroq sohibidurlar degan fikrlarga javob tariqasida, «Shia hukmdorlari yashil, oq va boshqa rangli bayroq sohibidurlar. Ammo Abbosning shiori va xususiy rangi bo‘lmish qorani ishlatmaslar», -deb ta’kidlagan ekan 1 . Chunki Hazrati Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning oq, yashil, qora rangdagi uch bayroqlari bo‘lib, ularning yashili - Usmon bin Affonga, oq - Sa’d ibn Abbodai Ansoriyga, Makka fathidan keyin - Hazrati Aliga, qorasi esa - Abbosga berilgan. Hijriy 200 yilda Ma’mun Imom Ali Roziyni o‘ziga xalifa etib tayinlagach, Abbos o‘g‘illari qabul qilgan qora rangni butunlay ta’qiqlab, alaviylarning, ya’ni Ali avlo

S. Ochil «ilm», «adolat», «teranlik» degan so‘zlarii sarlavhaga chiqaradi-yu, lekin ming afsuski, o‘zi ilm va teranlikka yaqin ham bora olmaydi. Aks holda, mana bu gaplar bilan qog‘oz qoralashga ehtiyoj bo‘lmasdi: «Endi forsiy manbalarning ba’zilarini ko‘rib chiqaylik. Eron olimi Muhammad Muin «Haft paykar» haqidagi kitobida ranglardan birinchisi sifatida qora rangni ko‘rsatadi (aslida bu ta’kid bizniki - I. X.), Chunki Sharq hamsanavisligida Bahromning birinchi kun kiradigan qasri qora rangda bo‘lib, o‘sha kun shanbaga to‘g‘ri keladi. Shanba qadimgi mifologiyaga ko‘ra, olam tugal yaratilgan kun bo‘lib, u Zuhal sayyorasiga nisbat beriladi (?). Demak, qora bu o‘rinda ham muqaddas va muboraklik ma’nosini bildirmaydi. qolaversa, Muhammad Muinning birinchi bo‘lib qora rangni ko‘rsatishini va Z

yuksakligiga ishorat erur. Shuning uchu n a q li avvalni olimi akmaldan bosh q asi bilmaydi... Zu h al samovotning h osiyatlisi va makonlarning a’losidir» 1 . Endi q utblarni ranglar bilan belgilash masalasiga kelsak. Qor a rang — shimolning, q izil — janubning, yashil — shar q ning, qora — g‘ arbning ramzi degan ma’lumot — o‘ ttizinchi, q irkinchi yillardayok fanda xrestomatik bir ma’lumotga aylangan. Masalaga venger olimi prof. A. Alfuldi, olmon turkiyotchisi I. L. Girtautas ham diqqa tni jalb etishgan. Buni bilmaganligi uchunmi yoki bosh q a sabab tufaylimi, S. Ochil rus etnografi L. P. Potapovning 1977 yilda chi qq an va biz qo‘ lga ham olib k o‘ rmaganimiz kitobini q al q on q ilib: «I. H a qq ulov L. Potapovning ana shu ma’lumotini ( q utb ramzlariga do i r deyilm oq chi - I. H .) t

«Xizr suvi», «Iskandar suvi» ta’birlar i bilan tilga olingan obi h ayot, ya’ni tiriklik suvi mavjud b o‘ lib, unda n ichgan kishi abadiy h ayot saodatiga erishadi. «Diyor i zulmat» sh i molda tasav vur etilganligi, shimol esa bevosita qora rang bilan aloqadorligi bois turkiylar bunda ham o‘z nuqtai nazarlariga sodiq qolganlar. Shunga k o‘ ra ular «shimol bilan vobasta nima b o‘l lsa, " Q ora kalimasi bilan ifoda etganlar. Masalan, O‘g‘ uz dostonida, shimolda o‘ tirgan" Itbaro q nomli q avmning terilari h am q ora edi. Shimoldan esgan shamol ham q ora shamol» edi» 1 . Turklarning eski diniy, inonchlari b o‘ yicha kamlar (din y o‘ lboshchilari) tangri bilan bevosita alo q a o‘ rnatish darajasida ru h oniyati kuchli kishilar b o‘ lishgan. Ilk kam va ulu g‘ yaratuvchining timsoli h iso

uchun yirik mutasavvif olim Ibro h im H a qq iy Bursaviyning mana bu fikrlari bilan tanishmo q kifoya deb o‘ ylaymiz: «Siyo h ( q ora) zilli h a q i q atga i shorat d urki, ul nur ul-anvor olamidur... Agarchi nuri siyo h ( q ora nur) derlarki, mu n ta h iyul a n vor erur. Sh u bo is Rasulullo h fat h i Makka kuni q ora dulband ila h ozir b o‘ ldilar. Chunki Ka’ba zoti a h adiyatga ishoratdur. Z o t esa siyo h dur . Zero, kun h i idrok b o‘ linmas va ul ma q omga vosil b o‘ lgan yana alvoni sifatdan tajarrud etish bilan vosil b o‘ lur, Shu sababdan soli q larning k o‘ pchiligi q ora abo (jundan tu g‘ ilgan q ora tun — janda, xir q a - I. D.) kiyurlar», 1 . Qo ra abo (xir q a) kiyganlar siya h push ham deyilganki, ular tari q atga yangi kirgan soli q lar b o‘ lishgan. Bu y o‘ lda ma’lum bir

tomonidan naql etilgan hikoyat qahramonlari Farruh va Ahiyni ham ana shunday kimsalarga ibrat qilib ko‘rsatgan bo‘lsa. Shayx Najmiddin Kubro 7 xil rang xislatini 7 tushunchaga moslab talqin etgan: 1) Oq – islomni; 2) Sariq – iymonni; 3) Zangori – ehsonni; 4) Yashil – ishonchni (itmino) 5) Ko‘k – to‘liq ishonchni (iqon) 6) Qizil –irfonni 7) Qora – hayajon, hayratni anglatgan 1 Ba’zi tariqatlarda nafsdagi poklanish va o‘zgarishlar rang vositasida aniqlangan. Bu ranglar: moviy, sariq, qizil, qora, yashil, oq va rangsizlik. Qora rang – nafsi mutmanni (tingan, yaxshilikka bosh etgan nafs)ning rangi bo‘lib, u Ollohning izni va ruhning nuri ila nurlangan, yomon narsalarni tark aylab, go‘zal tobe nafsdir. Uning sifatlari: Ibodat, Riyozat, Qillati taom (kam ovqatlanish), Tavakkul, Tafakkur va A’mol

– Oltinchi – juma kuni Odam Moni yaratdi – Yettinchi – shanba kuni hech narsa yaratmadi 1 . Aslini, oddiygina Zohiriy holatda “Sab’ai Sayyor” asarini o‘qish vaqtida uning go‘yoki masal ichida masal shaklida, qiziqarli hikoyalarga, rango–ranglikka boy bo‘lgan ertak sifatida talqin etiladi. Ammo, uning ichki botiniy olamiga kirar ekanmiz asarning naqadar ma’nolarga g‘ich–g‘ich to‘la ekanligi guvohi bo‘lamiz. II BOB. Alisher Navoiy asarlarida qahramon ruhiyati va ranglar tasviridagi ifodaviylik Alisher Navoiy «Xamsa»sining to'rtinchi dostoni «Sa b ' ayi sayyor » deb atalib , 1484- yili yozib tugallangan . Asarning bosh qahramoni Bahrom bo ' lib , tarixiy shaxs sifatida Eronning sosoniy hukmdori Varaxran V (420 - 438- yillarda podsholik qilgan ) bilan bog ' liq . Bu hukmdor qul

Nizomiy asaridan 200 yil o ' tgach Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida « Hasht behisht » dostonini yaratib , 7 hikoyatni hind eposidan oladi . Turkiy tilda birinchi bo ' lib bu mavzuni Alisher Navoiy qalam - ga oladi va o ' z dostonini « Sab ' ayi sayyor » deb ataydi . « Sab ' ayi sayyor » dostoni 38 bob , 5009 baytdan iborat , shundan 11 bobni muqaddima tashkil qiladi . Doston muqaddimasi an ' anaviy hamd bilan boshlanadi . Na voiy Allohni olamning yaratuvchisi sifatida madh etar ekan , dos - tonning mazmuni taqozosi bilan birinchi bobdayoq yetti raqamiga alohida e ' tibor qaratib , iltizom ( bir so ' zni biror parchaning barcha misra yoki baytlarida qo ' llab shu so ' zning muhimligini ta ' kidlash ) badiiy san ' ati vositasida falakning yet

tergan-dek misralar tizish mumkin, nasr esa sochib yuborilgan javohir- dekgo'zallikdan mahrum deb yozadi. Shuningdek , nazm shakllari orasida masnaviyga alohida to ' xtalib , uni « vase ' maydon » ( keng maydon ) deb ataydi : Masnaviykim , burun dedim oni , So ' zda keldi vase ' maydoni . 1 Navoiy bu ikki xamsanavisni shatranj o'yinidagi oq ot-u (Ni zomiy) qora filga (Dehlaviy), o'zini oddiy piyodaga nisbat beradi. Dostonning 7-bobi «hazrat shayxulislom mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy» madhiga bag'ishlangan bo'lib, Jomiyning bu sohalarda yaratgan asarlari devonlari va dostonlarining nomlarini keltiradi. 8-bob salaflarning nuqsonlari haqida bo'lib, shoir bob sar-lavhasida ustozlar asarlariga mulohaza bildirayotgani uchun uzr so'raydi. Navoiy bu

Y ana biri bukim anda ba ' zi ish , Zohiran nomunosabat tushmish : Buyla tuhmatki, aysh uchun Bahrom Yasadi yetti qasr surgali kot . Yetti iqlim shohidin yeti qiz, Har biri lutf-u husni g'oyatsiz... Uyqu komin olurg'a mastona, Sho'xlarg'a buyurdi afsona... Anga xud g'aflat o'ldi da'b-u sifat, Uyqusig'a fasona ne hojat? Bahromning ayshi uchun yettita qasr qurilishi, yetti malikaning o'zi mastlikdan g'aflat holatiga yetgan shohni uxlatish uchun afsonalar aytishlari asossiz deydi Navoiy. Buning ustiga, agar afsona aytish zarur bo'lsa, ulardan boshqa qissaxon yo'qmidi degan savolni ham qo'yadi. Salaflarning uchinchi kamchiliklari dardsiz va nodon kishining sarguzashtlarini ko'rsatishni maqsad qilib olganliklarida edi: Bo ' yla nod

10- bob Bilqisi Soniy - Xadichabegim madhiga bag ' ishlangan bo ' lib , Navoiy talmeh san ' ati vositasida Xadichabegimni payg ' am - barlar ayollari Sorayi Uzmo ( Ibrohim payg ' ambarning rafiqalari ) va Xadichayi Kubro ( Muhammad ( s . a . v .) ning ayollari ) ga o ' xsha - tadi . 11- bob Bahrom tarixi haqidadir . Navoiy Bahromni sosoniylar hukmdori Yazdijurdning o ' g ' li bo ' lsa - da , otasidan farqli ravishda , ezgu ishlar bilan shug ' ullandi , otasi nimani buzgan bo ' lsa , u bar - chasini qaytadan tuzdi deydi : Har ne ul buzdi , bu borin tuzdi , Bu borin tuzdi , harne ul buzdi . Navoiy salaflar bo ' yicha shoh Bahrom tarixini qisqacha bayon etib , endi men aytadigan qissa avvalgilaridan farq qiladi deydi va Allohga shukrona keltirib

bosh - laydi . Yetti rangdagi yetti qasr bitgach , yetti iqlim shohining yetti qizi Bahrom bilan nikohlanadi . Yetti qasrning har biri yetti sayyo - radan birining rangiga mos bo ' lib , haftaning shu sayyora homiy hisoblangan kuniga xos edi . Yetti qasr tasvirini o ' qir ekanmiz , Na voiy har bir qasrdagi shoh , malika va musofir hamda jihozlar tas virini berishda ranglarning turfa xil nomlanishlaridan ustalik bilan foydalanganiga guvoh bo ' lamiz . Shanba kuni uchun shu kunning homiysi Zuhal (Saturn) sayyorasining rangiga mos qora qasr - mushkfom qasrda shoh Bahrom hindistonlik sayyohning FarruxvaAxiy haqidagi hikoyati-ni tinglaydi. Unga ko'ra, Hind mamlakati podshosi Jasratxonning aql-u husnda tengsiz o'g'li shahzoda Farrux tushida bir parivash-ni ko'rib sevi

yo‘llar ko‘kdagi yulduzlarning sonidan ham ko‘p edi. Endi o‘sha yo‘llardan faqat faqr qoldi. Zotan, yo‘llarning eng to‘g‘risi ham shudir” 1 Farruh va Ahiy faqr yo‘lidan chekinmaganliklari, faqrning “shom rang libos”i talablariga to‘la rioya qila olganliklari uchun ham maqsad manziliga yetishganlar. Ular himmat, muruvvat va futuvvatda go‘yo bir-birlari bilan musobaqaga kirishganday ko‘rinsalar-da, oliy matlabga erishish hollari bitta – faqr. Navoiy buni butun hikoyat davomida goh ochiq, goh ramz va ishoratlar orqali ta’kidlab boradi. Hikoyatda, xususan, “Qora libos” (“Qora palos” ham deyilgan) alohida ma’no qimmatiga ega. Hind hukmdori Jasoratxonning o‘g‘li Farrux “Lutfi ila xulqi haddi g‘oyatsiz, fahmu idroki xud nihoyatsiz, “ilmu kamol aro mohir” 2 shahzoda edi. Shunga qaramay, u qari ota

xotinini taloq qilib, unga nikohlab beradi. Biroq o‘zga diyorga ularni kuzatayotganda, yodgorlik uchun Farruxdan o‘sha “qora libos”ni tilab oladi: Yodgor istadi palosin aning, Tilab oldi qora libosin aning. Albatta, shahzoda ma’shuqasi Axiyning jufti haloli ekanligini bilmasdi. Aks holda, Axiyning qilgan ishiga aslo ko‘nmas, go‘zal bir ayolning ko‘z yosh to‘kib, g‘am-g‘ussaga botishiga ham imkon bermasdi. Farrux do‘stining xotinidan bor haqiqatni eshitishi bilan: Sen ham emdi shukufta dil bo‘lg‘il, Manga iki jahon singil bo‘lg‘il. deya uni singil o‘rnida qabul aylaydi. Yoridan judo bo‘lgach, og‘ir iztirob va ruhiy qiynoqlarni ko‘nglidan kechirgan Axiy tuhmatga ham giriftor etiladi: Ki: “Axiy mamlakat qilurg‘a xarob, Yana bir shohga yasab asbob, Shohning shahridin uzotibdur, O‘zni dushmanla

Ana shunda hind hukmdori, ya’ni Farrux bir paytlar yodgorlikka berilgan qora libosni taniydi: O‘z libosini oshno ko‘rdi, Notavone palos aro ko‘rdi. Ahiy hushiga kelgach, ikki do‘sti sodiq zor-zor yig‘lab, quchishib, hol so‘rashdilar. Shoh qasriga olib borilgan Axiyga ko‘p hurmat-ehtirom ko‘rsatiladi. Uzoq muddat o‘tmay tantanali marosim o‘tkazilib, Axiyga yori qayta nikohlab beriladi. Mahbubasidan Shohning iffatu muruvvatini, Pokravlig‘ fanida quvvatini. eshitgan Axiy necha kun behushu behol yuradi. Nihoyat, xotirjam va baxtiyor hayot boshlanadi. Axiy “zarboft xil’at” kiyib, shoh yonidan o‘rin egallaydi, ammo xayr-xosiyatli o‘sha qora libosni kiyishni ham kanda qilmaydi: Uyga kirgach qaro palosi edi, Ki safarda aning libosi edi Tengri shukridakim, tili edi lol, Toat aylar edi kiyib qaro sh

Ali bin Usmon Jullobiy Hujviriyning ta’kidlashicha, xirqaning beli – sabrni, ikki yoni – xavf va rajoni, ikki oldi – qabz va bastni, belbog‘i – nafsga qarshi kurashni, yoqasi – yaqinni (shubhasiz ilmni), astari – ixlosni tamsil etgan. U yana yozadi: “Hirqa safvat (porloqlik), faqr va tariqat maqomlarining barini o‘zida mujassamlashtirgan bir libosdir. Bu libosdan kechish va uzoqlashish hamma narsadan uzoqlashish demakdir” 1 . Zero xirqa kiyish Ollohni tanish shartlaridan hisoblanganki, qora xirqa yopingan so‘fiy o‘z qalbi va vujudini to‘la – to‘kis Ollohda tasavvur etmog‘i lozim bo‘lgan 2 . Bunday taxayyul va yaqinlik inson ahloqini nechog‘lik poklasa, ko‘ngli va ruhini o‘shancha go‘zallashtiradi. Nafsi ammora mag‘lub etilgan muhitda berahmlik, nodonlik, riyokorlik, kibr, qahr kabi yuzlab

ramziga asoslanib, tasavvufiy hayot imtiyoz va imkoniyatlari, tasavvufiy axloq kuch-quvvatiga ko‘pchilikning nigohini qaratgandir. Chunki tasavvuf, ayniqsa, faqr tariqi – ishq va ma’rifat, tafakkur va xoksorlik ila insonni shu dunyoda jannatga vosil etuvchi munavvar bir yo‘l erur. Bu jannat esa oshiq, orif va faqirning ko‘ngul olamidir. Qora qasrda shanba kunida aynan hindiy sayyohning hikoya so‘zlashining sababi, qora rang hindlarda g‘ambodolik ramzi ekanligidir. Bahromning tushkun holatini ifodalashda qora rangdan foydalaniladi. Hikoyada zohiriy ma’noda Bahromning tushkunligi ifodalansada botiniy ma’noda u o‘zgacha tarzda akslanadi. Farrux bir kecha ibodat paytida, sajdada uyqu kelib, tush ko‘radi. Tushida ustiga qora mato yopilgan bir mahmil – qajala ham bo‘lib, bir lahzalik shamol pard

Bilamizki, Qora rang so‘zimiz boshida ta’kidlaganimizdek, musulmon xalqi uchun muqaddas rangdir. Qadimda ka’ba o‘rniga Quddus ziyorat etilgan. Ko‘rinib turibdiki botiniy ma’noda qora rang ostida Olloh vasqi, Olloh uyi – Qudsga ishora ham qora rang bilan berilmoqda. Yakshanba kuni uning homiysi Quyosh sayyorasining rangiga mos sariq qasrda Shoh Bahrom rumlik sayyohning Zayd Zahhob haqidagi hikoyatini 34

tinglaydi. Unga ko'ra, juda o'tkir bilim egasi bo'lgan Zayd Zahhob ismli zargar Rum mamlakati podshosi-ning eng yaqin do'sti edi. U shohning ishonchini qozongan bo ' lib , hukmdor u bilan har bir ishda maslahatlashar edi . Bir kuni Zayd Zahhob shohga oltin taxtyasab berishni taklif qiladi . Shoh ko ' nadi va xazinadan ikki ming botmon oltinni zargarga olib beradi . Zayd Zahhob sirti oltin bilan qoplangan , lekin ichki tomoni kumush bilan to ' ldirilgan taxt yasaydi . Qolgan oltinlarni esa o ' zlashtirib yubora - di . Shoh bundan bexabar bu hashamatli taxtga chiqib qoyil qola di . Zayd Zahhobning dushmanlari shohga uning firibini ma ' lum qiladilar . Shoh Zayd Zahhobni zindonga tashlaydi . Zayd zindon - dan qochib , Qustantaniyaga borib butxonada rohiblik

Shu bilan birga Zayd orqali “sohta pir”lar va “sohta muridlar” ustidan kuladi. Ya’ni Farangdagi butxonaning oltin butlariga ishqiboz bo‘lib, oltin dardida yongan Z ayd ularga o‘zicha ixlos qo‘yib, tinmay ibodat qila boshlaydi. Uning bu xil makkorligi butxona ahlini shaydo qildi, barchalari murid bo‘lishistagini bildirib, uning amri bilan ibodat qila boshlaydilar: 36

Kecha-kunduz ibodat aylar edi, Har olam oni ziyorat aylar edi. Ko‘rguzub har sanamga bir ixlos, Ki samad sajdasiga bandai xos. Makru reu ancha ayladi paydo, Ki ul yel bo‘ldilar anga shaydo. 1 Bu bilan Navoiy ko‘ringan har qanday tilla rang ham oltin bo‘lavermasligini zo‘r mahorat bilan ifodalaydi. Nafs martabalaridan sariq – nafsi ammoraning rangi bo‘lib, hayvoniy va shaxvoniy orzular asiri bo‘lgan solikning nafsi ifodasidir. Dushanba kuni shu kun homiysi Oy sayyorasining rangiga mos yashil qasrda Shoh Bahrom misrlik sayyohdan Sa'd haqida gi hikoyatni tinglaydi. Unga ko'ra, misrlik boy xojaning kamolga yetgan o'g'li Sa'd otasi kabi musofirlarni mehmon qilishni xush ko'rar edi. Bir kuni uning dargohiga shahrisabzlik ikki sayyoh kelib o'z yurtlaridagi g'aroyib

sarguzashtlari Navoiyning « Farhod va Shirin » dostonidagi Farhod bilan bog ' liq voqealarni yodga soladi . Dushanba kuni Oy sayyorasining rangiga mos yashil rangdagi qasrda Sa’d haqidagi afsonani ko‘zdan kechirar ekanmiz, yashil rangning Shahrisabz o‘lkasining simvoli sifatida ko‘ramiz. 30-40-yillarda xrestomatik bir ma’lumotga, 38

aylanib ulgurgan ma’lumotga tayanilsa, yashil-sharq qutbining rangidir. Ilohiy tomondan ko‘rilsa, Olloh Qur’onning 55-surasida yaxshi amalli bandalariga yashil bog‘, bog‘ning ichida yashillikka burkangan yashil suyanchig‘larga va’da beradi. Shuningdek, Alisher Navoiyning o‘zi ham hikoya so‘rog‘iga ushbu rangga shunday ta’rif beradi: Sho‘x kim bo‘ldi sarudek chalak, Sabzai xatti aylar elni halak. Xizr bu rangdin nishon topti, Tong yo‘q ar umri jovidon topdi. Ya’ni: Yashil rang-bahor rangi, sabzayu o‘tloqlar rangidir. Xizrning abadiy hayotga erishganligi sababi ham uning shu rangdan nishon topgani bo‘lsa, ne ajab! -Yashil rang – Nafsi lavvama. Bunda solik ruhi yomonlikdan yaxshilikka qaytish orzusi tug‘iladi, gunohlari uchun o‘zini qoralaydi. Homiysi Mirrix (Mars) bo'lgan seshanba kunida

uchun eng aziz bo ' lgan nimaiki bo ' lsa hammasini ikkilanmay hadya qilib yuboradi : sevimli , kuy va qo ' shiqda mohir kanizagini , mayijuga - maydigan jomini , Gulgun laqabli otini . Bundan ta ' sirlangan shoh Mas ' udni Tarozga hokim qilib tayinlash to ' g ' risida farmon beradi . Taroz hokimi Jaypur esa bundan bezovta bo ' lib , Ballu degan qat - tol vaziri bilan maslahatlashib Mas ' udni yo ' q qilish rejasini tuzadi . Unga ko ' ra , Jaypur Mas ' ud bilan do ' st tutinadi , bir kuni Mas ' udni mast qilib bir chohga tashlatadi . So ' ng qayg ' urgan bo ' lib yig ' laydi , boshqalarni ham ishontiradi va Mas ' ud uchun motam ham ochti - radi . Ballu esa Mas ' udni azoblay boshlaydi . Jaypurning bir go '

Ushbu kuni shoh Yo‘na va uning do‘sti Ma’sud hikoyasini tinglar ekan, hikoya davomida Ma’sud shoh Yo‘naga bir jom sovg‘a qiladi (qizil bodaga to‘la qizil jom) va uning hosiyatini tushuntiradi. Ushbu jom bir to‘lgandan so‘ng hech qachon maydon bo‘shamasligini, aytib o‘tadi: Bu esa o‘z-o‘zidan ilohiy ishqqa ishoratdir. Bundan tashqari qizil rangning qonga, jang-u jadalga ishoraligini biz doston so‘nggida Bahrom o‘z Diloromini topib, murodiga yetgach, tinimsiz ayshga 41

berilib, ov qilib dunyoni larzaga keltirarli darajada ovning orqasidan hamma joyni hayvonlar qoni bilan bejab, uning oqibatida eski botqoqlikning ko‘zi ochilib, ularni mulohimlari bilan birga botqoqlik o‘z olamiga tortish paytida ko‘rar ekanmiz qizil rangning faqatgina ilohiy ishq emas balki qirg‘in, o‘lim, Hudo tomonidan berilgan jazo ranggi sifatida ko‘rishimiz mumkin. Bu bilan biz Navoiyning oshiqlik va shodlik bir – biriga muvofiq emas, shoh ishqida sobit turolmadi, ishq shartlarini ado etmadi, natijada gunohlar qilib, Alloh tajalliysi bo‘lgan tabiatga zarar yetkazgani uchun jazolandi degan fikrini ko‘ramiz. Chorshanba kuni uning homiysi Utorud (Merkuriy) rangiga mos moviy qasrda Bahrom navbatdagi jahongashtadan Mehr va Suhayl haqidagi hikoyani tinglaydi. Unga ko'ra, Adan degan joy

Mazkur hikoya poyon topgach, shoh Bahrom roviyni munosib taqdirlab, uyquga ketadi. Chorshanba kuni havo rang (nilufar rangli) qasrda hikoya tinglanar ekan, biz uni 2 xil talqin etishimiz mumkin. Birinchi jihati Olloh taolo ushbu kuni Rabg‘uziyning keltirishicha: “Suvni yaratdi, yellarni, bulutlarni chiqardi, daraxtlar, o‘t-o‘lanlarni yaratdi, ularga urug‘ boylab ko‘payish xususiyatini ato etdi, 43

hammaga rizq-ro‘z ulashdi. 1 ” Ko‘rinib turibdiki olamdagi moviy, ko‘klikka burkangan mo‘’jizalar ushbu kuni bunyod bo‘ldi. Ikkinchi jihatdan havo rang – nafsi Roziya ya’ni nafs sifatlari yo‘qolib, “Holo”ga iste’dod qarorida boshlaydi. Ollohdan kelgan har narsaga to‘la to‘kis rozi bo‘linadi. Ushbu kuni Mehr va Suhayl hikoyasi tinglanar ekan, hikoyadagi aksariyat hodisalar dengizda ro‘y beradi. Shuningdek bundan tashqari hikoyani o‘qish davomida ushbu rangning motam belgisini ifodalashiga ham guvoh bo‘lamiz: Topibon ashki nilufarda marmar, Yo‘q, ajab bahr ichinda nilufar. Ko‘ngli gar nilufarg‘a ro‘qib edi, Mehr ila nilufar munosib edi. Nilufar sari ko‘p qilib ohang, Kiymakin ham qilib loli ul rang. 2 ya’ni jobir qo‘liga tushgach, aza tutib nilufar rangli – ko‘k kiyim kiyganligi berilyapti.

qilib , tasbeh o ' girib o ' tirsa , Mudbir Xudoga shirk keltirib valdiray boshlaydi . Shunda to ' fon kelib ularning kemasini g ' arq qiladi . Bu ikkisi taqdir taqozosi bilan qutulib qirg ' oqqa chiqib , o ' rmonga duch keladilar . Shu yer - dagi bir daraxt kovagida buloq bo ' lib , u yerda buning suvini ich - gan odam mutlaqo ochiqmasligi , suvsamasligi va yolg ' on gapirsa yorilib o ' lishi yozilgan bo ' ladi . Muqbil va Mudbir bu suvdan to ' yib ichib olganlari uchun yozuvni o ' qisalar , buloq suvida boshi bilan sho ' ng ' ib cho ' milgan odam g ' aroyib voqealarni ko ' rishi aytilgan ekan . Faqat rostgo ' y odam cho ' milishi mumkin , yolg ' onchi esa kuyar ekan . Natijada suvga Mudbir tusholmaydi , Muqbi

Payshanba kungi sandal rang (jigarrang) bo‘lgan ushbu kunda barcha qasrning qismlari ushbu rangdan tashkil topadi. Ushbu kuni “Qissasi Rabg‘uziyda” keltirilishicha Hudo jannat va do‘zaxni, rahmat va azob farishtalarini hamda hurlarni yaratdi. Ushbu rangli qasrda Muqbil va Mudbir hikoyalari tinglanar ekan, ularning ikki xil dunyosi beriladi. Hikoyada tinmay noshukrlik qilib noliyotgan Mudbirga, Muqbilning nasihatlari kor qilmay, natijada Mudbir o‘z boshini o‘zi yeydi. “Qur’on” ning87-a’lo surasida shunday deyiladi: “1 (Ey Muhammad), eng oliy zot bo‘lmish Parvardigoringgizning nomini poklang! 2. U (barcha narsani) yaratib, raso qilib qo‘ygan zotdir. 3. U (har bir narsa uchun munosib yo‘lni) 46

belgilab, (U narsani o‘sha yo‘lga) hidoyat qilib qo‘ygan zotdir. 4-5. U o‘t-o‘lanni undirib chiqarib, so‘ng uni qoramtir (jigarrang) xas - xashak” qilib qo‘ygan zotdir. Ushbu kungi hikoya ham boshdan oyoq, oxirgi qismigacha sanda rangni ifodalaydi. Ushbu rangning mohiyati esa qo‘rquv va hayajondir. Kimda kim, haddini bilmasa, noshukrlik qilsa, albatta do‘zaxiy bo‘lishi, Hudo tomonidan jazolanishi muqarrarligi shoh Bahromga ogohlantirish tarzida shu rangli hikoya orqali uqtiriladi va keyingi kunda shoh baxtini topadi, lekin asar so‘nggida bunday nasihatlar yodidan ko‘tarilganligi tufayli uning o‘zi ham, Hudo tomonidan jazolanadi. Juma uchun uning homiysi Zuhra (Venera) rangiga mos oq qasr barpo qilingan edi. Nihoyat, muborak juma (odina) kuni Bahrom oppoq - kofuriy kiyimda oq qasr ichida fi

Bahrom bo'lib o'tgan voqealardan va tinglagan hikoyatlaridan xulosa chiqarmaydi: oshiqlik va shohlikni bir qiyofada olib bor-moqchi bo'ladi, aslida, chin oshiqlik toj-u taxt va boylik bilan mu-vofiq kelmaydi: Ishq ila shohlig ' muvofiq emas , Ishq lofida shoh sodiq emas . Shu bilan birga, Shoh Bahromning halokatini, tasavvuf ta'limo-tiga ko'ra, yana shunday izohlash mumkin: butun johzotlar, tabiat, hayvonotva nabotot olami Allohning zuhuridir. Ularning barchasini Alloh yaratgan ekan , ularga zarar yetkazish Yaratgan irodasiga qarshi borish bilan tengdir . Shu ma ' noda shoh Bahromning tabiat - ga yetkazgan jabr - zulmi uning halokatiga olib keldi . Shoir Bahrom timsoli munosabati bilan o ' z davridagi ba ' zi dolzarb masalalarga ham ishora qilib o '

« Sab ' ayi sayyor » da Navoiy dahosining qudrati shoirning o ' z tilidan aytilgan o ' rinlarda ham namoyon bo ' ladi . Jumladan , dos - ton yakuniga yaqinlashganda shoir asarning yozilish muddatiga to ' xtalib deydi : Manga ayyomi garchi yod ermas , Lek to'rt oydin ziyod ermas. Bo ' lsam o ' zga umurdin emin , Bor edi to ' rt hafta ham mumkin .. 49

Nihoyat, Juma kuni Oq qasrda Bahrom o‘z Diloromi daragini eshitadi. Ushbu rang hamma vaqt yuqorida ta’kidlaganimizdek ko‘p belgililikni ifoda etsada, uning bosh maqsadi yorug‘likdir. Najmiddin Kubroning ta’rificha ushbu rang islomni ifodalaydi. Navoiy asarida ushbu rang ikki xil holatni bildirgan. Biri poklik ma’nosida ikkinchisi motam libosi sifatida: Yuzi sajjoda uzra matlai nur, Mushkining charx aylabon kofur 1 . ya’ni yuzi joynamoz ustida nur sochuvchi, salak mushkini kofurga aylantirgan, qora sochi oqargan. yoki: Mohi kofurgun qabo payvast, Bo‘lub ul hujrada hudoyparast. Bari kiygan hariri subh nishon, Ko‘zi tang otqucha sitorafishon 2 . ya’ni: U go‘zal oq kiyimga o‘ralib, o‘sha hujrada ibodat qilardi. Barcha kiygan kiyimi tongdan nishona beradi, ko‘zi esa, tong otguncha yulduz sochad

III BOB. “Sabba’i sayyor” dostonining syujet kompoztsiyasida ranglar mohiyati Ranglarning adabiyotda tutgan o‘rni to‘g‘risida talaygina maqolalarni ham uchratishimiz mumkin: O‘zbek tili va adabiyoti. 2006, 1-son Sirdaryoxon O‘tanovaning “Poetik tasvirda libos va rang uyg‘unligi ” mavzusidagi maqolasisi buning isbotidir. Poetik tasvirda libos va rang uyg‘unligi Badiiy adabiyotda, jumladan, she’riyatda rang bilan bevosita aloqador haqiqatlar tasviri muhim o‘rin tutadi. Bu tasodifiy hodisa emas albatta. Chunki Odam Ato tug‘ilib, ko‘z ochgan dunyo rangli dunyodir. Shuning uchun rang insonga alohida taassurot bag‘ishlaydi. Zero, Qur’oni karimning ham bir necha oyatlarida dunyoning barcha yaratiqlari turli-tuman ranglarda yaratilganligi aytiladi. Masalan,bu o‘rinda: “...ranlarni turli bo‘lgan me

Xotinlar eri bilan suhbat istaganda qizil ipakli kiyadi, yalinish va xushomadgo‘ylik vaqtida yashil kiyim kiyadi. Xotinlar haqidagi bu maqol maqsadga erishish, yoqimli muomalada bo‘lishni eslatish maqsadida ishlatiladi” 1 . Xullas, shu va shu singari yana bir qator sabablarga ko‘ra rang bir mavqega erishgan. Aslida ham go‘zallikni anglash, bu, ayni vaqtda, rang sirlaridan voqif bo‘lmoqdir. Badiiy ijodda nimani tasvirlash emas, qanday tasvirlash muhimdirki, bunda rangning roli juda yuqori. Rangdan bahs yuritilganda libos, libos haqida gapirilganda, albatta, rang xotirga keladi. Ehtimol, shuning uchundirki, mumtoz she’riyatimizda bu tushunchalar tabiiy tarzda o‘zaro uyg‘unlik topgan. Ma’lumki, teatr san’atida libos hal qiluvchi ahamiyatga ega. San’atshunos D.Qodirovaning yozishicha, “...libo

Taniqli navoiyshunos Yo.Ishoqov Navoiy lirikasiga bag‘ishlangan bir maqolasida: “...g‘azallarda shoirning his-tuyg‘ulari, nozik kechinmalari xilma-xil tashbehlar, original istioralar va avtor maqsadi, munosabatining ochilishiga imkon beruvchi ma’naviy va lafziy san’atlar o‘zining go‘zal va tabiiy ifodasini topgan” 1 – deb yozadi. Darhaqiqat, yuqoridagi bayt “tamsil” san’atining ajoyib namunasi bo‘la olishi bilan ham xarakterlidir, ya’ni birinchi misradagi sariq to‘nli dilbarning ta’zimga qad rostlashi ikkinchi misrada hayotiy bir hodisa bilan dalillanadi. Go‘zal yor ishqida yonib, hijronida o‘rtanib xazon bo‘layozgan oshiq (xoshok)ni sarig‘ to‘nli ma’shuqa – “shu’la” yanada battarroq ishq otashida yondirishiga qiyoslanadi. “Biyik” so‘zining lug‘aviy ma’nosi “katta, ulug‘, tik” bo‘lib, quru

Revu rang ahli muridi bo‘lmag‘ilkim, Xizr emas, Xirqasin har ahmoq etsa baqli hamqodek yashil 1 . “Revu rang” - hiyla-makr, “baqli hamqo” – semizo‘t. Qadimiy tasavvurlarga binoan, Xizr alayhissalom uchun xos rang yashildir. U doimo yashil to‘nda ko‘rinadi. Shoir aytmoqchiki, sen yashil semizo‘tga o‘xshash “xirqa” kiygan har bir kishini pir deb o‘ylab, unga murid bo‘lishga shoshilma. Zero, yashillik revu rang – makr –hiyla ramzi ham bo‘lishi mumkin. Lekin yashil rang boshqa bir boqiy haqiqat tantanasini ham aks ettiradi: Muvofiq kiydilar, bo‘lmish magar Navro‘z ila bayram, Chaman sarvi yashil xil’at, mening sarvi ravonim ham 2 . “Xil’at” - libosning xos bir turi bo‘lib, to‘y-shodiyonalarda kiyishga mo‘ljallangan hashamatli kiyim sanaladi. Navro‘z kelishi bilan tabiat uyg‘onib, bog‘-gulzor,

Biz yuqorida qizil rang, aniqrog‘i, qizil ipakdan tikilgan ko‘ylakning erkak va ayol munosabatlarida ijobiy ta’sirga egaligi haqida so‘zlagan edik. Ammo ushbu rang hamma vaqt, hamma holatlarda ham yaxshi kayfiyat, holat va maqsaddan dalolat beravermagan. Shoh va sultonlar ustidagi qizil libos qahr, g‘azab, hatto xunrezlikka ishorat qilgan. Bu haqda Navoiy shunday deydi: To‘kti qon gulgun libosin kiygach ul xo‘blar shahi, Qon to‘kar emish qizil to‘n kiysa, beshak, shohlar 1 . Birinchi misradagi “xo‘b” – go‘zal ma’nosini bildiradi, demak, “xo‘blar shahi” – “go‘zallar shohi” demak. U gulgun, ya’ni gul rangli qip-qizil libos kiyganda go‘yoki oshiqning jallodiga aylanadi. Nima uchun? Chunki qadim davrlardagi urfga ko‘ra, ba’zi shohlar qizil to‘n kiyganda albatta qon to‘kilgan ekan. Tarixchi Mas

To‘rt rangi muxtalifdan hullakim, jonon kiyar, To‘rt unsur kisvatidur go‘iyokim, jon kiyar. O‘zbeki gulnori to‘ndin kuydim, ammo o‘lturur, Limuyi terlik aning ostidakim, jonon kiyar. Ikki yonimni shigof aylabturur bu rashkkim, Ikki yonidin shigofin bog‘lamay qapton kiyar. Gul bila savsan katon yanglig‘ bo‘lur mahtob aro, Ko‘nglaki gulgun bila chun savsani katton kiyar. Oraz uzra sho‘xlug‘dinmu yoyar sinjobini, Yo‘qsa sinjobi bulutturkim, mahitobon kiyar. Har chubulg‘an toridur sarrishtai izzu sharaf, Eski sholekim, fano ko‘yida uryon kiyar. Gar Navoiy jandasin shoh oldi, tong yo‘q, chunki ishq. Poki beg‘ashdur, gadoning kisvatin sulton kiyar 1 . Biz g‘azalni hech ikkilanmasdan o‘ziga xos “libosnoma” desak, xato bo‘lmaydi. Unda xulla, kisvat, to‘n, limuyi terlik, qapton, katon, ko‘nglak, si

sayyor"da ranglar jilosi maqolasini ham misol ta’riqasida ko‘rsatishimiz mumkin 2 : . "Sab’ai sayyor"da ranglar jilosi So‘z san’atida turli ranglarni estetik maqsadlarda ifoda qilish shoirdan alohida iste’dod va katta mahorat talab qiladi. Shu jihatdan Alisher Navoiyning she’riyati, xususan, uning «Sab’ai sayyor» dostoni o‘zbek adabiyotida muhim o‘rin egallaydi. «Sab’ai sayyor» dostonida ranglar timsoli Barhrom, Dilorom va yetti hikoyaga kirgan obrazlarni yaratishda muhim badiiy vositalardan biri vazifasini bajargan va asar mazmunini yanada chuqurroq ifodalash uchun xizmat qiladi. Ranglarning rang-barang jilolari, ayniqsa, dostonga kirgan yetti hikoyada o‘zining sezilarli o‘rnini egallagan. "Sab’ai sayyor"ning hikoyalar qismida birinchi iqlimdan kelgan darvesh Qora qasr

etilgan. Buning asosiy sababi Ba h romga s o‘ zlangan ikkinchi h ikoyaning mazmuni oltin bilan bo g‘liq dir. Unda bosh q a h ramon Zayd Za hh ob q albaki taxt yasab, sho h oltinidan bir q ismini o‘ marib qo ladi. Oltin rang Navoiy tal q inida t aniq lik, xursandchilik va olijanoblik ramzidir. Oltin rang i ning bir oz b o‘ lsada o‘ zgarishi uning olijanoblik mazmunini b u zadi, sharmandalik va nafrat uy g‘ otuvchi rangga ay lantiradi. Oltinning shunday mazmunda ishlatilganligini Zayd Za hho bning firibgarliklaridan ya qqo l k o‘ ramiz. "Sab’ai sayyor" dostonining uchinchi kuni, ya’ni dushanba kuni. Bu yerda endi h amma narsa yashil rangda ifodalan gan. Ba h romning q adam ranjida q ilgan joyi Yashil q asr. Uchinchi i q lim sho h i tomonidan q urilgan. Bu i ql im xomiysi yashil rang

«Iskandarnoma» dostonida bu h a q da ancha batafsil ma’lumotlar keltirilib, ular q izil rang bilan bo g‘ lana di . Alisher Navoiy «Sab’ai sayyor» dostonining keyingi h ikoyasi chorshanba kuni bilan bo g‘ langan. Bu o‘ rinda shoir h amma vo q ea va h odisalarni k o‘ k rang bilan bezaydi. Q asr k o‘ k, uning gumbazi h am moviy. Beshinchi ik l imning h omiysi Merkuriy sayyorasi b o‘ lga nli gi uchun u h am k o‘ k. Chorshanba kunining ramziy rangi k o‘ k. Ba h rom k o‘ k q asrga moviy rang libos kiyib kiradi. Uning atrofidagi h amma narsalar h am k o‘ k rangda. Keyingi kun h ikoyasini Navoiy sandal q asrida gapiradi: «Payshanba kuni Ba h romning sandaloso xil’at bila gulshani sandalb o‘ yda orom tutub sarvi sandal nasim bilan boda i sandal shamim ichmak va ul sandallar laxlaxasidan dimo g‘ i m

. Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, san’at turlari orasiga muntazam chegara chiziqlarini tortish, muayyaan san’at asaridan ayanan shu san’atgagina xos spetsifik xususiyatlarni qidirish mumkin emas. Chunki, san’at turlarining kelib chiqish tarixi, genezisi, shakllanish omillari ko‘p jihatdan bir-birini to‘ldiradi. So‘z san’ati bo‘lgan badiiy adabiyot ham o‘z navbatida san’atning boshqa turlari bilan bevosita aloqaga kirishadi. E’tibor berilsa, ranglar jilosi juda qadim zamondlardanoq ijtimoiy ahamiyat ega bo‘lib, xalqlarning o‘ziga xos turmush tarzi, urf odat va madaniyatini mukammal darajada aks ettirgan. Eng qadimgi bitiktoshlardan tortib bugungi kunimizgacha ranglar tasviridagi ajib sirlilikning inson ruhiyatiga ta’siri ijodkorlar tomonidan badiiy tadqiq qilib kelingan. Ranglar

hayot yo‘lini biz ham turli ranglarda mengzashimiz, ularni bir-biridan ayro holatda ko‘rishimiz mumkin emas. Ishimizning birinchi bobida ranglar haqida ular bildirgan ma’no va ularning adabiyotda, hayotimizda tutgan o‘rni haqida ma’lumot berdik. Boisi ushbular haqida ma’lumotlar berilmas ekan, bir dostondagi ranglarning qanday ahamiyat kasb etishidan bebahra qolamiz. Ikkinchi bob esa “Saba’yi sayyor” dostoni sujetini tashkil qilib, har bir rangga mos tarzdagi hikoyalar beriladi. Asar sujetini ham berishni lozim topdik, chunki asar sujetdan bohabar bo‘lmas ekanm iz, undagi ranglarning “Nima demoqchi” ekanligini anglash qiyin. Uchinchi bobda esa ranglarning qanday ahamiyat kasb etayotganligi, hikoyalar isboti bilan berilgan. Umuman olganda Navoiy ulug‘ shayx jarajasida ekanligiga xulosa so‘n

- Yashil rangni Shaxrisabz diyorining simvolistik belgisi sifatida talqin etsak ilohiylikka ko‘ra Xizr alayhissalomning umrboqiy libosi sifatida talqin etishimiz mumkin. - Qizil rangni ham ilohiy ishqqa yetishishning oliy darajasi sifatida talqin etilganligiga ushbu rangli hikoya hulosasida guvoh bo‘lsak, asarning so‘nggi qismida Olloh tajallisa bo‘lgan tabiatga ziyon yetkazgani uchun shohga Xudo tomonidan berilgan jazo ranggi sifatida ko‘ramiz. - Moviy rangni esa motam libosi hamda Xudo ushbu kunda “Chorshanba” ko‘klikka burkangan tabiat qismlari ko‘k va dengizlarni yaratganligini, hikoya so‘nggida murodiga yetgan mehr va Suxaylning ham ushbu libosda yurishni lozim topganliklarini inobatga olsak bu rangning sokinlik nafsdan to‘la – to‘kis tiyilganlik belgisi sifatida ko‘ramiz. - Payshanba

2. A. Navoiy “Xamsa” F.Fulom nomidagi Adabiyot va san`at nashri. Toshkent. 1986. 3. Adabiyot gulshani “Sharq” nashriyoti –matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent, 2013. 4. Yunusova D. “Adabiyot” universal qo`llanma/ Toshkent, “Akademnashr” 2014 . 5. Зоҳидова В., Қаюмов А., Ҳайитмeтов А. “Навоий ва адабий таъсир масалалари” Ўзбeкистон “Фан” нашриёти. Тошкeнт, 1968. 6. Абдуғофуров А. Навоий сатираси. Т.: “Фан” 1966 й. 7. Абдулкарим Жилий. Инсони комил. Истанбул, 1998. 391 -бет. 8. Абдураҳмонов А. Саодатга элтувчи билим. Тошкент. “Мовароуннаҳр” 2005. 362–бет 9. Алишер Навоий: ғазаллар ва шарҳлар. Т.: “Камалак”, 1991. 10. А л и ш е р Н а в о и й . Мукаммал асарлар т ў пламн, б- жилд. Тошк е нт, 519-бет 11. Қудратиллаев Ҳ. Навоийнинг адабий-эстетик олами. Ғофур Ғулом номидаги

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar