AQSH Prezidentlari tarixidan

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	375.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

AQSH Prezidentlari tarixidan

Купить

M U N D A R I J A:
Kirish ...3………………………………………………………………………
1 .Amerika Qo shma Shtatlarida davlat boshqaruv tizimini vujudga kelishi
’ …
……………………………………………………………………… 6
1.1. Prezidentlik boshqaruvi va uning mohiyati ....6
……………………………
1.2. Federal hududiy tuzulishi va unda prezidentlarni tutgan o rni..................18
’
2.Amerika Qo shma Shtatlari prezidentlari tarixidan...................24
’
21. Ilk prezidentlar davrida mamlakatda demokratik jarayonlar...................24
2.2. I-II jahon urushi davrida AQSH prezidentlarining ichki va tashqi
siyosati............................................................................................................36
2.3. AQSH O zbekiston munosabatlari hozirgi bosqichda...........................43
– ’

Xulosa............................................................................................................57
Tavsiyalar......................................................................................................
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati..........................................59
’
2

Kirish
Mavzuning dalzarbligi . Amerika Qo ’ shma Shtatlari azaldan biz uchun
“Sehirli diyor ” hisoblanadi . Mustaqillikga erishganimizdan so ` ng xalqimizning
AQSH ga nisbatan bo ` lgan qiziqish yanada oshib ketdi . Bu bejiz emas , albatta . Shuni
Aqsh dunyoning eng rivojlangan demokratik davlat hisoblanadi .
O ` ziga xos taraqqiy yo ` lni bosib o ` tgan AQSH ning hozirgi darajaga etishuvida
turli davrlarda unga boshchilik qilgan davlar rahbarlari
– AQSH prezidantlarining
xizmatlari bisyordir .
Yurtboshimiz I.A. Karimov ta’biri bilan aytganda: Xailqlqrning ozodlik,
”
mustaqillik baxt-sadatga azaliy intilishi, o’z taqdirini o’zi belgilashga azmu qarori
hayotdagi chuqur o’zgarishlarni harakatga keltiruvchi kuchdir.
” 1
Shu ma`noda ushbu bitiruv malakaviy ishininmg doilzarbligi quyidagicha
–
izohlanadi:
Birinchidan ,
” Mustaqillik deklaratsiyasi ” mustaqil AQSH davlatining vujudga
kelishida eng muhim manba hisoblanadi .
Ikkinchidan : ” AQSH konistitutsiyasi
” mamlakatning huquqiy asoslarini
mustahkamlshda asosiy rol uynagan :
Uchinchidan : Jahon iqtisodiy inqirozi davrida AQSH ning iqtisodiy rivojlanishi
muhim ahamiyat kasb etadi .
To ` rtinchidan : I - II jahon urushi davrida AQSH prezidentlarining ichki va
tashqi siyosatdagi roli va o ` rni muhim rol o ` ynaydi :
Beshinchidan : 1945-2010 yillarda AQSH prezidantlari va ularning davlat
boshqaruvi hamda xalqaro siyosiy maydonda tutgan mavqeyi jahon hamjamiyatini
AQSHga bo ` lgan munosabatini kuchayishida asosiy manba bo ` lib xizmat qildi .
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
–
Mazkur ishning maqsadi Amerika Qushma shtatlarining prezidaentlari tarixini
mavjud manba va adabiyotlar asosida qiyos,tahlil asosida yoritib berish.
1
Islom Karimov. O'zbekisto mustaqillikka erishish oatonasida. T.,2011. -416-bet.
3

Ishdagi asosiy bosh maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi:
--Prezidentlik boshqaruvi va uning mohiyatini yoritib berish:
--Federal hududiy tuzilishi va unda prezidenlarni tutgan o rnini ’ o`ziuga xos
hususiyatlarini ochib berish:
--Ilk prezidentlar davrida mamlakatda demokratik jarayonlarni ilmiy asoslab
berish:
--I-II jahon urushi davrida AQSH prezidintlarining ichki va tashqi siyosatdagi
rolini va o`rnini ko`rsatib berish:
-- AQSh O zbekiston aloqalarini hozirgi holati va asosiy tamoyillarini izchil
– ’
tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv-malakaviy ishning o’rganish darajasi.
AQSH prezidentlari tarixini malakaviy ish salohiyatida yoritishda turli davrdagi
materiallarni o rganib quyidagi faktga keldik.
’
Shu boisda ham ushbu adabiyotlarni ikki guruhga bo lib o rganildi:
’ ’
Birishnichi guruh: Soviylar davrida nshrdan chiqqan asarlar kiradi. Mazkur
ishlar matsuraning negizida yaratilgan bo lib ushbu adabiyotlarga I.A.Ivanyan,
’
A.P.Papov, A.A.Fursenov, N.B.Papanovalarning 2
ilmiy ishlarini kiritish mumkin.
Ikkinchi guruh: Mustaqillik yillarda yaratilgan adabiyotlar bo lib bular
’
ma lum darajada voqeliklarni yaratishda xolisdir.
’
Asosdagi adabiyotlar hisoblanadi.
I.X.Ivanyan, B.M.Shpotov, X.Sinkotta, X.Tursunovlarning 3
ilmiy ishlarini ikkinchi
guruh adabiyotlariga kiritish mumkin
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati.
2
I.A.Ivanyan, Beliydom: president 4 Politeka M. 1975, Papov, Amerika 80-X, obshestvenoye
mneniye I sosialneyi problema. M.1986 A.A.Fursenko prezidenti I politeka SSHA. M. 1990
A.B.Papanova agressev SSHA protiv Meksiki. M. 1975
3
Ivanyan.E.A, Ot Darojna Vashengtona do Djordja Busha dope pressa. A.1991, Shpatov
B.M.Prolishlenniy perevorot v SSHA. M. 1991 X.Sinnotta. Amerika tarixining asoslari, T.1998,
X.Tursunov. Amerika prezidentlari. T .2004
4

Ushbu malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iborati mavzu ilk
bor bitiruv-malakaviy ish sifatida ilmiy adabiyotlar bilan qiyosiy tahlil qilish
asosida izchil taqdid etildi.
Biz ilmiy iste molga olib erishilayotgan materiallar va turli tarixiy manba va ’
adabiyotlarga tayangan holda o z fikr mulohazalarimizni bildirishga harakat
’
qildik.
- AQSH davlatining tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyatini ochib beradi.
- Mustaqillik deklarasiyasi ni qabul qilishni mamlakat mustaqilligini asosiy
“ ”
ilk qadami ekanligini yoritib beradi.
- AQSH konstitutsiyasi va davlatning hududiy asoslari ekanligi
tizimlashtirilib tahhlil qilindi.
- Prezident boshqaruvi va uning asosiy mohiyati ochib berildi.
- AQSHda ilk prezidentlik davrida fediral hududiy tuzilishini o ziga xos
’
xususiyatlari ochib berildi.
- Jahon iqtisodiy inqirozi davrida AQSH va uning tutgan yo lini ilmiy
’
jihatdan tahlil qilindi.
- 1945-2010 yilargacha bo lgan davrda Amerika prezidentlarining xalqaro
’
siyosiy maydonda tutgan o rni aytarlicha yoritib berish.
’
Bitiruv malakaviy ishining taqdimot qismi va xulosa qismida keltirilgan
ma lumotlardan umumiy o rta ta lim maktablari, akademik lesiylar, o rta
’ ’ ’ ’
maxsus kasb-hunar kollejlarida tarix fani darslarida qo lla nishi mumkin.
’ ’
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi
’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza
” ” ” ’ ’
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi.
Ish kirish, 2 bob, besh fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’

5

1.Amerika Qo shma Shtatlarida davlat boshqaruv tizimini’
vujudga kelishi
1 .1. Prezidentlik boshqruvi va uning mohiyati
Amerika Qo`shma shtatlari g`arbiy yarim sharda joylashgan. 50 ta
–
shtat va kolumbiya federal okrugidan iborat federativ respublika.Yer maydoni –
9,4 mln egallagan yer maydoni jihatidan Kan ada va Hitoydan keyin uchinchi
o`rinda turadi.1959-yildan boshlab AQSH hududi uch qismga bo`linadi.Bu qismlar
o`lchami jihatidan, jug`rofik xolati bilan, tabiiy sharoiti bilan, rivojlanish darajasi
bilan alohida mavqeyiga ega.
1. 1959-yilgacha bo`lgan AQSH ning o`z hududi .Bu hudud maydoni
7,83 ml km
axolisi 237 ml kishi. Shimoldam Kanada bilan, Janubiy- g`arbda Meksika bilan
chegaradosh, janubda Meksika suvlari bilan, sharqdan atlantika okeani suvlari
bilan, g`arbdan Tinch okeani suvlari bilan yuvilib turadi.
2. Alyaska ko`p sonli orollari bilan shimoliy Amerikaning shimoliy-
g`arbida joylashgan. Hududi -1,53 km,axolisi- 521 ming kishi. Alyaska Kanada
bilan chegaradosh.
3. Gavaya tinch okeanidagi 24 ta orollari bilan birga davlat
hududining ,2% tashkil etadi.
Hududi -16,8 ming km,axolisi 1054 ming kishidan iborat.
Dastlab federatsiyaga 13 ta shtat kirgan:
1. Nyu-Gemsher 8. Delaver
2. Massach-Sets 9. Merelin
3. Rot-Aylen 10. Verginiya
4. Konnektenn 11. Shim Karalina
5. Nyu-York 12. Jan Karalina
6. NYu-Djersi 13. Jorjiya
7. Pinsilvaniya
6

Oxirgi shtat maqomini olgan shtatlar Alyaska va Gavaya.!959-yildan qo`shma
shtatlar tarkibiga kirgan. Amerika Qo`shma shtatlari rasmiy hisoboti mavjud
shtatlarni 9 regionga ajratgan. Bular:
1. Yangi Angliya:Men Nyugempsher,Vermunt, Massaj Sets,–
Massajusets, Rot-Aylen,Konniktikut;
2.O`rta atlantik shtatlar:
Nyu York, Nyu-Jersi,Pensilvaniya;
–
3.Shimoliy sharqiy mark az:
Ogoyo, Indiyana, Illinoyez, Uichigan,Beskonsin;
4.Shimoliy g`arbiy markaz:
–
Mennisota,Oyova, Missuri, Shimoliy dakota, Nebraeka, Kanzas;
5.Janubiy-Atlantik Shtatlar:Dalavir,Merelen, Kolumbiya,Federal
okrugi,Virginiya,G`arbiy Virginiya, SHimoliy Korolina, Janubiy Korolina,
Jorjiya ,Florida;
6.Jan-G`arbiy Markaz: Arkanzas ,Luiziana,Oklaxoma,Texas.
7.Jan-Sharqiy Markaz : Kentukki ,Tenessi,Alabama,Missisipi;
8.Tog`li SHtatlar:Montana, Andoha,Vayoming,Kolaroda,Nyu-
Meksika,Arizona,Yuta,Nivada;
9.Tinch Okiani Shtatlari: Vashington ,Oregon,Kaliforniya,Alyaska,Gavaya;
Xaar bir shtat okruglarga bulinadi ,jami 3041 okrug,ananaviytarizda graflik deb
ataladi.
Maxalliy o`z -o`zini boshqarish dastlab shaxarlarda boshlangan ,keyin qishloqlarda
amalga oshirilgan .
Poytaxti Vashinton shaxri .Vashington shaxrining maydoni-178 km ,axolisi-626
ming kishi. 1791 yil asos solingan .
1800 yil 1 dekabrda poytaxt etib tailandi.Filadelfiyadan kongiress va asosiy
xukumat muassasalari olib kelindi.AQSHning birinchi prezidenti jorj
–
Vashingtonnomi bilan ataladi.
SHimoliy Amerikada 1775-1783 yillarda bo`lib o`tgan xalq ozodligi
xarakatlaridan sung mustaqillik qulga kiritildi . Giografik jihatdan turli xududlarga
7

bulingan 13 ta shtat yagona Federatsiyaga ,Fediratsiya davlatiga birlashadi va
Amerika Qushma SHtatlari tashkil qiladi. Ana shu SHtatlarni birlashtirib turish ba
ularni boshqarish uchun kuchli xokimyatga zaruriyat seziladi. Shu tufayli
mamlakatda prezidentlik boshqaruvi joriy etiladi .1787 yilningmay sentiyabrning
oylarida Feladelfiya konistitusion yig`ilishida ishlab chiqilgan va qabul qilinda 12
shtatdan jami 13 shtat edi. 55vakil ishtirok etadi . bu ishtirokchilarni Asoschi“
otalalar deb atash qabul qilingan . Kanistitutsiyaning ishlab chiqarishda ular o`z
‘
oldilariga uch asosit siyosiy maqsadni quydilar:
1.Uzoq chuzilgan rivalutsiya rivojlanishini to`xtatish.
2.Federativ asosdagi mustahkam davlat tuzish.
3.Xuquqiy mulkchilik xuquqini aniq asoslar bilan ximoyalash va AQSHning qisqa
fursatda jaxondagi yetakchi davlatlardan biriga aylanganligi yuqoridagi ko`zlagan
maqsadlar amalgam oshganligini bildiradi.
Mavjud davlatlar orasida iqtisodiy qudrati jihatdan AQSH birinch urinda
turadi. Takidlash zarurki zaruzki ,Amerika bunday yuksaklikka XIX asrning
oxirlaridagina erishib ,Buyuk Evritaniya va Fransiya kabi davlatlarni ortda qoldirib
ketdi .Amerika kashf etilgan davirlarda yerli aholi xindular rivojlanish birasida
–
boshqa xalqlardan ancha orqada edi.Ammo tarixan qisqa vaqt mobaynida yuksak
rivojlangan mamlakatga aylandi. Uning 1775 yilgacha oldinma- ketin
Ispaniya ,Fransiya ,Gollandiya ,Buyuk Britaniyaning mustamlakasi bulganligi
xisobga olsak bo` o`zgarishlarning ilg`or rivojlanish ekanligini ko`rishimiz
mumkin.
1775-1783 yillardagi xalq ozodligi uchun bo`lgan kurashlardan toki 1861-
1865 yillardagi fuqarolar urishigacha bulgan dabir Amerika kapitalizimining
rivojlanish davri buldi .Amerikaning ham ijtimoiy ham iqtisodiy sohalarda
yuksaklikka erishganligi tasodif emas .buning abektiv - inson irodasiga bog`liq
bo`lmagan ,subyektiv inson irodasiga bog`liq bulgan omillari bor. Bu haqida
–
batafsilroq keng yoritsak da, birgina misol:1861-1868 yillardagi AQSH fuqarolar
–
urushinini urgansak .Aslida bu urush bozor munosabatlariga o`tgan shimol bilan
quldorlik plantatsiyalari saqlangan janub o`rtasidagi tuqnashuv ,eskilik qoldiqlari
8

inqilobiy tarizda inkor itilib ,rivojlanish munosabatlari uchun keng yul ochib
berilishi edi.Qoloq usulidagi dehqonchilik O`rnini ilg`or kapitalistik fermerchilik
egalladi.Bu ham ilg`or rivojlanishning bir omili bo`lib qoldi.
1787 yili qabul qilingan ba ayni vaqitda xam amalda bo`lgan AQSH
konistitutsiyasig(26-martda o`zgartirish kiritilgan) Muvofiq Amerika prezidenti xar
to`rt yilda, noyabirning birinchi seshanbasida buladigan saylovlarda
saylandi.G`olib kiyingi yilning 20 yanvaridan boshlab o`z vakolotini bajarishga
kirishadi.
Saylovdan 20 yanvargacha bo`lgan vaq g`olib chiqqan prezidentga yangi
hukumatni tuzish va o`z faoliyatini boshlashga yetarlicha tayyorgarlik ko`rish
uchun beriladi . shuni alohida takidlab o`tish kerakki ,Amerikada president
saylovida g`olib chiqsh uchun saylovlarning 50 foizidan ko`prog`I ovozni olish
shart emas ,saylovda da qatnashgan saylovchilarning ko`pchilik ovozini olgan
nomzod saylangan hisoblanadi .
AQSH da prezidentsaylovi birinch marta o`tkazilgan 1788 yilning
noyabir oyida Amerika inqilobi va mustaqillik uchun kurash xarakatining
qaxramonlaridan general Jorj Vashington g`olib chiqadi .1789 yil 20 yanvaridan
o`z vakolatini bajarishga kirishadi .1792 yildagi saylovda ikkinchi bor g`olib
chiqib ,1797 yil yanvarigacha AQSH ni boshqaradi .
Amerikacha demakratiyaning ikki asirdan buyon rivojlanib sayqal
topgan ko`rinishi :bir kishining uzog`I bilan ikki karra prezident bo`lib
saylanishidir . uchunchi gal bo`lishi emas . Buni Amerika Bosh Qonuni rad etadi.
Kim bo`lishidan qat iy nazar manzil ohirgi muddat .Shunday qilib Amerika’
Qushma shtatlari Prezidentligi 200 yildan ko`proq tarixga ega .Ana shu davirda
Amerikada 42 kishi prezident bo`lgan .
AQSH tarixida ularning xar birining o`rni bor . SHuning uchun ham
ularning barchasini nomi Amerikada xurmat bilan tilga
olinadi ,ezozlanadi .Xar bir prezidentyurtida uning muzeyi yoki kutibxonasi tashkil
qilinib unga sobiq prezident faoliyati to`liq aks ettirilgan . AQSH ning brinchi
prezidenti 1789 yil saylangan Jorj Vashingtonning siyosiy faolyati 17 sentiyabir
9

1787 yil qabul qilingan konstitutsiyasiga 1776-yil 4-iyulda Jefferson yaratgan
mustaqillik dekloratsiyasiga muvofiq jamoat fikri va demokratik kayfiyati asosida
bordi. Britaniya qirolligidan tobelikdan qutulgan Amerika koloniyalari barcha
insonlar teng etib yaralgani va hayot ozodlik hamda baxtli bo`lish borasida
daxlsiz huquqlari bilan taqdirlangani haqidagi haqiqatni avj oldirdi.AQSH
Konistitusiyasi va huquqlari Bilsh doirasida ta`sis etilgan siyosiy tuzum misolida
dunyodagi fuqorolarning hurmat etilgan va muhofazalangan taqdirdagina kun
kechirish muqarrar bo`lgan hukumatining ilk amaliy tajribasiga guvoh bo`ldi.
Demokratiya aniq tugallanga talimot emaski,uni tezda o`zlashtirib
olinadigan Demokratiya bir ma`noda fikrlar majmui turmush tarziki uni keng
yoyish va uzlashtirish uchun uning talablari asosida uning muhitida inson o`z
hayotida oila a`zolari jamoatchilik boshqa millat-elatlarga munosabatlar bilan
yashab ko`rish lozim. Demokratlar ham o`z faoliyatiga qarab baholanadi,Bu
faoliyatni nuzlashtirish bir kunlik ish emas.Demak Amerikada ham demokratik
an`ana va g`oyalar Amerika mutaqilligi va konistitusiyasiga kiritilgan hozirgacha
26 tuzatishlarda va 1789 yili kiritilgan dastlabki 10 tuzatishda ifodalangan edi.
XVIII asrning ikkinchi yarimida shtatlar bir qancha gazeta va jurnallar chop etila
boshladi.Boston,Finlandiya,Nyu-Yorkda o`nlab kitob magazinlari va
bebliotekalari,tipografiyalari ish yurita boshladi.Jurnalistika asosiy rolni o`ynay
boshladi.1765 yil shtatlarda 43 ta turdagi gazeta mavjud edi. Amerikaning
mustaqillik uchun kurash tarixi,mustaqillik kurashlari Bendjamin Franklin va
Tomas Jefferson nomi bilan bog`liq.Ular mustaqillik uchun kurashda katta rol
o`ynaydilar.
Bendjamin Franklin yoshligidan nashriyotda ishlardi.Uning ish sharoiti
va va turmush tarzi mustaqillik uchun kurashchi bo`lib etishishga sabab
bo`ldi.Chunki uning nazariy tushunchalari amali hayotda aks etar edi.O`zining
yozishicha: qotib qolgan afsonalarga emas,zaruriy ilg`or g`oyalarva”
tushunchalarga erishishgina yaxshi amerikalik bo`lish uchun xizmat qiladi.
” –
10

Franklin siyosiy iqtisod,falsafa,tarixiy muammolar ustida ish olib borar edi.Bu
sohalarda ilg`or taraqqiyot kishisiga aylanadi. Franklin maorifni targ`ib qilish
bilan shug`ullanadi.
Yan bir mustaqillik harakati ishtirokchisi T.Jefferson asilzodalardan etishib
chiqqan bilimli,ilg`or fikirli kishi edi.U ham maorifni targ`ib qilish bilan
shug`ullanardi.Jeffersonning asosiy g`oyasi mayday hususiy er egaligi edi.
Franklin bilan Jeffersonning qarshlari fransuz va ingliz ma`rifatchi
demokratlarning qarshlari o`z ta`sirini utkazdi.Qisqa qilib aytganda XVIII asrning
o`rtalarida Angliyaning Shimoliy Amerika kaloniyalarida yangi millatning
belgilari,qarashlari aks eta boshladi.
1765 yil oxiri 1766 yil boshida birinchi revalusion tashkilot Ozodlik o`g`lonlari“ ”
tuzildi.Bu tashkilot mustaqillik yo`lidagi dastlabki tashlangan qadam bo`ldi.Asosiy
masala harbiy yurishlarda kim boshqaruvchilik qilishi masalasi edi. Harbiy
kuchlar boshlig`i etib matonatli askar Jorj Vashington etib tayinlandi.
Mustaqillik tarafdorlari 1876 yilning 10 iyunida kongresda
Mustaqillik deklaratsiyasini tayyorlash uchun komissiya tuzadilar.
“ ”
T.Jefferson,B.Franklin,J.Adams,R.Sherman,R.Livingstonlar komissiya azosi
bo`ladilar. Mustaqillik deklaratsiyasi AQSH tarixida birinchi davlat rasmiy hujjati
bo`ldi.U davlatchilik asosida qurilgan xalq mustaqilliga prinsplaridan iborat
bo`ladi.U xalqqa mustaqillik uchun kurash huquqini beradi.
Jefferson rahbarligida tayyorlangan Mustaqillik deklaratsiyasi ayrim
tuzatishlar bilan 4 iyul 1776 yil qabul qilindi. Mustaqillik deklaratsiyasi qabul
qilingan kun 222 yildan beri amerikaliklarning milliy bayrami sifatida nishonlanib
kelinadi.
AQSH dagi turli shtatlarda turli xarakterdagi konistitsiyalar qabul
qilingan bo`lib,demokratik g`oyalar oz yoki ko`p kiritilgan edi. Adabiy ittifoq va
”
konfederasiya ning amerika konstitusiyasini ishlab chiqish uchun harakat
”
boshlandi.Bu konistitusiyaning birinchi rejasi 1775 yilning iyulida Franklin
tomonidan taklif etiladi.Ikkinchi martda 1776 yilning yanvarida taklif
etiladi,ammo,bu urinishlar samara bermaydi.
11

Shtatlar tomonidan tasdiqlangan Konferensiya moddalari deb“ ”
ataluvchi loyixa 1781-yil 1-martdan kuchga kiritiladi. Konferensiya moddalarida
oliy organ kongress hisoblanadi.Ko`p sabablarga ko`ra bu kuchsiz konstitutsiya
edi. Vashington boshchiligidagi yangi Amerika armeyasi kuchli britan armiyasi
bilan to`qnashishi kerak edi.Kongerisda tayinlangan 19 generaldan faqat 3 tasi
maxsus tayyorgarlikdan o`tgan edi.
1775-yilning oxirida urush harakatlari boshlandi.1776-yil oxirida
britan kuchlari rojdestvoni nishonlayotgan vaqtda amerikaliklar ittifoqi tuzildi.
12-may 1784-yilda Angliya bilan tinchlik sulx shartnomasi rasmiy kuchga kiritildi.
1781-yil kuchga kiritilgan Konstitutsiya mamalakatda qonun va tartib rejimini
“ ”
o`rnatgan,boshqarilmaydigan demokratiyaga keng yo`l ochib berilgan edi.
Konstitutsion konvent yopiq eshik doirasida o`tkazildi.
Yig`ilish Filandiyada 1787-yil may oyida boshlanib 16 hafta davom
etdi.Mavjud 13 shtatdan 12 tasidan 74 vakil saylangan edi.Yig`ilish ishida
qatnashganlarning yuqori ko`rsatkichi 55 ovoz tashkil etdi.Yig`ilishda qabul
qilingan Konstitutsiya yangicha hujjat bo`ldi.
Konstitutsiyada H o kimyatning bo`linishi p r insplari ham ishlab
“ ”
chiqildi.Prezident boshchiligidagi ijro etuvchi hokimyat.Qonun chiqaruvchi
hokimyat Kongress . Sud hokimyati- Oliy sud.Qonun chiqaruvchi hokimyat
–
ya`ni kongress va oliy sud bir-biridan mustaqil, O`zaro markazlashganhokimyatni
tashkil qilar edi.T.Jefferson 1787-yil noyabr oyida Konstitutsiya bilan tanishib
chiqdi. B i ll huquqlari doirasidagi 10 ta tuzatish kiritishni taklif qiladi.1789-yil
” ”
kuchga kiritilishi kerak bo`lgan dastlabki o`nta tuzatish 1791-yil noyabrdan kuchga
kiradi.
1789-yil Martida II shtat vakillaridan iborat kongressning I-sessiyasida
Konstitutsiya tasdiqlandi. 1790-yil noyabr oyigacha hokimyat binosi Nyu-Yorkda
bo`lib, keyin Feladelyafiyaga ko`chirildi.Seatning taklifi va roziligi bilan Oliy sud
va departament AQSH prezidenti tayinlandi. 30-aprel 1789-yil Vashington
prezidentlikka, J. Adams Vitsi- prezdentlika , G.Noks harbiy deportament
boshlig`I, E. Rendolf general prokuror etib tayinlandi.
12

1800-yilda siyosiy hokimyat federal partiya qo`lidan chiqib,
jeffersonchi respublikachilar qo`liga o`tdi.Prezidentlikka saylangan Jefferson
o`zini respublikachi-demokrat deb atadi. Jefferson 1801-1809-yillarda prezdentlik
qildi. 1797-yil 1801-yil yillarda prezidentlik qilgan J.Adams ko`p ovoz plish
hisobiga prezidentlikka saylan gan edi. Uning ikkinchi muddatda saylovlar
jarayonida respublikachilar partiyasi namoyondasi Jefferson saylovda yutib
chiqdi. 1800-yildan uning prezidentlik davri 1800-yil revolyutsiyasi ham deb“ ”
atadilar. Avvalo ular siyosiy ishni 1791-yil kiritilgan Billi huquqlarini hayotga
tadbiq etishdan boshladilar.Siyosiy faoliyatda Jefferson va J. Medison 1809-1817
davrida biz hammamiz respublikachilarmiz, hammamiz federalistlarmiz
“ ”
tushunchasi ostida ish olib bordilar. Jamoatchilik hayotida demokratiyaga keng
yo`l ochishga harakat qiladilar.Buning uchun islohatlarga keng yo`l ochildi.
1809-1817-yillarda prezdentlikka saylangan J. Medison 4 va
Jeffersonlarning siyosatda tutgan yo`li va g`oyalari bir-biriga yaqin edi. Har-xil
yo`llar bilan ikki prezident AQSH ning siyosiy, iqtisodiy rivojlanishiga barobar
rivojlanishiga barobar harakat qilishdi.Jeffersonning 2-muddat prezidentligi
davrida demokratik asosdagi programma deyarli butun mamlakatga yoyilgan edi.
Jeferson demokratik g`oyalarni ham ichki, ham tashqi siyosatda, ham tashqi
siyosatda respublikachilar ma`muriyatini amalga oshirgan islohatlari deb hisoblash
mumkin.
1816-yil saylovlarda respublikachilar partiyasi nomzodi Jeyms
Monro /5/34 ovozli federativ partiya a`zosi R. Kinga raqib sifatida 183 ovoz bilan
prezidentlik saylovida yutib chiqdi. Uning 2-muddat saylanishi /1820/ deyarli
raqiblarsiz 231 ovoz, I qarshi ovoz hisobiga bo`ldi.Monroning fikricha : prezident
bir partiyaning lideri emas, balki xalqning boshlovchisidir.Monro prezidentlik
davrini har-xil nom;lar bilan aytadilar.
1825-yilgi saylovlarda davlat sekretarlari vazifasida ishlab kelgan Jon
Adams /6/ respublikachilar partiyasi vakili yutib chiqdi.Uning 1823-yilgacha
prezidentlik davrida shunday muhit paydo bo`ldiki yangi partiyaning shakllanishi
va Amerika tarixida yangi bosqichning boshlanishi bilan bog`liq.
13

O`z maqsadiga ko`ra demokratik g`oyalarga asoslangan yangi partiya va pezident
Joksonning faoliyati /37/ boshlandi. 1829-yil 4-martida oliy sud raisi J. Marshall
general Jeksonning prezidentlik qasamyodini qabul qildi. G`alaba qilgan
partiyaning tarafdorlari Qo`shma shtatlarning siyosiy hayotiga mustahkam kirib
bordilar.Ma`muriyatga kirgan kishilar turli yo`nalishlardagi kishilar bo`lib,
ularning oshxona ma`muryati deb atashar edi. “ ”
1836-yilgi saylovlarda demokratlar nomzodi M. Van-Byuran /8/
prezidentlikka saylandi. Jekson va Van- Byure n prezidentligi davri to`g`risida
Amerikadagi demokratiya haqida /1835-1840/ asari /A.Tokvile/ yozildi. Uni
“ ”
tenglik davri deb atash boshlandi.
“ ”
Hozirgacha jeksoncha demokratiya termini mavjud. Jekson davri
“ ” ” ”
siyosiy hayotni demokratiyalar, ayniqsa saylovlarni demokratiyalashdan iborat edi.
9-Prezident Uge Garresson arzimas muddatda (1841-yil 4-mart, 1841-yil 4-aprel)
davlatni boshqardi. Sh.Tayler (1941-1945)yilllarda Oq uyda faoliyat olib bordi. U
10- prezide4nt hisoblanadi. 1945-yilgi prezident saylovlarida Sh. N. Polk g`alaba
qildi. U 1845-1849-yillarda faoliyat olib bordi./11/ Mana shu davrda bo`lib o`tgan
yana bir muhim tarixiy huquqiy jarayon ga to`xtalib o`tish lozim.
XIX asrning birinchi choragida boshlangan va 1920-yilga kelib AQSH
Konstitutsiyasiga 19-qo`shimcha sifatida kiritilgan ayollarning ovoz berish huquqi
uchun harakat shu davrda bo`lib o`tdi. Janubda tug`ulgan Frederik Duglas
yozuvchilik va notiqlik san`atini namoyish etdi. Qullikka qarshi kurash
komponiyasini Shimol yulduzi deb nomlagan gazetani tasis etishdan
“ ”
boshladi.Massachuseti shtatida boshqarishning namoyondasiga aylandi. ( yer osti
temir yo`li) deb ataluvchi tashkilot tuzdi. Ferederik Diglas Amerikalik qora tanlilar
ozodligining kurashchisi va ayo;llarning ovoz berish huquqi uchun kurashchiga
aylandi.
1849-yildan 1950-yil ozgina muddat Z.Teylor /12/ prezde3ntligi davri
bo`lib, tarixda nom qoldirgan shaxslardan biridir. /1950-1953/ yillar M. Felmor
/13/ davlatni boshqardi./ 1852-yilgi saylovlarda davlat ichidagi mayda
bo`linishlarga qarshi g`oyalar bilan demokratlar siyosat maydoniga chiqishdi.
14

Saylovga G`olib chiqishga muvaffaq bo`lishdi. Demokratlar nomzodi general F.
Pers/14/ /1853-1857/ 1601117 ovoz bilan saylovda g`alaba qildi. Erishilgan
yutuqqa qaramay demokratlarning holati mustahkam emas edi.
1856-yilning 2-6 iyulida Tsintsinatida demokratlarning yig`ilishi bo`ldi
va unda prezidentlikka nomzod etib siyosatchi deplomat Jeyms Byuk enin
tayinlandi.1857-yilgi Prezident saylovlarida demokrat Bekkinin /15/ /1857-1861-
yil/ g`alaba qildi. /1861-1865/yil AQSHda fuqorolar urushi boshlaninib
ketadi.1860-yil saylov kompaniyasida respublikachilar xokimyatga erisha
olishlariga ishonch bildirishdi.
Respublikachilar Oq uy uchun kurashda demokratlarga jiddiy zarba
berdilar.Prezidentlikka nomzod qilib 1809-yil 12-fevralda Kenttukki shtatida
tug`ulgan Avram Lenkolin ko`rsatildi. Lenkolinning o`tkir bilimi, kishilar bilan
oshkora muloqotlari orototorlik san`atini uni siyosat sohasida tezda mashhur qilib
yubordi. Saylovlar kurashi hamma muammolarni keyingi o`ringa surib yubordi.
Saylovda Lenkolin ishchilarni qo`llashiga suyanadi. Avraim
Lenkolin /16/ prezidentlik davri /1861-1865/ AQSH prezidentlari davridan farq
qilib grajdaninlar urushi yillariga to`g`ri keldi. Bo`lib o`tgan fuqorolar urushi
aslida bozor munosobatlariga o`tgan shimol bilan quldorlik plantatsiyalari
saqlangan janub o`rtasida hal qiluvchi to`qnashuv edi. Qolaversa 1862-yil Avraim
Lenkolin gamstenlar to`g`risidagi qonun chiqardi. Unga ko`ra amerikalik har bir
fuqoroga 10$ badal evaziga 160 akir, ya`ni 64 gektar yerni tekinga olish huquqi
berildi. 5-yildan so`ng fuqoro shu yerning egasiga aylangan.Shu yusunda xususiy
yer egaligi yuzaga keldi. 20yil davomida Amerikada 28mln gektar yer fermirlar
qo`liga o`tdi shu asnoda hamma sohalarda erkin bozorga aylangan. Yangi
jamiyatning barcha unsurlari yuzaga keldi, fuqorolar urushi yillaridagi
Lenkolinning yana bir xizmatlaridan biri qulchilikni tugatishni revalitsion yo`lini
tanlagan edi. Bu qullikni tugatilishini tezlashtirdi.
1865-yilning 4-martida Lenkolin 2-muddat prezidentlikka saylandi.
Prezident Amerika xalqini tinch va do`stona yashashga chaqirdi. AQSH ning jahon
miqyosidagi xalqlar bilan tinch totuvligiga erishishni o`zining bosh vazifasi deb
15

bildi. G`zalaba munosbati bilan o`tkazilayotgan bayramda ishtirok etayotgan
Lenkolin aktiyor Butest tomonidan otib o`ldiriladi.
1865-yil Jonson /17/ prezidentlikka saylandi U 1864-yil
respublikachilar partioyasi a`zosi sifatida vessi-prezident etib saylangan edi.1865-
1877 AQSH tarixida qayta qurish davri bo`lib kirdi. 1867 yildi chorizim Alyaskani
AQSH ga sotdi .1867 yilning 30 martida Rasiya va AQSH Alyaskani sotilganligi
xaqidagi shartnoma tuzidilar.Bu AQSH uchun manfaatli shartnoma bo`lib,AQSH
577390 km xudud uchun jami 7,2 mln dollor oltin miqdorida pul to`ladi .
Jonsoning prezidentlik davrida matbuot bilan president o`rtasidagi
munosabatlar yaqinlashadi .Bu munosabatlar mamlakatdagi umumjamochilik
o`rtasidagi ta sirini oshishiga olib keldi .1868 tilgi prezidenlik saylovlarida 18-’
prezident etib respublikachilar nomzodi , taniqli general va fuqorolar urushi
qahramoni Ulissa. S Grand saylandi .
Uliss Grand ba zida AQSH dagi fuqarolar urushi ham deb
‘
ataladigan ikkinchi Amerika burjua inqilobi davrida I 1861-1865 Oq uyga
keldi .Fuqorolar urishidagi shimolning g`alabasi egh zarur jarayonlarning
boshlanishi bo`ldi .Tabiiy geografik ,satsial iqtisodiy imkoniyatlarning yani
–
mamlakat g`arbidagi xududlarning ishga solinishga olib keldi.
Grand Oq uyda 2-muddat prezidentlek qilish xuquqini xam
oldi .1869-1877 1872 yilgi president saylovlarida respublikachilar partiyasining
nomzodi X.Grili va Vektoriya Vutxall ismli ayol demokratlar partiyasiga raqib
bo`lib chiqdi. Lekin ular davlatdagi siyosiy nufuzli o`rinni egallay olmadilar. 4
1877-yilgi president saylovlarida qo`shma shtatlardagi 19-
prezident etib Razerfort Xeys u Oq uyda o`z faoliyatini boshladi. /1877-1881/ U
ko`pgina shtatlarda tugallanmay qolgan qayta qurish ni o`z zimmzsiga olgan. U
“ ”
janubiy shtatlardagi iqtisodiyotni rivojlantirish uchun mablag` ajratishga va`da
berdi. 1877-yil davomida prezident Xeys u o`z vadalarini bajardi.Qayta qurush
4
Belidom : Prezidentiy Politika . M -75.
16

jarayoning tugallanishi mamlakatdagi ko`pgina nizolarni to`xtatib qo`ydi. 1876-
yilgi saylovlardan keyin ham respublikachilar o`z mav qealarini saqlab qoldilar.
1880-yilda J. Garfeld AQSHning 20-prezidenti etib saylanadi. Respublikachi
president Garfeld 1881-yilgacha Oq uyda faoliyat olib boradi.

17

1.2.Federal hududiy tuzilishi va unda prezidentlarni tutgan o rni’
1890-yilgi prezidentlikka saylovlarda demokratlar partiyasi nomzodi Uyilyam
Brayin va respublikachilar nomzodi Mak-Kenli nomzodlari ko`rsatildi va qo`ahma
shtatlarning 25 prezidenti etib Mak-Kenli sayalandi.Mak-Kenli prezidentlik davri
–
mamlakat iqtisodiyotining o`sish davri bo`ldi.Bojxona tarixlarining yani
sistemasi ,Amerika ichki bozorini chet el tovarlari raqobatlaridan ishonchli saqladi.
Tashqi siyosatdagi o`zgarishlar ham Mak-Kenli nomi bilan bog`liq.
1900-yilning iyun oyida Feladelfiyada o`tkazilgan
respublikachilar partiyasining zezdida 1900-yilgi saylovlar uchun yana Mak-Kenli
nomzodi tasdiqlandi. Vetsi-prezidentlikka Nyu-york shtati gubernator Teador
Ruzveld tayinlandi.Demokratlar Antiim Prealistik shiorlari bilan chiqadilar. Mak-
Kenli biznisdagi yutuqlar mamlakatning hamma sohasida yututqlar olib kelishiga
ishonar edi. Bu esa katta beznisni kuchaytirishni olib keldi. Ammo 1901-yilning
sentiyabrda Mak_kenlining ikkinchi muddat saylanganligi tantanalaridan olti oy
o`tib, Prezidentga suyiqasd uyushtirildi. Og`ir yaralanib 8 kundan keyin vafot
etdi.42-yoshli Vetsiy prezident Teodor Ruzveld AQSH ning 26-prezidenti o`z
–
faoliyatini boshladi.T.Ruzveld Buyuk deb atashga loyiq prezidentlarning
“ ”
qatorida turadi.
Prezidentlik qasamyodini qabulqilayotganda Ruzveld Mak-Kenlining tashqi
va ichki siyosatdagi yo`lini davom ettirishga vada beradi.1904-yilgi saylovlarda
Ruzveld yana ikki yilga qayta saylanadi. U shaxsiyati o`ta murakkab shaxs edi. U
birinchilardan bo`lib, president sifatida matbuotning axamiyatini president
shaxsiyatini mashg`ul bo`lishidagi ahamiyatini tushunib etdi. Gazeta Jurnallar
sahifasida o`zi uchun noqulay bo`lgan habarlarni chiqishiga yo`l qo`ymadi.
1908-yilgi presidentlik saylovlarida respublikachilar nomzodi F.U. Govard
Taft AQSH ning 27-prezidenti etib saylandi. Taftning siyosati kutilganidek
natijalar bermadi.Bu esa partiyaning ta`sirini tushurib yubordi.1910-yilning 30-
avgustida T. Ruzveld Kanzasda Yangi millatchilik mavzusidagi nutqi bilan
“ “
chiqadi. U president Taftning siyosatini qoralab chiqadi. President Taft esa
18

kopitalni himoyalash borasidagi o``zining ichki siyosiy faoliyatida Monro“
Doktirinasining davomchisi/1823 sifatida ish ko`radi. Bu holat chet el
”
bozorlarining Amerika tavarlari egallashiga olib borar edi.
1911-yilda respublikachilarning bir qismi senator Robert Vafollet
boshchiligida milliy ilg`or respublikachilar legasini tashkil etadilar. Ular
navbatdagi respubligachilar milliy yig`ilishida Prezidentga jiddiy raqib
ko`rsatishlari mumkin edi .Ruzveld yig`ilishda Taftnitanqid qiladi .Yirik
moliadorlar nafaqat Ruzveld nomzodi yoqlashni ,balki uni moliyaviy
taminlashlarini bildirdilar .Taft vaRuzveltning ko`p yillik do`sligi unitilgan edi.
1912 yilning iyunidagi respublakichilar milliy sezdida Taft o`z nomzodi
g`alabasiga erishdi.Lekin Ruzveld taraftorlari Prezdentlikka nomzod qilib
Ruzveldni ko`rsatishdi .Demakratlar esa AQSH prezidentlidiga nomzod qilib sobiq
professor ,Nyu Jerse shtati gubernatori Budro Vilsonni ko`rsatdi.
Ruzveld Taft foydasiga nomzodlikdan voz kechdi V.Vilson unlab siosiy va
tarixiy asarlarning muallifi edi . Kongressni ximoya etish Davlat :
’’ “ ‘’
tarixiy bva amaliy siosiy faoliyat asoslari Jorj Vashinton Amerika xalqi
“ “ ‘’
tarixi qushma shtatlarda Kanistutsion boshqaruv asrlarining o`z ham Vilsoninig
“
siosiy faoliyatini ko`rsatib berdi .prezidentlik o`rnida o`zidan avvalgi sisachilardan
ko`ra samaraliroq tadbirlar qullashga ishonch paydo bo`ldi Prezident ichki
‘’
faoliyat kishisi bo`lib qolmasligi kerak ,tariximizni rivojlantiruchi kishi bo`lishi
kerak .Davlatimiz o`z resurslari bilan dunyoda birinchi o`rinda turadi . U bizning
hamma ishlarimiz boshida turishi va uning urni yirik va tasirchang bo`lishi kerak
.- bu amerikaliklarning o`z prezizentlari oldiga qo`ygan talab edi.
“
Vilson rivojlanshning evalutsion yuli taraftori edi . Vilsoning asosiy va siosiy
maqsadi amerika raxbariyati ,amerika jaoatchililigi va ayrim qiziqishlar o`rtasidagi
qaramq qarshilikka yo`l quymaslik edi .Manashu kiskin ziddiyatlar jarayonida
1912 yilning 5 noyabirida Vudro Vilson Amerikaning 28 Prezidenti bo`lib
–
saylandi . uning birinchi qilgan ishi Amerika matbuot raxbarlari bilan bo`lgan
uchrashuv edi. Biro y o`tib president Vilson shaxsan o`z pragrammasini
19

kongressga o`qib eshittirdi . Jon Adimsdan keyin xali xech bir prezident bunday
ish boshlamagan edi.
Oq uydagi navbatdagi 4- yillikning bunday boshlanishi yangi prezidentga
ishonchini oshirib yubordi .V.Vilson rivojlanishning faol yo`lini
tutdi .Demakratlarning saylovlarda bergan vadalarini bajarishga kirishdi .Vilson
yirik bizniss raxbarlarini qattiq nazorat qilib siosiy iqtisodiy xususida fikir
almashdi .1914 yilning oxirida kongress orqali keng doiradagi chett el tavarlariga
tariflarni pasytirish ,bank ishiga doir qonun loihalarni ishlab chiqdi .Brinch jahon
urushining boshlanib ketganligi Vilsonga islohotlarni chegaralab qo`ydi .
Dastlab Vilson AQSHning betaraf turushini elon qildi .Davlat sekretori
Uyeliyam Brayinni o`rishiyotgan davlatlarga zayom va qarizlarni kiritmaslikni
usulini qulladi . Ammo tasirchang siosiy kuchlar va ishbilarmonlar ilg`or
faolliyatlarini gurgiratib yubordilar .Urushning birinchi kunidan boshlab moliyaviy
urishga kirish AQSH uchun samarali bo`lishi ni takidlovchi kampaniyalar avj
oldirildi .Shuni takidlash mumkinkbirinchi va ikkinchi jaxon urushlari davrida
Amerikada olib borilgan siosat yaxshi natija berdi .Xarbiy soha rivoji mumay
daromad manbayiga aylandi . Yevropa oltin zahirasi Amerikaga yo`l oldi ,‘’ “
iqtisodiy talimotlarda J.K.Keynis g`oyalari ish berdi. 5

1916 yilning 7 noyabirida Amerikaliklar Vilsonga 2 marta saylanish
imkoniyatini yaratdilar .Birinchi jahon urushi ham yakunlandi .Versal tinchlik
shartnomasi tuzildi .Kiyingi faoliyatida XX asr o`zra AQSH o`z obrusini xalqaro
maydonda saqlash faoliyatini yuritdi .Brinchi jaxon urushidan sung V.Vilson
xalqlarning o`z taqdirini o`zi belgilash tamoilini va ozchilik vakillarini xalqaro
jamiyat tomonidan muxofazalashni yoqlab chiqdi .1920 yildagi saylovlarda
respublikachilar senator Uorren Gardning sayylobchilarning 60 foiz ovozini
oldi .Oq uyda Amerikaliklarning 29- prezidenti ish boshladi .Gardning yirik
magnatlarning ximoyachisi edi .1923 yilning iyunida prezident hamrohlari bilan
Alyaskaga yo`l oldi. 6

5
Белий дом : президенти и политика .-75 ст.
6
История США.1-том .-83. ст.
20

Alyaskadan qaytib kelib 1923 yilning 2 avgustida Garding vafot etadi .U ikki
yarim yil faoliyat ko`rsatadi .Vetse prezident K.Kuledsh 1924 yilgi saylovlarda–
Amerikaning 30 prezidenti O`z siosiy faoliyatini boshlaydi . yuqori
–
soliqlar ,yuqori boj tariflari uning ish faoliyatini nig asosida turdi .Mamlakatda
ishchilar harakati ko`tarilishga qarshi qonunlar kuchaydi .
’’ Amerikaning asosiy
mashg`uloti biznis bo`lishi kerak ,xamma narsa- cherkov ,maktab, uy pul uchun
ishlashi kerak degan g`oyaga suyanar edi.
“
1928 yilgi saylovlarda demakratlar F.D.Ruzveld nomzodini respublikachilar
Erven Guver nomzodini quyishdi .E Guver 1928 yilning avgustida xar
‘’
qachongidan g`alabaga yaqinlashib qoldi. Sakkiz yilda biz undan butunlay
qutilamiz deb aytgan edi .1929-1933 yillar AQSH da iqtisodiy qiyinchiliklar
“
inqirozi davri boshlandi .Prezident bu davirda mamlakatda aytarli tadbirlar olib
bormadi .
AQSH ning 31- prezidenti E. Guver mamlakatdagi iqtisodiy qiyinchiliklarning
ayibdori deb takidlana boshlandi .1932 yilning 14 iyunidagi respublikachilarning
CHikagodagi sezdida esa prezident Guverning ichki va tashqi siosati
ximoyalandi .Iqtisodiy qiyinchiliklarning ayibdori xalq va yevropadagi
xolat ,Yevropa xukumatining iqtisodiy siosatlari deb ko`rsatildi .
1932-yilgi saylovlar uchun Respublikachilar yana Guver nomzodini
ko`rsatdilar. Saylovlarga uch kun qolganda Guver to`qqizinchi programma nutqini
e`lon qildi. Asosisiy mavzu iqtisodiy mavzuda respublikachilarning ayblamasdan,
balki butun jahon yrushi sabab bo`ldi deb takidlaydi. 1932-yilgi saylovlardan keyin
Qo`shma shtatlarning iqtisodiy va siyosiy axvoli tez sur`atda yomonlashib bordi.
1933-yilning fevralida Michigan shtatining barcha banklari o`z faoliyatini
to`xtatadi. Ikki marta Guver Va Ruzvelt uchrashdilar. Ularning asosiy maqsadi
iqtisodiy inqirozni oldini olish edi. Lekin Gever ko`rishi mumkin bo`lgan choralar
endi foyda bermasligi ma`lum bo`ldi.
F. Ruzveltning siyosiy faoliyati AQSH iqtisodiy inqirozidan chiqishi va shu
jarayonlar bilan uzviy bog`liq ravishda AQSH dagi keyingi yuz yillikdagi ijtimoiy-
21

iqtisodiy rivojlanish hususida kengroq fikr yuritishga to`g`ri keladi, chunki
zamondoshi AQSH demokratiyasining xalqaro miqyosidagi o`rni shu quyidagi
ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish bilan bog`liq.–
AQSHda ham boshqa huquqiy davlatlar singari hokimyatning uch turi, ya`ni
, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud hokimyati mavjud bo`lib, AQSHning qonun
chiqaruvchi hokimyati AQSH kongressi bo`lib, biz shu haqda keyinroq batafsil
yoritib beramiz. Hozir esa ijro etuvchi va sud hokimyati to`g`risida fikr yuritamiz.
Ijro etuvchi hokimyat т ning markaziu o`rnida AQSH prezidenti turadi .Ijro
etuvchi xokimyatning muassalarida jami 2966773 kishi hizmat qiladi. Shtatlarda
o`z mamuriy organlaring boshida turuvchi gubernatorlar ijro ituchi hokimyat
xisoblanadi .O`larning asosiy vazifasi o`z –o`zini boshqaruv va joylardagi
boshqaruv hisoblanadi .Mamlakatdagi davlat boshlig`i eng yuqori lavozimdagi
shaxis va hukumat raxbari prezident xisoblanadi .Prezident to`rt til muddatga ,agar
faoliyatininig samarasi natijasida yana bir muddatga saylandi .AQSH prezidenti
tug`ilgandan beri Amerika Qushma Shtatlari fuqorosi bulishi mumkin .36 yoshdan
kichik bulmagan,AQSH xududida 14yildan ortiqroq yashagan bo`lishi lozim.
1800 yildan beri prezidentning qarorgohi Vashingtonda joylashgan .Oq uy
hisoblanadi .AQSH daprezident vakoloti juda keng .Davlat boshlig`i sifatida
AQSH xarbiy kuchlari bosh qumondoni va xalqaro maydonda AQSH ning oliy
darajadagi raxbari xisoblanadi .Senatning roziligi bilan u hukumatning turli
lovozimlaridagi kishilarni o`zi tayinlaydi .Konstitutsiya prezdentiga kongressning
sessiyalarini chaqirish va Feodal qonunlarini bajarilishini tekshirish xuquqini
beradi.Prezident O`z partiyasinig lidiri hisoblanadi .
Prezident qonun chiqarish jarayonida eng muhum rol o`ynaydi. Qonun
kuchiga ega bo`lgan buyruqlar chiqaradi .Prezident bilan birga turt yillik muddatga
vese- prezident xam saylanadi .O`ning xuquqlari cheklangan bo`ladi .Bundan
tashqari 1939 yilda F. Ruzvelt asos solgan prezidentning ijro etuchi boshqarmasi
xam mavjud bo`lib,u prezident xokimyatining mustaxkamlash ,kuchli davlat
apparati tuzib va davlat siyosatini nazorat qilish vazifasini amalga oshiradi .uning
tarkibida turli masalalarda prezidentning maxsus yordamchilar ish ko`radi.
22

Mamuriy budjet boshqarmasi .iqtisodiy masalada ,milliy hafsizlik
kengashi ,siyosiy ishlar boshqarmasi kabi muxim sohalqrda ish olib boriladi.

23

2 . Amerika Qo shma Shtatlari Prezidentlari tarixidan’
2.1. Ilk prezidenlar davrida mamlakatda demokratik jarayonlar
Prezidentlik faoliyatini olib borganligi ,respublikachilar partiyasining
g`alabasi xaqida Garbiy german jurnali Shpegel shunday takidlagan edi: 1933
“ ” “
yili hukumatga Ruzveltning kelishi jarayoni bilan 1980 yilgi saylov natijalari
o xshash. Ham ichki ham tashqi siyosatda chuqur o z
’ ’
Garishlar qilish davri kelgan. Reyganning davlat boshqaruviga kelishi uning
tarafdorlari ko rsatganidek asr bo lishi emas, Amerika Qo shma Shtatlari
’ ’ ’
siyosiy partiyaviy, g oyaviy yo nalishlarning bo lishi lozim . Yana shuni
’ ’ ’ ”
aytish mumkinki oq uydagi sakkiz yillik faoliyat Reyganning ko pgina siyosiy
’
programmalarni o zgartirib yubordi.
’
Saylovlarning o tkazilishi ya ni undagi demokratiy g oyalar shu natijani
’ ’ ’
berdiki, ko pchilik amerikaliklarning ikki partipya nomzodi ham qoniqtirmadi.
’
Bularning barchasi saylovda ishtrok etgan saylovchilarning sonini kamayti[rib
yubordi.
Reygan urushdan keyingi prezidentlar ichida o`z siyosatinikuchliroq
tashviqot qila oladigan president sifatida nom chiqaradi .Reygan prezidentligining
ohirgi davirlarigacha biroz keyinroq yangicha rivojlanish yuliga o`tdi .O`z
iqtisodiyotininisbatan yangi texnika asosida qurdi .o`zga mamlakatlar
tajribasi ,yangi ixtiro va kashfiyotlar xayotga tezroq tadbiq etildi.
AQSH iqtisodiyoti rivojlanishining eng muhum jihati ikkichi guruh
omillariga tegishli bo`lib ,uning ravnaqini eng avvalo ,Yevropadan kuchib
kelganlarning ilmi,mehnati taminladi . Amerikadagi mavjud imkoniyatlar ishchi
kuchiga muhtoj edi. SHu tufayli nisbatan yuqori ish haqi to`landi va mashina
mehanizimlarga alohida etibor berildi .Xorijdan kuchib keluchilar toboro
–
ko`paydi .Agar XIX asrda Yevropa aholisi 2 marta o`sgan bo`lsa .AQSh aholisi 14
barobar ortganligi fikrimiz dalilidir .Xozir xam Amerikaga yiliga o`rtacha 700
ming aholi ko`chib keladi .1782 yili fransus agranomi va sayyohi Gektior Senjen
de Krevekor Amerikalik kim o`zi ? degan savolga shunday javob bergandi: U yo
“ “
24

Yevropalik Yo Yevropalikning avlod ajdodi bo`lib ,turli millat qorishmasidan–
iboratki bunday xolatni boshqa biron bir mamlakatda uchratmaysiz
…” 7

Erkin bozor munosabatlariga asoslangan demokratik o`zgarishlarning
amalgam oshirilishi shu yutuqlarining muxum omili bo`ldi .Erkin demokratik
xucuciy tadbirkorlik kayfiyati doimo ustun turgan. Shaxsiy rag`bat xar doim
birinchi o`rinda turgan .
Amerikada Evropaning barcha siyosiy , huquqiy, ijtimoiy, iqtisodiy, texnik
va boshqa ijobiy tajribasidan unumli foydalanildi.
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab yangi ixtirolar soni keskin ortib
bordi. Xalq xo`jaligi rivojlandi. Ayniqsa , transport, temir yo`llar rivvoji omil
bo`ldi. Mamlakatning Atlantika okeani bilan Tinch okeani oralig`ini bog`lovchi
temir yo`l barpo etildi. Mamlakat iqtisodiyotida avtomobil sanoati etakchi o`ringa
chiqib oldi. Genri Ford 1913-yili bu sohada konveyr usulini ilk bor amalda
qo`lladi.
Iqtisodiyoti rivojlanib borayotgan Amerika Qo`shma Shtatlarining tan olin
gan jihatlaridan biri kuchli ijro hokimyatining mavjudligi bo`lsa , yana bir jihati
davlat tomonidan adolatli, barcha uchun majburiy bo`lgan qonunl;ar qabul
qilindi.Bu qonunlarning ustivorligi ta`minlandi.
Amerika ijtimoiy hayotidan misol keltiradigan bo`lsak, Amerika aholisining
17 % ishlab chiqarishda, 3% qishloq xo`jaligida , ko`pchiligi xizmat ko`rsatish
sohasida , yana bir qismi davlat idoralarida xizmat qiladi.AQSH da o`qituvchilar
va shifokorlar ham davlat xizmatchilari hisoblanadi. Ularga yillik milliy
daromadining 30% sarf qilinadi. Bu boshqa davlatlarga nisbatan kam foizini
tashkil etadi. AQSH da pul infilatsiyasi deyarli yo`q. Ishsizlik ham ancha kam.
Amerika oilasining bir yillik o`rtacha daromadi 32 ming dollirni tashkil etadi.
Shunga ko`ra istemol tavarlari ham qimmatroqdir. Amerikaning mehnat qonunlari
bo`yicha haftalik ish vaqti 40 soat bo`lib , 1996-yil 1-oktiyabrdan minimal ish haqi
1 soatga 4 dollar 65 sent qilib belgilanadi.
7
O`zbekiston ovozi .1997.7 aprel.
25

AQSH da qishloq xo`jaligini to`liq hususiy shaxslar qo`liga o`tgan.Yirik yer
egalari fermirlik bilan shug`ullanib, katta daromat olishadi. Umuman XXI asr
informatika asri bo`lishi kutilmoqda , bunga AQSH yaxshi tayyorgarlik
ko`rmoqda.
Yana Amerika prezidentlik tarixi va bu tarix bilan bog`liq demokratik
jarayonlarga qaytsak , 210 yillik tarixga ega Amerika prezidentlari tarixining ham
ba`zan qiziqarli tomonlari mavjud.
AQSH Konstitutsiyasiga muvofiq J.Vashington 1796-yil bo`lib o`tgan
uchinchi saylov ga o`z nomzodini qo`ymadi.AQSH ning ikkinchi prezidenti J.
Adams to`rt yil /1797-1801/davomida boshqargan bo`lsa , oradan sal kam chorak
asr o`tkach uning o`g`li K. Adams ham roppa rossa to`rt yil /1826-1829/ AQSH–
ning 6-prezidenti sifatida faoliyat ko`rsatadi. 1865-yil prezident Linkolinni otib
o`ldirishgandan so`ng, uning o`rniga A. Jonson davlatni boshqaradi. 1963-yil J.
Kennediga suiqasd qilishgandan so`ng hokimyat tepasiga yana Jonson familiyali
kishi keladi. 8

Ikkalasi ham , 1889- 1969 yilgacha davlat boshqarganlar . AQSH
Prezidentlaridan ikkitasinining familiyasi Adams /ota bola /va ikkitasining
–
familiasi Jonson bo`lgan bo`lsa ,bo`nday familiyadoshlardan yana ikkitasi turli
vaqitlarda davlatni boshqarganlar .
Prezidentlikka nomzodlarning jismonan salomatligi to`g`risida ayrim
xollarda malumotnoma talab qilishadi .Lekin ushbu sabab bilan nomzodni
cheklaydigan qonun yo`q.F. Ruzveltning /1933-1945/ oyog`i shol bo`lgan
bo`lsa ,1996 yili saylovda o`z homzodini qo`ygan .Respublikachi 74 yoshli
Doulning o`ng qo`li ishlamaydi . Qonunga muofiq prezident qasamyodi 20 yanvar
kun yarmida AQSH senati yonidagi marmar toshlar tushalgan baland supada
amalga oshiriladi .Buning uchun prezident maxalliy vaqt bilan ertalab soat 10.00
larda o`z qarorgohi Oq o`ydan rafiqasi va boshqa yaqinlari bilan
–
chiqib ,Pansilvaniya ko`chasi bo`ylab yayob Kapitoliya tomon yuradi .Bir mil/Ikm
8
Иванян. Белий дом -90 ст .
26

600 metr/ masofani yayov bosib o`tib belgilangan joyda AQSH oliy sudi Raisi va
boshqa ishtirokchilar ishtirokida tantanali ravishda qasamyod qiladi .So`nng
kelgan yo`ldan yana yayov oq uyga qaytib borib prezidentlik vakolatini bajarishga
kirishadi .Yana shuni qayt etib o`tish kerakki qasamyot vaqtida prezident yengil
kiyimda bo`lishi kerak .SHu qoida tufayli ko`ngilsizliklar ham bo`lib o`tgan.1881
yil 20 yanvar kuning juda sovuqligi tufayli Prezident etib saylangan Garfeld Qattiq
shamollab qoladi va oradan ko`p o`tmay vafot etadi .
1962 yilda AQSH da maktab o`quchilari o`rtasida futbol bo`yicha mamlakat
brinchiligi o`tkaziladi .Final qismi Vashington o`yingohlaridan birida bo`lib
o`tdi .G`olib chiqqan jamoaning sardoriga Prezident tantanali ravishda ko`bikni
topshiradi va sardorni qulini kubik bilan qizg`in tabriklaydi .Bu voqiya darxol
matbuotda elon qilinadi va gazetalarda ikki prezidentlarning qul siqib tushgan
suratlari bosilib chiqadi .Bu sardor AQSH prezidinti Bill Klinton edi.
1948 yil amerikalik professor Artur Shlizenger yirik amerikalik tarixchilar
o`rtasida Bo`yuk deb atashga loyiq xizmat ko`rsatgan Amerika prezidentlari“ ”
mazmunida surov o`tkazildi .Toki 1948 yilgacha o`tgan 33 prezidentdan
mutaxasisslar olti kishini nomini keltirib o`tishdi .Jorj Bashington /1789-1797/
Tomas Jefferson /1801-1809/ ,Endryu Jekson /1829-1837/ ,Avram Linkolin
/1861-1865/ ,Budro Bilson /1913-1921/, F Ruzvelt /1933-1945/. O`larning
faoliyati yuqori baxolanadi .Bir qisim mutaxasisslar bo` qisqa ro`yxatni Amerika
tarixida yorqin iz qoldirgan Teador Ruzveld /1901- 1905/ nomi bilan ham tuldirish
mumkin deb hisoblaydilar. 9

Amerikaning 32 prezidenti Amerika tarixida ehg yorqin iz qoldirgan ehg
–
uzoq prezidentlik qilgan F.D .Ruzveld o`z davrida sobiq Savet Ittifoqi bilan
diplomatic munosabatlar o`rnatishga kirishadi .Unga bazi idora vakillari sotqin
“ “
deb
nom quyishadi. 10

9
Fan va turmush .1997. № 4
10
Иванян ,от Жорджа Вашингтона до Жорджа Буша .Белий дом и пресса .-91 ст .
27

Ruzveltning prezdentlik davri mamlakatdagi inqiroz davriga to ` g ` ri kelgandi
. Vaziyatdan foydalanib konservativ kuchlar unga qarshi fikirlar bildira
boshladilar .1935 yili chiqqan gazetalarning 60 foizi prezidentni qoralab
chiqqandilar . Ruzveld esa o ` z programmasini amalga oshirishdan to ` xtamadi . Uni
bir qancha yirik iqtisodchi qullab quvvatlab turdilar . 1934 yili mamlakatning ichki
siosati ig`irlashadi .Ruzveld shu yilgi kongressga saylovlarda demokratik
partiyaning kuchi va tasiriga tayanadi.1936 yili Ruzveld ikkinchi muddat
prezidentlikka saylanadi .Radio orqali suxbatlari Ruzveldga omad olib
keldi .Demokratlar senatda ham muhim o`rin egallay boshladilar .Demokratlar
nomzodiga ovoz berganlar soni 5mln kishini tashkil etdi. Respublikachilar uchun
bu ko`rsatgich 1 mln ni tashkel etdi. Demokratlarning bu yutuqlari to`la ravishda
Ruzvelt bilan bog`liq edi.
Demokratlar partiyasi 1940 yilgi saylovlarda ikki muvaffaqiyatli“
muddat ,uchunchisini taminlaydi shiori ostida chiqadilar .1940 yilning 5
“
noyabirda Ruzveld 25 mln ovoz bilan uning raqibi Uendelly Uilsi 22mln ovoz
yana o`z o`rniga saylandi ,Ruzveltning bu prezidentlik davri tashqi siosatdagi
muxim muommolarni xal qilish davri bo`ldi .Prezidentning birinchi akti
Lendliz to`g`risidagi qonun bo`ldi .Ittifoqchi o`rishyotgan davlatlarga xarbiy va
‘ ’
iqtisodiy yordam berishdan iborat siyosat edi.
1944 yilgi Chikagodagi respublikachilar partiyasining sezdi prezdentlikka
nomzod qilib Nyu-york shtati gubernatori Tomas Dyuni tanladi .
Demokratlar esa yana F.Ruzveltni nomzodini yoqlab chiqadi .Vise-
prezidentlikka esa Missure shtati senatori Garre Trumen ko`tarildi .1944 yil 8
noyabrda ertalab Nyu-york tatms gazetasi Frond xabarlari bilan birga yana
“ “
Ruzveld to`rtinchi marta Prezidentlikka saylandi degan xabar xam
” “ “
berildi .Lekin ,1945 yilning 20 yanvar rasmiy qasamyod kunidan ko`p o`tmay 12
aprelda vafot etdi. Uning rejalashtirgan siosiy yunalishlari va siyosiy jarayon ayhi
shu davrda yuz bera boshlagan edi.
Vese- prezident Trumen davlat boshqaruvining xam ichki xam tashqi
siosatida Ruzveld siosatning davomchisi bo`ldi . 1948 yilgi saylovlarda o`zgarish
28

bo`lmadi. Trumen 2- muddat prezidentlikka saylandi.Bo` tarixda sovuq o`rush“ ”
munosabatlar davri hisoblanadi.
1952 yilning noyabr oyi saylovlarda rispublikachilar partiyasining uana bir
vakili general D.Ezinxaur Amerilaning 34- prezidenti Oq uyga ko`chib kirdi .1952
yil televidiyaning rivojlanish davrida muxum voqiya bo`ldi . Trumen o`z
prezidentlik davrida 1950 yilning oktyabirida Eyzenxaurni suxbat qilish uchun Oq
uyga chaqirgan edi .Uni NATOning xarbiy kuchlari raxbari etib tayinlashga qaror
qilgan edi.Prezidentning bu qarori Eyzenxaurni siyosatini yitakchisiga
aylanganligini anglatar edi.Eyzenxaurning kamtarligi haqida ovozlar mashxur
edi.Uni Jorj Vashingtoning ishlarini davomchisi deb hisoblashgan edi. Vetsi-
prezidentlikka nomzod qilib kaliforniyalik senator Rechord Nekson
ko`rsatildi .1956 yil 29 fevral Eyzenxaur matbuot kanfrensiyasida o`zining 2-
muddat prezidenylikka saylovlarda qatnashoshini elon qildi .Ikki muddat
Eyzenxaur prezidentlik davrida xam milliy xavsizlik birinchi o`rinda to`rdi .
Demokratlarning nomzodi sifatida 1957 yildayoq Jon Kenedening nomzodi
ilgari surilgan edi.Rasman 1960yilning 2- yanvaridan o`z nomzodini qo`ydi .
Brinchi bosqichdayoq Kenede g`alabaga erishdi .Demokratlar vetse- prezidentlikka
nomzodigaLendon Jonson nomzodini qo`ydilar .Ikkala nomzod davlatning eng
yuqori mamuriyatga nomzod deb ko`rsatildi .Iqtisodiy va siyosiy jixatdan
qiyinchiliklar davriga kirib qolgan Amerika tarixiga 35- prezidenti bo`lib kirgan
Jon Kennedi Massachusets shtatining senatori ,demokratlar partiyasining nomzodi
edi .Jon Kennedening siosati ikki tomonlama olib borildi .Oq uyda yana
demokratlar o`zilishidan so`ng yana faoliyat olib bordilar.
1860 yilning noyabr oyidagi saylovlarda Amerikaning 35- prezidenti g`alaba
qildi va qasamyoddan keyin rasmiy faoliyatini boshladi.1962 yilning yozida
Kennede Qo`shma SHtatlar xavoda, kosmosda va suvda yadro qurolini
kuchaytirishni chiklash to`g`risidagi shartnima imzoladilar .Oradan o`n bir yil o`tib
bu sharnoma xaqiqiy birinchi qadam ekanligini ,u tuzadigan shartnomalar uchun
yo`l ochib berganligini aytib o`tishimiz zarur. Oxirgi 17 yillik uchun o`tkazilgzn
amerikalik uchun so`rovda demokratlar partiyasi tinchlik partiyasi deb nom
“ ”
29

oldi .Kennede o`zining ikkinchi muddat prezedentligida ichki siyosatdagi xalq
turmushi bilan bog`liq transport ,mdaniyat va iqtisodiy rivojlanish masalarini hal
qilishga kirishib ,o`larni xarbiy xarajatlarini qisqartirish evaziga amalga oshirish
ko`zga to`tgan edi.Tashqi siyosat esa G`arbiy Yevropadagi Atlantik ittifoq
mustahkamlash ,Birlashgan millatlar aittifoqini mavqiyini mustahkamlash milliy
mustaqillik masalalariga qaratilgan edi .Amerika prezidentlaridan hali hech biri
Kennede kabi chet davlatlar ommaviy axborot vositalarini eteborini qozonmagan
edi. Jon Kennede 2yil 10oy prezidentlik lavozimida bo`ldi .Bir kishining taqdiri
bishqasining taqdiriga ta sir etdi.1963 yilda Lindon Jonson AQSHning 36-‘
prezidenti safga kirdi . U 1954 yilda demokratik partiyaning lediri hisoblanar
edi .U`ning qilgan ishlari eng ko`zga ko`ringani kongresda Inson xuquqlari va
soliq islohati borasidagi qonunni qabul qilinishi va ijro etilishi bo`ldi .Soliq islohoti
mamlakatga Qo`shimcha 15-20 foiz foyda olib keldi .Inson xuquqlari haqidagi
qonun amerekalik negerlarga tegishli bo`lib ,o`lar saylovlarda to`liq ishtirok
itishlari taminlanadi .
1964 yilning 23 aprelida birinchi marta Buyuk jamiyat termini
“ “
ishlatildi .Bo` termen uning saylovlarda g`olib chiqishiga asos bo`ldi .U xamma
uchun erkenlik g`oyasiga aylandi .Jonson o`z faoliyati davomida Buyuk jamiyat
“ “
qurush yo`lidagi qashshoqlikka qarshi kurash yo`lini to`tdi .Ichkilikka qarshi
kurash kampaniyalari kuchaydi .1968 yilga kelib demokratlar partiyasi yana
mag`lubiyatga uchray boshladi.70- yillar tarixda keskin o`n yillar davri bo`ldi.
Yangi o`n yillik respublikachilar boshqaruvidan boshlandi .1968 yil
demokratlarning mag`lubiyatidan so`ng xokimyatga R.M .Nekson keldi .U
mamlakatni tinchlikni qaytarish cho`zilib kelayotgan turg`unlikni yuqotish vadalari
bilan keldi. Nikson tomonidan respublikachilarning yirik ko`p sonli saylovchilari
turardi .Respublikachilar Ruzveltning yangi yo`l rejimiga yaqin yo`l tutushlarini
“ ”
bildirdilar .
Nikson Kaliforniyadan kelib 1986 yilgi saylov kompaniyalari davrida o`zi
aytganidek Respublikachilar partiyasining siosiy kishisiga aylandi .Nikson
“ “
siyosatda negerlar va studentlar muomolariga e tibor qaratildi .U qonuniylik va
’
30

ta rif formulasiga rioya qildi.1988 yolgi saylov oldi kompaniyasida Nikson’
Vetnamdagi urushlarni kelishuv yo`li bilan xal itishni ilgari surdi.U satsiol
programmalar bilan chiqiv ,bozor munosabatlari mehanizimini yulga quyishni
ko`zga tutdi.
1974 yilgi saylovlarda Vetse prezident Jeralde Ford qasamyod qabul
–
qildi .Nikson esa o`z shtati Kaliforniyaga jo`nab ketdi .J.Ford 1974 yilning 8
sentiyabirida xar qanday noqonuniy harakat uchun uzurini e lon qiladi. Buning
’
oqibatida Fordga nisbatan jamoatcnilik munosabatireytingi tushib ketadi
Respublikachilar 1976 yilgi saylov kompaniyasida o`z o`rinlarini demokratlarga
bo`shatib berishga majbur bo`ldilar .Bo` yillar iqtisodiy va ijtimoiy qiyinchiliklar
yili bo`ldi .Fordning prezidentlik davri /1974- 1977/ tashqi siyosat borasidagi
Amerika siosati hususidagi munozaralar davri bo`ldi .
1911-yilda respublikachilarning bir qismi senator Robert Vafollet
boshchiligida milliy ilg`or respublikachilar legasini tashkil etadilar. Ular
navbatdagi respubligachilar milliy yig`ilishida Prezidentga jiddiy raqib
ko`rsatishlari mumkin edi .Ruzveld yig`ilishda Taftnitanqid qiladi .Yirik
moliadorlar nafaqat Ruzveld nomzodi yoqlashni ,balki uni moliyaviy
taminlashlarini bildirdilar .Taft vaRuzveltning ko`p yillik do`sligi unitilgan edi.
1912 yilning iyunidagi respublakichilar milliy sezdida Taft o`z nomzodi
g`alabasiga erishdi.Lekin Ruzveld taraftorlari Prezdentlikka nomzod qilib
Ruzveldni ko`rsatishdi .Demakratlar esa AQSH prezidentlidiga nomzod qilib sobiq
professor ,Nyu Jerse shtati gubernatori Budro Vilsonni ko`rsatdi.
F.Ruzveld Taft foydasiga nomzodlikdan voz kechdi V.Vilson unlab siosiy va
tarixiy asarlarning muallifi edi . Kongressni ximoya etish Davlat :
’’ “ ‘’
tarixiy bva amaliy siosiy faoliyat asoslari Jorj Vashinton Ko`p tomli
“ “ ‘’ ‘’
Amerika xalqi tarixi qushma shtatlarda Kanistutsion boshqaruv asrlarining
“ “‘’
o`z ham Vilsoninig siosiy faoliyatini ko`rsatib berdi .prezidentlik o`rnida o`zidan
avvalgi sisachilardan ko`ra samaraliroq tadbirlar qullashga ishonch paydo bo`ldi
Prezident ichki faoliyat kishisi bo`lib qolmasligi kerak ,tariximizni
‘’
rivojlantiruchi kishi bo`lishi kerak .Davlatimiz o`z resurslari bilan dunyoda
31

birinchi o`rinda turadi . U bizning hamma ishlarimiz boshida turishi va uning urni
yirik va tasirchang bo`lishi kerak .- bu amerikaliklarning o`z prezizentlari oldiga“
qo`ygan talab edi.
Vilson rivojlanshning evalutsion yuli taraftori edi . Vilsoning asosiy va siosiy
maqsadi amerika raxbariyati ,amerika jaoatchililigi va ayrim qiziqishlar o`rtasidagi
qaramq qarshilikka yo`l quymaslik edi .Manashu kiskin ziddiyatlar jarayonida
1912 yilning 5 noyabirida Vudro Vilson Amerikaning 28 Prezidenti bo`lib
–
saylandi . uning birinchi qilgan ishi Amerika matbuot raxbarlari bilan bo`lgan
uchrashuv edi. Biro y o`tib president Vilson shaxsan o`z pragrammasini
kongressga o`qib eshittirdi . Jon Adimsdan keyin xali xech bir prezident bunday
ish boshlamagan edi.
Oq uydagi navbatdagi 4- yillikning bunday boshlanishi yangi prezidentga
ishonchini oshirib yubordi .V.Vilson rivojlanishning faol yo`lini
tutdi .Demakratlarning saylovlarda bergan vadalarini bajarishga kirishdi .Vilson
yirik bizniss raxbarlarini qattiq nazorat qilib siosiy iqtisodiy xususida fikir
almashdi .1914 yilning oxirida kongress orqali keng doiradagi chett el tavarlariga
tariflarni pasytirish ,bank ishiga doir qonun loihalarni ishlab chiqdi .Brinch jahon
urushining boshlanib ketganligi Vilsonga islohotlarni chegaralab qo`ydi .
Dastlab Vilson AQSHning betaraf turushini elon qildi .Davlat sekretori
Uyeliyam Brayinni o`rishiyotgan davlatlarga zayom va qarizlarni kiritmaslikni
usulini qulladi . Ammo tasirchang siosiy kuchlar va ishbilarmonlar ilg`or
faolliyatlarini gurgiratib yubordilar .Urushning birinchi kunidan boshlab moliyaviy
urishga kirish AQSH uchun samarali bo`lishi ni takidlovchi kampaniyalar avj
oldirildi .Shuni takidlash mumkinkbirinchi va ikkinchi jaxon urushlari davrida
Amerikada olib borilgan siosat yaxshi natija berdi .Xarbiy soha rivoji mumay
daromad manbayiga aylandi . Yevropa oltin zahirasi Amerikaga yo`l oldi ,
‘’ “
iqtisodiy talimotlarda J.K.Keynis g`oyalari ish berdi. 11

11
Beliy dom : prezidenti i politika .-75 ст .
32

1916 yilning 7 noyabirida Amerikaliklar Vilsonga 2 marta saylanish
imkoniyatini yaratdilar .Birinchi jahon urushi ham yakunlandi .Versal tinchlik
shartnomasi tuzildi .Kiyingi faoliyatida XX asr o`zra AQSH o`z obrusini xalqaro
maydonda saqlash faoliyatini yuritdi .Brinchi jaxon urushidan sung V.Vilson
xalqlarning o`z taqdirini o`zi belgilash tamoilini va ozchilik vakillarini xalqaro
jamiyat tomonidan muxofazalashni yoqlab chiqdi .1920 yildagi saylovlarda
respublikachilar senator Uorren Gardning sayylobchilarning 60 foiz ovozini
oldi .Oq uyda Amerikaliklarning 29- prezidenti ish boshladi .Gardning yirik
magnatlarning ximoyachisi edi .1923 yilning iyunida prezident hamrohlari bilan
Alyaskaga yo`l oldi. 12

Alyaskadan qaytib kelib 1923 yilning 2 avgustida Garding vafot etadi .U ikki
yarim yil faoliyat ko`rsatadi .Vetse prezident K.Kuledsh 1924 yilgi saylovlarda–
Amerikaning 30 prezidenti O`z siosiy faoliyatini boshlaydi . yuqori
–
soliqlar ,yuqori boj tariflari uning ish faoliyatini nig asosida turdi .Mamlakatda
ishchilar harakati ko`tarilishga qarshi qonunlar kuchaydi . Amerikaning asosiy
’’
mashg`uloti biznis bo`lishi kerak ,xamma narsa- cherkov ,maktab, uy pul uchun
ishlashi kerak degan g`oyaga suyanar edi.
“
1928 yilgi saylovlarda demakratlar F.D.Ruzveld nomzodini respublikachilar
Erven Guver nomzodini quyishdi .E Guver 1928 yilning avgustida xar
‘’
qachongidan g`alabaga yaqinlashib qoldi. Sakkiz yilda biz undan butunlay
qutilamiz deb aytgan edi .1929-1933 yillar AQSH da iqtisodiy qiyinchiliklar
“
inqirozi davri boshlandi .Prezident bu davirda mamlakatda aytarli tadbirlar olib
bormadi .
AQSH ning 31- prezidenti E. Guver mamlakatdagi iqtisodiy qiyinchiliklarning
ayibdori deb takidlana boshlandi .1932 yilning 14 iyunidagi respublikachilarning
CHikagodagi sezdida esa prezident Guverning ichki va tashqi siosati
ximoyalandi .Iqtisodiy qiyinchiliklarning ayibdori xalq va yevropadagi
xolat ,Yevropa xukumatining iqtisodiy siosatlari deb ko`rsatildi .
12
Istoriya США .1-tom .-83. ст .
33

1932-yilgi saylovlar uchun Respublikachilar yana Guver nomzodini
ko`rsatdilar. Saylovlarga uch kun qolganda Guver to`qqizinchi programma nutqini
e`lon qildi. Asosisiy mavzu iqtisodiy mavzuda respublikachilarning ayblamasdan,
balki butun jahon yrushi sabab bo`ldi deb takidlaydi. 1932-yilgi saylovlardan keyin
Qo`shma shtatlarning iqtisodiy va siyosiy axvoli tez sur`atda yomonlashib bordi.
1933-yilning fevralida Michigan shtatining barcha banklari o`z faoliyatini
to`xtatadi. Ikki marta Guver Va Ruzvelt uchrashdilar. Ularning asosiy maqsadi
iqtisodiy inqirozni oldini olish edi. Lekin Gever ko`rishi mumkin bo`lgan choralar
endi foyda bermasligi ma`lum bo`ldi.
F. Ruzveltning siyosiy faoliyati AQSH iqtisodiy inqirozidan chiqishi va shu
jarayonlar bilan uzviy bog`liq ravishda AQSH dagi keyingi yuz yillikdagi ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish hususida kengroq fikr yuritishga to`g`ri keladi, chunki
zamondoshi AQSH demokratiyasining xalqaro miqyosidagi o`rni shu quyidagi
ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish bilan bog`liq.–
AQSHda ham boshqa huquqiy davlatlar singari hokimyatning uch turi, ya`ni
, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud hokimyati mavjud bo`lib, AQSHning qonun
chiqaruvchi hokimyati AQSH kongressi bo`lib, biz shu haqda keyinroq batafsil
yoritib beramiz. Hozir esa ijro etuvchi va sud hokimyati to`g`risida fikr yuritamiz.
Ijro etuvchi hokimyat т ning markaziu o`rnida AQSH prezidenti turadi .Ijro
etuvchi xokimyatning muassalarida jami 2966773 kishi hizmat qiladi. Shtatlarda
o`z mamuriy organlaring boshida turuvchi gubernatorlar ijro ituchi hokimyat
xisoblanadi .O`larning asosiy vazifasi o`z –o`zini boshqaruv va joylardagi
boshqaruv hisoblanadi .Mamlakatdagi davlat boshlig`i eng yuqori lavozimdagi
shaxis va hukumat raxbari prezident xisoblanadi .Prezident to`rt til muddatga ,agar
faoliyatininig samarasi natijasida yana bir muddatga saylandi .AQSH prezidenti
tug`ilgandan beri Amerika Qushma Shtatlari fuqorosi bulishi mumkin .36 yoshdan
kichik bulmagan,AQSH xududida 14yildan ortiqroq yashagan bo`lishi lozim.
1800 yildan beri prezidentning qarorgohi Vashingtonda joylashgan .Oq uy
hisoblanadi .AQSH daprezident vakoloti juda keng .Davlat boshlig`i sifatida
AQSH xarbiy kuchlari bosh qumondoni va xalqaro maydonda AQSH ning oliy
34

darajadagi raxbari xisoblanadi .Senatning roziligi bilan u hukumatning turli
lovozimlaridagi kishilarni o`zi tayinlaydi .Konstitutsiya prezdentiga kongressning
sessiyalarini chaqirish va Feodal qonunlarini bajarilishini tekshirish xuquqini
beradi.Prezident O`z partiyasinig lidiri hisoblanadi .
2- jahon urushidan keyin Reygangacha biron bir prezidentga Oq uyda ikki
muddat faoliyat olib bora olmadi Buning sababi hokimyatga ishonchning krizisga
uchrashi bilan bog`liq Jon Kenedendan tashqari
Jimmi Karter bunday imkoniyatga ega bo`lganxolda bu muoffaqiyatga
erisha olmadi .Jimmi Karter xokimyatga ishonchsizlik o`zida sinab ko`rgan
birinchi president bo`ldi .U jamiyatchilik bilan o`zoro munosabatlarning xamma
bosqichoni bosib o`tdi .Yani 1976 yilgi muoffaqiyatdan toki 1980 yilgi
mag`lubiyatgacha Karter katta tayyorgarchilik ko`rgan edi.aniq olib borilgan
surovlardan ko`rish mumkinki 1981 yilgi saylov natijalari Reygening g`alabasi
emas ,balki Karter va uning siyosiymag`lubiyati hisoblanadi .Ko`pgina
saylovchilar Reyganga Amerikaning 40- prezidentiga ovoz bergan bo`lsada ,unig
olib boradigan siyosatiga shubxa bilan qarashgan edi.
35

2.2 I-II jahon urushi davrida AQSH prezidentlarining ichki va
tashqi siyosati
Erkin bozor munosabatlariga o`tgan va asoslangan demokratik
o`zgarishlarning amlga oshirilishi muxum omil bo`ldi. So ` ngi yuz yillar muxum
sohalarda birinchilikni egallab kelayotgan AQSHning ham ijtimoiy ham iqtisodiy
tabaqalarda yuksaklikka erishganligi tassodifiy emas . yuqorida aytib
o ` tilganidek , bo ` jarayonlarning obyektiv – inson irodasiga bog ` liq
bo ` lmagan , subyektiv - inson irodasiga bog ` liq bo ` lgan omillari mavjud va bu
haqida alohida to ` xtalib o ` tish ahamiyatlidir .
Birichi gurux omillari haqida fikr yuritganda;
- AQSH xududining maydoni 9364 ming km bo ` lib , Yevropa qit ’ asiga
tening . Geografik sharoiti qulay / Tinch va Atlantika okeanlari ikki tomonlari
o ` rab olgan / iqlim sharoiti mutadil , yog ` in - sochin yetarli , qazilma
boyliklari , daryo , ko ` l , o ` rmonlar mavjudligi va boshqalarni aytish mumkin . Bu
yerda g ` uza maydonlarining asosiy qismi sug ` orilmay paxta yetishtiriladi . Sarf -
xarajat ozligi tufayli samaradorligi yuqori .
Amerika va Germaniya Angliya , Fransiya singari davlatlar bilan matbuot
bilan uzviy aloqa bog ` ladi .
1988 yil noyabir oylarida Amerikadagi prezidentlikka saylovlar har galgidan
ham ko ` p shov
– shuga ega bo ` ldi .1989 yilning boshida Amerikaningyangi
saylangan prezidenti Jorj Bush Gerbert Uoker Oq uyga /41/ kuchib kirdi .
Jorj Bush 1924 yil Massa chusets shtatining Milton shahrida respublikachilar
partiyasining nomoyondasi Preskot Sheldon Bush oilasida tug ` ildi Sheldon Bush
bankda shirik raxbar va Konniktikut shtatining senatori bo ` lgan .2- jahon urushida
Jorj Bush xarbiy dengiz o ` quchisi bo ` lgan .1945-1948 yillarda iqtisodiyat sohasida
o ` qib , Texas shtatidagi
“ Dresser indastriz ” kompaniyasida ish boshlaydi . So ` ngra
neft beznis fermasiga asos soladi . ko ` pgina fermalarda boshqaruchi bo ` lib ishlaydi .
1961 yildan Texas shtatining siyosiy hayotiga Respublikachilar partiyasi
nomoyondasi sifatida kiradi .1996 yildan AQSH kongressiga Texas shtatidan vakil
36

bo ` lib kiradi . U bir necha yil respublikachilar milliy partiyasiga raxbar bo ` lib
ishlaydi .1980 yilgi saylovlarda o ` z nomzodini ilgari suradi . Ammo uni Vetse
–prezidentlikka saylaydilar .1988 yil 8 noyabrda saylovlarda prezidentlikka
saylovlarda g ` lib chiqadi .
Bizga malumki , XX sarning so ` ngi o ` n yilligi ` tarixan qisqa davr dunyo
bo ` yicha voqealar va shov – shularga boy davr bo ` ldi . Eng muxum totalitar emperiya
tuzumi barxam topdi . AQSHda o ` ziga hos yirqin iz qoldirgan 41 va 42 prezedentlar
hayoti va faoliyati va siyosatiga nazar solish diploma ishimning bosh
maqsadlaridan biri deb hisoblayman .
Jorj Bush hayotuga va siyosatiga nazar solsak prezidentlik faoliyati tarixda
katta o ` rin egallaydi . Bush Reygan prezidentligi davrida sakkiz yilga yaqin Vetse -
prezident lavozimini egallab keldi . Bungacha u bir qancha lavozimlarda faolliyat
ko ` rsatdi . AQSHning BMT dagi elchisi /1971-72/ Respublikachilar partiyasi Milliy
qumitasi raisi /1973-74/, AQSHning Regindagi vakolotxonasi boshlig ` i /1974-75/,
Markaziy razvetka Boshqarmasi boshlig ’ I /1976-77/ kabi lavozimlarda ishlagn . U
siyosatga 42 yoshida aralashadi . 1966 yildaAQSH kongeressi azosi
bo ` ladi . Shungacha tijorat bilan shug ` ullangan .
Jorj Bush tashqi siyosatga katta etibor beradi . Davlat ichkarisidagi masalalar
ikkinchi o ` ringa turadi . Jorj Bush siosati natijasida jaxonga katta havf solib turgan
yadro qirg ` ining oldi olindi .
Reygan zamonasida davlat siyosatiga ko`p etibor berdi. Davlat ichkarisidagi
masalalar keyimgi o`rinlarda qolib ketmadi .Reygan zamonasida davlat
qurollanishga zo`r bergani qurollar ishlab chiqarishga katta miqdor mablag`
ajratgan tarixiy dalolat .Xalq, buni to`g`ri tushingan .O`sha davr uchun
–
qurollanish zarrur edi.Ikki qutubda ham qurollanish poygasi ketayotgan
edi .Garbchov ba Reygening qul siqishlari faqtgina tashqaridanedi xolos .Nevada
zonalarida yadro sinovlari to`xtatilgani bilan Semipelatiskuda bu jarayon davom
etayotgn edi.
Xuddi shunday murakkab davrda ipak masalasi ko`ndalang bo`lib
qolgandi .Saddam Xussayining Quvaytga nisbatan tutgan yo`li ,yani o`nlab davlat
37

xududiga bo`linib ketgan arablarning birlashishlari qudratli davlatga aylantirishga
urunishi okian ortidagilarni va ularning ayrim maslakdoshlarini xoxlamiyotganini
yaxshi tushunib olish mumkin .Arab davlatlari tinch yo`l bilanozodlikka irisha
olmasligini tushunib ,ko`plab qurol- yarog` sotib oldilar 1990 yilning avgustida
Iroq bir qancha qushni Quvaytni ishg`ol qilib ,o`z viloyatiga aylantirdi .Quvayt
raxbarlari Amerika madaniyayiga tayandi .Bush Quvaytning yer osti boyliklarini
himoya qildi .U o`z davlati manfaatlariniximoya qildi.
Bush yigirma to`qqiz qudratli davlat boshliqlarini bu urushda hamkor qilar
ekan,BMT ga suyandi. Quvayt urushi qirq kunga cho`zildi. Yirik qo`shin Iroq
sahrosida qoldirildi. Davlat hazinasidan misli ko`rilmagan mablag` sarflandi.Bir
qaraganda Iroq urushi Bushga obro` keltirgan bo`lsada , bu obro`ning zaif
tomonlari kelib chiqdi. Huddi mana shu g`alabadan esankirash, Bushni saylovoldi
kurashda bamaylixotir qilib qo`ydi.Bushning saylanmaganligiga avvalo, uning o`zi
aybdor deb hisoblashdi. Masala , shundaki Iroq urushidan keyin uning shuhrati
38% ga oshgan edi. Bundan cho`chib saylovda unga asosiy raqib bo`lishi
kutilayotgan demokratlar vakili Nyu-York gubernatori Quomo yoki N`yu-–
Jersilik senator Gorlar o`z nomzodlarini qaytarib olishdi. Bungacha katta
davralarda o`rni uncha yo`q, lekin o`ziga yarasha qaysar va tadbirkor Klinton esa
Bushning shuhratidan cho`chib o`tirmadi.U bir necha siyosatchilar va
iqtisodchilarni yig`ib o`zini programmasini tuzib chiqdiki, u Bushni yengib
bo`lmaydi degan fikrlarni puchga chiqardi.
Respublikachilar partiyasining vakili Bushning Oq uyni tark etishi
Amerikaning , shu o`rinda dunyoning umri yana to`rt yilga qisqarganini, Amerika
prezidentligi sahifalarida yangi prezidentning yangi g`oyalar , yangicha
faoliyatining kirib kelayotganini anglatgan edi.Uniong o`rniga davlat tarixidagi
eng yosh president Bill Klinton o`tirdi. Amerikada ilk bor ikkinchi jahon urushidan
keyin urush ko`rmagan avlod vakili president etib tayinlandi. Qolaversa keyingi
yillarda ketma-ket mag`lubiyatga uchraganlar partiyasi ya`ni demokratlar partiyasi
vakili g`olib chiqdi. Ularning so`nggi obro`li vakili Kennedi edi. Saylovlardan
38

yutib chiqanligini eshitgan Bushning eng birinchi qilgan ishi Klintonni tabriklash
edi. Bu katta siyosatga xudbinlik va ochqlik olib kirgan edi.
Shaxsiy jihatdan uning har kuni ertalab turib chopishi, butun Amerikani u
bilan teng turishga va unga taqlid qilishiga undadi. U Amerika yoshlariga sportni
rag`batlantirishi bilan ko`nglini olishlarini, uning kino yulduzi Arnold
Shvarsnegrni Amerika sporti minotri etib tayinlashi katta yutuq olib keldi. Bush
davrida prezidentni ikkinchi kasbi sportga aylana boshladi.Respublikachilarni
ko`pincha mamlakatni samaradorlari eng yuqori elitasi qo`llab kelardi,–
demokratlarni esa oddiy xalq qo llab kelar edi. Shuning uchun ham
’
demokratlarning vakillari vaqt tarixda sevimli prezidentlar bo lib
’
kelganlar.
Bush o z vazifasidan ketgandan keyin davlat unga shaxsiy
’
nafaqa tansoqchilar va boshqa imtiyozlarni yaratib berdi. 68 yashar
sobiq president endi xotirjam yashashga kirishdi. Bush iste foga chiqqan
’
va hayot bo lgan beshinchi prezidentdir.
’
Oq uyni tark etayotgan sobiq prezidentga keyingi rejalar haqida savol
berilganda ushunday javob qildi: Klintonga hokimyatni topshirgach , Texasga
“
ketaman. Barbara ikkimiz ga endi saylovlar ham yo`q , siyosat ham.Asosiy
kuchimni odamlarga , muhtoj kishilarga yordam berishga sarflayman .Axir bu ham
amerikaliklarning o`ziga xos ko`rinisiku! deydi amerikalik sobiq president.
”
1992-yilning noyabr oylarida Bill Klinton Amerikaning 42-eng yosh
Prezidenti bo`ldi. Arkanzas shtatining sobiq gubernatori sifatida Klinton XX asrda
prezidentlik lavozimiga ko`tarilgan gubernatorlardan beshinchisi edi. Prezident
hokimyatni idora qilish ishlariga o`z o`rni va vazifasini aniq tassavvur etish
g`oyasini kiritdi. 1992-yilda Demokratik Konvent Klintonni prezidentlikka
nomzod etib ko`rsatishdan ilgari, ko`pchilik amerikaliklarga uning oddiy
sharoitdan voyaga etganligi no`malum edi.
Klinton jorjtaun,Oksford,Iel Universitetlarida taxsil olganini nazarda tutib,
odamlarning nazarida u boy oilada voyaga etgan degan gaplar yurgan edi. Aslida
39

Klintonning bolalik yillari Arakanzas shtatidagi o`n ming kishilik Xoup shahrida
o`tadi.
Bill Klinton 1946-yil 19-avgustida Arakanzas shtatida tug`uladi. Uning otasi
Uilyam Jefferson xali u chaqaloqligida vafot etgan edi. Onasi Bill u hali bir
yoshligida o`qishga ketib, u bobosi va buvisiqo`lida qoladi. Uning bobosi
oddiygina do`konda ishlar edi. U ko`p vaqtini do`konda o`tqazib, hali
yopshligidayoq odamlar bilan muomala qilishni yaxshi o`rganib oladi.
1960-yil Klintonning onasi avtomobil sotuvchi Rodjer Klintonga turmushga
chiqadi.Keyinchalik uning familiyasiga o`tadi.Oilaviy hayot noo`rinliklaridan
qochib Klinton maktab jamiyatda o`ta tirishqoqlik bilan muvaffaqiyatlarga erisha
boshlaydi.Matematika , lotin tilidan eng a`lochi o`quvchi hisoblanadi.Har
yakshanba baptistlar xorining qatnashchisi sifatida cherkovga qatnaydi.
Davlatning barqaror taraqqiyoti yo`lida o`z siyosiy huquqiy an`analariga–
sodiqlik , tajribalaridan ko`z yummaslik yaxshi, albatta .AQSH da uzoq davr
mobaynida ijtimoiy harakatchalikka qodir, ta`siri eng kuchli va ommaviy partiya
bu-demokratlar partiyasi bo`ldi. 1992-yilgi saylovlarda g`olib chiqqan sobiq
AQSH prezidenti Bill Klin ton: Amerikaga yangiliklar kerak shiori ostida chiqqan
“ ”
edi. 90-yillardagi Amerikadagi demokratik jarayon bu yo`nalishni o`zida aks
ettirdi.
Huquqiy siyosiy bilimlar , inson huquqlarining qay darajada himoyalanishi
demokratik jarayonlarning qanday tarzda kechayotganligini belgilovchi omillardan
biridir. Shu ma`noda insonparvar demokratik jamiyat qurush yo`lini tanlagan
mustaqil respublikamizda samarali tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shulardan birini
mavzumizning mohiyatini ochib berishda keltirib o`tmoqchimiz.
AQSH davlat sifatida qaror topib, o`z mustaqilligining e`lon qilinganligiga 222 yil
to`ldi. Shuning uchun ham Amerika demokratiyasi , Amerika barqarorligi
iqtisodiyot va siyosat sohasida Amerika islohatlari tajribasini o`rganish nazariy
jihatgina emas, barcha jihatdan foydaliydir.
40

1996-yilning noyabr oyida o`n kishilik huquqshunoslar delegatsiyasi bir
oydan ko`proq Amerikada bo`lib qaytishdi. AQSH ning Nyu-York, Vashington,
Boston, Atlanta, Jekson va bopshqa bir qator shaharlarida bo`lib, uning davlat
tuzilishi , davlat organlari tizimi, ma`muriy hududiy bo`linishi, qonunlarning qabul
qilinish jarayoni federal va ayrim shtatlar kongres va senatlarni hamda Angliya
vazirligi , sud va boshqa bir qator organlari ish faoliyati bilan bevosita tanishib
qaytishdi.
Bu sayr prezidentimiz I.A. Karimovning AQSH dab o`lib, Prezident Billl
Klinton bilan olib borilgan rasmiy uchrashuvlaridan so`ng, respublikamiz xalqaro
hamjamiyatlar ichida faol harakat qilib o`z o`rnini topayotgan bir davrga to`g`ri
keldi.Shuning uchun ham Amerika jamoatchiligi o`tkazilgan uchrashuvlarda
O`zbekiston haqida, uning bugungi kundagi salohiyati va iqtisodiyoti, siyosati
haqida ko`proq bilishga harakat qildi.
AQSH poytaxtining gavjum ko`chalaridan birida joylashgan davlatimiz
elchixonasining yangi, salobatli binosida O`zbekiston respublikamiz elchixonasi“ ”
- degan so`zlar ingliz tillarida katta-katta qilib qo`yilgan. Eshik tepasida
respublikamizning davlat bayrog`I hilpirab turibdi.
AQSH prezidenti Bell Klinton mamalakatimiz elchisi S. Safoyev dan ishonch
yorlig`ini qabul qilib, respublikamiz saloziyati iqtisodi, kelajagi markaziy Osiyoda
tutgan o`rni REspublikamiz raxbariyatining Avg`oniston masalasida olib
borayotgan siyosatiga yuksak baho berdi.
Ma`lum bo`lishicha biror davlat elchisi AQSH prezidentiga ishonch yorlig`ini
topshirish uchun odatda 3-4 oy kutishi kerak ekan. 1996-yilning oktiyabr oyida
president Bill Klinton saylov arafasida nihoyatda band bo`lishiga qaramasdan
mamlakatimiz elchisini qabul qilishi xalqaro miqyosda O`zbekiston sharafiga katta
hurmat ko`rsatdi.
AQSH tuzulishi bo`yicha federal davlat bo`lib, uning tarkibiga 50 shtat va
Kolumbiya Federal okrugi teng huquqlilik asosida birlashgan subyektlaridir.
AQSH ning bosh qonuni Konstitutsiyada Federal shtat va mahalliy organlarning
huquqlari va vakolatlari, o`zaro munosabatlari aniq ko`rsatib berilgan.Amerikada
41

qabul qilinadi9gan Federal qonunlari AQSH prezidenti shtat qonunlari esa shtat
gubernatori imzosi bilan e`lon qilinadi va ijroga kiritiladi.Mahalliy aholining
huquqiy ongi va saviyasi nisbatan yuqori bo`lib, har bir fuqoro qonunlarni to`g`ri
va o`z vaqtida bajarishgaharakatb qiladi .Har bir xodim o`z ish joyi va mehnat
intizomini qadrlab o`z hizmat vazifasiga o`ta ma`sul munosabatda bo`ladi va
hizmat burchini to`liq bajaradi.Shuning uchun ayrim shtatlarda kasallik varaqasi
bilan haq olishning ham yillik miqdorini qonun bilan cheklab qo`yilgan hollarini
uchratish mumkin.
Safar davomida Kassachusets Universiteti siyosatshunoslik fakulteti
professori ED Bird, Garvard universiteti professori Marshal Goldmen, BMT
iqtisodiy eksprementlar a`zosi professor Artur Mak Evan, Garvard universeteti
professori AQSH senati maslahatchisi Richard Parker va boshqa mutahasislarning
qonunchilik , bozor iqtisodiyoti huquqiy bilimlar sohasidagi ma`ruzalari tinglandi.
42

2.3. AQSH-O zbekiston munosabatlari hozirgi bosqichda’
Bugun biz ona diyorimiz uchun muxumligi jihatdan amerikaning
ochilishidan kam bo`lmagan voqea-amerikaliklarning o`zbekistonni mustaqil
imkoniyatjarga boy mamlakat sifatida kashf etilishi AQSH rahbariyatining
O`zbekiston tanlagan bozor munosabatlariga o`tish bosqichma- bosqich
o`tkazilayotgan siyosiy iqtisodiy isloxatlar orqali rivojlangan davlatlar qatoridan
o`rin olish istiqlolini mustahkamlash yo`lini etirof etgani haqida yana bir bor
ta`kidlamoqchimiz Bunda O`zbekiston Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil
23-28 iyun kunlari AQSH ga tashrifi burilish nuqtasi bo`ldi
Avvalo tashrifning eng muhim nuqtasi haqida.25 iyun kuni I . KARIMOV
Oq uyda AQSH prezidenti BILL KLINTON qabulida bo`ldi.Oliy martabali
mexmonlar qabul qilinadigan qarorgohda O`zbekiston va AQSH prezidenti
muloqoti belgilanadigan qariyb ikki barabar ko`pga cho`zilgan bu tarixiy
uchrashuvni ayni muddao bo`lgani va o`zaro foydali fikr almashinuv imkonini
berganidan dalolatdir
Oq uy matbuot xizmati bizga tarqatgan malumotnomada uchrashuv
chog`ida Prezidentlar ikki tomonni qiziqtirgan iqtisodiy, siyosiy va xavfsizlik
masalalarini xamda Markaziy Osiyodagi vaziyatni muxokama etgani qayd
etilgan.Unda shuningdek prezident Klington O`zbekiston Markaziy Osiyodagi
yetakchi o`rinda turishi tufayli AQSH mamlakatimiz bilan keng qamrovli
masalalar bo`yicha mustahkam aloqalar o`rnatish niyatida ekanini aytadi.
Uchrashuv prezident I.Karimov g`oyat samarali o`tganligi qayd etib,u nafaqat
O`zbekiston balki Markaziy Osiyo taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etishini
jahonda katta aks sado berishini aytadi. Darhaqiqat jahondagi ko`plab yirik
ommaviy axborot vositalari bu uchrashuvni keng yoritdilar.Uchrashuvga bo`lgan
43

katta qiziqishning boyisi unda ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirish
masalalari bilan birgalikda bir qancha xalqaro munosabatlarga oid masalalar ham
ko`rib chiqildi.
Shu o`rinda O`zbekiston Amerika munosabatlarining bugungi rivojiga–
qisqacha bo`lsada to`xtalib o`tish joiz.
O`zbekiston bilan Amerika hususiy kompaniyalari va fermalari
o`rtasida o`zaro shakllalngan manfaatli hamkorlik aloqalari muhim o`rin
tutganligini alohida takidlash zarur. Bugungi kunda mamlakatimizda 200 ga yaqin
AQSH komponiya va fermalari faoliyat ko`rsatmoqda. Ular orasida Kargil Inter
“
Prayzes , Interkonsepts , Baytmal injenering ,
” “ ” “ ”
Aich trayding grupp , FMS korperishen , Ji Ey-Bi , Proktor end gembl
“ ” “ ” “ ” “ ”
kabi ferma va komponiyalar bor. AQSH ishbilarmonlari bilan O`zbekiston
o`rtasidagi aloqalarni rivojlanishida esa Amerika hususiy tadbirkorlikni qo`llab-
quvvatlash korporatsiyasining /OPIQ/ alohida hizmati mavjud.Bu korparatsiya
dastlab 1994-yilda 20 dan ziyod AQSH komponiyalari raxbarlarining
mamlakatimizga tashrifini uyushtirgan edi. Ayni paytda OPINK O`zbekistonda
faoliyat yuritayotgan Amerika komponiyalarining 200 million dolirlik
sarmoyalarini, shuningdek, O`zbekiston va yangi mustaqil davlatlariqtisodiyotiga
kiritilgan umumiy hajmi 1,2 milliard dolirlik oltita investitsiya loyihalarini
qo`lllab quvvatlamoqda. Shu bois bo`lsa kerak, Prezident I.A. Karimov ning
Amerikaga amaliy safari OPIK qarorgohidan boshlandi.
O`zbekiston bilan hamkorlikka kirishgan Interkontenental kommers
“ ”
korporatsiyasi prezidenti E.Miller hamyurtlarining oldida prezidentimizning bu
gaplari g`oyat to`g`ri ekanligini ta`kidlaydi. Uchrashuvda bir qancha hujjatlar
imzolandi.Amerika hususiy sarmoyalarini qo`llab quvvatlash korporatsiyasining
–
bu maqsadlar uchun 400 million dollir ajratishini ko`zda tutadi.
O`zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalar Miliy banki bilan Bank Of Amerika
“ ”
o`rtasida xamkrlik to`g`risida memorandum ham imzolandi. 24-iyun kuni
O`zbekiston raxbari Vashingtonda AQSH davlat kotibining O`rinbosari Stroub
Telbot va AQSH Markaziy Razvedka Boshqarmasi direktori SH. Deychi bilan
44

uchrashdi.Bu uchrashuvlarda O`zbekiston bilan Amerika o`rtasida Markaziy Osiyo
mintaqasida tinchlik va barqarorlikni ta`minlash bilan bog`liq masalalar
muhokama qilindi. Shu kundagi boshqa uchrashuvlarga to`xtalishdan avval bu
mavzudagi suhbat 26-iyun kuni O`zbekiston prezidentining Peftagonga tashrifi
chog`ida davom etganini ta`kidlash zarur. AQSH mudofaa vazirligida I. Karimovni
alohida hurmat bilan kutib olishdi.
Amerikada erishilgan iqtisodiy taraqqiyot va mamlakatda kafolatlangan
demokratiyaning bosh sababi nimada ?
Amerika taraqqiyotining bosh sababi barcha narsa inson uchun, uning qadr-
qimmatini yuksak-likka ko tarish uchun yo naltirilganligida bo lsa kerak.’ ’ ’
Armotong qabristonini ziyorat qilish chog ida bunga yana bir karra amin bo lish
’ ’
mumkin. O zbekiston prezidenti I. Karimov ana shu qabristonni ziyorat qildi.
’
No malum soldat qabriga gullar qo ydi. So ngra Jon va Robert Kennedi qabrini
’ ’ ’
ziyorat qildi. Safar chog ida prezident I. Karimov Vashingtonda AQSh Davlat
’
departamenti congressi vakillari shuningdek, ishbilarmonlar bilan bir talay
uchrashuvlar o tkazdi I. Karimovning Ame- rika ishbilarmonlari bilan uchrashuvi
’
qisqa bo lib, bevosita muloqat yo lga qo yish garovidir, deya ifodalash
’ ’ ’
mumkin.
Amerikada ,,har bir inson ishbilarmon degan shior bor.
“ Malumotlarga
qaraganda bu yerda 20 mlnga yaqin firma bo lib, jumladan 13,5 mln ni ijaraga
’
olingan yaka mulkdorlik, 1,8 mln ni sherikchilik asosida va 4,2 mln ni korporasiya
tariqasida ish yuritadi. Firmalarning aksariyati kichik bo lib yiliga 100ming
’
dollardan kamroq biznes kirimiga ega.
Kichik va O rta dengiz muhim o rin egallaydi. So ngi yillarda vujudga
’ ’ ’
kelgan yangi ish joylarining 60% i kichik biznes korxonalaridadir. 80-yillarda
AQShda kichik biznes korxonalari 7mln ga ko paydi. Davlatning iqtisodiy
’
qudratini oshirishga hissa qo shadi. Amerikada joriy etilgan texnik
’
yangiliklarning 55foizi kichik va o`rta biznis sohasiga mansubdir.Sherikchilik
asosidagi beznis xam muhimdir. Bunday beznis muayyan shartnoma asosida
tashkil etiladi.
45

Amirika bilan xar tomonlama aloqalar mavjud boy tajribalardan
maromida foydalanishning madanuy bozorni barpo qilishning muxim bositasi
xisoblanadi. Bugungi kunga kelib AQSH O`zbekistonning muhim iqtisodiy
xamkoridir. Jahonga mashhur KOKA-kola kompaniyasi 1994-yildan‘’ ’’
buyon mamlakatimizda faoliyat korsatib kelmoqda. Toshkentdagi bu korxona
5.5mln dollorlik dastlabki sarmoya asosida qurilgan bolsa 1996yilning may
oyida qibrayda ikkita zavod ishga tushdi.Bu korxonaning samarasi natijasida
Namanganda uchinchi KOKA-KOLA zavodi ishga tushirildi.Bunga
‘’ ’’
bosqichma bosqich 100mln li sarmoya sarflandi.
–
Nbyumont- Mayning korxonasi bilan xamkorlikda zarafshon-nyumont
“ ” “ ”
oltin qazish majmuasiga 150 mln dollorlik sarmoya sarflandi. Xullas bu
raqamlarni ko`plab keltirish mumkin.
Yana bir AQSH dagi o`ziga xos va tajriba o`rgatishga xos xususiyati
bu ikki siyosatdagi demokratiyani kopaytirishga qaratilgan -jamoatchilik
firrini o`rganishdir. Jamoatchilik fikrini o`rganishning eng muhim
bositalaridan biri -so`rov tartibidir.
AQSHning idopa qilivchi kuchlari sorov o`tkazish tajribalaridan eng
avvalo ijtimoiy nazorat sestemasining takomillashgan usullarini topishga
foydalanildilar. Siyosatning to`la maqsadi uchun yonaltirilgan jamoatchilik
fikri harakati keng ommaning kayfiyatini bilish uchun qaratilgan boladi. Bu
erda bir tomondan xzr turli yonalishda foyaviy xujumni kuchaytirish boshqa
tomondan jamoatchilik fikrini xisoblash imkonini beradi,
Eng taniqli umumxalq so`rofi o`tkazish firmasi- jamoatchlik fikri
Amirika institute yoki Gellap inistituti bolib 1935yulda asos solindi .
1947yulda jamoatchilik fikrini o`rganish Amerika uyushmasi tashkil topdi.
unga turli soxa vakillari a`zo bolib kirdilar.
1967yulda Rauper jamoatchilik fikrini o`rganish ilmiy -tadqiqot makazi
tashkil topdi. Unga chet davlatlarining tadqiqotchilarining hisoboti yig`itiladigan
bo`ldi.
46

So`rovlar tarixida eng muhim bosqich 1963-yil Duis Xarris tomonidan
o`tkazilgan umummilliy so`rov hisoblanadi.Bu so`rovning natijalari haftada ikki
martadan 250dan ortiq Amerika gazetalarida e`lon qilingan edi. Darhaqiqat, AQSH
jahonning eng rivojlangan qudratli davlatlaridan biridir.Rivojlangan yetti
mamlakat orasida ham uning mavqei g`oyat ulug`.AQSH dollirining qadri esa kun
sayin ortib bormoqda .
AQSH yuksak takomillashgan texnologiyaga boy mamlakat. O`zbekistonda
esa xom ashyo va ishchi kuchi juda ko`p. Mamlakatimizning iqtisodiy–
hamkorligi ham ikki tomonlamag`oyat foydalidir.AQSH raxbarlari tarixiy
jarayonlarida azaldan muhim o`rin tutib kelgan O`zbekistonni ulkan jug`rofiy
siyosiy mintaqadagi buyuk davlat deb baholanadi.Mamlakatimiz bilan aloqalarni
–
rivojlantirishga katta qiziqish bildiradilar.
Amerika xalqi O`zbekiston xalqi bilan birgalikda erkinlikda demokratik
inson huquqlari va iqtisodiy islohatlar uchun shart sharoitlar yaratishga
ko`maklashishga tayyor ekanligini ta`kidlagan edi.AQSH ning sobiq prezidenti
Jorj Bush O`zbekiston bozor munosabatlariga o`tishi davrida tadbirkor o`z ishini
ustasi , raqobat va kooperatsiya masalalarini to`g`ri hal eta oladigan yuqori
malakali kadrlar respublika uchun juda zarur. Mamlakatimiz jahon integratsiga
kirishi uchun avvalo, ta``lim tizimi jahon tajribasini o`rganishi lozim.
Mustaqillikning ilk yillardanoq O`zbekiston Prezidenti tomonidan tashqi
o`quv va ilmiy aloqalarni kengaytirish maqsadida Toshkent Davlat Iqtisodiyot
Universitetiga katta yordam ko`rsatildi. O`n nafar talaba AQSH uneversitetlarida
o`qish uchun 100 ming AQSH doliri ajratildi. 1995-1996-yillarda shu
universitetdan jami 86 talaba , 100 dan ortiq o`qituvchi AQSh ga yuborildi.
AQSH Arkanzas shtatining ko`magi bilan Kelajak nomli xalqaro beznis
“ ”
maktabi ochildi. 1991-1995-yillarda beznis maktabining 125 nafar bitiruvchisi
AQSH ga jo`natildi.O`quv yurtlarida o`qituvchi olimlar hamda talabalar
almashinuva qo`shma ilmiy tadqiqot va metodik ishlarni olib boorish ko`zda
tutilgan.
47

Qarshi Davlat Universitetida xalqaro aloqalar markazi tashkil topgan
bo`lib, Universitetda AQSH Tinchlik koorparatsiyasining ko`ngilliklari Neri
Dersser , Duay Karlson va Markaziy Osiyoga beg`araz yordam ko`rsatish xalqaro
tashkilotlarning ko`ngiliylari Tod Miller , Yan Smit janoblari talabalarimizga
ingliz tilidan saboq bermoqdalar.Markaz tomonidan 1997-yil yanvar oyida
Xindistonning mashhur sayohi, Gennisning rekordlar kitobidan joy olgan Ram
Chandra , aprel oyida Pokistonlik ishbilarmonlar Janob Zafar , Nyu-York
shahridan Sog`lom hayot markazi xalqaro tashkilotining bosh direktori Bill Dall“
Ruf Zollenger, B. Ting O`zbekiston Respublikasidagi vakolatxonasining 2-kotibi
Richard Graymslar bilan universitet o`qituvchilar o`rtasida uchrashuv o`tkazildi.
Bu kabi aniq dalillarni istiqbolimizni belgilovchi yo`nalishlarni ko`plab
keltirishimiz mumkin. 13

Amerikaga xos demokratiyaning shakllanishi, mustaqil taraqqiyot yillarida
demokratik jamiyat qurilganining ba`zi jihatlarining, 222 yillik mustaqil
davlatchiligi tarixida Amerika prezidentligi faoliyati bilan tanishib chiqishga
harakat qiling.
Demokratiya va demokratik jarayonlar tugallangan mavzu bula olmaydi,
shuning uchun bu haqidagi munozara davom etaveradi. Demokratik g`oyalar
erishilgan g`alabalar emas, balki muntazam davomiylikka ega bo`lgan
taraqqiyotdir.
Demak,ana shu taraqqiyot yo`lini tanlab o`zining tarixiy taraqqiyoti
davomida goh u ko`rinishda, goh bu ko`rinishda jahonga yuz tutgan AQSH hozirgi
kunda xalqaro maydonning yetakchi davlatlaridan biri hisoblanadi. SHu
mazmundan kelib chiqib insonparvar huquqiy demokratik davlat qurish yo`lidan
borayotgan O`zbekiston uchun uning quruvchilari bo`lgan yosh mutaxasis kadrlar
uchun Amerikadagi demokratik jarayonlar bilan qiziqish lozim bo`lganda tajribalar
almashish ayni kunning dolzarb mavzusi hisoblanadi.
Davlatimiz rahbari I.Karimov AQSH bilan diplomatik munosabatlarning
rivojlantirilishi ahamiyati to`risida jumladan shunday degan: AQSH bilan
“
13
O`zbekiston ovozi.1998-yil 18-yanvar
48

munosabatlarimizning rivojida alohida to`xtalmoqchiman. Biz AQSHni jahon va
mintaqa barqarorligini saqlab turishda ulkan imkoniyatga ega bo`lgan mamlakat,
xalqaro siyosatning muhim subyekti deb bilamiz.
-Ikki tomonlama munosabatlar sohasida mamlakatimiz o`rtasidagi siyosiy
muloqot sur`atlari oshib borayotganligini alohida takidlab o`tmoqchiman. Bu o`z
navbatida barcha muhim sohalarda shu jumladan harbiy texnika sohasida amaliy
hamkorlik qilish uchun imkoniyatlar yaratadi. Ikkala mamlakat o`rtasidagi
iqtisodiy aloqalar-shartnomaviy-huquqiy negizni kengaytirish yo`li bilan
mustahkamlanmoqda .”
O`bekistondagi demokratik islohatlarning chuqurlashib borayotganligi ikki
mamlakat o`rtasidagi aloqalarning yanada rivojlanishiga zamin hozirladi.
Demokratiya-ta`limot emaski uni o`qitib yoki tezda o`zlashtirib oladigan.
Demokratiya-bu fikirlar majmui, turmush tarzidir. O`zlashtirish uchun esa inson
demokratiyaning talablari asosida demokratiya muhitida inson hayoti davomida
oila a`zolari el halqi boshqa elat va millatlarga munosabatlar bilan yashab ko`rishi
lozim.
Qush parvozidan bilinadi degan xalq maqoli bor. Demokratlar ham o`z
“ ”
faoliyatiga qarab baholanadi. Bu faoliyatni o`zlashtirish bir kunda bo`ladigan ish
emas. Bu erda gap avloddan avlodga yetkazilishi lozim bo`lgan bilim va tajriba
haqida ikki tomonlama munosabatlarni mustahkamlashga kirishilgan davlatlar
tajribasi haqida bormoqda. Yoshlar o`rtasidagi ma`rifiy ishlar va tajribalar esa
demokratiyaning xarakatlantiruvchi kuchi, boshqacha qilib aytganda qon
aylanish tizimidir.
Insonlar muloqotiga ko`maklashuvchi bizga turmush va uning sharoitlarini har bir
shaxs alohida tartibda bir butun jamoatchilik uchun , ularning siyosiy bog`liqligi
tarzida tushuntiruvchi ma`nosidir.Bundan muloqot o`zaro hurmat tushunchasi
davlat boshqaruvi sohasida inson huquqlari borasidagi yangiliklar kelib
chiqadi.Bularning hammasi demokratiyaning mazmunini beradi.
Deplom ishining bosh mavzusi qilib Demokratik jarayonlar tanlab olingani bejiz
“ ”
emas.Jahon va o`zimizning amaliyotimizdan olingan barcha unumli tajribalarni rad
49

etmagan holda , o`z ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy huquqiy taraqqiyot yo`limizdan–
ilgarilab borish-Respublikamizning qat`iy pozitsiyasidir.
O`zbekiston bilan hamkorlikka kirishgan Interkontenental kommers
“ ”
korporatsiyasi prezidenti E.Miller hamyurtlarining oldida prezidentimizning bu
gaplari g`oyat to`g`ri ekanligini ta`kidlaydi. Uchrashuvda bir qancha hujjatlar
imzolandi.Amerika hususiy sarmoyalarini qo`llab quvvatlash korporatsiyasining
–
bu maqsadlar uchun 400 million dollir ajratishini ko`zda tutadi.
O`zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalar Miliy banki bilan Bank Of Amerika
“ ”
o`rtasida xamkrlik to`g`risida memorandum ham imzolandi. 24-iyun kuni
O`zbekiston raxbari Vashingtonda AQSH davlat kotibining O`rinbosari Stroub
Telbot va AQSH Markaziy Razvedka Boshqarmasi direktori SH. Deychi bilan
uchrashdi.Bu uchrashuvlarda O`zbekiston bilan Amerika o`rtasida Markaziy Osiyo
mintaqasida tinchlik va barqarorlikni ta`minlash bilan bog`liq masalalar
muhokama qilindi. Shu kundagi boshqa uchrashuvlarga to`xtalishdan avval bu
mavzudagi suhbat 26-iyun kuni O`zbekiston prezidentining Peftagonga tashrifi
chog`ida davom etganini ta`kidlash zarur. AQSH mudofaa vazirligida I. Karimovni
alohida hurmat bilan kutib olishdi.
Amerikada erishilgan iqtisodiy taraqqiyot va mamlakatda kafolatlangan
demokratiyaning bosh sababi nimada ?
Amerika taraqqiyotining bosh sababi barcha narsa inson uchun, uning qadr-
qimmatini yuksak-likka ko tarish uchun yo naltirilganligida bo lsa kerak.
’ ’ ’
Armotong qabristonini ziyorat qilish chog ida bunga yana bir karra amin bo lish
’ ’
mumkin. O zbekiston prezidenti I. Karimov ana shu qabristonni ziyorat qildi.
’
No malum soldat qabriga gullar qo ydi. So ngra Jon va Robert Kennedi qabrini
’ ’ ’
ziyorat qildi. Safar chog ida prezident I. Karimov Vashingtonda AQSh Davlat
’
departamenti congressi vakillari shuningdek, ishbilarmonlar bilan bir talay
uchrashuvlar o tkazdi I. Karimovning Ame- rika ishbilarmonlari bilan uchrashuvi
’
qisqa bo lib, bevosita muloqat yo lga qo yish garovidir, deya ifodalash
’ ’ ’
mumkin.
50

Amerikada ,,har bir inson ishbilarmon degan shior bor. Malumotlarga“
qaraganda bu yerda 20 mlnga yaqin firma bo lib, jumladan 13,5 mln ni ijaraga
’
olingan yaka mulkdorlik, 1,8 mln ni sherikchilik asosida va 4,2 mln ni korporasiya
tariqasida ish yuritadi. Firmalarning aksariyati kichik bo lib yiliga 100ming
’
dollardan kamroq biznes kirimiga ega.
Kichik va O rta dengiz muhim o rin egallaydi. So ngi yillarda vujudga
’ ’ ’
kelgan yangi ish joylarining 60% i kichik biznes korxonalaridadir. 80-yillarda
AQShda kichik biznes korxonalari 7mln ga ko paydi. Davlatning iqtisodiy
’
qudratini oshirishga hissa qo shadi. Amerikada joriy etilgan texnik
’
yangiliklarning 55foizi kichik va o`rta biznis sohasiga mansubdir.Sherikchilik
asosidagi beznis xam muhimdir. Bunday beznis muayyan shartnoma asosida
tashkil etiladi.
Amirika bilan xar tomonlama aloqalar mavjud boy tajribalardan
maromida foydalanishning madanuy bozorni barpo qilishning muxim bositasi
xisoblanadi. Bugungi kunga kelib AQSH O`zbekistonning muhim iqtisodiy
xamkoridir. Jahonga mashhur KOKA-kola kompaniyasi 1994-yildan
‘’ ’’
buyon mamlakatimizda faoliyat korsatib kelmoqda. Toshkentdagi bu korxona
5.5mln dollorlik dastlabki sarmoya asosida qurilgan bolsa 1996yilning may
oyida qibrayda ikkita zavod ishga tushdi.Bu korxonaning samarasi natijasida
Namanganda uchinchi KOKA-KOLA zavodi ishga tushirildi.Bunga
‘’ ’’
bosqichma bosqich 100mln li sarmoya sarflandi.
–
N b yumont- Mayning korxonasi bilan xamkorlikda z a r afshon-
“ ” “
nyumont oltin qazish majmuasiga 150 mln dollorlik sarmoya sarflandi.
”
Xullas bu raqamlarni ko`plab keltirish mumkin.
Yana bir AQSH dagi o`ziga xos va tajriba o`rgatishga xos xususiyati
bu ikki siyosatdagi demokratiyani kopaytirishga qaratilgan -jamoatchilik
firrini o`rganishdir. Jamoatchilik fikrini o`rganishning eng muhim
bositalaridan biri -so`rov tartibidir.
AQSHning idopa qilivchi kuchlari sorov o`tkazish tajribalaridan eng
avvalo ijtimoiy nazorat sestemasining takomillashgan usullarini topishga
51

foydalanildilar. Siyosatning to`la maqsadi uchun yonaltirilgan jamoatchilik
fikri harakati keng ommaning kayfiyatini bilish uchun qaratilgan boladi. Bu
erda bir tomondan xzr turli yonalishda foyaviy xujumni kuchaytirish boshqa
tomondan jamoatchilik fikrini xisoblash imkonini beradi,
Eng taniqli umumxalq so`rofi o`tkazish firmasi- jamoatchlik fikri
Amirika institute yoki Gellap inistituti bolib 1935yulda asos solindi .
1947yulda jamoatchilik fikrini o`rganish Amerika uyushmasi tashkil topdi.
unga turli soxa vakillari a`zo bolib kirdilar.
1967yulda Rauper jamoatchilik fikrini o`rganish ilmiy -tadqiqot makazi
tashkil topdi. Unga chet davlatlarining tadqiqotchilarining hisoboti yig`itiladigan
bo`ldi.
So`rovlar tarixida eng muhim bosqich 1963-yil Duis Xarris tomonidan
o`tkazilgan umummilliy so`rov hisoblanadi.Bu so`rovning natijalari haftada ikki
martadan 250dan ortiq Amerika gazetalarida e`lon qilingan edi. Darhaqiqat, AQSH
jahonning eng rivojlangan qudratli davlatlaridan biridir.Rivojlangan yetti
mamlakat orasida ham uning mavqei g`oyat ulug`.AQSH dollirining qadri esa kun
sayin ortib bormoqda .
AQSH yuksak takomillashgan texnologiyaga boy mamlakat. O`zbekistonda
esa xom ashyo va ishchi kuchi juda ko`p. Mamlakatimizning iqtisodiy–
hamkorligi ham ikki tomonlamag`oyat foydalidir.AQSH raxbarlari tarixiy
jarayonlarida azaldan muhim o`rin tutib kelgan O`zbekistonni ulkan jug`rofiy
siyosiy mintaqadagi buyuk davlat deb baholanadi.Mamlakatimiz bilan aloqalarni
–
rivojlantirishga katta qiziqish bildiradilar.
Amerika xalqi O`zbekiston xalqi bilan birgalikda erkinlikda demokratik
inson huquqlari va iqtisodiy islohatlar uchun shart sharoitlar yaratishga
ko`maklashishga tayyor ekanligini ta`kidlagan edi.AQSH ning sobiq prezidenti
Jorj Bush O`zbekiston bozor munosabatlariga o`tishi davrida tadbirkor o`z ishini
ustasi , raqobat va kooperatsiya masalalarini to`g`ri hal eta oladigan yuqori
malakali kadrlar respublika uchun juda zarur. Mamlakatimiz jahon integratsiga
kirishi uchun avvalo, ta``lim tizimi jahon tajribasini o`rganishi lozim.
52

Mustaqillikning ilk yillardanoq O`zbekiston Prezidenti tomonidan tashqi
o`quv va ilmiy aloqalarni kengaytirish maqsadida Toshkent Davlat Iqtisodiyot
Universitetiga katta yordam ko`rsatildi. O`n nafar talaba AQSH uneversitetlarida
o`qish uchun 100 ming AQSH doliri ajratildi. 1995-1996-yillarda shu
universitetdan jami 86 talaba , 100 dan ortiq o`qituvchi AQSh ga yuborildi.
AQSH Arkanzas shtatining ko`magi bilan Kelajak nomli xalqaro beznis“ ”
maktabi ochildi. 1991-1995-yillarda beznis maktabining 125 nafar bitiruvchisi
AQSH ga jo`natildi.O`quv yurtlarida o`qituvchi olimlar hamda talabalar
almashinuva qo`shma ilmiy tadqiqot va metodik ishlarni olib boorish ko`zda
tutilgan.
Qarshi Davlat Universitetida xalqaro aloqalar markazi tashkil topgan
bo`lib, Universitetda AQSH Tinchlik koorparatsiyasining ko`ngilliklari Neri
Dersser , Duay Karlson va Markaziy Osiyoga beg`araz yordam ko`rsatish xalqaro
tashkilotlarning ko`ngiliylari Tod Miller , Yan Smit janoblari talabalarimizga
ingliz tilidan saboq bermoqdalar.Markaz tomonidan 1997-yil yanvar oyida
Xindistonning mashhur sayohi, Gennisning rekordlar kitobidan joy olgan Ram
Chandra , aprel oyida Pokistonlik ishbilarmonlar Janob Zafar , Nyu-York
shahridan Sog`lom hayot markazi xalqaro tashkilotining bosh direktori Bill Dall
“
Ruf Zollenger, B. Ting O`zbekiston Respublikasidagi vakolatxonasining 2-kotibi
Richard Graymslar bilan universitet o`qituvchilar o`rtasida uchrashuv o`tkazildi.
Bu kabi aniq dalillarni istiqbolimizni belgilovchi yo`nalishlarni ko`plab
keltirishimiz mumkin. 14

Amerikaga xos demokratiyaning shakllanishi, mustaqil taraqqiyot yillarida
demokratik jamiyat qurilganining ba`zi jihatlarining, 222 yillik mustaqil
davlatchiligi tarixida Amerika prezidentligi faoliyati bilan tanishib chiqishga
harakat qiling.
1993 yildan e`tiboran ikki davlat o`rtasidagi munosabatlarning ikkinchi
bosqichi boshlandi Jahonning etakchi davlati hisoblangan AQSH bilan
14
O`zbekiston ovozi .1998-yil 18-yanvar
53

hamkorlik 1990 yillarning ortalariga kelib ko`p tomonlama o`zaro foydali
ahamiyat kasb etdi.
Bunga eng avvalo O`zbekiston Prezidenti yozda AQSH ga qilgan safari keng
imkoniyat yaratdi.AQSH poytaxtidabolib o`tgan hamkorlikdan tortib
havsizlikkacha bolgan va turli sohalarni qamrab olgan muzokaralar
ikkitomon uchun xam manfaatli bolganligini qayd etish lozim.
O`zbekistonva AQSH rahbarlarining keyingi uchrashuvlari shuningdek
amerika Parlamenti yuqori martabali vakillarning tashriflari buni yana bir
karra tasdiqlaydi.Aynan Amerikalik kongresmenlar keyinchalik Markaziy
OSIYO davlatlarining siyosiy va ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi uchun
ko`p shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan Ipak yoli strategiyasi tashabbusi“ ”
bilan chiqdilar.
O`zaro xamkorlik munosabatlarining ikkinchi bosqichi 2001yil
11sentabr voqealariga qadar davom etti. Bu davrda munosabatlar doirasi
kengaydi. O`zbekistonga AQSH sarmoyasi kirib kela boshladi.Davlatimiz
rahbarining AQSH ga tashrifi amalga oshirildi.Tashrif munosabatlaring yangi 3
bosqichini boshlab berdi .
Mazkur bosqich munosabatlarining siyosiy rivojlanishiga asos soldi .
Amalda savdo sotiq ilmiy texnikaviy xamkorlik tez suratlar bilan rivojlana
boshlana boshladi . Bu davrda amalga oshiralayotgan islaxatlar natijasida
milliy davlatchilik qayta shakillanib mustahkamlandi .Iqtisodiy madaniy
sohada barqarorlik va totuvlik taminlandi. Mustaqil tashqi siyosat natijasida
esa O zbekiston xalqaro munosabatlarning faol subektika aylana
’
bordi .Xalqaro terrozimga norkabisnesga qarshi kurashda minttaqada
xavfsizlikni, barqarorlikni ta`minlash bo yicha olib brogan natijasida jahonda
’
obru-e`tibor topdi.
O zbekistonga mintaqada xavfsizlikni ta`minlashda terrozimga qarshi
’
kurashda yetakchi kuch sifatida qarala boshladi .Natijada AQSH tomonidan
O zbekistonga amalga oshiralayotgan demokratik iqtisodiy isloxatlarning
’
o ziga xosligi tan olinib, bu yo nalishda hamkorlik rivoj topdi. Markaziy
’ ’
54

Osiyo atrofida ro y berayotgan voqea hodisalar, ayniqsa qo shni’ ’
Avg onistondagi voqealar mintaqada xavfsizlikni ta`minlashning yangi
’
modellarini ishlab chiqishni kun tartibiga qo ydi . Bu yo nalishda
’ ’
O zbekistonda katta tajriba to plagan edi . Ushbu tajriba mamlakatlar
’ ’
o rtasidagi xamkorlikni yangi bosqichga ko tarilishga zamin bo ldi.
’ ’ ’
Munosabatlarning yangi bosqichida quyidagi manfaatlarining
uyg`unlashganini kuzatamiz:
Avvalo AQSH O`zbekistonga Markaziy Osiyoda tinchlikni xavfsizlikni
taminlashida norkabeznis terrorimizga qarshi kurashda yetakchi sifatida
qaramoqda. Ayni vaqtda AQSH xalqi O`zbekiston raxbariyatini o`zining
eng yaxshi do`sti sifatida etirof etmoqda.
SHuningdek AQSH keng jamoatchiligi ,tadbirkorlari O`zbekistonning
kelajagi , ayniqsa, uning iqtisodiyotida erishayotgan yutuqlarini etirof
etishmoqda ,uning rivojlanishi uchun investisiyalar olib kirilmoqda.
Qolaversa Uzbekistonni AQSHdagi yuksak rivojlangan iqtisodiyot
demokratik qadriyatlar ilmiy-texnikaviy saloxiyat qiziqtirmoqda.AQSH
investisiyalarining Uzbekistonga keng miqiyosda kirib kelishi isloxotlarni
chuqurlashtirishga oldimizga qo`yilgan maqsadlarimizga tezroq erishish
imkonini bedi. 2001yil 11 sentabr fojialaridan so`ng O`zbekistonning
terrorimizga qarshi kurashda Amireka Qo`shma SHtatlarini qo`llab
quvvatlash xaqida qilgan uzil kesil qarori ikki tomonlama munosabatlarda
yangi burilish yasadi.
AQSH mudofaa Vaziri D.Ramsfeld O`zbekistonga qisqa vaqt ichida
ikki marta kelib ketdi. SHuningdek Respublikaga davlat kotibi K. Pauell,
senatorlar T.Deeshl,KLevin, J.Uorner,J .Leberman ,J.Makeyn,CH.Xegel,
kongressemenlar J. Kolbi,E Tochir va boshqa yuqori martabali mansabdor
shaxslari tashrif buyurdilar.
Shuni ishonch bilan qayd etish mumkinki , ikki tomonlama
aloqalarning jadal va xar tomonlama rivojlanoshi Markaziy Osiyo
55

mintaqasida xavfsizlikni saqlash xamda mustaxkamlashda muxim
barqarorlashtiruvchi omil bo`lib xizmat qildi.
Toshkent va Vashington Afg`onistonning siyosiy va iqtisodiy
tiklanishiga kumaklashish maqsadida faol xamda foydali xamkorlikni
amalgam oshirmoqda.
SHuni tan olish kerakki O`zbekiston bilan AQSH o`rtasidagi
xamkorliknong bu samaralari avvalambor mintaqamizdagi xalqlar va
davlatlarning manfatlariga javob beradi. AQSH xukumati tomonidan
amalgam oshirilga dasturlar .
Ozbekiston respublikasi qurolli kuchlarining mudofaa qobilyatini oshirish ,
mamlakatimiz davlat chegarasini mustahkamlash bilan birga,mamlakat huquqni
muxofaza qilish organlarining ishida yangi sifat ko`rsatkichlariga erishish imkonini
berdi.
Ta`l im sohasidagi hamkorlik O`zbekiston bilan AQSH munosabatlarining
samarali sohalaridan biri hisoblanadi.Mustaqillik yillarida O`zbekistonlik
yoshlarning yuzlab vakillari Umid jamg`armasi hamda AQSH hukumatining“ ”
dasturlari doirasida Amerikaning yetakchi universitetlarida taxsil oladilar.
Nihoyat shuni ham alohida aytib o`tish kerakki, aynan AQSH ning umid
“
loyihasi , Xart Tu Xart Interneyshel , Konterpat interneyshel , Amerikere va
” “ ” “ ” “ ”
Amerika qizil Xochi singari nohukumat tashkilotlari respublikamizning qator
“ ”
mintaqalari, eng avvalo, Orolbo`yi mintaqasida 30 million dollardan ortiq
miqdorda beminnat moddiy yordam yubordi.
Shu o`rinda so`zimizni muxtasar qilgan holda qayd etish mumkinki,
O`zbekiston bilan AQSH o`rtasida ikki tomonlama munosabatlarning barcha
sohalarida aloqalarning kengayishi ikkala davlatning umumiy manfaatlarini
rivojlantirish va himoya qilish uchun mustahkam negiz yaratdi.
56

Xulosa
XIX-XX asrlarda AQSH xayratomus o zgarish va taraqqiyot yo lini bosib’ ’
o tdi. AQSH siyosiy tahlilchisi Ben Uottenberg ta biri bilan aytganda Ilk
’ ’ “
jahonshumul millatga aylandi. Shu tariqa ko pincha zamonaviy, tarixiy
” ’
o zgarishlar darakchisi bo lib kelinga. Bu tashabbuslar o zaro kurash va
’ ’ ’
bog liq maqom olayotgan dunyoda o zga davlatlar va jamiyatlarni ham muqarrar
’ ’
ravishda qamrab oldi.
Ma`lum bo`lishicha biror davlat elchisi AQSH prezidentiga ishonch
yorlig`ini topshirish uchun odatda 3-4 oy kutishi kerak ekan. 1996-yilning oktiyabr
oyida president Bill Klinton saylov arafasida nihoyatda band bo`lishiga
qaramasdan mamlakatimiz elchisini qabul qilishi xalqaro miqyosda O`zbekiston
sharafiga katta hurmat ko`rsatdi.
Mazkur bosqich munosabatlarining siyosiy rivojlanishiga asos soldi .
Amalda savdo sotiq ilmiy texnikaviy xamkorlik tez suratlar bilan rivojlana
boshlana boshladi . Bu davrda amalga oshiralayotgan islaxatlar natijasida
milliy davlatchilik qayta shakillanib mustahkamlandi .Iqtisodiy madaniy
sohada barqarorlik va totuvlik taminlandi. Mustaqil tashqi siyosat natijasida
esa O zbekiston xalqaro munosabatlarning faol subektika aylana
’
bordi .Xalqaro terrozimga norkabisnesga qarshi kurashda minttaqada
xavfsizlikni, barqarorlikni ta`minlash bo yicha olib brogan natijasida jahonda
’
obru-e`tibor topdi.
57

Demokratiya va demokratik jarayonlar tugallangan mavzu bula olmaydi,
shuning uchun bu haqidagi munozara davom etaveradi. Demokratik g`oyalar
erishilgan g`alabalar emas, balki muntazam davomiylikka ega bo`lgan
taraqqiyotdir.
AQSH prezidentlari tarixini yoritishda mavjud manba va adabiyotlarga
asoslanib quyidagicha xulosaga kelindi:
Birinchidan, AQSH davlatining tashkil topishi jahon davlatlari tarixida alohida
o rin tutishi yoritib berildi. ’
Ikkinchidan, Mustaqillik deklarasiyasi ni qabul qilinishi mamlakat mustaqilligini
“ ”
asosiy ilk qadam ekanligi ochib berildi.
Uchinchidan, AQSH konistitutsiyasi va davlatning huquqiy asoslari ekanligini
tizimlashtirilib tahlil etildi.
Turtinchidan, Prezidentlik boshqaruvi va uning asosiy mohiyati ochib berildi.
Beshinchidan, Federal hududiy tuzilishni o`ziga hos xususiyatlari ochib berildi.
Oltinchidan, Jahon iqtisodiy inqiroz davrida AQSH va uning tutgan yu`lini ilmiy
jihatdan tahlil qilindi.
Ettinchidan, AQSH davlati bilan O zbekiston respublikasi o rtasidagi
’ ’
diplomatik aloqalarni yangi bosqichlari ilmiy va nazariy jixatdan yoritib berildi.
Shunday qilib AQSH prezidintlari tarixi yoritish jarayonida,mavjud manba
va adabiyotlardagi ma`lumotlardan kelib chiqib AQSH prezidintlari davlat
boshqaruvining o`ziga hos usulini yaratganligiga amin bo`ldik.
Bu esa o`z navbatida jahon iqtisodiyotidagi davlat boishqaruvi tarixida munosib
o`rin egalladi.

58

Tavsiyalar
1. AQSH davlatining tashkil topishi va uni jahon davlatchilik tarixida tutgan
o rni haqida risola chop ettirish. ’
2. Prezidentlik boshqaruvi va uning xususiyarlarini ochib berishga hizmat
qiladigan foto-albom yratish.
3. Mustaqillik yillarida AQSH O zbekiston munosabatlarini yangi
– ’
bosqichga ko tarilganligini xalqimiz orasida kengroq tashviqot va
’
targ ibot qilish.
’
59

ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T., O zbekiston ,2010.
’ “ ’ ”
2. Karimov I.A. O`zbekiston :milliy istiqlol,iqtisod siosat,mafkura.T.,
O`zbekiston , 1996/
” ”
3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin.T., Sharq”, 1996.
“
4.Karimov I.A.Vatan sajdagoh kabi muqqadasdir.T., Sharq 1996.
“ ”
5.Karimov I.A. Bunyodkorlik yo`lidan.T., Sharq 1996.
“ ”
6.Karimov I.A.O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida:xavfsizlikka taxdid,barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolotlari.T., O zbekiston ,1997.
“ ” ’
7. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat-engilmas kuch.T., Ma naviyat , 2008.
’ ” ’ ”
8.Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqoralik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.T., “O’zbekiston”, 2010.
9. Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.T., “O’zbekiston”,
2011.
10.Karimov I.A.Inson xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug’//Xalq so’zi, 2012,
10 may.
11. История США . M ., “ Наука ”,1983.
1 2.Э.А. Иванян. ОТ Джорж Вашингтона,до Джоржа Б уша и пресса. М.,
“ Наука ”,1991.
1 3 .Э.А. Иванян. Б еллий дом- президенти и полетика. М., “ Наука ”,1975.
60

$1 4 .Саврименние Соединенние Штата Америки. Энциклопедитский справочник.М.1991. 15. Н.П.Попов. Амерека 80-Х общественное мнение и социалъние проблеми.М-1986. 16.А.А.Фурсенъко .Президенти и политика С Ш А. М., “ Наука ”,1990. 17. А.А.Фурсинъко. Кто из мировай политике. М., “ Наука ”,1990. 18.O`zbekiston o`lkan imkoniatlar mamlakati. \\ I. A. Karimovning S h vetsariyadagi “ Forum fond ” xalqaro iqtisodiy tashkiloti IV sesseyasida 1993 yil 18 iyunda so`zlagan nutqi . 19. Xalq so`zi gazetasi. // 19930yil 22iyul . 20. O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1998 yil. 19 fevral . 21.O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1998 yil. 18 yanvar . 22. O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1998 yil. 3 mart . 23.O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1998 yil. 6 fevral 24.O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1997 yil. 20 noyabr . 25.O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1996 yil 9 avgust. 26. O`zbekiston ovozi. // gazetasi 1997 yil 17 aprel . 27. Turkiston. // gazetasi1997 yil 23 iyun . 28. Qashqadaryo. // gazetasi 2005 yil 15 aprel .  www.eurasia.org.ru .  www.history.ru  http://www.philos.msu.ru/fac/history/  http://www.auditorium.ru  www.museum.ru  www. ziyonet.net. 61$

Купить

Информация о документе

Продавец

AQSH Prezidentlari tarixidan

Похожие документы