Amir Temur va temuriylar davridagi iqtisodiy g‘oyаlar va iqtisodiy siyosat - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	526.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Amir Temur va temuriylar davridagi iqtisodiy g‘oyаlar va iqtisodiy siyosat

Купить

Amir Temur va temuriylar davridagi iqtisodiy g‘oyаlar va iqtisodiy siyosat Reja: 1. Amir Temurning ijtimoiy-iqtisodiy qarashlari 2. Mirzo Ulug‘bek davridagi iqtisodiy islohotlar 3. Alisher Navoiy iqtisodiy ta ‘ lmoti 4. Zahiriddin Muhammad Bobur va Boburiylar davri

Amir Temur  Amir Temur 1336- yil 9- aprel kuni Kesh (Shahrisabz) yaqinidagi Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida tug‘ilgan.  Uning otasi amir Muhammad Tarag‘ay turk avlodining barloslaridan bo‘lib, Movarounnahrda o‘ziga yarasha obro’- e’tiborga ega, nufuzli ziyolilardan bo‘lgan.

Amir Temur va Temuriylar davri  Amir Temur va Temuriylar davri tarixda uyg‘onish davri sifatida XIV-XV asr Markaziy Osiyo tarixida “Oltin asr” deb ataladi. Buyuk sohibqiron Amir Temur dunyodagi eng kuchli va katta saltanatlardan birini b а rp о etgan.  Amir Temurga bag‘ishlab yaratilgan jiddiy asarlar soni Evropa tillarida 700 dan ziyod, Sharq tillarida esa 900 dan ko'pdir.

Amir Temur davlati Amir Temur davlatida saltanatning markaziy ma‘muriyatini bosh vazir - devonbegi boshliq quyidagi yetti vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan: 1.Mamlakat va ra'iyat ishlari bo‘yicha vazir 2.Sipoh vaziri, yani harbiy ishlar bo‘yicha vazir 3.Tijorat vaziri 4.Saltanat ishlarini yurituvchi vazir Ana shu to‘rt vazirdan tashqari, chegara viloyatlari va tobe‘ mamlakatlar ishlarini nazorat qilib turish uchun maxsus uch nafar vazir bo ‘ lgan

Davlatning muhim ishlari sifatida  Soliq yig’ish, tartib saqlashni, ijtimoiy binolar – bozorlar, hammomlar , yo’llar, suv inshootlarining tarmoqlarini nazorat qilib turgan.  Uning xodimlari vaqti-vaqti bilan tekshirish va taftish ishlarini olib borgan. Ayniqsa, toshu tarozi to’g’riligi, odil baho tekshirib turilgan, qallob va tovlamachilar qattiq jazolangan.

Amir Temur davlatni boshqarishda mulkchilik  Amir Temur davlatni boshqarishda mulkchilik munosabatlariga jiddiy e’libor qaratgan. Uning ta‘biricha, davlat saltanatini uch narsa: mulk, xazina va lashkar bilan tikdir.  Bosh hukmdor tomonidan yirik mulkdorlarga biron xizmatlari evaziga taqdim etiladigan yer- mulkning tarxonlik, tanxoh va tuyul yorliqlari asosida berilishi keng tarqalgan.

Y er va mulkchilik  Bu davrda yer va mulkchilikning asosan to‘rtta shakli, ya‘ni:  - Mulki devoniy - davlat yerlari;  - Mulk - xususiy yerlar;  - Mulki vaqf - madrasa va ibodatxonalar tasarrufidagi yerlar;  - Jamoa yerlari mavjud bo ‘ lgan.

“ Hukm qildimki,- deya ta'kidlaydi Amir Temur  “ Hukm qildimki,- deya ta'kidlaydi Amir Temur , - davlat tomonidan belgilangan butun maoshlarning to‘liq ma ‘ lumotlarini devonbegi vazir avval menga bildirsin, so'ngra tanxoh berilsin.  O'nboshilarga maosh shahar omonligi xazinasidan va podsholik mulki tushumlaridan naqd pul hisobida tarxonlik yozilsin.

Tuyul berish  Mingboshilarga viloyat ichidagi ekinzorlardan tuyul berilgan  Amirlar va amir ul-umarolarga esa chegaralardagi viloyatlardan biri tuyul qilib belgilangan  Shu bilan birga, turli yorliqlar asosidagi maosh, yer-mulk berilishi va unumli foydalanish tizimi nazorat ostiga olingan.

Dehqonchilikka mo ‘ ljallangan yerlardan olinadigan asosiy soliq xiroj  Dehqonchilikka mo ‘ ljallangan yerlardan olinadigan asosiy soliq xiroj (yoki mol) deb nomlangan . Xiroj asosan hosil etilib, uni yigib-terib olish vaqtida mahsulot, ba‘zida pul holida to ‘ langan.  Soliq hosilga, yerning unumdorligi va suv bilan nechogli ta‘minlanganiga qarab belgilangan.

Amir Temur va temuriylar davrida suyurg‘ol keng qo ‘ llanilgan  Suyurg‘ol yerlari ba‘zan oliy hukumat farmoniga binoan avloddan avlodga meros qoldirilgan.  Egasiga o‘z suyurg‘oli doirasi amaldorlar tayinlash, soliqlar va boshqa tolovlarni to‘plash ham aybdorlarni jazolash huquqi berilgan.

Mulkchilik masalasiga  Buyuk Sohibqiron hukumatga aloqador har qanday mansab egalaridan o‘z ishiga, xususan, mulkchilik masalasiga tartib, mas’uliyat va adolat bilan yondashishlarini qattiq talab qilgan.  Aksincha ish tutib , mol-mulkka zarar yetkazganlariga nisbatan tegishli choralar ko‘rilgan.

Qarovsiz yerlarni obod qilish  Agar kimda-kim qarovsiz yerlarni obod qilsa , koriz qursa yoki bog yaratsa, soliq to‘lovlari bo‘yicha muayyan imtiyozlardan foydalangan.  Xarob bo‘lib yotgan egasiz yerlar xolisa tarafidan obod qilingan. Mabodo, egasi bo‘lsa-yu, obod qilishga qurbi yetmasa, unga bu ishni amalga oshirishi uchun turli asboblar berilgan.

Sohibqiron harbiy yurishlar davrida  Sohibqiron maxsus odamlar tayinlab , harbiy yurishlar davrida fath etilgan joylarda olim-u fuzalolar bilan bir qatorda o‘z ishining mohir ustalari bo‘lgan turli xil kasb-hunar egalarini aniqlab, ularni poytaxt Samarqandga jo‘natish va faoliyat olib borishlari uchun zarur sharoitlar yaratib berishni buyurgan.

Chet ellardan yuzlab sohibi hunarlar  Erondan musavvirlar, xattotlar, sozandalar, me'morlar, (qurilish ishlari bo'yicha hunarmandlar bilan birga olimlar va din arboblari;  Kichik O'siyodan qurolsozlar, to'pchi muhandislar, kumushga ishlov beruvchi ustalar, g'ish teruvchilar, arqon eshuvchi ustalar;  Suriyadan pillakashlar, tikuvchilar, to'quvchilar, duradgorlar, chodir tikuvchilar, kamon-yoy yasovchi ustalar, qurolsozlar, qalpoq yasovchilar, mol tabiblari, naqqoshlar,

Amir Temur maqsadi  Amir Temur bu bilan ikki maqsadni: bir tomondan o‘z poytaxtini bezatish uchun Osiyoning eng yaxshi ustalarini to‘plashni;  Ikkinchi tomondan , vohalar va shaharlarni kengaytirib, Movarounnahr aholisini ko‘paytirishni ko‘zlagan edi. Ushbu davrda hunarmandchilik faoliyatini olib borish, uning yangi turlarini yo‘lga qo‘yishni maqsad qilgan.

Hunarmandchilikning yuksalishi  Hunarmandchilikning yuksalishi ko‘p jihatdan ichki va tashqi savdoni rivojlanishiga turtki bo'lgan.  Shu sababli u Yevropa va Osiyoni boglashga xizmat qilgan ulkan ishlarni amalga oshirgan.  Bir tomondan - Xitoy, Hindiston, bir tomondan - Fransiya, Ispaniya, Angliya va boshqa davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar o‘rnatgan va shu munosabatlarni mustahkamlashga intilgan.

A.Temurning davlat va iqtisodiyot sohasidagi asosiy fikrlari « Temur tuzuklari »da to‘la bayon etilgan. Tuzuklar Amir Temurning 1342- 1405 yillar oralig‘idagi faoliyatini aks ettiradi va ikki qismdan (maqoladan) iborat . Birinchi qismda asosan yagona davlat barpo etish, uni mustahkamlash, qo‘shni (27) yurt va mamlakatlarni zabt etish masalalari yoritilgan bo‘lsa, ikkinchi qismda sohibqiron nomidan aytilgan o‘ziga xos vasiyat, pand-nasihat, turli sohalardagi, shu jumladan ijtimoiy-iqtisodiyotga oid fikr- mulohazalar keltirilgan.

“ Temur tuzuklari”da quyidagi jumlalarni o‘qiymiz  Har bir mamlakat diyoriga savdogarlar va karvonboshilar tayinladimki , ular Xo‘tan,(Xitoy), Hindiston, arab mamlakatlari, Misr, Shom, Rum, Farangistongami, qaerga borishmasin, и yerlarning nafis matolari munosib tuhfalaridan keltirsinlar.

Samarqanddan chet ellarga  Samarqanddan chet ellarga , xususan, Rusiya, Tatariston va Sibirga asosan arzon narxli ipdan to‘qilgan matolar, shoyi gazlamalar, paxta va kalavalar, qog‘oz, quruq meva va guruch jo‘natilgan.

Sohibqiron qudratli saltanat  Sohibqiron qudratli saltanat shakllangach , o‘sha davrning deyarli barcha taniqli davlatlari va ularning hukmdorlari bilan faol iqtisodiy siyosiy aloqalar o‘rnatgan.  Turli davlatlarga o‘z elchilarini yuborgan, shuningdek, uning huzuriga yo‘llangan chet el elchilarini qabul qilgan. Jumladan, Misrga 1393 yil, Shom, Rum, Farangiston

Mirzo Ulug‘bek davridagi iqtisodiy islohotlar  Amir Temur vafotidan keyin uning islohotlarini asosan Shohruh Mirzo (1377-1447) va Ulug‘bek davom ettirdilar. Shohrux Mirzoning motadil ichki va tashqi siyosati Xurosonda tinchlikning barqaror bo’lishiga olib keldi.  Bu davrda tijorat, hunarmandchilik, dehqonchilik yuqori darajaga ko’tarila boshladi.

Ulug'bekning islohotlari  Ulug'bek ham mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivoji yo'lida bir qator islohotlar olib borgan . O‘sha davrda muomaladagi chaqa pullar yengil vaznda bo‘lib, savdo rivojiga to‘sqinlik qilgan.  Ulug'bek yengil vaznda zarb etilgan va muomalada yurgan barcha chaqa pullarni bekor qildi. Eski chaqalarni yangisiga almashtirib, ichki savdoning mayda mis pullarga bo‘lgan talabini qondirish uchun bir vaqtning o‘zida Buxoro, Samarqand, Qarshi, Termiz, Toshkent, va Andijon shaharlarida zarbxonalar tashkil etib, bir xil vazndagi salmoqli chaqalarni muomalaga kiritdi.

Tashqi savdo aloqalari  Xitoy, Hindiston, va boshqa ko‘pgina davlatlar bilan savdo aloqalari olib borilgan. Bu borada savdogarlar uchun qulay sharoitlar yaratilganligini alohida ta’kidlab o‘tish kerak.  «Buyuk ipak yo‘li» xafvsizligini ta’minlash borasida katta ishlarni amalga oshirganlar

Mirzo Ulug‘bek davri  Ulug‘bek (1394-1449) tarixda ko‘proq davlat arbobi sifatida emas, bunyodkor inson, yuksak zehnli olim sifatida mashhurdir.  Uning dong‘i dunyoga ketgan, astronomiya, tarix ilmlariga oid asarlari mavjud.

Soliq to‘lashning adolatli usullari  Ulug‘bek hukmronligi davrida g‘alla g‘aram qilinmasdan avval soliq to‘plash qat’iyan man etilgan, chunki dehqon hosil yig‘ib olgachgina real soliq to‘lash imkoniga ega bo‘ladi.  Soliq aniq uch muddatda, dehqon hosili pishishiga qarab bo‘lingan

Alisher Navoiy iqtisodiy ta‘lmoti  Alisher Navoiy (1441-1501) buyuk shoir va davlat arbobi. U o‘z davrining siyosiy va iqtisodiy ahvolini yaxshilash, mamlakatning iqtisodiy qudratini barqarorlashtirish uchun kishilarda vatanparvarlik his-tuyg‘usini uyg‘otish zarurligini yaxshi tushungan.

Navoiyning «Hiloliya» asari  Navoiyning dastlabki ijtimoiy-iqtisodiy fikrlari shakllangan asari «Hiloliya» hisoblanadi. U shaxsning tarixdagi o'rniga katta e’tibor berib, mamlakatning iqtisodiy ahvoli mamlakat xukmdorining aql-idroki va qobiliyatiga bog‘liqligini aytadi.

Navoiy ta‘lmoti  “ Agar mamlakat hukmdori fanlarni, ayniqsa, iqtisodiyot, tarix, falsafa va siyosiy fanlarni mukammal bilsa, o‘zi boshqarayotgan mamlakat obod va badavlat bo‘ladi, agar aksi bo‘lsa, mamlakat qashshoq va xarob bo'ladi”, - deydi Navoiy.

Mamlakat iqtisodiyotini yuksaltirishda  Navoiy mamlakat iqtisodiyotini yuksaltirishda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga alohida e’tibor berdi. Uning fikricha Markaziy Osiyo sharoitida irrigatsiya inshootlarini kengaytirish - dehqonchilikni rivojlantirishga olib keluvchi muhim omillardan hisoblanadi.  Shu bois juda ko‘p kanal va ariqlar qazildi. Asosiy ishlab chiqarish vositasi bo‘lgan yerni kengaytirishga, uning unumdorligini oshirishga katta e’tibor berildi.

Navoiy boylikni ikki yo‘l bilan topish mumkinligini ta’kidlaydi  Birinchi yo‘l bu - o‘z mehnati bilan boylik to‘plash, yig‘ish va o‘ziga to‘q yashash. Bunday boylikni u qo‘llab-quvvatlagan.  Navoiy olingan boylikni uch qismga bo‘lib, ya’ni birinchi qismini ketgan xarajatlarga, ikkinchi qismini o'zining va oilasining ehtiyojlariga, uchinchi qismini esa aholining ijtimoiy manfaatlariga sarflashni tavsiya etgan. Navoiy ko‘pgina madrasa, shifoxona, hammom, ko‘prik va boshqalarni o‘z hisobidan qurdirgan.

Zahiriddin Muhammad Bobur va Boburiylar davri Davlat arbobi va qomusiy olim Zaxiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) va uning avlodlari tomonidan ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy masalalarda katta ishlar amalga oshirilganligi bizga tarixiy bitiklardan ma’lum. Xususan, Boburning « Boburnoma » asarida, « Mubayyin » kabi to‘plamlarida iqtisodiyotga oid ma’lumotlarga, shu jumladan soliq siyosatiga katta o‘rin berilgan. «Zakot to‘g‘risidagi katta kitob » da esa o‘sha davrdagi soliq, uning turlari to‘g‘risida qimmatli fikrlar bildiriladi.

Zakot to‘g‘risida  «Zakot to‘g‘risidagi katta kitob» da esa o‘sha davrdagi soliq, uning turlari to‘g‘risida qimmatli fikrlar bildiriladi.  Ayniqsa, iqtisodiyotga oid, uning umumiy asoslari bo‘lmish ishlab chiqarish, shuningdek, savdo va tijoratga oid, soliq va boj to‘lovlari bilan bog‘liq bo‘lgan qarashlari bizni to‘lqinlantiradi.

Mubayyin asari  Boburning «Mubayyin» asari to‘la ravishda qonunlar va iqtisodiy masalalarga bag‘ishlangan. Asarning nomi ham «qonunlar izohi» ma’nosiga ega.  Movarounnahr va Xurosonda ham «zakot» ma’lum miqdorda va muayan shart-sharoitlarda olinadigan soliq ma’nosida qo‘llaniladi hamda naqd pul va savdo yig‘imi shaklida to‘planadi.

Zakot hisobi  Nisobga yetgan miqdordagi mol-mulkdan Hidoya va boshqa manbalarda qat’iy belgilab qo‘yilgan qismi ixtiyoriy ravishda miskinlarga berilgan, masalan, boqiladigan mollar, ya’ni echki, tuya, sigir, otlardan, xususan, qo‘ylardan soliq (zakot) quyidagicha olingan: 40 qo‘ydan bitta , 120 tasidan ikkita, 201 dan boshlab uchta, 400 dan ortiq bo‘lsa har 100 qo‘ydan bittasi zakot qilib berilgan.

Savdo karvonlari  Savdo karvonlarini yo‘llarda talash, bosqinchilik qilish, mol-mulkiga ziyon yetkazish kabi salbiy illatlarga ayovsiz munosabatda bo‘lgan.  Bu siyosat Amir Temur, Ulug‘bek va boshqa temuriylar siyosati bilan ma’lum.

Savdogarlardan olinadigan savdo yig‘imi  Bobur savdogarlardan olinadigan savdo yig‘imining ham adolatli va xolisona tashkil qilinishiga katta ahamiyat bergan. Musulmon savdogarlarining savdo aylanmasidan savdo yig‘imi 20 misqol (4,5 gramm) oltindan misqoli shaklida olingan, eng muhimi soliq hissasi daromad hissasiga nisbatan kamayib borgan, ya’ni daromad ko‘payishi bilan soliq kamaygan va boylik jamg‘aruvchilar uchun o‘ta manfaatli bo‘lgan.

E’TIBORINGIZ UChUN RAXMAT!!!

Купить