Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	399.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining

Купить

Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining
ichki va tashqi siyosati

MUNDARIJA
KIRISH ..3-6…………………………………………………………………
1. Amir Nasrulloxonning Buxoro taxtiga o tirishi va hokimiyat uchun
‘
kurashi .. ..7-21
………………………………………… ……………………………
1.1. Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy manbalar va adabiyotlardagi
talqini. .. . 7-17
…………………………………… ………………………… …………
1.2. Amir Nasrullohxonning hokimiyat uchun kurashi …… . …..18-21
… … …
2. Amir Nasrulloxonning Buxoro amirligini markazlashgan davlatga
aylantirish yuzasidan olib borgan tadbirlari. . .. 22-52
……… ……………………
2.1. Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti
……
. 22-44
……………………………………… ……………………………
2.2. Amir Nasrullohxonning harbiy islohotlari va harbiy yurishlari…..45-52
Xulosa. .. ..53-55
……… ………………………………………………………
Tavsiyalar. 56
…………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati ..57-59
‘ …………………………………………………
Ilova........ .60-61
………………………………………………………………
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik yillarida jamiyatimiz hayotining
barcha sohalari da bo lganidek, ijtimoiy-siyosiy va ma naviy yo nalishlarda‘ ’ ‘
ham milliy o zligimizni anglash, davlatchiligimiz tarixining noma lum
‘ ’
sahifalarini qaytadan o rganish, asossiz ravishda unutilgan davlat arboblarimiz
‘
hamda mutafakkirlarimizning boy ilmiy-ijodiy me rosini yoritish bilan bog liq
‘
izlanishlarga keng yo l ochildi. Ta kid
‘ ’ lash joizki, o zbek xalqining tarixiy- ‘
madaniy merosida davlat va huquq masalalariga bag ishlangan asarlar salmoqli
‘
o rinni egallay
‘ di. Ushbu merosni o rganish, ilmiy tahlil qilish bugungi kunning ‘
dolzarb vazifalaridan biridir. Bu masalada Prezident I.A.Karimov shunday deb
ta kidlaydi:
’ “ Xalqning juda boy tarixi va madaniyatini, o lkaning o ziga xos ’ ’
noyob xususiyatlarini bilmagan va bilishni ham istamagan bu odamlar respublika
hayotini bosib-yanchib, qing ir o zanga solishga kirishdilar
’ ’ ” 1
.
Darhaqiqat, bugungi kunga kelib, o zbek milliy davlatchiligi tarixini ilmiy-
‘
nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etish dolzarb vazifalardan biriga aylanmoqda.
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov ta bi
’ ri bilan aytganda: O zlikni anglash “ ‘
tarixni bilishdan boshlanadi. Isbottalab bo lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati
‘
darajasiga ko ta
‘ rilishi zarur ” 2
.
O zbekiston davlatchiligi boy tarixga ega bo lib, uning uzoq davrlar
‘ ‘
davomida tarkib topgan nazariy tajribalarini za monaviy, demokratik qadriyatlar
bilan uyg unlashtirish va jamiyatimiz turmushida ulardan yanada kengroq va
‘
samaraliroq foy dalanish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan biridir. Shu bois,
xalqimizning boy ilmiy-ma naviy merosini, xususan milliy dav
’ latchiligimiz
tarixida o ziga xos davr hisoblangan Amir Nasrullohxonning Buxoro amirligi
‘
ichki va tashqi siyosatida tutgan o rnini o rganishni milliy istiqlol mafkurasi
’ ’
talablari dan kelib chiqqan holda o rganishga, hozirgi kunda O zbekiston tarixi
‘ ‘
fani oldida turgan eng muhim masalalaridan biri sifatida qaralmoqda.
1
Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.-T: O zbekiston, 2011.-B.
‘ ‘ 172 .
2
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. T.7. Toshkent: O zbekiston, 1999. B.134.
‘ ‘ – ‘ –
3

Shu bois, Buxoro amirligi tashkil topi shi davridagi ijtimoiy siyosiy shart-–
sharoitlar, Buxoro amirligi ning shakllanish va rivojlanish bosqichlari, Buxoro
amirligi mar kaziy va mahalliy boshqaruv amirlikda amalga oshirilgan tashqi
siyosiy va diplomatik munosabatlar, Amir Nasrulloning harbiy, boshqaruv,
diplomatik aloqalari va uning o ziga xos xususiyatlari, manbalarga tayangan
‘
holda muayyan darajada tadqiq etishga harakat qilindi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ : O zbekiston davlatchiligi boy ‘
tarixga ega bo lib, uning uzoq davrlar davomida tarkib topgan nazariy
‘
tajribalarini o rganish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan biridir. Jumladan, Amir
’
Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini tadqiq etish
dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Istiqlol sharofati tufayli tarix fani yanada
rivojlantirildi.
Tanlangan mavzuning tarixshunoslik tahlili shundan dalolat beradiki,
mazkur muammoni ilmiy jihatdan o rganish borasida qator ijobiy ishlar
‘
bajarildi. Hozirgi davrga kelib, ushbu mavzu bo yicha ijtimoiy-gumanitar fan
‘
olimlari izlanishlari turli nashrlarda e lon qilindi, umumlashtiruvchi asarlar,
’
monografiya, risolalar chop etildi.
Mavjud adabiyotlarni konseptual-metodologik nuqtai-nazaridan ikki
guruhga bo lish mumkin. Birinchi guruhga mansub qatorga sovetlar mustabid
‘
tuzumi davrida yaratilgan asarlar kirgan bo lsa, ikkinchi guruhni istiqlol
‘
davrida yozilgan, chop etilgan monografiya, risola, kitob, maqolalar tashkil
etadi.
Sovetlar mustabid tuzumi davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi
siyosatini, xususan Amir Nasrullohxon davri tarixiga oid juda ko plab asarlar
‘
yaratildi. Bular orasida, ayniqsa, va boshqalarning asarlarini alohida qayd etish
lozim.
Mustaqillik yillarida O zbekiston madaniyati tarixi, nazariyasiga oid
‘
qator ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Xususan, H.Bobobekov,
Sh.Karimov, M.Sodiqov, Vohidov Sh, D.A.Alimova, E.V.Rtveladze, Sagdullayev
4

A., Mavlonov O , Ziyo Azamat‘ va boshqalarning asarlari va ilmiy
tadqiqotlarida o rganilayotgan muammoga munosabat jiddiy yangi
’
metodologiya asosida tahlil etilgan 1
.
BMIning davriy chegarasi : Ishning davriy chegarasi Buxoroda mang itlar
’
sulolasining hukmronlik yillariga bag ishlangan bo lib, xususan, ishda Amir
’ ’
Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati yoritiladi. Bu
1753-1920 yilgacha bo lgan davrni o z ichiga oladi.
’ ’
BMIning maqsad va vazifalari : Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi
Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini
yoritishdan iborat bo lib, maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar belgilab olindi:.
’
-Amir Nasrullohxonning Buxoro taxtiga o tirishi va hokimiyat uchun
‘
kurashini o rganish;
’
-Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy manbalar va adabiyotlardagi talqinini
yoritish;
-Amir Nasrullohxonning hokimiyat uchun kurashini tadqiq etish;
-Amir Nasrulloxonning Buxoro amirligini markazlashgan davlatga
aylantirish yuzasidan olib borgan tadbirlarini yoritish;
-Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini tahlil
qilish;
-Amir Nasrullohxonning harbiy islohotlari va harbiy yurishlarini bayon
etish.
BMIning nazariy-uslubiy asoslari : O zbekiston Respublikasi Prezidenti
’
I.A.Karimov asarlarida bayon qilingan Vatanimiz tarixini ilmiy manbalarga
tayangan holda haqqoniy o rganish, xolislik va tarixiylik an analariga
’ ‘
asoslangan yangi uslubiy yondashuvlar, muhim ahamiyatga ega bo ldi. Ishni
’
bayon qilishda milliy istiqlol g oyasi talablariga rioya qilindi. Shuningdek,
’
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tarix fanini rivojlantirishga
’
doir qarorlarida ta kidlangan ko rsatmalar, yo l-yo riqlar ham asosiy nazariy-
‘ ’ ’ ’
metodologik asos bo lib hisoblanadi.
’
5

BMIning ilmiy yangiligi va ahamiyati : Ishda ilmiy adabiyotlarga tayangan
holda Buxoroda mang itlar sulolasining hukmronlik yillariga bag ishlangan’ ’
asarlar, xususan, ishda Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va
tashqi siyosatiga doir manbalar tahlil qilindi.
Tadqiqot natijasida qo lga kiritilgan yakuniy xulosalardan O zbekiston
’ ’
tarixining o qitishda, uslubiy qo llanmalar tayyorlashda foydalanish mumkin.
’ ’
Shuningdek, Buxoroda mang itlar sulolasining hukmronlik yillari ya ni, 1753-
’ ’
1920 yilgacha bo lgan davr tarixi bilan qiziquvchilar ham foydalanishlari
’
mumkin.
Ishning aprobatsiyasi : Bitiruv malakaviy ishning asosiy mazmuni va
xulosalari Qarshi Davlat universiteti Tarix fakulteti O zbekiston tarixi”
“ ’
kafedrasi qoshidagi Yosh o lkashunoslar to garagi yig ilishlarida bir necha
“ ’ ” ’ ’
bor muhokama etilib himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning tuzilishi : Kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iborat bo lib, 59 sahifani tashkil etadi.
’ ’
6

1 . Amir Nasrulloxonning Buxoro taxtiga o tirishi va hokimiyat uchun‘
kurashi
1.1. Amir Nasrullohxon shaxsining tarixiy manbalar va adabiyotlardagi
talqini
Tarixiy taraqqiyotning muayyan bosqichida hokimiyat tepasiga obyektiv va
subyektiv shart-sharoitlar natijasida turli kuchlar ning kelishi, o z navbatida,
‘
jamiyat hayotida keskin o zgarishlarni ro y berishiga hamda muayyan
‘ ‘
islohotlarni amalga oshishiga olib keladi. Binobarin, Buxoro davlatida ham
hokimiyatning ashtarxoniylar su lolasidan mang itlar vakillari qo liga o tishi
‘ ‘ ‘
ma lum bir omillar
’ ning ta siri ostida ro y bergan. Buxoro davlatchiligi tarixida ’ ‘
so dir bo lgan ushbu jarayonlarning mazmun va mohiyatini o rganishda ilmiy
‘ ‘
jamoatchilik o rtasida turli xil yondashuvlar ilgari surila
‘ di.
Tarixiy manbalardan ma lumki, ashtarxoniylar sulolasi hukm surgan
’
davrda, ayniqsa, uning oxirgi vakillaridan biri Abulfayz xon hukmronligi yillarida
(1711-1747) davlatda o zboshimchalik, boshboshdoqlik, o zbek qabila-
‘ ‘
urug lari o rtasida hokimiyat uchun ku
‘ ‘ rash, ayrim hududlarning mustaqillikka
bo lgan intilishlarining kuchayishi bilan bog liq holatlar Buxoro davlatini ham
‘ ‘
ichki ham tashqi siyosatda to la tanazzul yoqasiga olib kelgan edi. Jamiyat hayo
‘ -
tida bunday muammolarning yuzaga kelishiga asosiy sabablardan bi ri
–
ashtarxoniylar sulolasining so nggi vakili Abulfayzxonning davlatni
‘
boshqarishdagi rolining pasayganligi va uning yetarli boshqaruv qobiliyatiga ega
emasligida edi.
Sharqshunos Anke fon Kyugelgen ma lumotlariga e tibor qaratadigan
’ ’
bo lsak, ashtarxoniylarning so nggi vakillari davlatni boshqarish, uni
‘ ‘
mustahkamlash va davlatning ichki hamda tashqi xavf sizligi masalalariga jiddiy
e tibor qaratmaganlar
’ 1
. Buning oqi batida joylardagi ichki siyosiy nizolarni hal
etish va Eron davlati tomonidan bo lgan tashqi xavf oldida mamlakat ojiz bo lib
‘ ‘
qolgan edi.
7

Shu bilan birga, obyektiv sabablar bilan bir qatorda, bizning fikrimizcha,
mamlakatda bunday xavfli vaziyatning yuzaga kelishiga quyidagi uchta subyektiv
omil va voqealar ham muayyan darajada o zining ta sirini o tkazgan: ‘ ’ ‘
Birinchidan, xonlikning muhim hududiy markazlaridan biri hisoblangan
hamda mamlakatning asosiy iqtisodiy, ma rifiy va harbiy resurslari joylashgan
’
Samarqand bekligini xonning asosiy raqiblaridan biri bo lgan Rajab Sulton
‘
boshqaruviga o tishi;
‘
Ikkinchidan, nomusulmon bo lgan jo ng orlar quvg inidan qochgan
‘ ‘ ‘ ‘
qozoq ulamolariga nisbatan xon hokimiyati tomonidan yetarli e ti
’ bor
bo lmaganligi va buning oqibatida musulmonlar o rtasida katta obro ga ega
‘ ‘ ‘
bo lgan ushbu ulamolarning yetti yil davomida sarson-sargardonchilikda
‘
bo lishlari aholining xonga bo lgan hurmat e ti
‘ ‘ ’ borini yo qolishiga olib kelgan; ‘
Uchinchidan, xonning bevosita yo l qo yib berishi natijasida Ibodullo
‘ ‘
xitoy va uning tarafdorlari tomonidan muqaddas qadam jo hisoblanadigan Xo ja
‘
Bahovuddin xonaqosining vayron etilishi aholining kuchli noroziligini kelib
chiqishiga sabab bo lgan
‘ 1
.
Binobarin, 1721-1722 yillarda Samarqandning Rajab Sulton boshqaruviga
o tishi nafaqat Buxoro xonligiga qarshi qaratilgan g alayon sifatida, balki
‘ ‘
mamlakat zaiflashuvining asosiy sabablari dan biri sifatida baholanadi. Qozoq va
qoraqalpoqlarning 1723 yildan 1730 yilgacha davom etgan isyonining asosiy
sababchilaridan biri ham Rajab Sultonning yaqin kishisi Shahrisabz hokimi
Ibrohimbiy Kenagas edi. Buning oqibatida, Abulfayzxon va uning harbiy qo shini
‘
isyonchi kuchlar oldida himoyasiz qolgan edi. Mamla katda tinimsiz davom
etayotgan g alayonlar natijasi o laroq hamda o sha davrda ro y bergan tabiiy
‘ ‘ ‘ ‘
ofatlar (surunkasiga uzoq muddat yomg ir yog ishi) sababli haydaladigan
‘ ‘
yerlarning dehqonchilik uchun yaroqsiz ahvolga kelishi va o z navbatida
‘
aholining katta qismini Samarqand va Miyonqol hududlarini tark etishga majbur
etgan. Sharqshunos An ke fon Kyugelgenning ma lumotlariga ko ra, otaliq
’ ‘
lavozimida faoliyat yuritgan Muhammad Hakimbiy (Muhammad Rahimning otasi)
8

isyonchilar va ichki dushmanlar bilan tinchlik yo lida muzokaralar olib borishi‘
natijasida muayyan muddat davomida barqarorlikni saqlashga muvaffaq bo lgan.
‘
Shu bilan birga, yuqorida nomi tilga olingan Ibodullo xitoy o z tarafdorlari va
‘
boshqa xitoy-qipchoq urug iga mansub bo lgan aholi bilan birgalikda
‘ ‘
Miyonqolda amirga qarshi qo zg olon ko targan va buning oqibatida bir qator
‘ ‘ ‘
shaharlar vayrona holatga tushib qolgan. Bunday vaziyatda Abulfayzxon Ibo dullo
xitoyning qilmishlariga yarasha jazo berish o rniga, aksincha, uni devonbegi
‘
( devonxona boshlig i ) lavozimiga tayinlagani xalq
“ ‘ ” ning haqli ravishda
Abulfayzxon xokimiyatiga nisbatan norozili gini va unga qarshi borish ruhiyatini
keltirib chiqargan.
Shuni alohida ta kidlash joizki, Muhammad Hakimbiy Abul
’ fayzxon
hukmronligi davrida davlat hokimiyatiga qarshi chiqqan qo zg olonchilarga
‘ ‘
qarshi kurashda bir qator muvaffaqiyatlarga erish gan. Bundan ijobiy tarzda
foydalangan Muhammad Rahim davlat ho kimiyatini egallashga qaratilgan
faoliyatini mustahkamlay borgan.
Hokimiyatning ashtarxoniylar qo lidan mang itlar qo liga o ti
‘ ‘ ‘ ‘ shida yana
bir asosiy va muhim omil bu tashqi-siyosiy vaziyat hisob lanadi. Xususan, Eron
shohi Nodirshohning tashqi-siyosiy faoliyati asosan Buxoro xonligini o z ta sir
‘ ’
doirasiga olishga qaratilgan ligi, o z navbatida, xonlikda davlat hokimiyatini
‘
tubdan o zgarishiga sabab bo lgan.
‘ ‘
Eron shohi Nodirshohning o g li Rizoquli 1737-1738 yillarda
‘ ‘
ashtarxoniylar qo shini bilan Qarshi bekligida va Shulluk vohasida to qnashib,
‘ ‘
o zbek qo shinlarini mag lubiyatga uchratadi. Shu bilan bir
‘ ‘ ‘ ga, uzoq
maqsadlarni ko zlagan Nodirshoh asirga olingan o zbek qo shinlariga nisbatan
‘ ‘ ‘
g amxo rlik ko rsatadi va otaliq Muhammad Doniyolbiyni asirlikdan ozod
‘ ‘ ‘
etadi. Yuqoridagilar bilan cheklan masdan, Nodirshoh o g li Rizoqulining
‘ ‘
nomaqbul harakatlari uchun Abulfayzxondan uzr so rab, undan an anaga ko ra
‘ ’ ‘
sulh tuzishni tak lif qiladi.
9

Ikki davlat hukmdorlari Amudaryo qirg oqlarida uchrashib, Eron va Turon‘
mamlakatlari o rtasida barqaror ittifoqni mustah
‘ kamlashga kelishib oladilar.
Mazkur uchrashuvda Muhammad Hakim biy va uning o g lini ozod etilishi ikki
‘ ‘
davlat o rtasidagi barqaror tinchlikni o rnatishda muhim omil bo lib xizmat
‘ ‘ ‘
qilgan. Ikki davlat o rtasida tinchlik muzokaralarini o tkazishda Muhammad
‘ ‘
Hakimbiy va uning o g li Muhammad Rahimlarning xizmati katta bo lgan.
‘ ‘ ‘
Bunday vaziyatdan unumli ravishda foydalangan Muhammad Rahim hokimiyat ni
egallash uchun Nodirshoh bilan samimiy munosabatda bo lishga in
‘ tiladi.
Nodirshoh Muhammad Rahimning hokimiyatni boshqarishga bo l
‘ gan
qobiliyatini ko rib, unga o z o g li kabi yondashadi hamda hokimiyat
‘ ‘ ‘ ‘ ni
egallashda amaliy yordam ko rsatadi. Xususan, Nodirshoh Muham
‘ mad Rahimga
o z harbiy kuchini mustahkamlashi uchun askarlar sonini 6000 dan 18000 gacha
‘
ko paytirishiga hamda Muhammad Hakimbiyning vafotidan so ng uni otaliq
‘ ‘
lavozimini egallashiga imkoniyat tug di
‘ rib beradi.
Shu bilan birga, Nodirshoh Abulfayzxon davlatidagi ichki g alayonlarga
‘
o z munosabatini bildirib, ularni oldini olish va qarshi kurashish lozimligiga
‘
alohida e tibor qaratadi hamda davlat boshlig ini ushbu jarayonlarga befarq
’ ‘
bo lmaslikka chaqiradi. Xusu
‘ san, Nodirshoh ushbu masalada xonga yozma
ravishda murojaat etib, Abulfayzxonning siyosatini qattiq tanqid qiladi. Ayrim
manbalar da, aksincha, Nodirshohning xonga nisbatan hayrihoh ekanligi hatto unga
ehtirom ko rsatib, uni o z xizmatiga olishlik istagi borligini bildirganligi
‘ ‘
to g risida gap boradi. Shu maqsadda Nodirshoh ikki asosiy huquqiy hujjat
‘ ‘ “ –
farmon(yorliq)ni qabul qiladi. Birinchisi, Abulfayzxonni o z lavozimidan ozod
‘
etish va uning o rniga o g li Abdulmo minni xon etib tayinlash haqida,
‘ ‘ ‘ ‘
ikkinchisi, Muhammad Ra himni Movarounnahr sultoni (amir ul-umaro) etib
tayinlash haqida edi . Biroq Abulfayzxon Nodirshoh xizmatida faoliyat yuritish
”
taklifini rad etadi.
1743 yilning dekabr oyida Nodirshoh o n ikkita shia mazha
‘ biga mansub
bo lgan imomlar va sunniylik mazhabiga mansub bo lgan eron, afg on va
‘ ‘ ‘
10

Movarounnahr ulamolarini e tiqodning har qanday vaziyatida kelishuv ga’ “ ”
erishish mumkinligiga undash maqsadida to p
‘ laydi. Uchrashuvda Bog dod ‘
shahrining qozisi Abdullo as-Suvaydiy yig ilish bayonini olib borish uchun
‘
hakam sifatida tayinlanadi. Uchrashuvga yetmishta eron, yettita afg on va yettita
‘
Movarounnahr muf tiylari, qozilari va imomlari tashrif buyurgan. Sunniylar tarafi -
dan vakil sifatida mashhur Buxoro qozisi hamda Ko kaldosh madrasa
‘ sining
mudarrisi Xodi Xo ja ibn Alouddin, shialar tarafidan esa Nodirshohning diniy va
‘
huquqiy masalalar yuzasidan muallimi mullaboshi Ali Akbar so zga chiqqanlar.
‘
Mazkur uchrashuvda har doimgidek sunniylarning shialik aqi dasiga
qaratilgan da volari ustunlik qilib turgan. Munozara davo
’ mida shia mazhabining
vakillari Ali Akbar va uning safdoshlari dastlabki ikki xalifa Abu Bakr va Umar
safdoshlarini kamsitish ni, vaqtinchalik nikoh masalasini hamda Hazrat Ali
Muhammad Payg ambarning yolg iz vorisi ekanligini tan olishni rad etish
‘ ‘
to g ri
‘ ‘ sidagi kelishuvga rozi bo lganlar. Sunniylik vakillari o z navbati ‘ ‘ da
shialik ta limotini, ya ni to rt asosiy huquq maktablari qatori
’ ’ ‘ da ja fariya ’
mazhabini tan olishga tayyor ekanliklarini bildirgan lar. Yig ilishning yakunlovchi
‘
qismida ishtirok etgan ulamolar yagona kelishuvga imzo qo yganlar
‘ 1
.
Mazkur kelishuv g oyaviy jihatdan ulamolar o rtasidagi muayyan
‘ ‘
barqarorlikni qaror toptirgan bo lsada, amalda diniy oqimlar o rtasidagi
‘ ‘
kelishmovchiliklar keyinchalik ham davom etgan.
Mavjud adabiyotlarda Buxoro davlatida ashtarxoniylar sulola sining
inqirozga uchrashi va hokimiyat tepasiga mang itlar sulolasi vakillarining kelishi
‘
to g risida turli xil yondashuvlar ilgari su
‘ ‘ rilgan. Xususan, R.Grausset, S.Beker
kabi xorijlik olimlar oxirgi joniylar yoki ashtarxoniylar 1758 yilgacha hukmronlik
qilganlik lari va oxirgi ashtarxoniy Abulg ozixon ekanligi to g risida fikr
‘ ‘ ‘
bildiradilar. Shundan kelib chiqib, mang itlar hokimiyat tepasiga 1785 yilda
‘
kelganliklari va uning birinchi hukmdori Shohmurod ekanligi to g risida
‘ ‘
ma lumot beradilar.
’
11

Milliy adabiyotlarda ham ushbu masalaga turlicha yondashiladi. Xususan, II
jildlik O zbekiston halqlari tarixi kitobida shay‘ boniylarga qarindosh bo lgan ‘
ashtarxoniylar sulolasi (joniylar) hokimiyatni 1601 yildan 1753 yilga qadar
boshqarganligi haqida so z yuritilib, biz tadqiq etayotgan masala yuzasidan
‘
jumladan, shunday deyiladi: joniylarning so nggi vakili Abulg ozi qat iyatli
“ ‘ ‘ ’
emas edi. U Shohmurodga otaliq lavozimini egallash va amalda hokim bo lishga
‘
rozilik berishini so rab bir necha marta murojaat qildi. U ko p marta rad javobini
‘ ‘
bergach, nihoyat rozi bo ldi, vazirlik (1785-1800) lavozimini egallab,
‘
qo zg olonlarni tinchitdi va davlatda tar
‘ ‘ tib o rnatdi. So ng Abulg ozini ‘ ‘ ‘
taxtdan ag darib 1785 yilda o zi taxtga o tirdi .
‘ ‘ ‘ ”
Mazkur ma lumotdan ashtarxoniylar sulolasi 1785 yilgacha hukmronlik
’
qilgan, degan xulosaga kelish mumkin. Muhammad Rahim biy vafotidan keyin
1758 yilda uning yosh nevarasi Fozil To ra taxtga o tiradi, unga Muhammad
‘ ‘
Rahimning katta amakisi Doniyolbiy otaliq tayinlanadi. Muhammad Rahimning
o limi haqidagi xabar vi
‘ loyat hokimlarining markaziy hokimiyatga qarshi
harakatlarini ku chaytirib yuboradi. Buxoroga yurishlar boshlangan bir vaziyatda
Do niyolbiy ularga qarshi qo shin tortishga majbur bo ladi va uzoq davom etgan
‘ ‘
muzokaralardan keyin viloyat hokimlari bilan Fozil To rani taxtdan chetlatish
‘
haqida kelishib olinadi.
Taxtga nomigagina ashtarxoniylardan Abulg ozi (1753-1785) o tqaziladi,
‘ ‘
lekin otaliq Doniyolbiyning o zi (1758-1785) amalda haqiqiy hokim bo lib
‘ ‘
qolaveradi. Ashtarxoniy Abulg ozi amalda hokimiyat egasi bo lmasa ham
‘ ‘
rasman xon sifatida tan olingani uchun ushbu sulolaning 1785 yilgacha hukm
surganligi to g risida xulosa chiqarish mumkin deb hisoblaymiz.
‘ ‘
Ushbu jarayonlar haqida tadqiqot olib borgan tarixchi olim Sh.Vohidovning
yozishicha, Buxoro davlatida XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab mang it
‘
sulolasining namoyandalari hukmronlik qilgan. Ushbu sulolaning asoschisi
Rahimbiy ibn Hakimbiy Xudoyor bo ladi. Rahimbiy Abulfayzxon o limidan
‘ ‘
so ng uning o g illari Ab
‘ ‘ ‘ dullo va Abdulmo minga otaliqlik qiladi (1747), ‘
12

keyin 1756 yili sayidlar, xo jalar va ruhoniylar tarafidan Buxoroda xon qilib‘
ko tarilgan bo lsa ham, u o zini noib-ul-hukumat hokim o rinbo
‘ ‘ ‘ “ ” – ‘ sari,
deb bilgan. Rahimbiy Abulfayzxon qiziga uylangan edi. 1756 yili Muhammad
Rahimbiy o lgandan so ng o rniga amakisi Doniyolbiy otaliq hukumatni
‘ ‘ ‘
qo lga oladi. U xonlikka da vo qilmay, avval Fo
‘ ’ zil To rani keyin Abulg oziy ‘ ‘
degan kimsani xon qilib, o zini ularga noib deb e lon qiladi. Uning o g li
‘ ’ ‘ ‘
Shohmurod 1785 yili Buxoroda amir-ul-mo minin nomi bilan taxtga ko tariladi.
‘ ‘
U amakisining xo tini Abulfayzxon qiziga uylanib, keyin chingiziylarga qo shildi.
‘
Amir Shohmurod vafotidan keyin amir Haydar, amir Husayn, amir Umar, amir
Nasrullo, amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olim xonlar Buxoro amirligida
hukmronlik qilganlar
” 1
.
Shu o rinda ta kidlash joizki, mazkur masalalar yuzasidan mam
‘ ’ lakatimiz
huquqshunos olimlari yetarli izlanishlar olib bormagan lar. Davlat va huquq tarixi
masalalari bilan shug ullanuvchi olim
‘ lar Buxoro davlatchiligi shakllanishida
o ziga xos o rin tutadigan ushbu davr to g risida qisman to xtalib o tadilar,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
xolos. Shu jihatdan olganda, mamlakatimizda amalga oshirilgan tarixiy-huquqiy
tadqi qotlarda davlat boshqaruvining ashtarxoniylar qo lidan mang itlar
‘ ‘
boshqaruviga o tishi tarixiy-huquqiy jihatdan asoslanmagan. Masa
‘ lan,
M.A.Hamidova o zining O zbekiston davlati va huquqi tarixi nomli o quv
‘ “ ‘ ” ‘
qo llanmasida davlat boshqaruvi Abulfayzxon o limidan so ng mang itlar
‘ “ ‘ ‘ ‘
qo liga o tgan degan jumla bilan kifoyalangan.
‘ ‘ ”
Prof. Z.Y.Muqimov davlat boshqaruvining ashtarxoniylar qo lidan
‘
mang itlar qo liga o tishining asosiy sababi sifatida Mu
‘ ‘ ‘ hammad Hakim
otaliqning hokimiyatni o z qo liga olishi va Eron shohi Nodirshohning o zbek
‘ ‘ ‘
xonliklari yerlariga bostirib kirishini ko rsatadi
‘ 2
.
Milliy davlatchilik tarixi masalalari bilan shug ullangan Azamat Ziyoning
‘
O zbek davlatchiligi tarixi asarida ashtarxoniy
“ ‘ ” lar hokimiyatining zaiflashuvi
hamda mang it hukmdorlari boshqaru
‘ viga o tishiga sabab bo lgan omillar ‘ ‘
13

xususida to xtalib o tilmasdan, ko proq Muhammad Rahimning davlatni‘ ‘ ‘
boshqarish faoliyati haqida so z yuritiladi.
‘
Prof. D.A.Alimova va akad. E.V.Rtveladzelar Nodirshohning O rta
‘
Osiyoga bostirib kirishi va Muhammad Hakimbiy bilan shart noma tuzganligi
xususida ma lumot
’ 1
, A.Sagdullayev va O .Mavlonov ‘ larning tadqiqotlarida
Abulfayzxon hukmronligi davrida mang it urug i vakillarining hokimiyatga
‘ ‘
intilishi kuchayganligi hamda Muhammad Hakimning Nodirshoh xizmatiga kirib
o z avlodlariga hokimiyatni egallash uchun yordam berganligi to g risidagi
‘ ‘ ‘
fikrlar o z ifodasini topgan
‘ 2
.
Yuqorida ko rsatib o tilgan olimlarning asarlarini tahlil qilish va mavzuga
‘ ‘
oid boshqa bir qator tadqiqotlarni o rganish aso
‘ sida xulosa qilish mumkinki,
davlat hokimiyatini ashtarxoniylar qo lidan mang itlar boshqaruviga o tishiga
‘ ‘ ‘
sabab bo lgan omillar ularda atroflicha tahlil etilmagan. Ushbu davr to g risida
‘ ‘ ‘
birmuncha haqqoniy va keng ma lumot berishi mumkin bo lgan tarixiy manbalar
’ ‘
yetarli bo lishiga qaramasdan Buxoro davlatchiligi taraqqiyotida muhim o rin
‘ ‘
tutadigan mazkur davr tadqiqotchilar e tiboridan chetda qolgan. Biz
’
tomonimizdan dastlabki manbalarni o rganish va tahlil etish asosida
‘
hokimiyatning ashtarxoniylar sulolasidan mang itlar sulolasiga o tishiga sabab
‘ ‘
bo lgan omillar sifatida tashqi siyosiy vaziyat, Abulfayzxon hukmronligi yillarida
‘
davlatda o zboshimcha
‘ lik, boshboshdoqlik singari illatlarning kuchayib ketishi
ko rsa
‘ tildi.
Xulosa o rnida ta kidlash joizki, Buxoro davlati hokimiyati
‘ ’ ning
ashtarxoniylar hukmronligidan mang itlar vakillariga o tishi
‘ ‘ ga ham ichki ham
tashqi-siyosiy omil muhim rol o ynagan. Xususan, so nggi ashtarxoniy
‘ ‘
Abulfayzxonning davlat boshqaruvi masalalari da ichki ziddiyatlar va
o zboshimchaliklarni o z vaqtida bartaraf eta olmasligi hamda tashqi-siyosiy
‘ ‘
vaziyatni to g ri anglab yetmasligining oqibatlari ham ta sir etgan. Shu bilan
‘ ‘ ’
birga, ijtimoiy-siyosiy va ziyatdan kelib chiqib hudud birligini mustahkamlash,
mamlakatni tashqi xavflardan oldini olish maqsadida mang it urug i vakillari
‘ ‘
14

Muhammad Hakimbiy va Muhammad Rahimlarning mohirona xizmat lari ham
alohida ahamiyatga egadir.
Ma lumki, 2006 yilning 1 iyun kuni Amir Nasrulloh tavallud topgan kunga’
roppa - rosa 200 yil to ldi. 2010 yil 21 sentabrda esa Nasrullohxon vafot etgan
‘
sanaga 150 yil bo ldi. Darvoqe, 2006 yil 12 dekabrda Buxoroda mang itlar
‘ ‘
sulolasining rasmiy ravishda xonlik tepasiga kelganiga roppa-rosa 150 yil to ldi.
‘
2007 yilning aprel oyida esa Amir Nasrullohxonning Buxoro taxtiga o tirganiga
‘
180 yil bo ldi.
‘
Mazkur ishda bu sanalarni keltirib o tishdan asosiy maqsad Amir Nasrulloh
‘
shaxsiyatini ulug lash yokit uning yubileylarini nishonlashga da vat qilish
‘ ’
bo lmay, balki Vatan tarixshunosligida so nggi yillarda tarixiy shaxslarning
‘ ‘
tavallud sanalari va boshqa ayyomlar bilan bog liq ilmiy tadqiqotlar va ilmiy-
‘
ommabop maqolalar kamayib ketayotganligi, xususan, tarixiy shaxslar va davlat
arboblarining siyosiy qiyofasini ko rsatadigan va davlatchilik qarashlarini aks
‘
ettiradigan tadqiqotlar deyarli yaratilmayotganligi, xullas, tarixda o tgan davlat va
‘
siyosat arboblarining foliyati yetarli darajada yoritilmayotganligi, mabodo shunday
maqolalar va kitoblar yozilsa ham ular asosan Amir Temur, Mirzo Ulug bek,
‘
Alisher Navoiy, Bobur kabi buyuk ajdodlarimizning faoliyatini ko rsatish bilan
‘
cheklanib qolayotganligidan xavotirlik tuyg usidir. Biz bugungi kunda Turkiston
‘
tarixida muayyan rol o ynagan va o zidan o chmas iz qoldirgan barcha
‘ ‘ ‘
ajdodlarimiz, xususan, davlat arboblari va harbiy sarkardalar faoliyatini butun
ziddiyatlari va murakkab tomonlari bilan chuqur o rganishimiz, ularni targ ib va
‘ ‘
tashviq qilishimiz, ular yo l qo ygan xatolardan saboq chiqarishimiz va yana
‘ ‘
shunday xatolarga yo l qo ymasligimiz, tarixda o tgan ushbu shaxslarning har
‘ ‘ ‘
biriga baho berayotganda ajdodlarimiz shaxsiyati va faoliyatini zamonasozlik
qilmasdan, ular yashab o tgan tarixiy sharoit va vaziyatdan kelib chiqqan holatda
‘
xolis baholashimiz lozim. Muammoga ana shu jihatdan obyektiv yondashganda
Amir Nasrullohxon shaxsi XX-XXI asrlarda O zbekiston tarixi fanida qay
‘
darajada yoritildi va yoritilmoqda? Muarrixlarimiz uning hayoti va siyosiy
15

faoliyatini, davlatchilik sohasidagi qarashlarini yetarli darajada xolislik bilan
ko rsatib berishyaptimi? ‘
Ma lumki, XX asr boshlarida Buxoroda amirlik tuzumi va mang itlar
’ ‘
sulolasi hukmronligiga qarshi keng miqyosdagi kurash, jadidchilik harakati va
Yosh buxoroliklar partiyasining faoliyati natijasida, shuningdek, Rossiyada
bolsheviklarning hokimiyat tepasiga kelishi va sovet Rossiyasining harbiy kuchlari
bo lgan qizil armiya jangchilari tomonidan Buxoro shahriga qilingan bosqin
‘
oqibatida 1920 yil 2 sentabrda Buxoroda amirlik tuzumi ag darib tashlandi.
‘
Buxoroning ko p ming yillik tarixida ilk marta demokratik tuzum-respublika
‘
davri boshlandi. Aynan ushbu davr qisqa muddat (atigi 4-5 yil) davom etgan
bo lishiga qaramasdan, bu yillar Buxoro tarixida muhim bosqichni tashkil etadi.
‘
Biroq shu davrdan boshlab yangi tuzum faollari bo lgan Yosh buxorolik jadidlar
‘
o zlarining yaqindi mahv etilgan g animlari-mang it amirlarini keskin tanqid
‘ ‘ ‘
qilishga kirishdilar. Bu ishning boshida taniqli adiblarimiz Ayniy va Fitrat turishdi.
Yirik davlat arbobi Fayzulla Xo jayev esa ularning g oyaviy mafkurachisi
‘ ‘
hisoblangan. Bu holat 1925 yildan keyin, O zbekiston SSR tuzilgach, ayniqsa, avj
‘
olib ketdi.
Sadriddin Ayniyning B u xoro jallodlari (1920), B u x oro inqilobi tarixi
“ ” “
uchun materiallar (1920-1921; Moskva, 1926), T a r ixi amironi Mang itiyai
” “ ‘
Buxoro ( B uxoro Mang it amirlari tarixi ) (Toshkent, 1923) kabi tarixiy
” “ ” ‘
tadqiqotlari, Q u l lar , D o x unda singari tarixiy romanlari va keyinchalik
“ ” “ ”
yozilgan E s d aliklar asarida, Fitratning A m i r Olimxonning hukmronlik
“ ” “
davri (Dushanbe, 1930) risolasida mang itlar sulolasining butun k i r dikorlari
” “ ” ‘
ochib tashlandi. Buxoro tarixining qariyb 200 yil davom etgan davri, mang it
‘
hukmdorlari (amirlar) faoliyati faqat qora bo yoqlarda tasvirlandi. Tanqid tig i
‘ ‘
dastavval mang itlar sulolasining so nggi hukmdori Amir Sayyid Olimxon
‘ ‘
(1881-1944) ga qarshi qaratilganligi o sha davrdagi siyosiy va harbiy vaziyatlar
‘
taqozosiga ko ra normal hol hisoblanadi. Biroq barcha mang it amirlarini,
‘ ‘
jumladan, Amir Nasrulloni asossiz ravishda qoralash jarayoni yoppasiga ommaviy
16

kampaniyaga aylantirildi. Bu holat Qo qon tarixnavislik maktabiga mansub jadid‘
taraqqiyparvari Ishoqxon Ibratning F a r g ona tarixi asarida ham o zining
“ ” ‘ ‘
yaqqol ifodasini topgan. Ibrat va Fitrat tomonidan Nasrullohxon B o t ur qassob ,
“ ”
Q a ssobning botiri degan mash um nomlarga sazovor bo ldi.
“ ” ’ ‘
Fitrat o zining 1930 yili yozgan Amir Olimxonning hukmronlik davri
‘ “ ”
nomli tarixiy risolasida barcha mang it amirlari singari Amir Nasrullo faoliyatini
‘
ham faqat qoralash bilan shug ullanadi. Fitratning ushbu asaridan quyidagi
‘
ixtibosni o tmish o rinli.
‘ ‘
A m i r Haydardan keyin uning o g li Amir Husayn taxtga o tirdi, biroq
“ ‘ ‘ ‘
ikki oyu necha kundan keyin u vafot etdi. Uning o rnini amir Umard egalladi.
‘
Biroq amir Haydarning o g li amir Nasrullo o zining birodariga qarshi lashkar
‘ ‘ ‘
tortib Buxoroni o rab oldi va hukumatni o z qo liga oldi. Nasrullo oldin amir
‘ ‘ ‘
Umarni omon qoldirib, Buxorodan chiqarib yubordi, ammo o z ahdiga vafo
‘
qilmay orqasidan jallodini yubordi. Jallod amir Umar boshini keltirdi. Nasrullo
o zining boshqa aka-ukalarini ham turli hiylalar bilan o ldirdi va Buxoro taxtiga
‘ ‘
hech qanday raqibsiz ega bo ldi. Unga qassobning botiri laqabi berilgan edi
‘ “ ” ”
(Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. T.: Minhoj, 1992, 8-bet).
Alloma Fitratga nisbatan ehtirom va hurmatimz qanchalik baland
bo lmasin, bu asar bolsheviklarning maxsus buyurtmasi bilan yozilganligi uchun
‘
unda tarixiy haqiqatdan chekinilganligi, mang it hukmdorlari faoliyatini
‘
baholashda sinfiy yondashuv ustun bo lganligini alohida ta kidlab o tish lozim.
‘ ’ ‘
Shu jihatdan olib qaraganda risoladagi ushbu so zlarni Nasrulloh hayoti
‘
to g risidagi tarixiy haqiqat deb qabul qilmaslik lozim:
‘ ‘
1. 2. Amir Nasrullohxonning hokimiyat uchun kurashi
Buxoro amirligi Buxoro davlatining zaiflashib qolganligidan foydalangan
Eron shohi Nodirshoh XVII asrning 30-40-yillarida Buxoro xonligiga yurish
17

qiladi. Nodirshoh Buxoro xonligida katta mavqega ega bo lgan mang it’ ’
urug idan chiqqan otaliq Muhammad Hakimbiy bilan shartnoma tuzadi va u
’
Buxoro xonligining oliy hukmdori deb tan olinadi. Abulfayzxon amalda
hokimiyatdan chetlatib qo yiladi, Hakimbiy Buxoroning to la vakolatli hokimi
’ ’
etib tayinlanadi. 1743 yilda Hakimbiy, uning o g li Muhammad Rahim
’ ’
Nodirshoh xizmatiga kiradi. Nodirshoh 1747 yilda vafot etgach, Muhammad
Rahim hokimiyatni o z qo liga olishga kirishadi.
’ ’
Buxoro xonligida katta nufuzga ega bo lgan mang it qabilasining vakili
’ ’
Muhammad Rahim 1747 yilda Abulfayzxonni, so ngra rasman xon deb (soxta
’
xon) e lon qilingan uning o g illari Abdulmo min va Ubaydullo sultonlarni
’ ’ ’ ’
o ldirib, hokimiyatni o z qo liga oladi. Muhammad Rahim 1756 yilda taxtga
’ ’ ’
o tirib, o zini Buxoro amiri deb e lon qiladi va hokimiyatni mustaqil idora
’ ’ ’
qiladi, Mang itlar sulolasiga asos soladi. Shundan e tiboran Buxoro xonligi
’ ’
Buxoro amirligi deb atala boshlandi. Amirlikda hokimiyat 1920 yilgacha
Mang itlar sulolasi qo lida bo ldi.
’ ’ ’
Muhammad Rahim xukmronligini beklik-viloyatlardagi boshqa qavmlardan
bo lgan hokimlar tan olmadilar. Amir mang itlarga tayanib hokimiyatni
’ ’
markazlashtirishga intildi. Barcha qabilalarning hukmdorlarini Buxoroga yig ib,
’
ulardan markaziy hokimiyatga bo ysunishni talab qildi, aks holda qattiq
’
jazolanishi haqida ogohlantirdi. Viloyatlardagi ko pgina hokimlar, bebosh
’
amaldorlar hokimiyatdan chetlashtirilib, er-mulki tortib olinib boshqa joylarga
ko chirildi. Ular o rniga amir qabiladoshlaridan tayinlandi. Muhammad Rahim
’ ’
Buxoro minorasi yonidagi o z qarorgohini maxsus qurdirgan Arkka ko chirdi.
’ ’
O zboshimcha beklarni Arkka chaqirib qattiq jazoladi. Tarqoqlikni bartaraf etish
’
maqsadida ko pgina bekliklarga - Samarqand, Jizzax, O ratepa, Xisor, Boysun,
’ ’
Shahrisabzga qarshi qonli urushlar qildi, ko pgina viloyatlar vayron bo ldi.
’ ’
Muhammad Rahim Nurotada istiqomat qiluvchi burgut qabilasi qo zg olonini
’ ’
bostirib, ularning xarbiy istehkomlarini buzib tashlab, o zlarini Buxoro tumaniga
’
18

ko chirdi. Miyonqal a qipchoqlariga hujum qilib, istexkomlarini buzib tashlaydi,’ ’
yo lboshchilarini qatl etib, qolganlarini ko chirib yuboradi.
’ ’
Muhammad Rahim vafotidan keyin o zaro urushlar yanada kuchaydi.
’
Viloyat hukmdorlari mang itlarning markaziy hokimiyatiga qarshi
’
qo zg olonlar ko tardi.
’ ’ ’
Kenagas, yuz, baxrin, burgut, saroy qabilalarining qo zg olonlari,
’ ’
xokimiyatga o tirgan Doniyolbiyning ularni bostirish uchun qilgan urushlari
’
minglab odamlarning yostig ini quritdi. Doniyolbiy qo shinlar xarajati uchun
’ ’
qo shimcha soliqlar joriy etib aholi noroziligini oshirdi. Buxoro hunarmandlari va
’
tijorat ahli 1784 yilda qo zg olon ko tardi. Qo zg olonni bostirish jarayonida
’ ’ ’ ’ ’
minglab odamlar qurbon bo ldi.
’
Amir Ma sum («begunoh amir») deb nom olgan Shohmurod (1785-1800
’
yillar) tarqoqlikka qarshi kurashni davom ettirdi. Amir Shohmurod boshqaruv
tartibini o zgartirish, amaldorlar tarkibini yangilash choralarini ko rdi. Amir ikki
’ ’
yirik davlat arbobi - Davlat qushbegi bilan Nizomiddin qozikalonni saroy, qo shin
’
va boshqa sohadagi amaldorlar huzurida o z qo li bilan o ldirdi. Soliqlarni
’ ’ ’
tartibga soldi. Buxoro aholisiga tarxan yorlig ini topshirdi. Unga binoan aholi
’
savdo daromadidan boj to lashdan, hunarmandlar pul yig imidan, majburiy
’ ’
mehnat va soliqlardan ozod etildi.
Shuningdek, xiroj, nikoh puli, tarozi haqi va boshqa yig imlar miqdori
’
kamaytirildi. Shohmurod davrida Buxoro amirligi nisbatan mustahkamlangan
bo lsada, o zaro urushlar to xtamadi. G arbiy chegaralarda esa Xiva xoni
’ ’ ’ ’
qo shinlari xujumga o tar, ekinzor va bog lar payhon qilinar, qishloqlar vayron
’ ’ ’
bo lar, odamlar va chorva mollar haydab ketilar edi.
’
Tarixga Xoni shahid (Shahid xon) nomi bilan kirgan mang itlar
‘
sulolasining yettinchi hukmdori Amir Nasrulloh Bahodurxon 1806 yil 1 iyunda
Buxoro shahrida Amir Haydarning xonadonida ikkinchi o g il sifatida dunyoga
‘ ‘
keldi. Bu haqda mashhur alloma Ahmad Donish o zining Ta rixi saltanati
‘ “ ’
mang itiya asarida yozib o tgan. (Ba zi tarixchilar Amir Nasrullohning
‘ ” ‘ ’
19

tavallud sanasi to g risida boshqacha ma lumotlarni yozib qoldirishgan.‘ ‘ ’
Ularning ifkricha, Amir Nasrulloh 63 yoshida 1860 yili vafot etgan. Demak,
ularning yozganlaridan Amir Nasrulloh taxminan 1797 yilda tug ilganligi
‘
anglashiladi. Biroq, u Amir Haydar xonadonida ikkinchi o g il ekanligini
‘ ‘
e tiborga olsak, Ahmad Donishning yozgan fikri haqiqatga ancha yaqinroq. Biz
’
hozircha tarixiy adabiyotlarda Amir Nasrulloh tug ilgan sana sifatida 1806 yil
‘
qolishini qo llab-quvvatlaymiz.
‘
Nasrullohxonning ma naviy kamolotga erishuvida Buxoroda katta nufuzga
’
ega bo lgan mashhur shayx Muhammad Husayn Alaviy Buxoriy (1785-1870)
‘
muhim rol o ynagan. Keyinchalik Nasrulloh o zining piri hisoblagan bu shayxni
‘ ‘
Romitan tumanidagi Qori Kamol qishlog idan Buxoro shahriga ko chirib
‘ ‘
keltirib, unga shayx Habibulloh xonaqosijan maxsus hujra ajratib bergan va nafaqa
tayinlagan. Bu ma lumotlarni tarixchi olim Muhammad Nasriddin Hanafiy
’
Hasaniy Buxoriy (Amir Muzaffarning o g li) o zining 1910 yili Yangi
‘ ‘ ‘
Buxoroda nashr etilgan T u hfat az-zoirin ( Z i yoratchilarga tuhfa ) asarida
“ ” “ ”
keltirib o tadi.
‘
Nasrullohxon otasi Amir Haydar hamda birodarlari Husayn va
Umarxonlarning hukmronligi davrida Qarshida hokimlik qilgan. Amir Haydar
vafoti (1826 yil 6 oktabr) dan so ng hokimiyat uchun kechgan keskin kurashlarda
‘
birodarlari Amir Husayn (1797-1826) va Amir Umarxon (1810-1829) hamda
boshqa ukalari ustidan g olib kelib, 1827 yil aprel oyining boshlarida 21 yoshida
‘
Buxoro amirligi taxtiga o tirdi. Amir Nasrullohxon Buxoro amirligi taxtiga
‘
o tirgan mang itlar sulolasining yettinchi hukmdori bo ldi. Tarixchi olim Mirzo
‘ ‘ ‘
Abdulazim Somiyning fikricha, Buxoroamirligi taxtini egallashda Nasrullohxonga
otasining vaziri bo lgan Muhammad Hakimbiy Qushbegi katta yordam
‘
ko rsatgan. U Buxoroni qamal qilib turgan Nasrullohxon qo shinlariga shahar
‘ ‘
darvozasini ochib beradi 1
.
XIX asr 20-yillarida Buxoroda yuz bergan siyosiy voqealarning bevosita
ishtirokchisi, hokimiyat uchun kurashda Amir Haydarning har uchala o g liga
‘ ‘
20

navbati bilan yordam bergan va uchala hukmdorning ham xizmatida ozmi-
ko pmi muddat bo lgan munshiy va tarixchi Mirzo Shams Buxoriy (1804-‘ ‘
taxminan 1865) keyinchalik yozgan B u xoro, Qo qon va Qoshg arning ayrim
“ ‘ ‘
voqea-hodisalari bayoni nomli asarida (bu asarning so nggi qismi 1861 yil
” ‘
sharqshunos V.Grigoryev tomonidan Qozonda nashr etilgan) Amir Nasrullohning
hokimiyat uchun kurashini tasvirlab, o sha paytda Buxoroda ko p qon
‘ ‘
to kilganligini yozadi. Mirzo Shams Buxoriyning fikricha, Buxoro shahrini
‘
egallash va Umarxonni hokimiyatdan ag darib tashlash jarayonida 7-8 ming kishi
‘
halok bo lgan. Bundan tashqari, Amir Nasrulloh o z hukmronligining dastlabki
‘ ‘
oylarida har kuni 50-100 kishini qatl qilib turgan, natijada ko plab kishilar
‘
Shahrisabz va boshqa joylarga qochib ketgan. Mirzo Shams Buxoriyning o zi
‘
ham bu paytda muayyan muddat Amir Nasrulloh xizmatida bo lganligi, biroq
‘
keyinchalik Shahrisabzga borib, u yerda 11 oy yashagach, so ngra Qo qonga-
‘ ‘
badarg alikda yurgan sobiq amir Umarxon huzuriga borganligi inobatga
‘
olinadigan bo lsa, u Amir Nasrullohga muxolifatda bo lib, uning faoliyatini
‘ ‘
haddan tashqari qora bo yoqlarda tasvirlanganligining sabablari oydinlashadi
‘ 1
.
Keyingi davr tarixchilari va sayohatchilarining Amir Nasrulloh haqidagi
fikrlarini umumlashtirib aytadigan bo lsak, Nasrulloh o zining barcha potensial
‘ ‘
raqiblarini qisqa muddat mobaynida yo qotgan yohud ularni Buxorodan
‘
badarg a qilgan. Ushbu fikrga e tiroz bildirish qiyin. Biroq, u har kuni Buxoroda
‘ ’
50-100 kishining qonini to kkanligi esa mubolag adan boshqa narsa emas.
‘ ‘
21

2. Amir Nasrulloxonning Buxoro amirligini markazlashgan davlatga
aylantirish yuzasidan olib borgan tadbirlari
2.1. Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti
Sobiq ittifoq tuzumi davrida mang itlar sulolasi vakillariga bir tomonlama‘
yondashilib, ular davrida hech qanday islohotlar amalga oshirilmagan, ushbu
davlat boshliqlari asosan maishatbozlik va jangu-jadallar bilan ovora bo lib,
‘
mamlakat hayotida jiddiy o zgarishlar qilishga urinmaganlar degan qarashlar
‘
hukmron edi. Mang itlar davri tarixnavislari ma lumotlari, tarixiy hujjatlar,
‘ ’
dastlabki manbalar va sayohatchilarning yo l xotiralarini o rganish va tahlil
‘ ‘
qilish o z navbatida, ushbu fikrlarning asossiz ekanligi
‘ ni ko rsatadi. ‘
O rganilgan tarixiy manbalar mang itlar sulolasi vakillari
‘ ‘ ning barchasini
ham faoliyati yuqoridagi yondashuvlar asosida baho lashga loyiq emasligidan
dalolat beradi. Shu jihatdan olganda, tahlil etilgan manbalarga asoslanib, albatta,
bunda jamiyat rivoj lanishiga ta sir etgan obyektiv va subyektiv omillarni hisobga
’
ol gan holda, Buxoro amirligi davlatchiligining shakllanish va rivoj lanishini
muayyan bosqichlarga ajratib o rganish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Biz
‘
bunda mang itlar sulolasining dastlabki va
‘ killari tomonidan amalga oshirilgan
islohotlar o z navbatida, mam
‘ lakatni birlashtirish va aholi turmush tarzini
yengillashtirishda muayyan darajada ijobiy ahamiyat kasb etganligini
davrlashtirish uchun mezon sifatida belgilashga harakat qildik.
Agar Buxoro amirligi davlatchiligi taraqqiyotini ushbu nuqtai-nazardan
qaraydigan bo lsak, uni quyidagi ikki bosqich doirasida o rganish maqsadga
‘ ‘
muvofiqdir:
Birinchi bosqich dastlabki to rt mang it hukmdorlari Muham
– ‘ ‘ mad
Rahim, Muhammad Doniyolbiy, amir Shohmurod, amir Haydar ning davlatni
shakllantirish va rivojlantirish borasidagi siyosiy-huquqiy, iqtisodiy hamda
madaniy-ma rifiy sohadagi faoliyatlari davrini o z ichiga oladi. Buxoro amirligi
’ ‘
taraqqiyotining ushbu bosqichini siyosiy-huquqiy, diniy, madaniy hayot, tashqi
22

diplomatiya va tashqi savdo masalalarida ijobiy natijalarga erishilgan davr sifatida
e tirof etish mumkin.’
Mang itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahim (1747-1759) o z
‘ ‘
hukmronligini dastlab, mamlakatni mustahkamlash hamda davlat uchun muhim
bo lgan mustaqil yoki yarim mustaqil holatga kelib qolgan ma muriy-hududiy
‘ ’
birliklarni qayta birlashtirishga harakat qilishdan boshlagan 1
.
O z navbatida, Muhammad Rahim davlatni mustahkamlash va ma muriy-
‘ ’
hududiy birliklarni birlashtirish yo lida tashqi siyosiy to siqlarga duch kelgan.
‘ ‘
Mahalliy tarixnavislar Muhammad Sharif va Xumuliylarning guvohlik berishicha,
afg on sarkardasi Ahmadshoh Durroniy Burgut va Miyonqol hududlarida kechgan
‘
siyosiy g alayonlar
‘ ning yuzaga kelishiga sababchi bo lgan va mahalliy aholini ‘
Muhammad Rahim qo shiniga qarshi kurashda chetdan turib qo llab-quvvatlab
‘ ‘
tur gan. Muhammad Rahim Buxoro amirlari orasida mamlakatning barcha
hududida muayyan darajada tinchlikni saqlay olgan, davlatning chega ralarini
mustahkamlagan hamda tashqi dushmanlardan himoya qilgan yagona davlat
boshlig idir. O z navbatida, u mamlakatni birlashti
‘ ‘ rishda muayyan darajada
to siq bo lib turgan Afg oniston davlati bi
‘ ‘ ‘ lan sulh shartnomasini (1750yil)
imzolashga erishadi.
Muhammad Rahim davlatni boshqarishning eng maqbul usuli sifatida o zi
‘
tomonidan shakllantirilgan y a ngi davlat (sulola, davlat, hukumat, hokimiyat,
“ ”
taqdirdagi baxtli burilish)ni ko rsata
‘ di. Tarixnavis Xumuliyning ma lumotiga ’
qaraganda, Muhammad Rahimning y a ngi davlati davlat tepasiga yangi sulola
“ ”
mang it su
– ‘ lolasining kelishi bilan bog liq edi. Shu bilan birga, tegishli ‘
manbalarni chuqur tahlil etish, Muhammad Rahim davrida davlatni tashkil etish
borasida jiddiy o zgarishlar ro y bermaganligi to g risida xulosa chiqarishga
‘ ‘ ‘ ‘
ham imkon tug diradi. Bunda Muhammad Rahimning unvonlar berish va davlat
‘
mansablari tizimiga qisman o zgartirish kiritish bilan cheklanganligini ko rsatib
‘ ‘
o tish mumkin, xolos. Shu bilan birga, Muhammad Rahim ashtarxoniylar
‘
davridan meros bo lib qolgan salbiy oqibatlar, ya ni qo shni davlatlar bilan
‘ ’ ‘
23

doimiy urushlar olib borishga qisman chek qo ygan va mamlakatda mu‘ ayyan
darajada tartib o rnatishga erishgan. Bu esa o z navbatida, amir
‘ ‘ likda savdo-sotiq
va dehqonchilik ishlarining rivojlanishiga turt ki bo lgan.
‘
Dastlabki manbalarga asoslangan xorij tadqiqotlarida ham Muhammad
Rahimning davlat boshqaruviga ijobiy baho beriladi. Xususan, Anke fon
Kyugelgen M u h ammad Rahim mamlakatni rivoj
“ lantirdi va mamlakatda
yashovchilarni baxtiyor ayladi. U davlatni boshqarish bilan birga o zini
‘
boshqarishni va fuqarolarni hurmat qilishni hamda ularning dardi bilan yashashni
unutmadi deb qayd etadi. Tarixnavis Somiy ham Muhammad Rahimni saxiy,
” –
mehribon, oliyjanob hamda jazolashda qat iy qaror qabul qiluvchi hukmdor
’
sifatida ta riflaydi.
’
Mang itlar sulolasining keyingi vakili Muhammad Doniyolbiy (1759-1785)
‘
Muhammad Rahim davrida uning siyosiy va iqtisodiy ma salalar bo yicha
‘
yordamchisi va maslahatchisi lavozimida faoliyat yuritgan. U davlat tepasiga
kelishi bilan oldindan mang itlarga qarshi bo lib kelgan o zga urug lar
‘ ‘ ‘ ‘
tomonidan turli g alayonlar kelib chiqqan. G alayonchilar Muhammad
‘ ‘
Doniyolbiyning hukmdorligi legi tim (qonuniy) emasligini ro kach qilib,
‘
hokimiyat tepasiga chingi ziy(ashtarxoniylar)lar kelishini talab qiladilar. Amirlikka
qa rashli bo lgan Shahrisabz, Miyonqol va Qarshi bekliklarida yana muss
‘ taqillik
uchun kurash avj olib ketadi.
Shuni alohida ta kidlash joizki, Muhammad Doniyolbiy Mu
’ hammad Rahim
vafotidan keyin mamlakatda eng yuqori unvon hamda lavozimga ega shaxs edi.
Shuning uchun ham Muhammad Doniyolbiy barcha olimu-fuzalolar, din
peshvolarining tanlovi asosida davlat ni boshqara boshlagan.
Muhammad Doniyolbiy birinchi navbatda davlatda tartibsizlik larni bartaraf
etishga va huquqbuzarliklarni oldini olishga e ti
’ bor qaratgan. Ikkinchi o rinda u ‘
nafaqat Buxoro shahri balki amir lik tarkibiga kiruvchi barcha bekliklarda savdo-
sotiq, hunarmadchi likni rivojlantirishga hamda fuqarolarga tinchlik va havfsizlik ni
ta minlab berishga muyassar bo lgan. Muhammad Doniyolbiy ijti
’ ‘ moiy
24

munosabatlarni huqukiy asoslarda tartibga solishning taraf dori bo lgan. Shuning‘
uchun u fiqh ilmi ulamolarini har taraflama qo llab-quvvatlagan. Manbalarda
‘
keltirilishicha, Muhammad Doniyol biy barcha huquqiy masalalarda islom
huquqshunoslaridan maslahat olgan.
Muhammad Doniyolbiy davlat va jamiyat boshqaruvidagi turli masalalarni
kengashgan holda maslahatlashib amalga oshirgan. Xusu san, 1781 yilda Rossiya
hukumatining Buxoroda savdo shartnomasini tuzishga oid taklifiga u dastlab 92
o zbek urug i vakillarining fik
‘ ‘ rini olishi lozimligini uqtirib o tadi. ‘
Shuni ta kidlash joizki, Muhammad Doniyolbiy so fizm ta li
’ ‘ ’ motiga
alohida e tibor qaratgan. Xususan, u Muhammad Rahimning vafotidan so ng
’ ‘
mamlakatda boshlanib ketgan turli g alayonlarni ol
‘ dini olish, xalq tinchligi va
havfsizligini ta minlash maqsadida so fizm namoyondalaridan biri hisoblangan
’ ‘
Mahdumi A zamning av
’ lodlaridan biri Ishoq Xojadan maslahat olib turgan.
Binobarin, Muhammad Doniyolbiyning so fizm ta limotini ashaddiy tarafdori
‘ ’
ekanligi to g risida to liq ma lumot bo lmasada, u o g li Shohmurodni
‘ ‘ ‘ ’ ‘ ‘ ‘
ushbu ta limotning yirik namoyondalaridan biri bo lib shakllanishi uchun barcha
’ ‘
imkoniyatlarni yaratib bergan.
Muhammad Doniyolbiy vafotidan keyin uning o g li Shohmurod davlatni
‘ ‘
boshqarish vakolatini qo lga kiritadi. U Muhammad Doni
‘ yolbiy davrida
Karmana, Qarshi bekliklarini boshqaradi va ma lum vaqt davomida davlatdagi
’
eng oliy mansablardan biri bo lmish qush
‘ begi lavozimida faoliyat yuritadi.
B o shdanoq u mamlakatda qattiq tartib o rnatishga kirishib, ishni sulola
“ ‘
mavqeini rasmiy jihatdan mustahkamlashdan boshlaydi. Ya ni soxta xonlik
’
an anasiga chek qo
’ ‘ yib, taxtga rasman o zi chiqadi, lekin xon emas, amir ‘
unvoni bilan
” 1
.
Shohmurod davlat boshlig i amir unvonini ta sis etar ekan, ushbu
‘ – ’
unvonning o zbek va mo g ul urug lari an analari bilan emas, balki shariat
‘ ‘ ‘ ‘ ’
qoidalari asosida yuzaga kelganini asoslab beradi.
25

Huquqshunos olim Z.Muqimovning ta kidlashicha, Amir Shoh’ “ murod
soliqlardan ezilgan xalqning noroziligi kuchaygan davrda taxtga o tirganligi
‘
uchun ham birinchi islohotni soliqlarni tartib ga solishdan boshladi. Butun Buxoro
amirligi aholisiga tarxon yorlig i berib, o zidan avvalgi hukmdorlar joriy qilgan,
‘ ‘
shariatga to g ri kelmaydigan yorg u, boj, tarx, tushmol, yasoq kabi soliqlarni
‘ ‘ ‘
bekor qildi 3
. Amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan soliq islohotlari uning
soliq solish va uni undirishni tartibga keltirishga oid farmonlarida aks etgan.
Amir Shohmurod tomonidan o tkazilgan sud huquq islohot
‘ – lari o z ‘
navbatida, mamlakatda sud ishlarini yuritishda nohaqlik larga chek qo yilishiga,
‘
qozilar tomonidan muayyan darajada odillik, adolat va insonparvarlik ruhida sud
jarayonlarini amalga oshirish ga imkon yaratib bergan.
Ushbu sud-huquq islohotlarining yana bir muhim jihati qozi ning hukmidan
norozi bo lgan tarafning qozi-ul-quzzotga yoki amirga shikoyat qilish huquqini
‘
qo lga kiritganligida ko rinadi. O z navba
‘ ‘ ‘ tida, qozikalonga yoki amir nomiga
yozilgan shikoyatnoma o rganib chiqilib, qozining hukmini asosli ravishda qozi-
‘
ul-quzzot bekor qilishi hamda uning qarorini faqat amir bekor qilishi mumkin
bo lgan.
‘
Amir Shohmurod tomonidan o tkazilgan sud-huquq islohotlari o z davrida
‘ ‘
nafaqat Buxoro amirligi, balki boshqa xonliklar uchun ham progressiv ahamiyatga
ega edi. Shu bilan birga, amir Shohmurod sudlovni tashkil etish, xususan, quyi sud
qozilarining tayinlani shi borasida ham muayyan o zgarishlarni amalga oshirgan.
‘
Binobarin, amir Shohmurodning bevosita tashabbusi bilan qirq a lamdan
’
(qonunshunoslardan) iborat tarkibda oliy sud (qozixona) palatasi tuzilgan. Ushbu
palatada qozilarning hukmidan norozi bo lib yozil
‘ gan arz va shikoyatnomalar
shariat normalari bilan birga, amir Shoh murod tomonidan tuzilgan qoidalar
to plami asosida ko rib chiqil
‘ ‘ gan. Sud palatasida arz yoki shikoyatnoma
ko rilayotganda da vogarning shaxsan o zi ishtirok etish imkoniyatiga ega
‘ ’ ‘
bo lgan.
‘
3
Qarang: Muqimov Z. O‘zbekiston davlati va huquqi tarixi. – Toshkent: Adolat, 2004. – B.207.
26

Amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan ushbu islohot lar xorij
olimlari tomonidan ham e tirof etilgan. Xususan, ing’ liz olimi X.Malkolmning
ta kidlashicha, amir Shohmurod davlat va huquq islohotchisi, islom huquqi
’
normalarining g oyaviy va ama
‘ liy kurashchisi hamda davlat boshlig i sifatida ‘
qirq a lam sudi ish
’ larida ishtirok etganda taraflarning o zaro kelishuvi, ‘
jabrlanuvchi va ayblanuvchi tomonlarning o zaro yarashuvining tarafdori edi. U
‘
amirlik xazinasidan jabrlanuvchining foydasiga yetkazilgan zarar ning yarmini
qoplash uchun ayblanuvchining kelajakda ijtimoiy tar biyalanishi, oilasi,
farzandlari qarovsiz qolib ketmasligining ol dini olish maqsadida foizsiz mablag
‘
ajratish amaliyotini qo llagan. Ushbu xususiyati bilan amir Shohmurod
‘
tomonidan amalga oshirilgan yarashuv mexanizmi o z davri uchun muhim
‘
ahamiyatga ega bo lgan. Ta kidlash joizki, amir Shohmurod tomonidan
‘ ’
o tkazilgan ushbu is
‘ lohot bugungi kunda sud-huquq amaliyotida muhim amaliy
ahamiyatga egadir.
Amir Shohmurod shariat normalariga mutlaqo zid bo lgan va uning
‘
talablariga javob bermaydigan zid bo lgan barcha normalar
‘ ning amal qilishini
bekor qilgan. Tarixnavis Somiyning ma lu
’ motlariga qaraganda, harbiy sohadagi
boshqaruv faoliyatini ulamo larning fatvosi asosida olib borgan hamda aynan uning
davrida huquq manbasi bo lmish sunnaga sezilarli darajada amal qilingan.
‘
Shohmurod vaqf mulklari hamda ulardan tushadigan soliq va boshqa
majburiy to lovlar hisobidan eski madrasa, masjid, honaqo, maktab va mozorlarni
‘
qayta tiklaydi. Madrasa mudarrisi, muftiy, imom, qozi va boshqa diniy
mansablarga nomzodlarni tayinlashda ularning shariat normalariga amal qilish
darajasi, huquqiy bi limlari va huquqiy savodxonligiga e tibor qaratgan.
’
U shariat normalarini chuqur o zlashtirgan madrasa talabalari
‘ ga soliqlar
hisobidan qo shimcha talabalik haqlari berish tizimini joriy qilgan. Shohmurod
‘
nafaqat ta lim jarayonida, balki boshqa fuqarolarning ham islom huquqi
’
normalarini bilishlikka da vat etish bilan birga, ularga keng imtiyoz va
’
imkoniyatlar yaratib bergan.
27

Bu borada Xumuliyning ta kidlashicha, amir Shohmurod fiqh’ shunos
olimlar va viloyat beklaridan amirlikning barcha hududlari dagi masjid va
madrasalarda aholiga haqiqiy islom huquqi norma lariga asoslangan odat va
majburiyatlarni tushuntirishni hamda ularning shar iy huquqiy bilimlari darajasini
’
yanada oshirishni talab qilgan.
Amir Shohmurodni o z navbatida islom fiqhshunosligi murab
‘ biysi sifatida
ham e tirof etish mumkin. Shohmurod madrasalarda xanafiy mazhabi, xususan,
’
Burhoniddin al-Marg inoniyning Al-Hidoya asari, Imom Al-Moturidiyning
‘ “ ”
g oyalari, Qur oni Karimni talqin qilish va uni sharhlash bo yicha
‘ ’ ‘
Andalusiyalik mashhur Ash-Shotibiy asarlaridan foydalangan holda dars
mashg ulotlarini o tkazgan.
‘ ‘
Tarixnavis Miriyning ta kidlashicha, amir Shohmurod so fiy
’ ‘ lik ilmini,
islom huquqi normalari va majburiyatlari haqidagi ilmlarni Shayx Safardan,
Qur oni Karim ilmini esa uch murabbiy
’ dan, ya ni Hofiz Ashur, Nodir Boqi qori ’
va Niyozquli qorilardan tahsil olib o rgangan.
‘
Shu bilan birga, amir Shohmurod huquqiy masalalarga oid bo lgan kitoblar
‘
yozgan. Xususan, xanafiya mazhabiga oid bo lgan barcha fatvolar va qoidalarni
‘
mujassamlashtirgan F a t voyi ahli Buxoro va A y n ul-Hikma nomli
“ ” “ ”
to plamlarini ko rsatib o tish mumkin. Shu jihatdan olganda, amir
‘ ‘ ‘
Shohmurodning ushbu asarlarini bugungi kunda milliy davlatchilik tarixini
o rganish va uni ilmiy tahlil etishda nodir va qimmatli huquq manbasi sifatida
‘
qarash lozim.
Amir Shohmurod nafaqat Buxoro shahrida balki amirlikning turli
viloyatlariga borib ulardagi masjid va madrasalarda shariat huquqi normalari va
ularni tadbiq etishga oid masalalar yuzasidan mashg ulotlar o tkazib kelgan.
‘ ‘
Masjidlarda imomlik qilib, namoz tugaganidan so ng oliy yig in (majlisi
‘ “ ‘ ”
oliy)ni chaqirgan hamda un ga ilm ahlini, qozilarni, hadisshunos olimlarni
to plagan. Ushbu majlislarda islom huquqi normalariga, huquqiy odatlarga
‘
28

asoslan gan holda aholiga ularning fiqhiy muammolarga oid savollariga javob
qaytargan.
Amir Shohmurod Buxoro amirligi hududida qishloq xo jaligi‘ ni yanada
rivojlantirish, qishloq xo jaligi mahsulotlari va yer unumdorligini oshirish
‘
maqsadida ariqlar, zovurlar qazdirgan, da ryo va irmoqlarni qaytadan ta mirlagan.
’
Amerikalik olim G. Xembli amir Shohmurod shaxsiga, uning davlat
boshlig i va davlatni boshqarish san atining o ziga xosligiga alohida e tibor
‘ ’ ‘ ’
berib, Shohmurodning yoshlik yillari Buxoroning qadimiy Masjidi Kalonida diniy
va dunyoviy ilmlarni o rganish bilan o tganligini, u darvesh jamiyatining
‘ ‘
odatlari va kiyimlarini saqlab qolib, hatto o z qo shinlarini jangga boshlab
‘ ‘
borayotganda ham oddiy past bo yli otida borishini, harbiy yo lboshchi sifatida
‘ ‘
ajoyib tashkilotchilik qobiliyatiga ega ekanligini ta kidlab o tadi.
’ ‘
O z navbatida G.Xembli amir Shohmurodning siyosiy-huquqiy faoliyatiga
‘
quyidagicha baho beradi: U Afg onistonning Durroniy hukmdorlaridan Balxni
“ ‘
tortib ololmasada, ammo Eronga qarshi Amudaryoni yildan-yilga muvaffaqiyatli
kesib o tdi. Uning asosiy maqsadi Eron madaniyat markazi sanalmish Marvni
‘
egallab olish edi. Shuning uchun ham Buxoro aholisi amir Shohmurodni harbiy
zafar lari tufayli shariatning qat iy talablari kabi hurmat qilardi .
’ ”
Tarixchi olim T.Fayziyev ham amir Shohmurodga davlat boshlig i sifatida
‘
quyidagicha ta rif beradi: Begunoh amir nomini olgan Shohmurod shariat
’ “
ishlariga keng yo l ochgan, vaqflarni tiklagan, masjid va madrasalar ishiga katta
‘
e tibor bergan. U zohidlarga xos hayot kechirib, mamlakatda ro y bergan
’ ‘
siyosiy-iqtisodiy vaziyat taqo zosiga ko ra, bir necha jangu-jadallarda bo ldi.
‘ ‘
Mang itlar saltana
‘ tida bid at va nomashru ishlarni tag-tomiridan uzgan birinchi ’
hukmdor bo lgan
‘ ” 1
.
Sobiq ittifoq davrida milliy davlatchiligimizni, xususan, adolatli
hukmdorlarni hamda ular tomonidan amalga oshirilgan ko plab ezgu ishlarni
‘
o rganish uchun yetarli tarixiy manbalar mavjud bo lishiga qaramasdan, ularni
‘ ‘
o rganishga deyarli rag bat ko rsatilma
‘ ‘ ‘ gan. Shu asosda davlatchilikni
29

rivojlanishiga muayyan darajada o z hissasini qo shgan amir Shohmurodga‘ ‘
o xshagan hukmdorlar faoliyati ham bir tomonlama ya ni faqat salbiy nuqtai
‘ ’
nazardan o rganilgan. Holbuki, o z davrida mang it hukmdorlarining faoliyatini
‘ ‘ ‘
tanqidiy tasvirlagan Ahmad Donish ham amir Shohmurodni xalifa Umar bi lan bir
qatorga qo yib amirlik gilamini kambag allik kiyimi bilan bezadi, jahon
‘ ‘
bog idan dushmanlik va yomonlik tomirini sug urib tashladi va adolat nihollarini
‘ ‘
o tkazdi, - deb uning faoliyatini yuk
‘ sak baholagan edi.
Amir Shohmurod faoliyati yuzasidan xulosa o rnida aytish mum
‘ kinki,
mang itlar hukmronligi davrida Buxoro amirligida davlat
‘ chilikni taraqqiy etib
shakllanishi va rivojlanishi aynan u dav latni boshqargan davrga to g ri keladi.
‘ ‘
O z o rnida yuqoridagi xislat
‘ ‘ larga ega bo lgan davlat boshlig i haqida ‘ ‘
Prezident I.A.Karimovning quyidagi fikrlarini keltirib o tish o rinli deb
‘ ‘
hisoblaymiz: O d i l va oqil hokimiyat xalq kayfiyatini, uning irodasini albatta
“
hisobga oladi. Xalqning iste dodini, undagi barcha olijanob xis
’ latlarni ishga
soladi, xalq g ayratini yaratuvchilik yo liga boshqa
‘ ‘ radi ” 1
.
Amir Shohmuroddan so ng davlatni boshqarish uning o g li Qar
‘ ‘ ‘ shi
bekligining hokimi amir Haydar qo liga o tadi. Amir Haydar davlatni boshqarish
‘ ‘
masalasida otasi amir Shohmurod siyosatining izchil davomchisi edi. Ushbu holat
ayniqsa, uning ulamolarga muno sabati va tashqi siyosatni izchillik bilan davom
ettirishida ko rinadi.
‘
Amir Haydar o z hukmronligi davrida asosan ichki dushmanlarga qarshi
‘
kurash olib boradi. Shahrisabz, Samarqand, Urgut beklikla rida bo lib o tgan
‘ ‘
g alayonlar, Marv vohasi uchun Xiva xoni Muhammad Rahimxon bilan olib
‘
borilgan urushlar Amir Haydarni davlatda harbiy-siyosiy islohotlar o tkazishga
‘
majbur qildi.
U olib borgan tinimsiz kurashlar natijasida 1817-1850 yil larda Balx vohasi
qo lga kiritildi, Maymana, Badaxshon va Qunduz viloyatlari amirlik hududiga
‘
qo shib olindi. Amir Haydar davlatni boshqarishda asosan tashqi munosabatlarga
‘
e tibor qaratadi, xusu
’ san, u afg on hukmdori Ahmad Shoh Durroniyning o g li ‘ ‘ ‘
30

SHo ja al-Mulkom bilan ikki mamlakat o rtasida o zaro do stlik rishtalarini‘ ‘ ‘ ‘
qayta tiklashga muvaffaq bo lgan.
‘
Buxoroga qo shni davlatlarning hukmdorlari amir Haydar hukmronligini
‘
zaiflashtirish maqsadida uning saroy a yonlari va beklari, qarindosh-urug lari va
’ ‘
birodarlariga turli va dalar berib, ularning o zaro totuvligiga putur yetkazishga
’ ‘
intilganlar. Markaziy hokimiyatga qarshi isyon ko targan Nosiriddin To ra 4000
‘ ‘
askar bilan Marvdan chiqib, Chorjo yga kelganida amir Haydar unga qarshi
‘
Niyoz bek parvonachini 10 000 kishilik qo shinga qo mondon qilib jo natgan.
‘ ‘ ‘
Shuningdek, qo shni davlatlar Buxoro amirligi ichida ko taril
‘ ‘ gan turli
g alayonlardan o z maqsadlari yo lida foydalanishga urin
‘ ‘ ‘ ganlar. 1821-1825
yillarda amir Haydarning soliq siyosatiga qarshi xitoy-qipchoqlar ko targan
‘
Miyonqol qo zg oloni katta qiyinchilik bi
‘ ‘ lan bostirilgan. Ushbu qo zg olonga ‘ ‘
qo shni davlatlardan ko mak ko rsa
‘ ‘ ‘ tilib, shu orqali Buxoro davlatini
zaiflashtirishga harakat qilin gan.
Amir Haydar boshqa mang it hukmdorlaridan farqli ravishda o z
‘ ‘
qo shinidagi askarlarga muntazam ravishda yaxshi maosh to lab borgan. Bundan
‘ ‘
tashqari u mamlakatdagi soliq yig uvchilarga yillik maosh ajratish bilan birga,
‘
ularga yiliga ikki marta sarupo ulashgan. O z navbatida kambag allar, yetim-
‘ ‘
yesirlar, qashshoqlar, darveshlar, muho jirlar va mullalarga har yili nafaqa berish
uchun katta miqdorda mablag ajratgan. Shu bilan birga, amir Haydar amirlikda
‘
xitoy-qipchoqlar tomonidan yuzaga kelib turadigan turli mojarolarni ol dini olish
maqsadida ushbu hududlarga nisbatan turli to lovlar miqdorini kamaytirgan.
‘
Amir Haydar mamlakatda muayyan darajada huquqiy tizimni
mustahkamlashga ham harakat qilgan. Bu borada tarixchi olim Q.Rajabovning
e tirof etishicha, Amir Said Haydar islom fiqhi
’ “ ning hanafiya mazhabiga oid
A l - favoid al-alfiya nomli asar ham yozgan. Amir Haydar davlat hujjatlarini
“ ”
tizimlashtirishga alohida e tibor qaratgan mang itlar sulolasining dastlabki
’ ‘
hukmdorlaridan biri ekanligi bilan ham diqqatga sazovordir . Tarixnavis Somiy
”
ham amir Haydarni ziyoli davlat boshlig i va odil hukmdor sifatida baholab,
‘
31

uning davlat ishlari bilan nechog lik band bo lishiga qara‘ ‘ masdan olimu-fuzalolar
bilan huquqiy mavzulardagi mashg ulotlar
‘ da doimo ishtirok etishini hamda
ularning fikriga tayanib ish tut ganligini e tirof etadi.
’
Amerikalik olim G. Xembli ham amir Haydarning davlatni boshqarishga oid
xususiyatlarini inobatga olgan holda uning fao liyatiga quyidagicha ta rif beradi:
’
a m i r Haydar shahzodalarning rolini darveshlik bilan bir darajada muvaffaqiyatli
“
bog ladi . O z navbatida amir Haydarning maktub va nomalarini o rgangan
‘ ” ‘ ‘
olim Sh.Tilavov: s a v odli va ilmli bo lmagan hukmdorning turli-tuman
“ ‘
mavzularda shunchalar maktublar yozishiga ishonish qiyin , - deb unga yuksak
”
baho beradi.
Buxoro amirligi davlatchiligi rivojlanishining ikkinchi bosqichi 1826-1920
yillarni o z ichiga oladi. Ushbu davrda davlatda mang it sulolasidan amir
‘ ‘
Nasrullo, amir Muzaffar, amir Abdula had, amir Olimxonlar hukmronlik qilganlar.
Amir Nasrullo hokimiyat tepasiga otasi amir Haydarning o limidan so ng
‘ ‘
olti oy o tgandan so ng kelgan. U milliy davlatchilik tarixida kuchli, jasur hamda
‘ ‘
qattiqqo l davlat boshlig i sifatida joy olgan.
‘ ‘
Tarixchi va sayohatchilarning ma lumotlariga qaraganda, amir Nasrullo
’
hukmdor sifatida davlatning ichki va tashqi dushmanlari ga haqiqiy zarbani berdi.
Amir Nasrullo tomonidan olib borilgan harbiy-siyosiy islohotlar natijasida
davlatning harbiy qudrati mustahkamlana borgan. Olib borilgan tinimsiz urushlar
barobarida Qo qon xonligi (1842y) hamda Shahrisabz (1856y) bekligi egallanadi.
‘
Amir Nasrullo tashqi siyosat masalasida oldingi davlat bosh liqlaridan farqli
ravishda, Markaziy Osiyoning iqtisodiy salo hiyatiga talabgor bo lgan ikki yirik
‘
davlatlar Rossiya va Angliya bi lan ochiq siyosat olib borish dasturini amalga
oshirgan. XIX asr 30 yillarining boshlarida Buxoro amirligiga Vest-Indiya
kompaniya sining topshirig i bilan kelgan leytenant Aleksandr Berns bilan olib
‘
borilgan muzokaralar asosida Angliya davlati bilan qisqa muddatga bo lsada,
‘
o zaro hamkorlik munosabatlari o rnatiladi.
‘ ‘
32

Shu bilan birga, ayrim tarixiy manbalarda amir Nasrullo shafqatsiz hukmdor
sifatida e tirof etiladi. Lekin ingliz olimi Uiler amir Nasrulloni: shafqatsiz’ “
hamda mustabid hukmronligiga qaramasdan, u davlat qurilishi yo lida bir qator
‘
ijobiy ishlarni ham amalga oshirdi. O ziga sodiq harbiylar bilan birga professio
‘ nal
qo shin tashkil qildi, bir qancha sug orish loyihalarini va ma
‘ ‘ ’ muriy-huquqiy
islohotlarni amalga oshirdi deb, uning davlatni boshqarish faoliyatiga ijobiy baho
”
beradi.
Amir Nasrullodan keyin davlatni boshqargan mang it sulolasi vakillaridan
‘
amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olimxonlar davri milliy davlatchilik tarixida
kam o rganilgan davr bo lib, te
‘ ‘ gishli manbalarda ushbu hukmdorlarga nisbatan
deyarli ijobiy baho berilmagan. Istiqlol sharofati ila milliy davlatchilik manbala rini
tadqiq etish jarayonida yuqorida nomlari zikr etilgan hukm dorlar tomonidan ham
muayyan darajada islohotlarni amalga oshi rishga harakat qilinganligiga guvoh
bo lamiz.
‘
Xususan, amir Abdulahad sud-huquq tizimini tubdan isloh qilishga hamda
ushbu sohani yanada insonparvarlik tamoyili asosida shakllantirishga, amir
Olimxon jamiyatda poraxo rlikni butunlay yo qotish va ta lim tizimini tubdan
‘ ‘ ’
isloh etishga uringanlar.
Buxoro davlatining butunlay Chor Rossiyasi tarkibiga qo shib olinishini
‘
oldini olish maqsadida amir Muzaffar chor hukumati bilan sulh shartnomasini
tuzishga majbur bo lgan. Ushbu shartnoma asosida Buxoro amirligi tashqi va
‘
ichki siyosiy masalalarni hal qilishda mustaqillikdan mahrum bo lib Rossiya
‘
davlati ostidagi yarimmustamlaka davlatga aylandi. Ayniqsa, chor qo shinlarining
‘
1871-1872 yillarda Zarafshon daryosi boshqaruvini nazoratga olish lari Buxoroning
bundan keyingi rivojlanishiga salbiy ta sir o tkazgan.
’ ‘
Buxoro amirligi bilan Rossiya davlati o rtasida tuzilgan sulh
‘
shartnomasidan kelib chiqib, 1884 yilda Buxoro bilan Kattaqo rg on shaharlari
‘ ‘
orasida telegraf aloqasi hamda 1888 yilda Chorjo y, Amudaryo, Buxoro va
‘
Samarqandgacha, nihoyat 1898 yilda Toshkentgacha temir yo llari yotqiziladi.
‘
33

Shu bilan birga, amirlik ijtimoiy hayotidagi o zgarishlar da‘ vom etib
borgan. Maorif sohasida amalga oshirilgan yangi o quv usullari usuli
‘ – “
jadid n i joriy qilish maqsadida 1893 yilda Ismoilbek Gaspirinskiy shaxsan
”
Buxoro amiri Abdulahad bilan muzokaralar olib borgan. Shu bilan birga,
musulmon dini rivojiga alohida e tibor bergan, natijada esa ulamolar soni 500 dan
’
150 ming kishiga ortgan.
Ma lumki, Buxoro amirligining so nggi hukmdori amir Said Olimxon
’ ‘
hukmronligi davri adabiyotlarda salbiy jihatdan yoritil gan. Biz esa, ushbu amir
davrini xolisona ravishda o rganishga harakat qildik.
‘
Amir Said Olimxon mamlakatda tartib-intizom o rnatish, ma rifatparvar-
‘ ’
likka yo l ochish hamda obodonchilik ishlarini jon
‘ lantirishga muayyan darajada
harakat qilgan. Bu borada amir Said Olimxon o zining Buxoro xalqining hasrati
‘ “
tarixi nomli memuar asarida quyidagilarni yozadi: Buxoro minorasining past
”
tomonida, bozorning ichki tomonida o z nomimdan Dor-ul-ulum Bilim uyi
‘ –
bo lgan bir madrasa qurdirdim; har xil ilmdan dars beruvchi mual
‘ limlar tayin
ettirdim. Bozor va yo l obodligiga ko p harakat qildim, uch yil ichida Buxoro
‘ ‘
mamlakati ancha obod bo ldi, unga zeb-ziynat va tartib-intizom o rnatdim.
‘ ‘
Mening sa yi-harakatimdan Buxoro aho
’ lisi va butun mamlakat mamnun bo ldi. ‘
Amir Said Olimxon hukmronligi davrida Y o s h buxorolik
“ lar n i ng talablari ”
asosida bir qator islohotlar amalga oshirilishi mo ljallangan edi. Bu esa o z
‘ ‘
navbatida Y o sh buxoroliklar hara
“ ” katini siyosiy-huquqiy masalalarni hal
qilishdagi rolini yanada ku chaytirdi. Jumladan:
-mahalliy soliqlar 10 foizgacha qisqartirilgan;
-harbiylar oylik haqi oshirilgan (piyoda xizmatchilarga oyi da 3-9 rublgacha,
otliq qo shinlarga 6-20 rublgacha);
‘
-yoshi ulug bo lgan harbiy xizmatdan ozod etilgan kishilarga oyida 3
‘ ‘
rublgacha nafaqa tayinlangan;
-qozilarga sud jarayonida taraflardan aniq belgilangan miqdordagi boj haqi
undirish buyurilgan;
34

-Rais shahar boshlig ining xarajatlari qisqartiriladi;– ‘
-Muqaddas yerlardan foyda olishga ruxsat beriladi;
-Keng qamrovli homiylik faoliyatiga asos solingan.
Shuni alohida ta kidlash joizki, amirlikda o tkazilishi ko zlangan
’ ‘ ‘
islohotlar monarxiya davlat boshqaruviga hamda shariat normalariga asoslangan
emas edi. Shuning uchun islohotning e lon qilinishi bilan mamlakatda siyosiy
’
vaziyat keskinlashib, turli kuch larning qarshiligi yanada kuchaydi.
Shu bilan birga, Said Olimxonning davlat boshqaruvida iqtisodiy
masalalarga ham alohida e tibor qaratgan va bir qator yutuqlarga erishgan amir
’
sifatida baholash mumkin. F.Xo jayevning ma lumotlariga qaraganda, amirlikda
‘ ’
bir qator hissadorlik jami yatlari, banklar, sanoat va ishlab chiqarish korxonalari
tashkil etil gan. Olingan daromadlar temir yo l, aloqa va maishiy xizmat ko rsa
‘ ‘ -
tish sohalariga ajratilgan 1
.
Buxoro amirligi davlatchiligi shakllanishi va rivojlanishi xususida
quyidagicha xulosa chiqarish mumkin:
Birinchidan, tarixiy-ilmiy xolislikka asoslanib ushbu davrni ikki bosqichda
o rganish muhimdir; ikkinchidan, bir yarim asrdan ortiq davlatchilikka ega
‘
bo lgan Buxoro amirligida davlat-huquqiy tartiblar muayyan darajada amal
‘
qilgan; uchinchidan, o z davrida ijo
‘ biy xarakterlangan va bugungi kun uchun ham
ahamiyatga ega bo lgan amir Shohmurod va amir Haydarlar boshqaruv
‘
faoliyatiga ijobiy baho berish mumkin; to rtinchidan, Buxoroning so nggi
‘ ‘
amirlari dav lat mustaqilligi va xavfsizligini ta minlashda muyayan darajada o z
’ ‘
xissalarini qo shganlar; beshinchidan, Buxoro amirligi o sha dav
‘ ‘ rda O rta ‘
Osiyoda siyosiy-huquqiy va iqtisodiy-ijtimoiy sohalarda yetakchilik qilgan;
oltinchidan, amirlikda parokandalik va boshbosh doqlikning kuchayib ketishiga
tashqi omillar sezilarli darajada ta sir etgan; yettinchidan, milliy davlatchilikning
’
muhim davrida yo l qo yilgan xato va kamchiliklardan bugungi kunda
‘ ‘
rivojlanayotgan mustaqil O zbekiston amaliy faoliyati uchun tarixiy saboq
‘
chiqarish lozimdir.
35

Buxoro amirligi o zbek xonliklari orasida o zining hududiy o rni, aholisi’ ’ ’
va tabiiy resurslari jihatidan muhim mavqeiga ega edi.
XIX asrga kelganda, Buxoro amirligining hududi qariyb 200 ming kvadrat
kilometrni tashkil etardi. Uning chegaralari janubda Amudaryoning so l
’
qirg og idan boshlanib, Sirdaryogacha cho zilib, qozoq juzlari bilan
’ ’ ’
chegaradosh edi. Amirlik sharqda Pomir tog lari, g arbda Xiva xonligi
’ ’
chegaralarigacha bo lgan hududni ishg ol etardi.
’ ’
Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar joylashgan Zarafshon vodiysi
amirlikning markaziy qismi hisoblanardi. Qashqadaryo va Surxondaryo vohalari,
hozirgi Tojikiston hududidagi Vaxsh, Kafirnihon, Panj daryolari vodiysida
joylashgan shahar va qishloqlar, hozirgi Turkmaniston hududidagi Murg ob
’
daryosi vohalaridagi erlar Buxoro amirligiga qarar edi.
Buxoro amirligining poytaxti Sharqda eng nufuzli shahar sifatida e tirof
’
etilgan Buxoroi Sharif edi. Yirik shaharlardan Samarqand, Qarshi, Shahrisabz,
Kitob, Termiz, Sherobod, Hisor, Dushanbe, Ko lob va boshqalar amirlik
’
tasarrufida edi. Marv va Chorjo y shaharlari uchun Buxoro amirligi bilan Xiva
’
xonligi o rtasida, Jizzax, O ratepa va Xo jand shaharlari uchun Buxoro amirligi
’ ’ ’
bilan Qo qon xonligi o rtasida tez-tez urushlar bo lib, bu shaharlar qo ldan-
’ ’ ’ ’
qo lga o tib turardi.
’ ’
XIX asr birinchi yarmida Buxoro amirligida 2 millionga yaqin aholi
yashardi.
Aholi amirlikning sersuv vohalarida yashab, jazirama issiq, suvsizlik
hukmronlik qiluvchi Qizilqum sahrolari va cho llari kimsasiz yastanib yotardi.
’
Zarafshon vodiysida 300-350 ming, Qashqadaryo vohasida 500 ming, Surxandaryo
vohasida 200 ming, Sharqiy Buxoroda 500 mingcha aholi yashardi. Amirlikning
yirik shaharlari - Buxoroda 60 ming, Samarqandda 50 mingga yaqin aholi
yashardi.
Aholi etnik jihatdan ko pgina elatlardan iborat bo lib, ularning qariyb 57
’ ’
foizi o zbeklar edi. O zbeklar bir qancha qabilalardan tashkil topgan bo lib,
’ ’ ’
36

ular orasida mang it, saroy, qo ng irot, jabg u, qarluq, qalmoq, nayman,’ ’ ’ ’
qipchoq, ming, yuz qabilalari ko pchilikni tashkil etardi. Ular asosan Zarafshon,
’
Qashqadaryo va Surxandaryo vohalaridagi shahar va qishloqlarda yashardi.
Buxoro amirligining Xisor, Dushanbe, Sharqiy Buxorodagi Vaxsh,
Kafirnihon va Panj daryolari vodiylarida, asosan tojiklar yashar edi.
Amirlikning janubiy va g arbiy qismida turkmanlar, shimoliy-sharqiy
’
tomonida qozoq va qirg izlar yashardi. Shuningdek, amirlik hududida afg onlar,
’ ’
eroniylar, arablar, yahudiylar, hindlar va boshqa etnik guruhlar mavjud edi.
Aholining aksariyat ko pchiligi qishloqlarda istiqomat qilardi. Ular
’
dehqonchilik, chorvachilik bilan shug ullanardi. Sug oriladigan erlarda paxta,
’ ’
bug doy, sholi, jo hori, bog va poliz mahsulotlari etishtirilar edi. Uzum, olma,
’ ’ ’
nok, shaftoli, o rik, gilos, anjir, qovun, tarvuz etishtirilardi. Meva-chevalar
’
quritilib shirinlik o rnida ishlatilardi.
’
Chorvachilikda qo ychilik, qorako l qo ychiligi, hunarmandchilikda
’ ’ ’
gilamdo zlik, o ymakorlik, zardo zlik, tegirmonchilik, ko nchilik,
’ ’ ’ ’
to quvchilik, temirchilik, kulolchilik, beshikchilik, sandiqchilik, etikdo zlik,
’ ’
moyjuvozlik, sovungarlik keng tarqalgan edi.
Amirlik iqtisodiy hayotida qoloqlik, turg unlik hollari mavjud edi,
’
aholining
turmushi past darajada edi. Erga egalik shakli ming yillar davomida o zgarmay
’
kelmoqda edi, aholiga solinadigan o lpon va soliqlar haddan tashqari ko p edi.
’ ’
Aholi sotib olish qobiliyatining pastligi hunarmandchilikning rivojlanishiga
to sqinlik qilardi.
’
Buxoro amirligi monarxiya tipidagi davlat bo lib, amir cheklanmagan
’
hokimiyatga ega edi. Amir o z fuqarolarini o ldirishi yoki hayot qoldirishi,
’ ’
butun aholi mulkiga ega bo lishga ham haqli edi, ko ngli tusaganini qilardi.
’ ’
Mang itlar sulolasi vakillari
’ (1753-1920)- 1.Muhammad Rahim - 1756-
1758; 2.Doniyolbiy (otaliq) - 1758-1785; 3.Shohmurod - 1785-1800; 4.Haydar -
37

1800-1825; 5.Nasrullo - 1826-1860; 6.Muzaffar - 1860-1885; 7.Abdulahad - 1885-
1910; 8.Olimxon - 1910-1920.
XIX asr boshlariga kelganda, amirlikda xizmatkor amaldorlar tabaqasi
shakllandi. Faqat amir saroyining o zida 300 ga yaqin amaldor xizmat qilardi. Bu’
tabaqa davlat xazinasidan maosh olar, amirga batamom qaram bo lib, ularni
’
amirning o zi tayinlar yoki egallab turgan lavozimidan olib tashlar edi.
’
Amaldorlar amir farmoyishini bajaribgina qolmay, uning istak-xohishi va
ko nglini topa bilishlari, unga doimo xushomad qilishlari kerak edi. Shu bois
’
saroyda xushomadgo ylik, amir shaxsini ulug lash rasm bo lib qoladi.
’ ’ ’
Amir va uning oilasigagina emas, quyi mansabdagilar yuqori amaldorlarga
ham xushomadgo ylik qilardilar. O z mavqei, turmushi, oilasining omonligi,
’ ’
mulki uchun qo rqish, ertangi kunga ishonmaslik kabi og ir vaziyat vujudga
’ ’
keladi.
Qisqasi, mansabdorning taqdiri to lig icha yuqori amaldor qo lida edi.
’ ’ ’
Mansabni sotish, poraxo rlik keng tarqaldi.
’
Amirlikdagi eng katta saroy mansablari va unvonlari:
-Qushbegi, dargoh vaziri, ya ni bosh vazir lavozimi edi. Davlatning barcha
’
boshqaruv idoralari unga itoat etar edi. Bir so z bilan aytganda, barcha ijroiya
’
hokimiyat qushbegining qo lida edi. Viloyat va tuman hokimlari ham qushbegi
’
tavsiyasiga binoan tayinlanar edi. Qushbegi xon istiqomat qilib turgan arki oliyda
turar edi.
-Devonbegi - xonlikning moliya-xazina ishlarini boshqargan. Soliq va
jarimalarning undirilishi ustidan nazoratni ham devonbegi amalga oshirgan.
Devonbegi arki oliyning bir chetida yashagan.
-Ko kaldosh -(xon bilan bir onadan sut emgan kishi) butun amirlik
’
hududida amirga va amirlikka nisbatan do stona yoki dushmanlik munosabatida
’
bo luvchilar haqidagi ma lumotlarni to plab hukmdorga etkazib turgan.
’ ’ ’
38

-Mushrif - lavozimida ishlagan amaldorlar xonga in om etilgan buyumlarni’
hamda harbiy anjomlarni ro yxatga olish bilan mashg ul bo lgan. Soliq
’ ’ ’
tushumlarini ham maxsus daftarga yozib borgan.
-Mirshab - tungi qorovullar boshlig i vazifasini bajargan.
’
-Dodxoh - fuqarolarning arz va shikoyatlarini tinglovchi, hal etuvchi
mansabdor bo lgan, bularni kerak bo lsa xon yoki qushbegiga etkazib turgan.
’ ’
-Inoq - bu lavozimda ishlagan amaldorlarning vazifasi amir farmoyishlarini
bek va boshqa tabaqadagi mahalliy mansabdorlarga etkazishdan iborat bo lgan.
’
-Miroxo r - amirning ovchi qushlarini tasarruf qiluvchilar ustida turgan,
’
xon ovlarini uyushtirish ishiga mutasaddi bo lgan.
’
-Dasturxonchi - amir huzurida uyushtiriladigan ziyofatlar uchun mas ul
’
amaldor.
-To qsobo - amir tug i sohibi bo lgan harbiy mansabdor.
’ ’ ’
-Parvonachi - biror shaxsning biror lavozimga tayinlanganligi haqidagi
yorliqni o sha shaxsga etkazuvchi amaldor.
’
-Sadrlar - vaqf mulklarini boshqaruvchi mansabdorlar. Vaqf muassasasining
boshliqlari bo lgan mutavallilar sadrlarga bo ysunganlar. Sadrlarning vazifa va
’ ’
huquqlari vaqf yorlig i shartlarida qayd etib qo yilgan. Sadrlar vaqf xo jaligi
’ ’ ’
daromadining ma lum qismini olardilar.
’
-Shayxulislom - musulmon jamoasi boshlig i. Qozilik ishlarida hamda
’
kundalik hayotda qonunlarga rioya etilishini ta minlovchi amaldor. Bu lavozim
’
avloddan-avlodga meros bo lib ham o tgan.
’ ’
-Katta qozi (Qozi kalon) - davlatning oliy qozisi (sudyasi). Amir
aralashmaydigan barcha qozilik ishlariga rahbarlik qiluvchi oliy davlat lavozimi.
Qozi kalon «Shariat panoh» deb atalardi. Qozi kalon huzurida a lam va 12
’
muftiydan iborat devon tuzilgan.
Uning vazifasi jinoiy ishlarni har tomonlama ko rib chiqishdan iborat
’
bo lgan.
’
- Muftiy - qozi kalon murakkab deb hisoblagan turli diniy-huquqiy masalalar
39

bo yicha, shariat qonunlariga asoslanib fatvo chiqargan. Bu fatvo uning yoki bir’
necha muftiyning muhri bilan tasdiqlangach, qoziga berilar edi. Qozi bu fatvoga
asoslangan holda hukm chiqarardi.
Amaldorlarga amir nazariga tushgan xizmatlari uchun otaliq, eshik og asi
’
kabi e tiborli unvonlar berilgan. Xonning, uning o g illarining ham otalig i
’ ’ ’ ’
bo lgan.
’
Amaldorlar harbiy yurishlarda ham qatnashgan. Xon yig inida
’
amaldorlarning amaliga qarab o rni bo lar edi. Shunga ko ra ular xonning
’ ’ ’
o ng va so l tomonida, unga yaqinroq va uzoqroq erda o tirardilar. Ba zilari
’ ’ ’ ’
o tirishar, ba zilari esa tik turishardi. Kattaroq amaldor saroyga ot minib kirsa,
’ ’
ba zilari piyoda kirardi.
’
Amirlikda amaldorlardan tashqari diniy ulamolar ham hukmron mavqega
ega edi. Ular o zlarini Muhammad payg ambarning avlodlarimiz deb
’ ’
hisoblovchi sayyidlar hamda choriyor halifalar - Abubakr, Umar, Usmon va Ali
avlodlaridanmiz deyuvchi xo jalardan iborat edi. Ular katta er-suvga, savdo
’
do konlariga, hunarmandchilik ustaxonalariga ega edilar. Amirlikda jo ybor
’ ’
shayxlari alohida mavqega ega bo lib, XIX asrda ular Buxoroda 16 mahalla
’
bo lib yashardi. Sudlov ishlarida shariat qonun - qoidalariga rioya etilishini
’
ta minlashda shayxulislom, a lam va qozilar amirning eng yaqin yordamchilari
’ ’
edi. Amirlikda eng katta mansabdorlardan biri Qozi kalon hisoblanardi. Uning
mahkamasida har bir viloyatdan bittadan qozi ish olib borardi. Ularni amirning
o zi tayinlardi. Qozi din masalalari, oila, meros, jinoiy ishlarga oid masalalar
’
bo yicha hukmlar qabul qilardi.
’
Buxoro amirligi 27 beklik: Karmana, Xatirchi, Ziyovuddin, Nurota, Qarshi,
Kitob, Shahrisabz, Chiroqchi, Yakkabog , G uzor, Boysun, Sherobod, Denov,
’ ’
Karki, Chorjuy, Xisor, Ko lob, Qorategin, Darvoz, Baljuvon, Sho g non-
’ ’ ’
Rushon, Qo rg ontepa, Qobodiyon, Kalif, Bo rdalik, Qoboqli va Norazm
’ ’ ’
bekliklaridan iborat edi. Har bir beklikni amir tomonidan tayinlab qo yiladigan
’
hokimlar - beklar idora qilardi. Hokim huzurida yuzlab mahalliy ma murlar
’
40

xizmat qilardi. Manbalar amirlikda mahalliy ma murlar shtati 30000 kishini’
tashkil etganligidan guvohlik beradi. Hokim va uning xizmatkorlariga maosh
davlat xazinasidan berilmas edi, ular mahalliy aholidan olingan turli - tuman soliq
va to lovlar hisobiga tirikchilik qilishardilar. Hokimlar, soliq yig uvchilar,
’ ’
qozilar xohlagancha ish yuritardilar, ularning faoliyatini belgilovchi qonun-
qoidalar yo q edi. Ularning suiste mollari xalq gardaniga og ir yuk bo lib
’ ’ ’ ’
tushardi.
XIX asr 30-yillarida amir qo shinida 19 mingga yaqin yollangan askarlar
’
bo lib, ular turli shahar va istehkomlarda harbiy xizmatni o taganlar. Qo shin
’ ’ ’
askarlari, asosan, o q-yoy, nayza, qilich, xanjar, oybolta kabilar bilan qurollangan.
’
Manbalar amir qo shinida piltali miltiqlar va kichik to plar ham bo lganligidan
’ ’ ’
guvohlik beradi 1
.
Amir qo shinining jangovorlik darajasi past edi. Askarlar harbiy
’
mashqlarga
nisbatan ko proq mehnat bilan band bo lardi. Sipohlikka 15 yoshdan 70
’ ’
yoshgacha
erkaklar olinardi, qo shin safida keksayib qolganlar anchagina bo lardi.
’ ’
Amirlikning yillik daromadi 2 mln. 300 ming so m bo lgani holda, uning 1 mln.
’ ’
300 ming so mi qo shinni saqlashga sarflanardi. Oziq-ovqat etishmasligidan
’ ’
sipohlar qochardi, kiyimi yupun edi.
XIX asr o rtalarida askarlar soni, piltali miltiq va to plar ham anchagina
’ ’
ko paygan.
’
Qo shinda yuz boshi, ming boshi singari harbiy lavozimlar bo lib,
’ ’
umumiy qo mondonlikni lashkarboshi boshqargan. Amirlikning qo shini
’ ’
muntazam bo lmay, zaruriyat bo lganda to planardi, ularni to plash qiyin
’ ’ ’ ’
kechardi. Bu amirlikning zaiflik omillaridan biri edi.
Tarixdan ma lumki, hokimiyat tepasiga kelgan har qanday hukmdor o z
’ ‘
mavqeini saqlab qolish uchun o ziga raqib hisoblangan barcha siyosiy kuchlarni
‘
41

mahv etishga intiladi. Bu yo lda u hatto o zining yaqin qarindosh-urug lari‘ ‘ ‘
(otasi, aka-ukalari, farzandlari, amaki-tog alari, jiyanlari va h.k.), do stlari va
‘ ‘
vasiylarini ham ayab o tirmaydi. Bu hokimiyatning azaliy temir qonuni. Kim bu
‘
qonunga amal qilmasa, uning o zini nobud qilishgan. Nafaqat so nggi o rta
‘ ‘ ‘
asrlardagi Buxoro hukmdorlari, balki Turkiston tarixida, va umuman olganda,
jahon tarixida o tgan deyarli barcha hukmdorlar (xoqonlar, xonlar, podsholar,
‘
sultonlar, shohlar, amirlar, xalifalar, qirollar, imperatorlar va b.) hokimiyatning
yozilmagan ushbu qonunlariga amal qilishgan. Xususan, Sharqda azaldan shunday
bo lgan. Hozir ham bu sohadagi ahvol deyarli o sha holatda saqlanib turibdi.
‘ ‘
Hatto zamonaviy XXI asrda ham demokratik tuzum sharoitida (saylovlar va
referendumlar o tkazish, Konstitutsiyaga turli o zgartirishlar kiritish orqali) Yer
‘ ‘
yuzida davlat hokimiyatining oliy rahbarlari: prezidentlar, bosh vazirlar, bosh
kotiblar, parlament raislari va h.k. iloji boricha o z hokimiyatini uzoq saqlab
‘
turishga intilishi, turli va dalar berish orqali xalqni muayyan darajada
’
umidlantirib turishi kabi holatlar h o kimiyatning shirin og usi d an qutulish
“ ” ‘
bugungi kunda ham dushvor ekanligini anglatadi. Shu jihatdan olib qaraganda
Amir Nasrullohning 1826-1827 yillardagi hatti-harakatini tushunish mumkin.
Biroq, bu holatlar uning faoliyatini qoralashga asos bo lmaganidek, shaxsiyatini
‘
oqlash uchun ham sabab bo lolmaydi.
‘
Amir Nasrulloh hokimiyatni egallagach, Buxoro darvozalarini u kelgan
vaqtda berkitib urush qilgan Ismatullohbiy qalmoq va uning o g lini, qo shin
‘ ‘ ‘
boshliqlarini qatlga buyurdi. Tarixchi va davlat arbobi Mirzo Salimbek o zining
‘
T a vorixi muttaqadimin va muttaaxirin nomli asarida keltirib o tishicha, Amir
“ ” ‘
Nasrulloh o zining tirik qolgan to rt ukasi: Mir Zabir, Mir Hamza, Mir Safar va
‘ ‘
eng kichik ukasini Narozim viloyatiga yarg u (surgun) qilib yuboradi. Boshqa
‘
manbalar (A.Byorns va G.Vamberining asarlari)da yozilishicha, Amudaryo
sohilidagi mulklarning biriga yuborilgan uch birodarini Amir Nasrulloh maxfiy
tarzda o ldirtirib yuborgan. Biroq Buxoro tarixchilari bu shahzodalarning qismati
‘
42

to g risida hech narsa yozib qoldirishmagan. Keyinchalik yashab o tgan‘ ‘ ‘
Qo qon tarixnavislik maktabining namoyandasi Mirzo Olim Maxdum Hoji
‘
o zining Tarixi Turkiston (bu asar Toshkentda 1912 yili nashr etilgan) asarida
‘ “ ”
yozishicha, Amir Nasrulloh ularni Chorjo y tarafiga yuborib, nobud qilgan. Zobir
‘
To ra va Jahongir To raning volidalari Jo yboriy xojalardan bo lgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Mirzo Salimbekning yozishicha, Amir Nasrulloh tomonidan unga
hokimiyatni qo lga kiritishida katta yordam bergan Muhammad Hakimbiy
‘
Qushbegi mamlakatning Bosh vaziri (kushbegisi) lavozimiga, uning o g li
‘ ‘
Qarshi (Nasaf) viloyati hokimligiga tayinlangan. Buxoroda boshboshdoqlik va
tartibsizlik natijasida yuzaga kelgan turli g alayon va isyonlar bostirildi. O sha
‘ ‘
1827 yili nufuzli akobir va a yonlardan Rajabbek parvonachi Payshanbe,
’
Erdonbek To qsaboning o g li Yangiqo rg on, Olimbek Tuyoqli yuz chelak,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Elnazar Parvonachi Nurota, Pirnazarbiy Karmana, Qobilbiy devonbegi Narpay,
Mirzo Ibodullobiy Qorako l, Abdurasulbiy Chorjo y kabi viloyatlar va
‘ ‘
mavzularga hokim qilib tayinlanadi.
Amir Nasrulloh o z hukmronligi davrida islom shariati ko rsatmalariga
‘ ‘
qat iy amal qilgan. Nasrullohxon jasur va dovyurak kishi bo lganligi bois unga
’ ‘
bahodurxon va boturxon unvonlari berilgan. Amir Nasrulloh Buxoro taxtiga
o tirgan yili dunyoga kelgan mashhur tarixchi va davlat arbobi Ahmad
‘
Donishning keyinchalik yozishicha, A m i r Nasrulloh vazmin va qo rqmas,
“ ‘
qattiqqo l va zukko hukmdor edi. U o z hukmronligi davrida el va ulusda fitna
‘ ‘
chiqarishda nom qozongan, markaziy hokimiyatga qarshi urug -qabilalarning turli
‘
isyonlarida qatnashgan yoki ilgarigi amirlarga nisbatan ko rnamaklik
‘
qilganlarning barchani jazoladi va yo q qildi. O z tarafdorlariga esa ko p
‘ ‘ ‘
yaxshiliklar qildi va mehribonlik ko rsatdi... Uning mulklari kengaygan.
‘
Qo qondan Kesh (Shahrisabz)gacha bo lgan butun mamlakatlar unga
‘ ‘
bo ysungan .
‘ ”
43

O z davrida ayrim mang it amirlarining kaltabin siyosatini keskin tanqid‘ ‘
qilgan, mang itlar sulolasi to g risida tarixiy risola yozib, unda Amir Doniyol
‘ ‘ ‘
(Muhammad Doniyolbiy otaliq)dan boshlab to Amir Abdulahadgacha bo lgan 8
‘
ta mang it amirlari to g risida batafsil so z yuritgan, rost so z va haqiqatni
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
har qanday sharoitda har qanday shaxsga nisbatan ayta olgan, adolatparvarlik
g oyalari va xolislik tamoyiliga o z tarixiy asarlarida ham qat iy amal qilgan
‘ ‘ ’
Ahmad Donishning Amir Nasrulloh haqidagi ushbu fikrlari va mulohazalari
bugungi kitobxonni chuqur o yga toldiradi va tafakkur ummoniga g arq qiladi.
‘ ‘
Zero, Ahmad Donishning bu so zlari ko pchilik tomonidan qonxo r va
‘ ‘ “ ‘
shafqatsiz deb baholangan va hanuz baholayotgan, unga yopishtirilgan turli
”
epitetlar va sifatlashlar hamda tavqi la natdan hamon qutulolmayotgan Amir
’
Nasrulloh shaxsiyatini o rganish va tushunishda o ziga xos ochqich vazifasini
‘ ‘
o taydi. Muammoga shu jihatdan yondashganda Amir Nasrullohdek ziddiyatli va
‘
fojiali shaxs xarakterini tushunish va anglash birmuncha osonlashadi.

44

2.2. Amir Nasrullohxonning harbiy islohotlari va harbiy yurishlari
Chor Rossiyasi butun Sibirni bosib olib, qozoq va qirg izlar yashovchi’
hududlar - kichik juz, o rta juz va katta juzni o ziga bo ysundirib, endi O rta
’ ’ ’ ’
Osiyoga siljib kelmoqda edi. Rossiya bilan Qo qon xonligi bevosita chegaradosh
’
bo lib qolgan edi.
’
Rus hukumatining Qo qon xonligiga tazyiqi xonlikning qozoq va
’
qirg izlarga nisbatan ta sir doirasini qirqish siyosati va amaliyotida yaqqol
’ ’
ko rinmoqda edi. Bu yovuz niyatni barcha o zbek xonlari tushunardi, ammo
’ ’
ojizligi tufayli tajovuzni bartaraf etish bo yicha taqozo etgan darajada tadbir
’
topolmadilar.
Vaziyat uchchala xonlikning birlashib dushmanni daf etish yo lidan
’
borishini talab qilardi. Amalda esa buning aksi bo ldi, ular birlashish o rniga
’ ’
o zaro kurashni avj oldirdilar. Xususan, Qo qon xonligida notinchlik, xokimiyat
’ ’
uchun ichki kurash avj olib ketdi.
Qo qon xoni Muhammad Alixon (1822-1841) taxtga o tirgandan boshlab
’ ’
1834 yilgacha Qorategin, Kulob, Darvoz viloyatiga to xtovsiz yurishlar qilib,
’
ularni Qo qon xonligiga bo ysundirdi. 1826-1831 yillar davomida esa bir necha
’ ’
marta Qoshg arga bostirib bordi, xitoyliklar bilan urush qildi, ming-minglab
’
kishilarning qirilib ketishga sababchi bo ldi.
’
Muhammad Alixon o z atrofidagilarning ta siriga tushib, hatto o z
’ ’ ’
otasining eng obro li a yonlarini ta qib qildi, xon hokimiyati bilan mahalliy
’ ’ ’
amaldor-zodagonlar o rtasida tarkib topgan ittifoqni buzdi. Ularning ayrimlari
’
qatl etildi, surgun qilindi, ba zilari Buxoroga qochib ketishdi. Omon qolganlar
’
xondan norozi bo lganlarni o z atrofiga to plab, xonni taxtdan qulatishga
’ ’ ’
tayyorlana boshladilar. Xonning engiltakligi, aysh-ishratga berilishi aholini o ziga
’
qarshi qilib qo ydi. Ruhoniylar xonni axloqsizlikda, shariatga qarshi jinoyatlarda
’
ayblab, unga qarshi ochiq targ ibot olib borishdi.
’
45

Xondan norozi bo lganlar 1839 yilda o z elchilarini Buxoro amiri’ ’
Nasrullo xuzuriga yuborib, yordam so raydi. Bu vaqtda Buxoro amiri bilan
’
Qo qon xoni o rtasida Jizzax, O ratepa va Xo jand uchun urush borayotgan
’ ’ ’ ’
edi. Amir Nasrullo Qo qon qo shinini tor-mor etib, Jizzax, O ratepa va
’ ’ ’
Xo jandni o z tasarrufiga kiritadi. Endi Qo qon sari otlandi. Ayni paytda, 1841
’ ’ ’
yilda Muhammad Alixonning zulmiga qarshi Qo qon shahar aholisi qo zg olon
’ ’ ’
ko tardi. Xon O rdadan qochib ketdi. Qo zg olonchilar talabiga binoan bir
’ ’ ’ ’
necha aybdor shaxslar qatl etildi.
Xalq Buxoro amiri Nasrulloning Qo qonga xujum qilmoqchi bo lganligini
’ ’
eshitgach qo zg olonni to xtatdilar. Buxoro amiri o z qo shinlari bilan
’ ’ ’ ’ ’
Qo qonga yaqin joylashgan Beshariqqa kelganda Muhammad Alixon elchilar
’
orqali amir Nasrulloga qimmatbaho sovg alar yuborib, Xo jandni amirga
’ ’
topshiradi va o zini Buxoro amirining noibi deb tan oladi. Amir Nasrullo esa
’
Buxoroga qaytib ketadi. O z taxtini saqlab qolgan Muhammad Alixon o ziga
’ ’
yoqmagan kishilarni yana ta qib etish, qatl qilishni davom ettirdi. Poytaxtda yana
’
norozilik kuchayib, qo zg olon boshlandi. Nihoyat, 1841 yil noyabr oyida
’ ’
Muhammad Alixon taxtdan voz kechishga majbur bo ladi va uning ukasi Sulton
’
Mahmud xon bo ladi. 1842 yili Buxoro amiri Nasrullo Qo qonga qarshi o z
’ ’ ’
qo shinlarini safarbar etdi. Qo qon qo shinlari tor-mor etildi. Qo qon xonligi
’ ’ ’ ’
Buxoro amirligiga bo ysundirildi. Qo qonnning taslim bo lishiga xonlikdagi
’ ’ ’
parokandalik va xalqning o z hukmdoridan noroziligi sabab bo ldi. Muhammad
’ ’
Alixon o z a yonlari bilan tutib olindi va amir Nasrullo buyrug iga binoan qatl
’ ’ ’
etildi. Hatto xalqning sevimli shoirasi Nodiraga ham shafqat qilinmadi.
Amir Nasrulloning Qo qon xonligidagi hukmronligi uzoqqa cho zilmadi.
’ ’
Amirning Qo qondagi noibi Ibrohim dodxohning Qo qon xonligi aholisini
’ ’
ilgaridan undirib kelingan soliqlarga qo shimcha ravishda Buxoro amirligida joriy
’
etilgan soliqlarni ham majbur qilishi natijasida butun Qo qon xonligi xududida
’
1842 yili katta qo zg olon ko tarildi. Uning oqibatida amirning Qo qondagi
’ ’ ’ ’
noibi va beklari hokimiyati ag darildi
’ 1
.
46

Buxoro amirligi hokimiyatiga qarshi kurashda Qo qon aholisining’
qo zg olonini tashkil etgan maxalliy kuchlar Farg ona vodiysida ko chib
’ ’ ’ ’
yurgan qipchoqlar madadiga tayangan edilar. Qo qon xonligining mustaqilligi
’
tiklandi. Taxtga Norbo tabiyning ukasi Sherali o tkazildi. Qo qon xonligi
’ ’ ’
mustaqilligini tiklashda ming qabilasiga katta madad bergan qipchoqlar xonlik
siyosiy hayotida katta mavqega ega bo lib oldilar. Qipchoqlar yo lboshchisi
’ ’
Musulmonqul qo shin boshlig i, bosh vazir, bosh maslahatchi etib tayinlandi.
’ ’
Amalda davlat boshqaruvi ishlari uning qo lida to plangan edi. Eng
’ ’
mas uliyatli davlat ishlari lavozimlariga qipchoq zodagonlari tayinlandi.
’
Qo qondagi mag lubiyatga chiday olmagan amir Nasrullo yana
’ ’
Qo qonga yurish qildi. U Qo qon shahrini 40 kun qamalda tutdi. Ayni paytda,
’ ’
Xiva xoni Olloqulixon Buxoro amirligiga qarashli Chorjo yga hujum boshladi.
’
Amir Nasrullo Buxoroga qaytishga majbur bo ldi. 1843 yilda Xazorasp yaqinida
’
Buxoro va Xiva qo shinlari o rtasida katta jang bo ldi. Amir Nasrullo
’ ’ ’
mag lubiyatga uchradi. Bundan foydalangan Qo qon xonligi Xo jand bilan
’ ’ ’
Toshkentni yana o z tasarrufiga kiritdi.
’
Sheralixon xukmronligi davri aholidan soliq undirish kuchayishi bilan
ajralib turadi. Bu hol mehnatkash aholining noroziligini keltirib chiqardi. Bundan
tashqari davlat ishlarida muhim lavozimlarni egallab olgan qipchoqlar davlat
hayotining har bir sohasida o z hukmronliklarini o tkazishga, boshqa o zbek
’ ’ ’
qavmlari, qirg iz va tojiklarning mamlakat hayotidagi ta sirini kamaytirishga
’ ’
urindilar. Qipchoqlarning Qo qonga ko chib kelishi yanada kuchaydi. Ular
’ ’
mahalliy aholining uy-joyini, mol-mulkini zo ravonlik bilan egallab ola
’
boshladilar. Bularning bari xonlikda qipchoqlarga nisbatan norozilikni kuchaytira
bordi. Sheralixon bu vaziyatni tushunib etdi va Musulmonquldan qutilish payiga
tushdi. Musulmonqul xonning niyatini sezib qoladi va unga qarshi fitna
uyushtiradi. Bu fitnani amalga oshirish uchun qulay fursat ham etgan edi. Fitna
rejasiga ko ra, Musulmonqul soliqlarning haddan tashqari og irligidan norozi
’ ’
bo lib qo zg olon ko targan O sh aholisining qo zg olonini bostirish uchun
’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
47

qo shin bilan jo nab ketishi, ayrim siyosiy kuchlarning vaziyatdan foydalanib’ ’
Samarqandda yashayotgan marhum Qo qon xoni Olimxonning o g li
’ ’ ’
Murodxonni olib kelib Qo qon taxtiga o tkazilishi nazarda tutiladi.
’ ’
Qipchoqlardan norozi bo lgan mahalliy aholining Murodxonni qo llab-
’ ’
quvvatlashiga Musulmonqul ishonar edi. Musulmonqul O shdan qaytgach,
’
«davlat to ntarishida» ishtirok etganlarning barchasini jazolashi, shu yo l bilan
’ ’
o zining barcha raqiblaridan qutulmoqchi, qipchoqlarning to la hukmronligini
’ ’
o rnatmoqchi edi. Amalda ham shunday bo lib chiqdi.
’ ’
Bu mash um niyatdan habari yo q Murodxon Isfara hokimining taklifiga
’ ’
ko ra Qo qonga keladi va taxtga da vo qiladi. Bu bo layotgan katta «siyosiy
’ ’ ’ ’
o yin»ning tagida nima yotganini tushunib etgan Sheralixon Murodxon foydasiga
’
taxtdan voz kechadi. Tez orada Murodxon buyrug i bilan Sheralixon o ldiriladi.
’ ’
Musulmonqulga esa o z lavozimlarida qolganligi haqidagi farmon jo natiladi.
’ ’
Mash um niyati amalga osha boshlagan Musulmonqul o z qo shinlari bilan
’ ’ ’
Namanganga keladi. Avval ishni o zining 12 yashar qizini marhum
’
Sheralixonning o g li Xudoyorxonga nikohlab beradi. 13 yoshli Xudoyorxon bu
’ ’
davrda Namangan xokimi edi. Shundan so ng Qo qonga kelib Murodxon va uni
’ ’
qo llab quvvatlaganlarni fitnachi sifatida ayblab, ularni qatl ettiradi.
’
Kuyovi Xudoyorxonni taxtga o tkazadi. Xudoyorxon yosh bo lganligi
’ ’
tufayli amalda xonlikni qaynotasi Musulmonqul boshqaradi. Shunday qilib,
xonlikda amalda qipchoqlar hukmronligi davri boshlanadi.
Endilikda qipchoqlar Qo qonga yoppasiga ko chib kela boshladilar,
’ ’
mahalliy
aholini shahardan haydab chiqardilar. Ularning uy-joylariga egalik qilib oladilar.
Sug orish inshootlarini qo lga kiritdilar, aholi endi suv uchun qipchoqlarga soliq
’ ’
to laydigan bo ldi. Bularning bari o z navbatida xonlikda hukmronlarga qarshi
’ ’ ’
qo zg olon ko tarish xavfini tug dirdi. Bunday vaziyatda Musulmonqul o z
’ ’ ’ ’ ’
mavqeini yo qatmaslik yo lida ruslar bilan aloqa o rnatishga intiladi va rus
’ ’ ’
qo mondonligi vakili V.V.Velyaminov - Zernov bilan maxfiy ravishda
’
48

uchrashadi. Bu hol Xudoyorxonni qattiq cho chitib qo yadi. Ana shunday’ ’
sharoitda xon birdan-bir to g ri yo lni tanlaydi. Bu yo l -qaynotasi
’ ’ ’ ’
Musulmonqul va qipchoqlar hukmronligiga xotima berish yo li edi. U shunday
’
qildi ham. Biroq, bu niyat juda shafqatsizlik bilan amalga oshirildi. 1852 yil 9
oktabr - Qurbon hayiti kuni u Toshkentdan chaqirilgan qo shin bilan qipchoqlar
’
qirg inini uyushtirdi. Uning bu yo lini mahalliy aholi qo llab quvvatladi.
’ ’ ’
Qaynotasi Musulmonqul asir olinib, Qo qonga keltirildi va qatl etildi.
’
Qipchoqlarning mol - mulklari musodara qilindi, ular mahalliy aholiga sotildi.
1854 yilda qipchoqlar Andijon va Marg ilonda qo zg olon ko tardi, Buxoro
’ ’ ’ ’
amiri qo zg olonchilarga madad berdi. 1855 yilda yana qo zg olon ko tarildi.
’ ’ ’ ’ ’
Toshkent, Chimkent, Turkiston shaharlarida ham qo zg olonlar bo ldi.
’ ’ ’
Musulmonqul hukmronligiga xotima berilgan, qo zg olonlar bostirilgan
’ ’
bo lsada, ichki nizolar bu bilan barham topmadi.
’
Xudoyorxon aholidan soliq yig ishni kuchaytiradi, aholiga jabr- sitam
’
oshib bordi. Xalqning noroziligidan foydalanib, xonning ukasi Mallaxon qo shin
’
to plab, 1858 yilda xon tarafdorlarini tor-mor keltirdi va Qo qonni egalladi.
’ ’
Xudoyorxon Buxoroga qochib ketdi. Mallaxonga ham fitna tayyorlandi va 1862
yilda Mallaxon o ldirildi. Shohmurod xon deb e lon qilindi. Mallaxonning
’ ’
tarafdorlari qatl etildi.
Alg ov-dalg ov avj olgan bir paytda Toshkent hokimi Qanoat o z jonini
’ ’ ’
saqlab qolish maqsadida Xudoyorxonni Toshkentga taklif etdi. Xudoyorxon
Toshkentga keldi va Buxoro amiri yordamida 1862 yilda Qo qon taxtini egalladi.
’
Biroq lashkarboshi Alimqul Xudoyorxonga qarshi urush boshladi, Xudoyorxon
yana Buxoroga qochishga majbur bo ldi. Alimqul Mallaxonning o g li Sulton
’ ’ ’
Sayidxonni Qo qon xoni deb e lon qildi. Ammo bu bilan Qo qon xonligida
’ ’ ’
siyosiy barqarorlik tarkib topmadi. Xudoyorxon 1865 yilda uchinchi marta taxtni
egallaydi. Taxt uchun o zaro ichki kurashlar avj olib borardi. Bu Rossiya bosqini
’
arafasi va bosqin boshlangan davrda yuz berayotgan edi.
49

Chor Rossiyasi bosqini arafasida Buxoro amirligida ham zodagonlar va
beklarning mol-mulk, taxt, amal talashib o zaro ziddiyatlari kuchaydi,’
qirg inbarot urushlar bo ldi.
’ ’
1826-1860 yillarda amirlik qilgan Nasrullo shafqatsiz hukmdor edi. U taxtga
chiqqach, o z yo lida to siq bo lmasin, deb akalari Xusaynni zaharlab
’ ’ ’ ’
o ldirdi, Umarni qatl ettirdi.
’
Nasrullo taxtni egallashda, unga yordamlashganlarni ham tirik qoldirmadi.
Taxtga o tirgan kunidan boshlab, bir oy davomida har kuni 50-100 kishini qatl
’
qilib turdi. Shu bois amir Nasrulloga «qassob amir» deb laqab qo yilgan edi.
’
Amir Nasrullo amirlikdagi parokandalikni to xtatish uchun shafqatsiz
’
urushlar qildi, bo ysunmagan shahar va qishloq aholisini qilichdan o tkazardi.
’ ’
Bunga o zlarini mustaqil deb hisoblovchi Shahrisabz bekligiga qarshi olib
’
borilgan qonli urushlar misol bo la oladi. Amir Nasrullo Shahrisabzga qarshi 32
’
marta hujum qilib, oxiri 1856 yilda uni zabt etdi.
O zbek xonliklarining hukmdorlari Rus davlati tajovuzlariga e tiborsizlik,
’ ’
mas uliyatsizlik qildi. O zaro urushlar girdobiga botib, katta kuchlarni behuda
’ ’
qurbon qildi, mamlakat boyligini besamar ishlarga sovurdi. Vaqtini aysh-ishrat,
kayfu safoda o tkazdi.
’
Taniqli o zbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy o zining «O tgan kunlar»
’ ’ ’
romanida Yusufbek hoji tilidan quyidagi alamli so zlarini bayon etadi.
’
«Maqsadlari juda ochiq... Bittasi mingboshi bo lmoqchi, ikkinchisi
’
Normuhammadning o rniga o tirmoqchi, uchinchisi yana bir shaharni o ziga
’ ’ ’
qaram qilmoqchi. Ittifoqning nima ekanligini bilmagan, yolg iz o z manfaati,
’ ’
shaxsiyati yo lida, bir-birini eb, ichgan mansabparast, dunyoparast va
’
shuhratparast muttahamlar Turkiston tuprog idan yo qolmay turib, bizning odam
’ ’
bo lishimizga aqlim etmay qoldi... Biz shu holatda ketadigan, bir-birimizning
’
tegimizga suv quyadigan bo lsak, yaqindirki, chor istibdodi Turkistonimizni
’
egallar va biz bo lsak o z qo limiz bilan kelgusimizni o ris qo liga qoldirgan
’ ’ ’ ’ ’
bo larmiz».
’
50

Haqiqatdan ham shunday bo ldi. Turkiston jahon taraqqiyoti jarayonidan’
tobora chetda qolabordi, ilg or davlatlardan orqada qoldi.
’
Qoloqlikka bir qator omillar sabab bo ldi. Xonliklarning asrlar davomida
’
o zgarmay kelayotgan davlat idora usuli, tor doiradagi hukmdorlar zulmi
’
taraqqiyotga g ov bo lib qolgan edi.
’ ’
Asrlar davomida bir butun bo lib kelgan mamlakatning, bir iqtisodiy va
’
madaniy makonda yashab kelgan aholining uchga bo linib ketishi, xonliklar
’
o rtasidagi urushlar, har bir xonlik ichidagi parokandalik, boshboshdoqlik va
’
o zaro hokimiyat uchun tinimsiz davom etgan ichki kurash, ig vo-fasodning avj
’ ’
olishi, o zaro nizo- janjallar, urushlar viloyat va tumanlarni, qolaversa butun
’
mamlakatni xonavayron qilardi.
Xonliklar o rtasidagi o zaro urushlar, etnik nizolar qabilalar ko chishini
’ ’ ’
keltirib chiqarardi yoki ular zo rlik bilan yashab turgan joylaridan ko chirilar
’ ’
edi. Bu jarayon etnik guruhbozlikni keltirib chiqarardi, qabilalarning etnik
aralashuviga, bir butun xalq bo lib qovushishiga, jipslashishiga xalaqit berardi.
’
Davlat darajasida ham, viloyatlar darajasida ham yagona xalq, yagona Vatan
tushunchasining qadri anglab olinmadi. Odamlarni Turkistonni, xalqni birlashtirish
g oyasi ostida uyushtira oladigan yo lboshchi topilmadi.
’ ’
Aholi xon va beklarning, lavozimdagi amaldorlarning zo ravonligidan,
’
o zboshimchaligidan, suiiste mollaridan, g ayriqonuniy soliq va to lovlardan
’ ’ ’ ’
azob
chekardi. Turmush darajasi past bo lib, aholi iste mol uchun eng zarur bo lgan
’ ’ ’
tor doiradagi oddiy buyumlar va mahsulotlar bilan qanoatlanardi. Ishlab
chiqarishning faqat iste molga yo naltirilganligi iqtisodiyotning o sishi uchun
’ ’ ’
turtki berolmasdi 1
.
Xonlar va saroy amaldorlari ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojiga xalaqit
berayotgan ishlab chiqarish usulini himoya qilardi. Asosiy boylik bo lgan erga
’
mulkchilikning eski usuli bir necha asrlardan beri o zgarmasdan kelardi.
’
51

Xonliklarda hukmdor erning birdan bir egasi bo lib, er ishlovchilarga -’
dehqonlarga xatlab, ijara tarzida biriktirilgan edi.
Dehqon er egasi emas, erdan olingan hosilning egasi edi. Shu boisdan
dehqon erni asrab avaylashga, uning unumdorligini oshirishga intilmasdi,
manfaatdor emasdi. Dehqon er egasi bo lmagani uchun boshqa joylarga
’
ketaverardi.
Dehqonchilik nochor ahvolda edi. Erga ishlov berish o sha-o sha bir juft
’ ’
xo kiz, so qa-omoch darajasida qolib ketgan edi. Irrigatsiya inshootlariga
’ ’
ahamiyat pasayib, sug oriladigan er maydonlari qisqarib borardi.
’
Xonliklarda sanoat ishlari rivojlanmadi. Oltingugurt, rangli metallar,
marmar, toshko mir, neft kabi tabiiy boyliklar to la bo lgan konlar bo lsa-da,
’ ’ ’ ’
ularni izlab topish, qazib olish, kon-tog ishlarini yo lga qo yishga befarqlik
’ ’ ’
qilindi. O lkada etarli darajada yirik daryolar bo lsa-da, ularda baliqchilikni
’ ’
rivojlantirish, kemasozlikni yo lga qo yish hech kimning xayoliga kelmasdi.
’ ’
Tovar-pul munosabatlari rivojlantirilmadi. Daromad iste mol va qo shin
’ ’
xarajatlarini zo rg a qoplardi, pul, oltin-kumush xon va amaldorlarning xazina
’ ’
to plash manbai bo lib qolgan edi, iqtisodiyot rivoji uchun sarflanmasdi, o lik
’ ’ ’
mol sifatida saqlanardi, kapitalga aylanmasdi.
Xonliklarning savdo munosabatlarida hamon ayirboshlash tarzi davom
etardi. O rta Osiyo jahon bozoridan ajralib qolgani ustiga, yagona ichki bozor
’
ham tashkil topmagan edi. O zbek xonliklaridagi ijtimoiy-siyosiy beqarorlik,
’
iqtisodiy va harbiy nochorlik qo shni mamlakatlarni o z tasarrufiga kiritib olish
’ ’
siyosatini jadallashtirayotgan chor Rossiyasiga qo l keldi. Xonliklardagi
’
parokandalik, o zaro nizo va urushlar, oxir-oqibat, ularning Rossiya imperiyasi
’
tomonidan bosib olinishi va mustamlakaga aylanishiga olib keldi.
52

XULOSA
Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosati
mavzusini tadqiq etib, o rganib quyidagi xulosalarga kelindi:’

Birinchidan, aholining siyosiy-huquqiy tafakkurini yanada boyitish
maqsadida, milliy o tmishimizning intellektual boyligi
‘ ga tayangan holda yosh
avlodni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalashning muayyan
mexanizmini ishlab chiqish hamda amalga oshirish maqsadga muvofiqligi
ko rsatib berildi;
’
Ikkinchidan, amir Shohmurod tomonidan amalga oshirilgan islohotlardan
tari xiy-huquqiy asos sifatida foydalanish mumkin;
Uchinchidan, k eyingi davr tarixchilari va sayohatchilarining Amir
Nasrulloh haqidagi fikrlarini umumlashtirib aytadigan bo lsak, Nasrulloh
‘
o zining barcha potensial raqiblarini qisqa muddat mobaynida yo qotgan yohud
‘ ‘
ularni Buxorodan badarg a qilgan. Ushbu fikrga e tiroz bildirish qiyin, biroq, u
‘ ’
har kuni Buxoroda 50-100 kishining qonini to kkanligi esa mubolag adan
‘ ‘
boshqa narsa emasligi yoritildi;
To rtinchidan,
’ Amir Nasrullo hokimiyat tepasiga otasi amir Haydarning
o limidan so ng olti oy o tgandan so ng kelgan. U milliy davlatchilik tarixida
‘ ‘ ‘ ‘
kuchli, jasur hamda qattiqqo l davlat boshlig i sifatida joy oldi;
‘ ‘
Beshinchidan, Tarixchi va sayohatchilarning ma lumotlariga qaraganda,
’
amir Nasrullo hukmdor sifatida davlatning ichki va tashqi dushmanlari ga haqiqiy
zarbani berdi;
Oltinchidan, Amir Nasrullo tomonidan olib borilgan harbiy-siyosiy
islohotlar natijasida davlatning harbiy qudrati mustahkamlana borgan. Olib
borilgan tinimsiz urushlar barobarida Qo qon xonligi (1842y) hamda Shahrisabz
‘
(1856y) bekligi egallandi;
53

Yettinchidan, Amir Nasrullo tashqi siyosat masalasida oldingi davlat bosh -
liqlaridan farqli ravishda, Markaziy Osiyoning iqtisodiy salo hiyatiga talabgor
bo lgan ikki yirik davlatlar Rossiya va Angliya bi‘ lan ochiq siyosat olib borish
dasturini amalga oshirgan. XIX asr 30 yillarining boshlarida Buxoro amirligiga
Vest-Indiya kompaniya sining topshirig i bilan kelgan leytenant Aleksandr Berns
‘
bilan olib borilgan muzokaralar asosida Angliya davlati bilan qisqa muddatga
bo lsada, o zaro hamkorlik munosabatlari o rnatildi;
‘ ‘ ‘
Sakkizinchidan, XIX asrga kelganda, Buxoro amirligining hududi qariyb
200 ming kvadrat kilometrni tashkil etdi. Uning chegaralari janubda
Amudaryoning so l qirg og idan boshlanib, Sirdaryogacha cho zilib, qozoq
’ ’ ’ ’
juzlari bilan chegaradosh edi. Amirlik sharqda Pomir tog lari, g arbda Xiva
’ ’
xonligi chegaralarigacha bo lgan hududni ishg ol etdi;
’ ’
To qqizinchidan,
’ Amir Nasrulloh o z hukmronligi davrida islom shariati ‘
ko rsatmalariga qat iy amal qilgan. Nasrullohxon jasur va dovyurak kishi
‘ ’
bo lganligi bois unga bahodurxon va boturxon unvonlari berildi;
‘
O nincidan,
’ Amir Nasrulloh Buxoro taxtiga o tirgan yili dunyoga kelgan ‘
mashhur tarixchi va davlat arbobi Ahmad Donishning keyinchalik yozishicha,
Amir Nasrulloh vazmin va qo rqmas, qattiqqo l va zukko hukmdor edi. U o z
“ ‘ ‘ ‘
hukmronligi davrida el va ulusda fitna chiqarishda nom qozongan, markaziy
hokimiyatga qarshi urug -qabilalarning turli isyonlarida qatnashgan yoki ilgarigi
‘
amirlarga nisbatan ko rnamaklik qilganlarning barchani jazoladi va yo q qildi;
‘ ‘
O n birinchidan,
’ XX asr boshlarida Buxoroda amirlik tuzumi va
mang itlar sulolasi hukmronligiga qarshi keng miqyosdagi kurash, jadidchilik
‘
harakati va Yosh buxoroliklar partiyasining faoliyati natijasida, shuningdek,
Rossiyada bolsheviklarning hokimiyat tepasiga kelishi va sovet Rossiyasining
harbiy kuchlari bo lgan qizil armiya jangchilari tomonidan Buxoro shahriga
‘
qilingan bosqin oqibatida 1920 yil 2 sentabrda Buxoroda amirlik tuzumi ag darib
‘
tashlandi.
54

Ushbu mavzuni tahlilidan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiya larni
kiritishni lozim topdik:
1. Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatiga
bag ishlangan ochiq dars tashkil qilishni tavsiya etish mumkin;’
2. Amir Nasrullohxon davri va Buxoro amirligining ichki va tashqi
siyosatiga bag ishlangan qo llanma, maqolalar chop ettirish lozim.
’ ’
3. Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining boshqaruv tizimini aks
ettirgan fotoal bom yaratilsa maqsadga muvofiq bo ladi.
’ ’
55

Tavsiyalar
“ Amir Nasrullohxon davrida Buxoro amirligining ichki va
tashqi siyosati mavzusi bo yicha quyidagi tavsiyalarni berishni lozim” ‘
topdik:
Birinchi: O rta Osiyoda hukmronlik qilgan ashtarxoniylar va
’
mang itlar sulolasi faoliyatini taqqosiy tahlil etish va risola ko rinishda
’ ’
nashr ettirish lozim.
Ikkinchi: Buxoro amirligida mang itlar sulolasining xorijiy
’
davlatlar bilan olib borgan iqtisodiy aloqalari mavzusida magistrlik
dissertatsiyasini tayyorlash mumkin.
Uchinchi: Amir Nasrullo shaxsi yoritilgan ilmiy asarlarni to plash
’
va ularni tahlil etib nashr etish maqsadga muvofiqdir.
To rtinchi:
‘ Amir Nasrullo davri harbiy sohasini maxsus tadqiq
etish kerak.
Beshinchi: Amir Nasrullo va Qo qon xonligi munosabati mavzusini
’
ilmiy maqola shaklida tayyorlash lozim.
56

Adabiyotlar ro yxati: ‘
I. Rahbariy adabiyotlar:
1.1. Karimov I.A. “O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”. -T:
‘
O zbekiston, 2011.-B.172.
‘
1.2. Karimov I.A. “Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz”. T.7.
‘ ‘
Toshkent: O zbekiston, 1999. B.134.
– ‘ –
1.3. Karimov I.A. “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir”. T. 3. T.:
–
O zbekiston, 1996. 366 b.
‘ –
1.4. Karimov I.A. “Bunyodkorlik yo lidan”.
‘ T. 4. T.: O zbekiston, – ‘
1996. 394
– b.
1.5. Karimov I.A. “Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi”. T. 5. T.:
– –
O zbekiston, 1997. 384 b.
‘ –
1.6. Karimov I.A. “Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz”. T. 7.
‘ ‘ –
T.: O zbekiston, 1999. 413 b.
‘ –
1.7. Karimov I.A. “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz”. T. 8. T.: O zbekiston, 2000. 525 b.
– ‘ –
1.8. Karimov I.A. “Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas ulmiz”. T. 9.
’ –
T.: O zbekiston, 2001. 439 b.
‘ –
1.9. Karimov I.A. “Yuksak ma naviyat yengilmas kuch”. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008. 174 b.
“ ’ ” –
II. Asosiy adabiyotlar:
2.1. Azizxo jayev A.A. “Davlatchilik va ma’naviyat”. – Toshkent: Sharq,
‘
1997. – 112 b.
2.2. Ahmedov. B. “O‘zbekistonning atoqli tarixshunos olimlari”. –
Toshkent: Cho‘lpon, 2003. – 110 b.
57

2.3. Абдураимов М.А. “Очерки аграрних отношений в Бухар ском
ханстве в ХВИ – первой половине ХИХ века”. Т.2. – Тошкент: Фан, 1970. –
286 с.
2.4. Айни С. ”Бухара. (Воспоминания)”. // Пер. с тадж. С.Бородина. –
Душанбе: Ирфон, 1980. – 260 с.
2.5. Amir Said Olimxon . “ Buxoro xalqining hasrati tarixi ”. – Toshkent : Fan ,
1991. – 32 b .
2.6. Анке фон Кюгелген. Легитимация среднеазиатской династии
мангитов в произведениях их историков (ХВИИИ – ХИХ вв.) –Алмати: Дайк-
Пресс, 2004.– 516 с.
2.7. Бакиров Ф. Суд, шариат и адат в сарском Туркестане. – Ташкент:
Фан, 1967. – 130 с.
2.8. Barakayev J ., Haydarov I . Buxoro tarixi . – Toshkent : O ‘ qituvchi , 1991.
– 144 b .
2.9. Бартолд. В.В. Узбекские ханства // Сочинения. Т.2. Ч 1. – М.:
Наука, 1963. – 1020 с.
2.10. Boboyev H ., G ‘ ofurov Z . O ‘ zbekistonda siyosiy va ma ’ naviy - ma ’ rifiy
ta ’ limotlar taraqqiyoti . – Toshkent : Yangi asr avlodi , 2001. 480 – b .
2.11. Boboyev H . B ., Odilqoriyev H . T . va boshqalar . Davlat va hu quq
nazariyasi .
– Toshkent : Iqtisodiyot va huquq dunyosi , 2000. 528 – b .
2.12. Ziyo A . O ‘ zbek davlatchiligi tarixi : ( eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar ).
– Toshkent : Sharq , 2001. 386 – b .
2.13. Искандаров Б.И. Из истории Бухарского эмирата. – М.: Вост.
литер., 1958. – 131 с.
2.14. История Узбекистана (ХВИ – первая половина ХИХ века) /
А.А.Асқаров, Б.А.Аҳмедов, С.К.Камалов ва бошқ.; Отв.ред. Р.Г.Мукминова.
– Ташкент: Фан, 1993. – 476 с.
2.15. Mannonov B . O ‘ zbek diplomatiyasi tarixi .
– Toshkent : JIDU , 2003. –
375 b .
58

2.16. Sagdullayev A ., Mavlonov O . ‘ O zbekistonda davlat boshqa ‘ ruvi tarixi.
- Toshkent: Akademiya, 2006. 140 b.
–
2.17. O zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti / Sagdul
‘ layev A.,
2.18. Aminov B., Mavlonov O ., Norqulov N. Toshkent: Akademiya,
‘ –
2000. 271 b.
–
2.19. O zbekiston tarixi: Qisqacha ma lumotnoma / H.Bobobekov,
‘ ’
Sh.Karimov, M.Sodiqov va boshq.: Mas ul muharrir Sh.Karimov. Toshkent:
’ –
Sharq, 2000. 400 b.
–
2.20. Alimova D.A. Fayzulla Xo jayev va Buxoro jadidchiligi //
‘
I n soniyatning madaniy merosi uchinchi ming yillikka Buxoro va Xiva 2500
“ ” –
yil. Xalqaro simpozium tezislari. Toshkent: O zbekis
– ‘ ton, 1997. B. 58-61. –
2.21. Muqimov Z. Amir Shohmurod islohotlari // Hayot va qonun. –
Toshkent, 1995. -№2-3. – B.27-29.
2.22. Rajabov Q. Amir Haydar yoxud Amiri Sayyid // Buxoro mavjlari. –
Buxoro, 2006. - №2. –B.40-42.
2.23. Rajabov Q. Nasrullohxon. Toshkent, “Abu Matbuot-Konsalt”, 2011
2.24. Rajabov Q. O‘chib, so‘nib… yana yonish bor... // Jamiyat va boshqaruv.
– Toshkent, 1997. -№2. – B. 37-41.
III. Internet sahifalari
3.1. www.ziyonet.uz
3.2. http://www.library.by
3.3. http://www.esci.ru
3.4. http:// www.2lib.ru
3.5. http:// www.kungrad.com
3.6. http :// www . hrono . ru
59

Buxoro amiri Said Abdulahadxon merosxo ’ ri
Said Amir Olimxon bilan
60

Buxoro amiri Said Amir Olimxon
61

Купить