Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 129.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

0 Продаж

Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OSIYO XALQARO UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
TARIX VA FILOLOGIYA KAFEDRASI
XORIJIY TILLAR VA IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
«_____________________________________»   fanidan
K U R S   I S H I
MAVZU:  Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida. 
Bajardi: _________________________________ guruhi talabasi 
__________     ____________________________________________
                (imzo)                                     (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana   “_____” ____________2025 y.
Baho  “________”    _____________________________
Ilmiy rahbar: __________     _________________________________
(imzo)                (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari:  _________  ______________________________
(imzo)                            (ismi sharifi)
_________  ______________________________
(imzo)                            (ismi sharifi)
1 Buxoro – 2025 yil
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………3-5
I BOB. XVII-XVIII asrlarda Arab Davlatlarining siyosiy va ijtimoiy ahvoli.
1.1 XVII-XVIII asrlarda arab hududlarining usmonli imperiyasi tarkibidagi siyosiy
boshqaruvi ………………………………………………………………….6-13
1.2 Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi va an’anaviy xo’jalik 
shakllari ……………………………………………………………………14-23
II BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab davlatlarida o’zgarishlar.
2.1   Yevropa davlatlarining arab mamlakatlariga siyosiy va iqtisodiy 
ta’siri …………………………………………………………………………...24-31
2.2 Arab jamiyatida milliy uyg’onish va islohotchilik harakatlarining 
shakllanishi …………………………………………………………………….32-39
Xulosa………………………………………………………………………....40-43
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………...44-45
2 Kirish
           Mаvzuning dоlzаrbligi.   Arab davlatlarining XVII–XVIII asrlardagi siyosiy
va   ijtimoiy   ahvoli   hamda   XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlarida   yuz   bergan
o‘zgarishlarni o‘rganish bugungi tarixshunoslik va siyosiy tahlil nuqtayi nazaridan
nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Chunki aynan ushbu davr arab dunyosining keyingi
tarixiy   taraqqiyot   yo‘lini   belgilab   bergan   muhim   bosqich   bo‘lib,   hozirgi   zamon
arab   davlatlarida   mavjud   bo‘lgan   siyosiy,   ijtimoiy   va   madaniy   jarayonlarning
ildizlari aynan shu davr bilan chambarchas bog‘liqdir.
                  XVII–XVIII   asrlarda   arab   hududlarining   Usmonli   imperiyasi   tarkibida
bo‘lishi, siyosiy mustaqillikning cheklanganligi va mahalliy boshqaruv tizimining
o‘ziga   xosligi   arab   jamiyatining   siyosiy   ongiga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatgan.   Ushbu
davrni   chuqur   tahlil   qilish   orqali   arab   hududlarida   markazlashgan   milliy
davlatlarning   nega   kech   shakllanganini,   siyosiy   parokandalik   va   mahalliy
elitalarning   roli   qanday   bo‘lganini   anglash   mumkin.  Bu   masalalar   bugungi  Yaqin
Sharq   mintaqasidagi   siyosiy   beqarorlik   va   davlat   boshqaruvidagi   muammolarni
tushunishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy
tuzilishi   va   an’anaviy   xo‘jalik   shakllarini   o‘rganish   ham   mavzuning   dolzarbligini
oshiradi.   Chunki   agrar   munosabatlarning   ustunligi,   ijtimoiy   tabaqalanish   va
iqtisodiy   turg‘unlik   keyinchalik   arab   mamlakatlarining   Yevropa   davlatlariga
iqtisodiy   jihatdan   qaram   bo‘lib   qolishiga   zamin   yaratgan.   Mazkur   jarayonlarni
tarixiy   nuqtayi   nazardan   tahlil   qilish   hozirgi   rivojlanayotgan   mamlakatlar   duch
kelayotgan iqtisodiy muammolar bilan qiyosiy tahlil olib borish imkonini beradi.
                      XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlarida   Yevropa   davlatlarining   arab
mamlakatlariga   siyosiy   va   iqtisodiy   ta’sirining   kuchayishi   mustamlakachilik
jarayonlarining   yorqin   namunasi   sifatida   alohida   ahamiyatga   ega.   Ushbu   davrni
o‘rganish   orqali   mustamlakachilik   siyosatining   mahalliy   jamiyatlarga   ko‘rsatgan
salbiy   oqibatlarini,   iqtisodiy   resurslardan   foydalanish   mexanizmlarini   va   siyosiy
mustaqillikning   cheklanish   jarayonini   anglash   mumkin.   Bu   esa   bugungi   global
siyosatda   kuchli   va   zaif   davlatlar   o‘rtasidagi   munosabatlarni   tushunishda   muhim
3 ilmiy   asos   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Shuningdek,   arab  jamiyatida   milliy  uyg‘onish   va
islohotchilik   harakatlarining   shakllanishi   mavzuning   eng   dolzarb   jihatlaridan
biridir.   Chunki   aynan   shu   davrda   arab   xalqlarida   milliy   ong,   siyosiy   faollik   va
mustaqillik g‘oyalari paydo bo‘ldi. Islohotchi ziyolilarning faoliyati nafaqat tarixiy
ahamiyatga   ega,   balki   bugungi   jamiyatni   modernizatsiya   qilish,   an’ana   va
taraqqiyot   o‘rtasidagi   muvozanatni   topish   masalalarida   ham   dolzarbligini
yo‘qotmagan.   Xulosa   qilib   aytganda,   XVII–XVIII   asrlardan   XX   asr   boshlariga
qadar   bo‘lgan   davrda   arab   davlatlarida   kechgan   siyosiy   va   ijtimoiy   jarayonlarni
o‘rganish   bugungi   arab   dunyosining   muammolarini   tarixiy   ildizlari   bilan   birga
tushunish imkonini beradi. Shu bois ushbu mavzu nafaqat tarixiy jihatdan muhim,
balki   hozirgi   zamon  siyosiy,   ijtimoiy  va   madaniy  jarayonlarni  tahlil   qilishda  ham
dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi.
            Kurs  ishining  mаqsаd  vа  vаzifаlаri.   Mazkur   kurs  ishining  asosiy  maqsadi
XVII–XVIII  asrlarda arab hududlarining siyosiy va ijtimoiy ahvolini, shuningdek
XIX asr  oxiri  – XX asr  boshlarida arab davlatlarida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy o‘zgarishlarni tarixiy manbalar asosida tahlil qilishdan iboratdir. Ushbu
davrda yuz bergan jarayonlarning mohiyatini ochib berish orqali arab jamiyatining
keyingi taraqqiyotiga ta’sir etgan omillarni aniqlash ko‘zda tutiladi.
   Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 XVII–XVIII   asrlarda   arab   hududlarining   Usmonli   imperiyasi   tarkibidagi
siyosiy boshqaruv tizimini yoritib berish;
 arab   jamiyatining   ijtimoiy-iqtisodiy   tuzilishi   va   an’anaviy   xo‘jalik
shakllarini tahlil qilish;
 XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlarida   Yevropa   davlatlarining   arab
mamlakatlariga ko‘rsatgan siyosiy va iqtisodiy ta’sirini ochib berish;
 arab jamiyatida milliy uyg‘onish va islohotchilik harakatlarining shakllanish
jarayonini asoslash.
4         Mavzuning obyekti .   Mazkur kurs ishining obyekti XVII–XVIII asrlarda arab
hududlarida shakllangan siyosiy va ijtimoiy jarayonlar hamda XIX asr oxiri – XX
asr   boshlarida   arab   davlatlarida   yuz   bergan   siyosiy,   iqtisodiy   va   madaniy
o‘zgarishlar hisoblanadi. Tadqiqot doirasida arab jamiyatining Usmonli imperiyasi
tarkibidagi   boshqaruv   tizimi,   ijtimoiy   tuzilmasi,   shuningdek   tashqi   kuchlar   ta’siri
ostida kechgan tarixiy jarayonlar o‘rganiladi.
             Mavzuning predmeti.   Mazkur kurs ishining predmeti XVII–XVIII asrlarda
arab   hududlarining   Usmonli   imperiyasi   tarkibidagi   siyosiy   boshqaruv
mexanizmlari, arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi hamda XIX asr oxiri –
XX   asr   boshlarida  Yevropa   davlatlari   ta’siri   ostida   yuz   bergan   siyosiy   va   milliy
uyg‘onish   jarayonlaridir.   Tadqiqotda   ushbu   jarayonlarning   o‘zaro   bog‘liqligi   va
arab jamiyati taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilinadi.
                Kurs   ishining   amaliy   ahamiyati.   Mazkur   kurs   ishida   keltirilgan   ilmiy
xulosalar   va   tahlillar   arab   davlatlarining   XVII–XX   asr   boshlaridagi   siyosiy   va
ijtimoiy   rivojlanish   jarayonlarini   chuqurroq   tushunishga   xizmat   qiladi.   Tadqiqot
natijalaridan   oliy   ta’lim   muassasalarida   Yaqin   Sharq   tarixi,   jahon   tarixi   va
mintaqaviy   tadqiqotlar   fanlarini   o‘qitishda   qo‘shimcha   o‘quv   materiali   sifatida
foydalanish   mumkin.   Shuningdek,   ushbu   ishda   bayon   etilgan   ma’lumotlar
talabalarning   tarixiy   tahlil   qilish   ko‘nikmalarini   rivojlantirishda   hamda   keyingi
ilmiy izlanishlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kurs   ishning   tuzilishi .   Kurs   ishi   kirish,   2   bob   4   ta   reja,   xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va 4 4 betni tashkil etadi.
5 I BOB. XVII-XVIII asrlarda Arab Davlatlarining siyosiy va ijtimoiy ahvoli.
1.1 XVII-XVIII asrlarda arab hududlarining usmonli imperiyasi
tarkibidagi siyosiy boshqaruvi.
            XVII–XVIII   asrlarda   Usmonli   imperiyasi   arab   hududlarida   markaziy
hokimiyatning   zaiflashuvi,   mahalliy   hokimiyat   (bayliklar,   amirliklar)ning
kuchayishi   va   avtonom   boshqaruvga   o tish   bilan   tavsiflangan,   bu   esa   amaldaʻ
hududlarning   qisman   mustaqil   bo lishiga   olib   kelgan,   garchi   rasman   Usmonli	
ʻ
sultoni   nominal   hukmronligi   davom   etgan   bo lsa-da,   ko pincha   bu	
ʻ ʻ
boshqaruv   yangi   noiblar   (pashalar)   va   mahalliy   sulolalar,   ayniqsa   Misr   va
Levantda   Mamluklar   qoldiqlarining   ta'siri   ostida   bo'lgan.   Boshqaruvning   asosiy
xususiyatlari:   Markaziy   hokimiyatning   zaiflashuvi:   XVII   asr   o rtalaridan   boshlab	
ʻ
Istanbuldagi   markaziy   hokimiyatning   qudrati   pasayishi   bilan,   arab   viloyatlaridagi
boshqaruv   deyarli   o z-o ziga   qaram   bo lib   qoldi.   Mahalliy   boshqaruvning	
ʻ ʻ ʻ
kuchayishi:   Ba zi   viloyatlarda,   masalan,   Misr   (Mamluk   beyliklari)   va   Levantda	
ʼ
(annom   amirliklari),   mahalliy   hokimlar   (baylar,   amirlar)   o z   hududlarida   deyarli	
ʻ
mustaqil   bo lib   olishdi,   ularning   hokimiyati   nasl-nasabga   o tib   qoldi.   Yangi	
ʻ ʻ
boshqaruvchilar:   Valiylar (pashalar) ko pincha qisqa muddatga tayinlanardi va o z	
ʻ ʻ
viloyatlarida   katta   hokimiyatga   ega   bo lishardi,   ularning   vazifasi   soliq   yig ish   va
ʻ ʻ
tartibni   saqlash   edi,   lekin   ular   tez-tez   almashtirilardi.   Soliq   tizimi:   Soliqlarni
yig ish   "iltizam"   (soliq   imtiyozlari   uchun   pul   to lash)   tizimi   orqali   amalga	
ʻ ʻ
oshirilardi,   bu   esa   ko pincha   mahalliy   elitaning   boyishiga   olib   kelardi.   "Arab	
ʻ
Viloyatlari"ning xilma-xilligi:   Boshqaruv har  bir  viloyatda bir  xil  emas  edi;  Misr,
Suriya   (Damashq,   Halab),  Hijoz   (Makkah,   Madina)   va   Iroq   kabi   hududlar   o ziga	
ʻ
xos boshqaruvga ega bo lgan. Siyosiy kurash:	
ʻ   Ba zi hududlarda markaziy hukumat	ʼ
va   mahalliy   kuchlar   (masalan,   Mamluklar   yoki   Bedouin   qabilalari)   o rtasida	
ʻ
hokimiyat uchun kurash davom etardi.
            XVI-XVIII   asrlarda   arab   shaharlari   hali   ham   o'rta   asrlarning   izlarini   saqlab
qolgan.   Turk   beklari   va   posholarining   bu   joylari   iqtisodiy   emas,   balki   ma'muriy
markazlar bo'lgan. Ammo savdo allaqachon davom etayotgan va hunarmandchilik
6 rivojlanayotgan edi. Sharqda Usmonli hukmronligi xalqaro savdoning tiklanishi va
tez   o'sishi   bilan   bir   vaqtga   to'g'ri   keldi.   Yevropa   sanoati   qo'shimcha   bozorlarga
muhtoj   edi.   Bu   bozorlar   ularni   ulkan   Usmonli   imperiyasida   topdi.   Turk   va   arab
feodallari   ingliz   va   golland   matolarini,   fransuz   ipaklari   va   vinolarini,   rus
mo'ynalarini va bohemcha kesilgan shishalarni sotib olishdi. Ular Yevropaga don,
xom ipak, terilar, xom jun, mevalar, yong'oqlar, zaytun moyi, uyda yigirilgan ip va
matolarni eksport qilishdi. Aslida, bu feodallar tomonidan ishlab chiqaruvchilardan
xorijiy   hashamat   uchun   ijara   sifatida   undiriladigan   xom   ashyo   almashinuvi   edi.
Adam   Smit   yozganidek,   "Savdo   shaharlari   aholisi   boy   mamlakatlarning
takomillashtirilgan   ishlab   chiqarishlari   va   qimmatbaho   hashamatlarini   import
qilish orqali buyuk mulkdorlarning bema'niligiga oziq-ovqat yetkazib berishdi, ular
ularni asosan o'z yerlarining xom mahsulotlaridan katta miqdorda sotib olishdi". 1
         Arab mamlakatlarida hunarmandchilik va qishloq xo'jaligi o'rtasida hali ham
aniq   tafovut   yo'q   edi.   Masalan,   Misrda   ip   to'g'ridan-to'g'ri   dehqon   oilasida   ishlab
chiqarilgan.   Jun   mato   ishlab   chiqarish   dehqon   ayollarining   taqdiri   bo'lib   qoldi.
Livanda   ham   xuddi   shunday   sharoit   hukm   surgan.   Suriyada,   Halab   viloyatida
qishloqlarda nafaqat jun mato, balki paxta matolari ham ishlab chiqarilgan. Boshqa
tomondan, ko'plab shahar aholisi dehqonchilik, ayniqsa bozor bog'dorchiligi bilan
shug'ullangan. Masalan, Damashq meva va sabzavot bog'larida ko'milgan edi. Arab
shaharlarining   ijtimoiy   tuzilishi   aholining   katta   qismi   ishlab   chiqarish   bilan
shug'ullanmaganligini   ko'rsatadi.   XVIII-asr   oxirida   Qohirada   300   000   kishi
istiqomat   qilgan,   ulardan   100   000   nafari   voyaga   yetgan   erkaklar   edi.   Ulardan   25
000 nafari hunarmandlar, 15 000 nafari ishchilar, qolgan 60 000 nafari esa unumli
ish   bilan   band   emas   edi.   Bular   askarlar,   yer   egalari,   ruhoniylar,   savdogarlar   va
ularning   xizmatkorlari   edi.   Faqat   xizmatkorlar   soni   30   000   kishini   tashkil   etgan.
Hamma   hunarmandlar   ham   unumli   mehnat   bilan   band   emas   edi.   Qohira
gildiyalariga hammom xizmatchilari, sartaroshlar, jonglyorlar, ko'cha qo'shiqchilari
va   notiqlar,   xachir   va   tuya   haydovchilari,   raqqosalar   va   barabanchilar   uchun
gildiyalar kirgan. 
1
Marks K., Engels F.  Kommunistik partiya manifesti . Moskva: Progress, 1977, 34–38-betlar. 
7               Usmonli   feodal   tizimi   arab   shaharlarining   rivojlanishiga   to'sqinlik   qildi.
Mahalliy savdogarlar  taslim bo'lish rejimi tomonidan himoyalangan yevropaliklar
bilan   raqobatlasha   olmadilar.   Hatto   Yevropa   savdosida   ham   ko'plab   to'siqlarni
yengib o'tish kerak edi. Dengizda yuk kemalari korslarning hujumlariga uchragan,
ularning   ko'plari   turk   sultoniga   xizmat   qilgan.   Savdo   karvonlari   derebeylar   va
ularning   qaroqchilar   to'dalari   tomonidan   talon-taroj   qilingan.   Usmonli
imperiyasida   aloqa   liniyalari   juda   yomon   edi.   Tovarlar   yuk   hayvonlari   orqali
tashilgan.   Har   bir   shaharning   o'z   bojxona   va   tijorat   qonunchiligi,   soliqlari,
og'irliklari   va   o'lchovlari   va   boshqalar   mavjud   edi.   Bularning   barchasi   feodal
talonchilikdan   tashqari   savdo   va   sanoatning   rivojlanishini   to'xtatib   qo'ydi   va
kapitalistik   munosabatlarga   o'tishni   imkonsiz   qildi.   "Aslida,"   deb   yozgan   Engels,
"turk hukmronligi, boshqa har qanday sharq hukmronligi kabi, kapitalistik jamiyat
bilan   mos   kelmaydi.   Ortiqcha   qiymat   hech   qanday   tarzda   satraplar   va
pashshalarning   talon-taroj   qilinishidan   sug'urta   qilinmagan.   Burjua   korxonasining
birinchi va asosiy sharti yo'q - savdogarning shaxsi va mulkining xavfsizligi.
              Turklar   arab   mamlakatlariga   o'zlarining   ma'muriy   tizimini   joriy   qilishdi.
Suriya   va   Falastin   markazlari   Halab,   Damashq,   Tripoli   va   Saidada   joylashgan
to'rtta   pashalikka   bo'lingan   (XVIII-asr   oxirida   Akka   ham   pashalik   qilingan).
Quddus   shahri   hududi   maxsus   sanjak   sifatida   ajratilgan.   Iroqda   faqat
ikkita   pashalik   bor   edi   -   Mosul   va   Bag'dod.  Arabistonda   ham   ikkitasi   bor   edi   -
Hijoz   va  Yaman.   Misr,   Tripoli,   Tunis   va   Jazoir   mustaqil   pashaliklar   edi.   Somali
qirg'oqlari   XVI-asrning   o'rtalaridan   XVIII-asrning   o'rtalariga   qadar   Xabashning
mustaqil   viloyati   bo'lgan.   Livan   hududi   arab   amirlari   hukumati   ostida   o'z
avtonomiyasini   saqlab   qoldi.   Turkiya   va   uning   arab   hududlari   agrar   mamlakatlar
bo'lib, ularning asosiy ishlab chiqaruvchisi dehqon edi. U o'z yer uchastkasida o'z
mehnati   bilan   ibtidoiy   asboblardan   foydalangan   holda   kichik   dehqonchilik   bilan
shug'ullangan.   Bu   iqtisodiyotning   asosiy   qonuni   oddiy   ko'payish   edi.   Asosiy
mahsulotni   tashkil   etuvchi   hosilning   bir   qismi   ibtidoiy   ishlab   chiqarish   vositalari
va   ishchi   kuchini   ko'paytirish   uchun   ishlatilgan.   Ortiqcha   mahsulotni   tashkil
8 etuvchi   boshqa   qismi   esa   feodal   ekspluatatorlar   tomonidan   to'liq   o'zlashtirilib,
foydalanilgan.   Pul-tovar   munosabatlari   va   tashqi   savdoning   o'sishi   bilan
feodallarning ishtahasi ham oshgan. Bag'dod, Damashq, Qohira va boshqa shahar
markazlarida hashamatli saroylar qurilgan bo'lib, ular butun dunyodan hashamatli
buyumlarni   qabul   qilib,   tashabbuskor  Yevropa   va   Sharq   savdogarlari   tomonidan
import   qilingan   va   mahalliy   dehqon   xo'jaliklarining   mahsulotlari   bilan   to'langan.
Ammo   feodallarning   ehtiyojlari   o'sishda   davom   etdi   va   tobora   ko'proq   tovarlar
yetkazib berilishi kerak edi. 2
                  XVIII-asrda   qaroqchilikning   pasayishi   va   feodallarni   asosiy   boyish
manbaidan   mahrum   qilgan   harbiy   mag'lubiyatlar   tufayli   u   yanada   keskinlashdi.
Arab   shayxlari   va   amirlarining   pashshalarga   qarshi   qo'zg'olonlari,   shuningdek,
pashshalarning   Portaga   qarshi   qo'zg'olonlari   tez-tez   uchrab   turdi.   O'zaro   urushlar
avj oldi va feodal separatizm kuchaydi. Arab viloyatlarining aksariyati deyarli turk
sultonidan   mustaqil   bo'lib,   mahalliy   feodal   guruhlar   qo'liga   o'tdi,   ularning
rahbarlari   Portdan   butunlay   ajralib   chiqishga   va   mustaqil   sulolalarni   tuzishga
harakat qilishdi. Bag'dodda Hasan Posho asos solgan sulola mustahkam o'rnashgan
edi. Bu sulola XVIII-asr  davomida hukmronlik qilgan. Ba'zan u Mosul  hokimlari
ustidan   hokimiyatni   qo'llaganida,   uning   hokimiyati   butun   Iroqqa   tarqalib   ketgan.
Ko'pchiligi   posho   unvoniga   ham   ega   bo'lgan   mutasallimlar   Bag'dod   posholariga
bo'ysungan.   Portening   bu   sulolani   ag'darishga   qaratilgan   barcha   urinishlari
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Porte tomonidan tayinlangan posholar Bag'dodda bir
necha   oydan   ortiq   turolmadilar.   Qulemenlar   ularni   ag'darib,   o'ldirishdi   va   Hasan
Posho sulolasining keyingi da'vogarini  yangi  posho deb e'lon qilishdi. 1780-yilda
Bag'dodda hokimiyatni   qulemenlar   rahbari Sulaymon Buyuk (Buyuk) egallab oldi.
U   Bag'dodda   1831-yilgacha   hukmronlik   qilgan   yangi   sulola   -   qulemen   posholari
sulolasiga   asos   soldi.   Bag'dod   posholarining   Istanbuldagi   Sulton   saroyi
namunasidagi   o'z   saroyi   bor   edi,   unda   xuddi   shunday   katta   haramlar   va   ochko'z
saroy a'zolari, ko'plab xizmatkorlar va ajoyib sharqona hashamat bor edi.
2
Hitti P. K.  History of the Arabs . London: Macmillan, 1970, 112–118-betlar. 
9                   Tripoli   uchun   ham   xuddi   shunday   edi.   Islomni   qabul   qilgan   va   harbiy
tayyorgarlikdan   o'tgan   oq   tanli   qullar   bo'lgan   Kulemenlarning   yangicha   sulolasi.
Ular   Misrdagi   Mameluklar   singari   armiyaning   asosiy   qo'shinlarini,
hukmdorlarning   "gvardiyasini"   tashkil   qilishdi.   Karamanli   bey   1711-yildan   beri
hukmronlik   qilgan.   Bu   sulola   Portlardan   deyarli   mustaqil   edi.   Tunisda   Husayn
sulolasi   1705-yilda   hukmronlik   qila   boshladi.   Unga   Husayn   bey   ibn   Ali   asos
solgan.   Bu   sulola   davrida   Tunis   faqat   nominal   ravishda   turk   sultonlari   nazorati
ostida to'liq mustaqil davlatga aylandi.
                   Jazoirda hokimiyat yangi  boshliqlar qo'lida to'planib, mamlakatni deyarli
mustaqil   feodal   davlatga   aylantirdi.   Mahalliy   feodallar   va   urushayotgan
qabilalarning shayxlari yordamida yangi boshliqlar ko'chmanchilar va dehqonlarga
soliq   solib,   o'z   manfaatlari   yo'lida   katta   soliqlar   yig'ib,   yerlarni   egallab   oldilar.
Yangi  boshliqlar  armiyasi  generallari  kengashi  o'z  orasidan Jazoir  gubernatorini  -
deyni,   meros   qilib   qoldirib   bo'lmaydigan   umrbod   tayinlovni   sayladi.   Deylar   qo'l
ostida   Jazoir   bo'lingan   viloyatlarning   boshida   to'rtta   bek   turardi.   XVIII-asrning
o'rtalarida   Misrda   hokimiyat   Mamluk   beklari   tomonidan   qo'lga   kiritildi   va   ular
yangicha   yadrolarni   orqa   fonga   surib   qo'yishdi.   Volneyning   so'zlariga   ko'ra,
yangicha   yadrolar   sarson-sargardon   va   bezorilar   to'dasiga   aylandi.   Mamlakatni
boshqarish   butun   mamlakatning   hukmdori   bo'lgan   shayx-el-balad   nomi   bilan
tanilgan eng kuchli Mamluk klikasining rahbariga o'tdi. Posho Mamluk beklarining
haqiqiy asiriga aylandi  va Volney yozganidek, mahrum qilindi, quvg'in qilindi va
quvg'in   qilindi.   XVIII-asrda   Misrning   birinchi   hokimi   Ibrohim   bek   (1746–57)
bo'lib,   u   o'zi   Mamluk   emas   edi:   Ammo   turk   begi,   kiyaxya   bo'lgani
uchun   u   Mamluk   otryadini   tuza   oldi   va   uning   ko'magi   bilan   hokimiyatni   egallab
oldi.   Uning   Mamluklari   mulk   va   lavozimlar   bilan   saxovat   bilan   taqdirlandilar   va
ularning ko'plari  beklar  etib tayinlandilar. Ibrohimning o'limidan keyin hokimiyat
uchun shiddatli kurash boshlandi. Unda El-Kabir (Buyuk) laqabli Ali Bey g'alaba
qozondi, u 1763-yilda Misr hukmdori bo'ldi va olti yildan so'ng Misr mustaqilligini
10 e'lon   qildi.   1773-yilda   u   o'ldirildi   va   hokimiyat   Murod   Bey   va   Ibrohim   Bey
boshchiligidagi raqib Mameluklar guruhi qo'liga o'tdi. 3
                Jazzar   (Qassob),   asl   ismi   Ahmad,   bosniyalik   edi.   U   Misrda   Mameluk
karerasini   boshlagan   va   u   yerda   bir   nechta   qirg'inlarga   buyruq   berib,   Qassob
laqabini olgan. Rus-turk urushi paytida u ruslarga qarshi kurashish uchun o'zining
Mameluk   otryadini   tashkil   qilgan.   Zohir   qo'zg'olonini   bostirishdagi   ajoyib
xizmatlari uchun u Saidada posho etib tayinlangan. Tez orada Tripoli va Damashq
pashaliklari  ham  unga  topshirildi   va  u  Suriyaning   amalda  hukmdori  bo'ldi,  uning
hududlari   markazi  Akka   edi.   Jazzar   hukmronligi   misli   ko'rilmagan   shafqatsizlik
bilan birin-ketin qo'zg'olonlar bostirilgani bilan ajralib turardi. 1780-yilda Livanda
mahalliy   zodagonlarning   bir   qismi   tomonidan   qo'llab-quvvatlangan   o'z-o'zidan
paydo bo'lgan dehqonlar harakati boshlandi. Uning boshida yana turklar tomoniga
o'tgan   Yusef   Shehabning   ba'zi   qarindoshlari   turardi.   Qo'zg'olonchilar   Jazzarning
Livanga   nisbatan   oshirilgan   soliqlariga   qarshi   isyon   ko'tarishdi.   Qo'zg'olon
shafqatsizlarcha   bostirildi.   Yusef   Shehab   akasining   tilini   kesib   tashladi,   boshqa
akasining   ko'zlarini   yulib   oldi   va   qo'zg'olonchilar   tomoniga   o'tgan   Shehablardan
birini o'z qo'li bilan o'ldirdi. Yangichilar asirlarini odam go'shti bilan boqishdi. 4
         Shundan so'ng, Falastin badaviylari va Saida falastinliklarining   qo'zg'olonlari
shafqatsizlarcha   bostirildi.   Livanda   uzluksiz   kurash   olib   borildi,   bu   yerda   raqib
feodal   guruhlar   dehqonlarni   osonroq   hayot   va'dalari   bilan   qo'zg'olonga   undashdi.
Jazzarga   qarshi   eng   jiddiy   qo'zg'olon   1789-yilda   boshlandi.   Qo'zg'olonchilar
Bayrut,   Saida,   Surni   egallab   olishdi   va   Akkaga   yaqinlashishdi,   ammo   Jazzar
tomonidan   pora   berilgan   ba'zi   feodal   rahbarlari   tomonidan   qilingan   xiyonat
qo'zg'olonning mag'lubiyatiga olib keldi. 1790-yilda Livanda dehqonlar o'rtasidagi
norozilik   va   zodagonlar   o'rtasidagi   ichki   nizolar   tufayli   yana   bir   qo'zg'olon
boshlandi.   Qo'zg'olon   faqat   1797-yilda,   amakisiga   qarshi   kurashgan   Yusef
Shehobning   jiyani  Amir   Beshir   II   Livanda   mustahkam   o'rin   egallagach,   pasaya
boshladi. 1798-yilda Damashqda katta qo'zg'olon ko'tarildi, uning aholisi Jazzarga
3
Cleveland W. L., Bunton M.  A History of the Modern Middle East . Boulder: Westview Press, 2016, 89–94-betlar. 
4
Lapidus I. M.  A History of Islamic Societies . Cambridge: CUP, 2002, 367–372-betlar. 
11 soliq   to'lashdan   bosh   tortdilar.   Qandaydir   yo'l   bilan   portlar   Damashqda   yangi
posho tayinlash orqali mojaroni hal qilishga muvaffaq bo'lishdi. Biroq, Suriyadagi
tartibsizliklar davom etdi.
          Iroqda XVI, XVII va XVIII asrlar davomida qo'zg'olonlar bo'lib o'tdi. Bular
badaviylar va yarim ko'chmanchi dehqonlarning harakatlari bo'lib, ularning hayoti
hali ham qabila tizimiga asoslangan edi. Qo'zg'olonchilar yerga bo'lgan huquqlarini
himoya   qilishdi   va   Usmonli   turklari   tomonidan   o'rnatilgan   feodal   tizimga   qarshi
qo'zg'olon   ko'tarishdi,   turk   hokimiyatiga   soliq   to'lashdan   bosh   tortishdi.   Pasholar
bunga   javoban   isyonkor   fuqarolaridan   soliq   yig'ish   uchun   harbiy   ekspeditsiyalar
yuborishdi,   natijada  pasholar  va  qabilalar  o'rtasidagi   urushlar  deyarli  yildan-yilga
uzluksiz davom etdi. Mahalliy feodallar - kurdlar va arablar - ikki tomonlama rol
o'ynadi.   Ba'zan   ular   pashoga   bir   yoki   boshqa   qabilani   tinchlantirishda   yordam
berishardi   (odatda   saxiy   pora   evaziga),   lekin   ko'pincha   ular   qabilaviy   turklarga
qarshi   qo'zg'olonlarga   boshchilik   qilishgan.   Bu   ichki   urushlar   va   qo'zg'olonlar
manzarasiga   fors   bosqinlari   ham   qo'shildi.   Turkiyaga   qarshi   doimiy   dushman
sifatida kurashgan Fors shohlari Iroqdagi har qanday turklarga qarshi harakatlarni
qo'llab-quvvatladilar,   xoh   qabila   qo'zg'olonlari   bo'lsin,   xoh   pashshalarning
yurishlari   bo'lsin.   XVIII-asrning   qirqinchi   yillarida   Bag'dod   poshosi   qabilalar   va
Eron shohi bilan birgalikda o'z hukmdoriga qarshi kurashgan paytlar bo'lgan.
                    Iroqdagi   uch   asrlik   Usmonli   hukmronligi   ko'plab   keng   ko'lamli
qo'zg'olonlarga   guvoh   bo'ldi.   Eng   muhimlaridan   biri   Siyob   oilasi   boshchiligidagi
Janubiy   Iroqdagi   qabilalarning   qo'zg'oloni   edi.   U   1651-yilda   Basra   tumanida
boshlangan. Qo'zg'olonchilar Basrani egallab olishdi va uni qo'shni hududlar bilan
birga   ko'p   yillar   davomida   ushlab   turishdi.   Faqat   1669-yilda   turklar   qo'zg'olonni
bostirishga   va   Basraga   o'z   noibini   qo'yishga   muvaffaq   bo'lishdi.   1690-yilda
Muntafiq  qabilalarining   arab   qo'zg'oloni   avj   oldi   va   quyi   va   o'rta   Furot   vodiysini
qamrab   oldi.  Arablar   Basrani   egallab   olishdi   va   1701-yilgacha   turk   qo'shinlariga
qarshi   muvaffaqiyatli   yurish   qilishdi.   Shunga   qaramay,   turklar   qo'zg'olonni   to'liq
bostira   olmadilar.   Eron   shohlarining   ko'magi   bilan   Muntafiqlar   XVIII-asrda
12 turklarga   qattiq   qarshilik   ko'rsatishdi.   Asr   oxirida   Iroqning   janubida   xalq
qo'zg'olonlarining   yangi   to'lqini   ko'tarildi.   Ular   Bag'dod   Posho   Buyuk   Sulaymon
tomonidan   bostirildi.   Bu   ko'plab   qo'zg'olonlar   va   o'zaro   nizolar   Usmonli
imperiyasini   zaiflashtirdi.   Yuqori   Port   hududlarida   feodal   anarxiya   hukmronlik
qildi.   Arablar,   yunonlar,   kurdlar,   armanlar   va   slaydlarning   xalq   harakatlari   va
qo'zg'olonlari   feodal   imperiyasining   parchalanib   borayotgan   poydevorini   larzaga
keltirdi   va   o'zidan   ancha   uzoq   umr   ko'rgan   reaktsion   feodal   tizimning   qulashini
tezlashtirdi. 5
5
Hourani A.  Arabic Thought in the Liberal Age 1798–1939 . Cambridge: CUP, 1983, 45–49-betlar. 
13 1.2 Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi va an’anaviy xo’jalik
shakllari.
              Arab   mamlakatlarida   o z   tarafdorlarini   topishga   intilgan   turklar,   qoidaʻ
tariqasida, istilosidan oldin mavjud bo lgan ijtimoiy tizimni saqlab qolishdi. Yer va	
ʻ
hokimiyat   mahalliy   feodallar   qo lida   qoldi.   Usmonli   imperiyasining   arab
ʻ
viloyatlarida   yer   egaligi   tizimi   juda   murakkab   edi.   Barcha   yerlar   uchta   asosiy
guruhga   bo'lingan   edi:   oliy   egasi   sulton   bo'lgan   davlat   yerlari   (mamleket);   diniy
muassasalarga   tegishli   yerlar   (vaqf);   va   xususiy   mulk   yerlari   (mulk).   Bundan
tashqari,   ba'zi   mamlakatlarda   jamoa   yer   egaligi   mavjud   bo'lib   qoldi.   Jismoniy
shaxslarga tegishli yerlar nisbatan kam edi. Uning egalari uni o'zlari xohlagancha
tasarruf etishlari mumkin edi. Davlat xususiy mulkdagi yerlardan faqat yer solig'ini
undirardi: odamlar ushr (taxminan o'ndan bir qismi) yoki xaraj to'lashlari kerak edi,
bu ba'zan hosilning yarmini tashkil etardi. Xaraj hosilning hajmiga qarab o'zgarib
turardi   yoki   maydon   birligiga   qarab   belgilanardi.   Musulmon   bo'lmaganlar   ham
aholi   solig'i   (jizya)   to'lardilar.   Qoida   tariqasida,   xususiy   yerlar   yirik   feodallarga
tegishli edi va dehqonlar tomonidan metayage tizimi asosida ishlov berilgan.
                    Diniy   muassasalar   katta   yer   uchastkalariga   egalik   qilishgan.   Cherkov
mulklari   (vaqflar)   "vaqflar"   hisobidan   shakllantirilgan   va   soliqlardan   ozod
qilingan.   Musulmon   ruhoniylari   feodal   tizimning   tayanchi   bo'lgan   va   uni
mustahkamlash   uchun   yirik   feodallar   musulmon   diniy   muassasalariga   katta
mulklar:   masjidlar,   madrasalar   (kollej   masjidlari),   darvesh   monastirlarini   sovg'a
qilishgan.   Kichik   dehqonlarning   feodal   bosib   olinishidan   qutqarish   uchun   o'z   yer
uchastkalarini   diniy   muassasalarga   qurbon   qilishlari   odatiy   hol   edi.   (Odatda   bu
kichik   mulkdorlar   oila   yo'q   bo'lib   ketguncha   yerdan   foydalanishgan.   Ular   faqat
diniy muassasaga soliq to'lashlari kerak edi.) Cherkov yerlari (vaqf)dagi dehqonlar
feodal hukmronligidan yaxshiroq ahvolda emas edilar. 6
      Turk istilosi davrida ba'zi arab mamlakatlarida yerga jamoaviy mulkchilik hali
ham   mavjud   edi.   Shimoliy   Afrika,   Iroq   va   Arabistonning   ko'chmanchi
6
Rogan E.  The Arabs: A History . New York: Basic Books, 2009, 153–160-betlar. 
14 chorvadorlari   orasida   yaylovlar   badaviy   urug'lari   tomonidan   birgalikda   egalik
qilingan.   O'troq   dehqonchilik   hududlarida   falakin   jamoalari   vaqti-vaqti   bilan
yerlarni katta oilalar va yakka tartibdagi uy xo'jaliklari o'rtasida qayta taqsimlagan.
Bunday   mamlakatlarda   turk   istilochilari   dehqonlarning   yerlarini   majburan   tortib
olish siyosatini  olib borganlar. Jamoa mulki  bo'lgan yerlar davlat  mulki deb e'lon
qilingan   va   urug'   zodagonlari   -   amirlar   va   shayxlarning   shaxsiy   nazorati   ostiga
o'tgan.  Turk   bosqinchilari   jamoa   yer   egaligini   bekor   qilar   ekan,   ko'pincha   feodal
ekspluatatsiya   tizimiga   qo'shimcha   sifatida   feodal   jamoasini   saqlab   qolishgan.
Butun   jamoa   soliqlarni   o'z   vaqtida   to'lash   uchun   birgalikda   javobgar   bo'lgan.
Jamiyat   shuningdek,   xo'jayinning   yerlari   haydalishini   ham   ta'minlagan.   Usmonli
imperiyasida   eng   keng   tarqalgan   yer   toifasi   davlat   yerlari   bo'lib,   u   ikki   guruhga
bo'lingan:xas va harbiy feodallar. TheXas daromadi 100 ming axchadan oshadigan
katta   mulk   edi;   u   shaxsan   sultonga   tegishli   edi   yoki   shahzodaga   yoki   yuqori
martabali   amaldorga   u   lavozimni   egallab   turgan   ekan,   berilgan.   Harbiy   feodallar
sipahilarga   (ritsarlarga)   umrbod   berilgan.   Sipahilar   davlat   soliqlaridan   ozod
qilingan.   Buning   evaziga   ular   birinchi   darajali   harbiy   xizmatni   o'tash,   muntazam
ravishda   ko'riklarga   kelish   va   otliq   qo'shinlari   bilan   yurishlarda   qatnashish
majburiyatini   olganlar.   Otliqlar   soni   feodaldan   olinadigan   daromad   miqdoriga
bog'liq edi. Odatda har uch ming axchaga bitta otliq berilishi kerak edi. Feodallar
boyliklariga   ko'ra   ikki   guruhga   bo'lingan.   Daromadlari   20   mingdan   ortiq   axcha
bo'lgan   harbiy   feodallar   ziamets   va   ularning   egalari   zaimlar   deb   atalgan.
Daromadlari   20   ming   axchagacha   bo'lgan   feodallar   timarlar   va   ularning   egalari
timarji yoki timariotlar deb atalgan.
                   Agar sipaha hayoti davomida harbiy burchlarini vijdonan bajargan bo'lsa,
uning mulki vafotidan keyin o'g'illariga o'tgan. Ularga yangi nizom berildi, buning
uchun   ular   xazinaga   pul   to'ladilar.   Feodal   nizom   qat'iy   sinfiy   asosga   ega   bo'lib,
zodagonlar   bilan   cheklangan   edi.   Har   bir   yangi   sipahani   ikkita   zaim   va   o'nta
timario   qo'llab-quvvatlashi   kerak   edi.   Shahar   aholisiga   feodal   yerlar   berilmasdi.
Timarlar, ziamatlar va boshqalar  yurti Xas yerlari soliq to'lovchi  aholining asosiy
15 qismini - raya (poda) ni tashkil etuvchi dehqonlar tomonidan haydalgan. Ular yer
egasidan   faqat   uning   ruxsati   bilan   o'tkazishlari   mumkin   bo'lgan   yer   uchastkasini
(chift)   olishgan. 7
  Deyarli   dehqonlar   yerga   bog'langan   edilar.   Ular   barcha   turdagi
majburiyatlarni   bajarishlari   kerak   edi:   ushr   yoki   xaraj   va   qishki   va   yozgi
yaylovlardan   foydalanish,   tegirmonlar,   tamaki   chekish   va   boshqalar   uchun
soliqlarni to'lashlari kerak edi. Xristian rayasining ahvoli yanada og'ir edi. Bundan
tashqari, xristianlar jizya (soliq solig'i) yoki xaraj raasi to'lashlari kerak edi. Harbiy
feodal tizimi Kichik Osiyo va Bolqon yarim orolida keng tarqalgan edi. Suriya va
Iroqning   shimoliy   qismlaridan   tashqari   arab   mamlakatlarida   u   yetarlicha
rivojlanmagan   edi.   Halab  va   qisman   Mosul   hududlarida   turklar   harbiy   feodal   yer
egaligi   tizimini   joriy   qildilar.   Boshqa   mamlakatlarda   yerlar   asosan   mahalliy
feodallar qo'lida qoldi, ular sulton noiblariga soliq to'ladilar.
         Misrda, umuman olganda, Mamluk sultonlari davrida mavjud bo'lgan feodal
yer egalik tizimi  saqlanib qolgan. Barcha yerlar  feodal  xo'jayinlariga tegishli  edi:
multazimlar   (yer   egasi-soliq   fermerlari),   turk   poshosi   va   musulmon   ruhoniylari.
Rasmiy ravishda yer davlat mulki hisoblangan, ammo multazimlar tomonidan sotib
olinishi   mumkin   edi.   Masalan,   ko'plab   multazimlar,   masalan,   Nubiya   shayxlari
o'nlab   qishloqlarga   egalik   qilishgan,   ba'zi   mulklar   esa   turli   egalar   o'rtasida   shu
darajada   taqsimlanganki,   bitta   qishloqda   bir   nechta   yer   egalari   bo'lgan.
Multazimlar   turk   amaldorlari   va   zobitlari,   shuningdek,   mahalliy   arab   shayxlari
orasidan   tanlab   olindi.   Misr   turk   hukmdorlari   Mamluk   sultonlaridan   dastlab   qul
bo'lgan   va   harbiy   xizmatga   maxsus   tayyorgarlikdan   o'tgan   Mamluklar   orasidan
xususiy   qo'riqchilar   tuzish   odatini   meros   qilib   oldilar.   Turk   beklari   Mamluklarni
muhim davlat lavozimlariga tayinladilar va ularga katta yer uchastkalarini berdilar.
Natijada,  XVIII-asr   oxiriga  kelib, Misr  hududining  uchdan  ikki   qismi   Mamluklar
qo'lida to'plandi. Ular Misr feodal sinfining hukmron qatlamiga aylandi.
        Multazimlar harbiy xizmatdan ozod qilingan, ammo soliqqa tortilishi mumkin
edi. Multazimlar tomonidan to'langan soliqlar maxsus kotib (defterdar) tomonidan
7
Lewis B.  The Middle East: A Brief History . New York: Scribner, 1995, 201–205-betlar. 
16 yuritiladigan maxsus reyestrga kiritilardi. 8
 Agar soliq o'z vaqtida to'lanmasa, mulk
musodara   qilinib,   yangi   egasiga   berilardi.   Yer   egaligi   odatda   merosxo'rlik   edi.
Mamluklar   doirasida   yer   otadan   o'g'ilga   emas,   balki   xo'jayindan   uning   sevimli
"quliga"   o'tgan.   Egasi   vafotidan   so'ng,   uning   merosxo'ri   xazinaga   katta   miqdorda
qaytarib   olish   summasini   (uch   yillik   ijara   haqi   va   yer   qiymatining   beshdan   bir
qismi)   to'lashi   kerak   edi.   Har   bir   iltizamda   (multazim   mulki)   yer   ikki   qismga
bo'lingan: xo'jayinning yeri yoki usia va ajratilgan yer yoki atar. Xo'jayinning yeri
korve   tizimi   yoki   (juda   kamdan-kam   hollarda)   yollanma   mehnat   bilan   ishlov
berilgan. Ajratilgan yer dehqonlarga umrbod berilgan. Ikkinchisi Quyi Misrda yer
egasiga pul rentasi va Yuqori Misrda natural renta to'lagan. Natural renta 50 ardeb
hosilidan   20   dan   35   ardebgacha   bug'doydan   iborat   bo'lgan.   Agar   dehqon   yer
uchastkasini   meros   qilib   olsa,   u   multazimga   katta   miqdorda   qaytarib   olish   uchun
pul to'lashi kerak edi.
                Mal-el-hurr   nomi   bilan   tanilgan   pul   ijarasi   multazimlar   tomonidan
dehqonlardan   yig'ib   olinib,   uch   teng   bo'lmagan   qismga   bo'lingan.   Bir   qismi
Portega soliq sifatida to'langan. Bu qism Qohira poshosiga yetkazib berilgan va 18-
asr   oxirida   yiliga   80   000   000   madinani   tashkil   etgan.   Yana   bir   qismi   viloyat
ma'muriyatini   saqlash   uchun   ishlatilgan   (ma'muriyat   mintaqaviy   hokimlar   -
koshiflar   sharafiga   koshifiya   deb   nomlangan).   Bu   yiliga   50   million   madinani
tashkil   etgan.  Bu   ikki   miqdor   qonun  bilan   belgilangan  va   shartsiz   to'lanishi   shart
edi.   Mal-el-hurrning   qolgan   qismi   multazimlarga   qo'shilgan.   1798-yilda   bu   naqd
pulda   180   000   000   madinani   tashkil   etgan,   natura   shaklidagi   to'lovni   hisobga
olmaganda.   Ammo   yer   egalari   hali   ham   bu   summadan   qoniqmagan.   Mal-el-
hurrdan tashqari, ular barrani - an'anaviy yangicha bojlarni (dastlab dehqonlardan
ixtiyoriy   "sovg'alar"   sifatida;   keyinchalik   majburiy   naqd   to'lovlar   sifatida)
undirdilar.   1798-yilda   bu   soliq   100   000   000   medina   miqdorida   daromad   keltirdi.
Bundan tashqari, har bir qishloq mahalliy soliq va bojlarni to'lashi kerak edi.
8
Shaw S. J.  History of the Ottoman Empire and Modern Turkey . Cambridge: CUP, 1976, 122–128-betlar. 
17                     Soliqlar   qishloq   ma'muriyati   tomonidan   qoim-maqom   (sub-gubernator)
boshchiligida   yig'ilgan,   unga   katta   shayx   yordam   bergan.   Har   yili   hosil   yig'im-
terimidan   so'ng   qishloqda   sarraf   (pul   almashtiruvchi)   paydo   bo'lardi.   U   shahar
aholisi,   odatda   kopt   bo'lib,   multazim   yer   egasiga   xizmat   qilar   edi.   U   hosilni
baholar,   soliq   miqdorini   aniqlar   va   uni   yig'ishga   kirishar   edi.   Xizmatlari   uchun
mukofot   sifatida   sarraf   falaxinlardan   qo'shimcha   soliq   undirardi.   Qishloq
ma'muriyatiga   shuningdek,   vakil   -   xo'jayinning   yerini   boshqaruvchi;   jamoat
ishlarini boshqaradigan xauli yer o'lchagichi; politsiyachi vazifasini bajaruvchi va
falaxinlarni   qamchilashda   ishtirok   etgan   mashhed;   va   xo'jayinning   omborlarini
qo'riqlaydigan qo'riqchilar - g'ofirlar kirgan. Marks tomonidan sanab o'tilgan hind
jamoasining amaldorlaridan farqli o'laroq, bular yer egasining xizmatkorlari bo'lib,
ular   uning   bevosita   ishlab   chiqaruvchi   -   fellah   ustidan   iqtisodiy   va   siyosiy
hokimiyatini   saqlab   qolishgan.   Misrda,   Suriya   va   Livanda   bo'lgani   kabi,
bosqinchilar   feodal   tuzumni   saqlab   qolishdi.   Yerlar   mahalliy   arab   zodagonlari
qo'lida qoldi (Suriyaning shimoliy qismi bundan mustasno).
                Turklar   hukmronligi   davrida   Livan   Ma'am   sulolasi   hukmronligi   ostidagi
o'ziga   xos   avtonom   knyazlik   edi.   XVII-asr   oxirida   u   o'zlarini   turk   sultonining
vassallari   deb   hisoblagan   va   Portega   soliq   to'lagan   Shehab   oilasi   amirlari
hukmronligi   ostiga   o'tdi,   ammo   u   yerda   turk   qo'shinlari   joylashtirilmagan   edi.
Suriyada   ham   shunga   o'xshash   knyazliklar   mavjud   edi,   masalan,   Latakiya.   K.M.
Bazilining   "   Suriya   va   Livan   turk   hukmronligi   ostida   "   (rus   tilida   nashr   etilgan)
kitobida   yaxshi   tasvirlangan   Livandagi   feodal   jamiyat   ierarxik   edi.   Bu   mamlakat
mahalliy   feodal   sulolalari   tomonidan   boshqariladigan   uchta   qo'shimchaga   -
Kesruan, Metn va Shufga bo'lingan edi. Bu qo'shimchalar o'z navbatida kichikroq
hududlarga bo'lingan va hokazo. Shunga o'xshash jarayon Latakiya knyazligida va
janubiy   Suriyada   ham   sodir   bo'lgan.   Ierarxiyaning   boshida   Halab,   Damashq   va
Saidada   o'z   o'rinlarini   egallagan   turk   pashshalari   turgan.   Ular   arab   amirlari   va
sulton o'rtasida vositachi bo'lib xizmat qilishgan.
18                       Feodal   hukmdor   o'z   yerining   mutlaq   hukmdori   edi.   Qaram   amirlar   va
shayxlar hukmdor qo'shiniga otliqlar yetkazib berishgan, soliq yig'ishgan va unga
o'lpon to'lashgan. Ularning barchasi nihoyatda boy edilar. Livan amiri Faxr ad-Din
II   imperiyaning   eng   boy   odami   sifatida   tanilgan.   Uning   saroyi   hayratlanarli
darajada   hashamatli   edi.   Uning   yillik   daromadi   900   000   livrga   baholangan,
shundan   u   turk   sultoniga   340   000   livr   o'lpon   to'lagan.   18-asrda   Safadda
hukmronlik   qilgan   Shayx   Zohirning   yillik   daromadi   taxminan   50   000   funt
sterlingni   tashkil   etgan.   Suriya   va   Falastinning   chekka   hududlarida   ibtidoiy-
kommunal   tizimning   qoldiqlari   mavjud   edi.   Bu   hududlarda   uzoq   vaqt   davomida
ko'plab   ko'chmanchi   va   o'troq   qabilalar   yashagan   bo'lib,   ularda   feodalizatsiya
jarayoni   sekin   kechgan.   Biroq,   qabila   shayxlari   feodal   hukmdorlarga   qaraganda
ko'proq urug' va qabila boshliqlariga o'xshardi. Volneyning Falastinning janubidagi
qabila   shayxi   haqidagi   tavsifida   (1784)   o'tmishning   ko'plab   qoldiqlari   keltirilgan.
Shayx   500   otliqqa   qo'mondonlik   qilgan,   ammo   shu   bilan   birga   u   o'zi   chorva
mollariga qaragan, oila a'zolari bilan birga ishlagan va hokazo. 9
                  Ruhoniylar,   ruhoniylar   muhim   rol   o'ynagan.   Suriya,   Livan   va   Falastinda
o'nga   yaqin   xristian   va   beshta   musulmon   konfessiyalari   mavjud   edi.   Bu   yerda
feodal   separatizm   ma'naviy   separatizm   bilan   birlashtirilgan   va   siyosiy   kurash
ko'pincha   diniy   xarakterga   ega   bo'lgan.   Yuqori   ruhoniylar,   ayniqsa   Maronit
cherkovining yuqori doiralari, ulkan yer maydonlariga egalik qilishgan va feodallar
bilan   birga   dehqonlarni   ekspluatatsiya   qilishgan.   Iroqda   feodal   munosabatlarning
shakllanishi, shimol va janub o'rtasida keskin farqlar mavjud bo'lganligi o'ziga xos
edi.   Iroqning   shimolida   yerlar   ashirot   qabilalariga   boshchilik   qilgan   kurd   beklari
qo'lida   to'plangan   edi.  Aslida,   bular   yirik   yer   egalari,   urug'   niqobi   ostidagi   tipik
feodallar edi. Ba'zan ularning yerlari o'n minglab gektar maydonni egallagan. Ular
askarlarni yollashar va turk sultoni noiblariga o'lpon to'lashardi.
                Iroqning   janubida   patriarxal   munosabatlar   hukmronlik   qildi.   Yer   arab
qabilalariga tegishli edi va ularning jamoaviy mulki hisoblanardi. Ko'plab qabilalar
9
Gelvin J. L.  The Modern Middle East: A History . Oxford: OUP, 2018, 66–71-betlar. 
19 yerni   haydash   bilan   ko'chmanchi   chorvachilikni   birlashtirib,   o'rnashib   olishdi.
Turkiya hukumati yerga jamoaviy egalikni  tugatishga harakat qildi. Jamoa yerlari
davlat   mulki   deb   e'lon   qilindi   va   urug'   elitasiga   topshirildi.   Qabila   shayxlarining
majburiyatlarini   hokimiyatning   roziligini   talab   qiladigan   merosxo'r   burchga
aylantirishga   urinishlar   qilindi.   Shunday   qilib,   ulkan   yer   maydonlariga   egalik
qiluvchi yirik arab feodal oilalari paydo bo'ldi. Turk sultonining bu choralari oddiy
qabila   a'zolarining   qarshiligiga   duch   keldi.   Ko'chmanchi   va   yarim   ko'chmanchi
aholi   ijara   haqini   to'lashdan   bosh   tortdi.  Yangi   feodallar   va   qurolli   xalq   o'rtasida
mojaro kelib chiqdi, bu esa arab qabilalarining ko'plab qo'zg'olonlariga olib keldi.
Ko'pincha   yangi   feodallar   ularga   berilgan   yerning   nominal   egalari   edilar.   Deyarli
xuddi shunday jarayon Shimoliy Afrikada ham sodir bo'ldi, u yerda turklar dengiz
bo'yidagi   yerlarning   bir   qismiga   egalik   qilishdi   va   o'zlarining   yer   huquqlarini
himoya qilgan arab va berber qabilalariga qarshi cheksiz urush olib borishdi.
                  Arab   mamlakatlarida   hamma   joyda   yirik   feodal   yer   egaligi   mayda
dehqonchilik bilan birga kechgan. Katta soliqlar va rekvizitlar shaklida yer egalari
nafaqat   ortiqcha   mahsulotni,   balki   zarur   mahsulotni   ham   o'zlashtirib,   ishlab
chiqarishni ko'paytirish uchun hech narsa qilmaganlar. Iqtisodiyot turg'unlikda edi
va   eng   yaxshi   holatda   faqat   o'zining   takror   ishlab   chiqarishini   ta'minlay   olardi.
Oddiy   ko'payish   ijtimoiy   yoki   tabiiy   ofatlar   yuz   bergan   taqdirda   hech   qanday
zaxira yaratmadi. Tez-tez sodir bo'ladigan urushlar, feodal nizolari va qurg'oqchilik
dehqonlarni   vayron   qildi   va   qishloq   xo'jaligining   tanazzuliga   olib   keldi.   Butun
qishloqlar   yo'q   bo'lib   ketdi.   XVI   asrda   Halab   atrofida   mavjud   bo'lgan   3200   ta
qishloqdan   XVIII   asr   oxirida   atigi   400   tasi   qoldi. Aholi   yo  yo'q   bo'lib   ketdi   yoki
shaharlarga   qochib   ketdi.   Misrdagi   sharoit   juda   yomon   edi.   "Fir'avnlar,
Ptolemeylar   va   hatto   Rimliklar   hukmronligi   davrida   juda   samarali   bo'lgan   boy
Fayum  vodiysi  va Deltaning unumdor  tekisliklari  avvalgi  hosilining atigi  to'rtdan
birini   beradi",   deb   yozgan   Chabrulle   o'zining   "   Fransuz   ekspeditsiyasining
bitimlari"   asarida.   "Bu   achinarli   o'zgarishlarning   sababini   uzoqdan   izlash   kerak
emas.  Tabiat   aybdor   emas.   Daryo   avvalgidek.   Uning   vaqti-vaqti   bilan   toshqinlari
20 har   yili   Nil   vodiysini   o'g'itlashda   davom   etmoqda.  Ammo   umid   endi   dehqonni
ruhlantirmaydi. U ochko'z bosqinchi uning ter va qonining mevasini olishini biladi.
Agar   u   ham,   bolalari   ham   ulardan   foyda   ko'ra   olmasa,   nega   u   yangi   hosil
yetishtirishi   kerak?   U   yerni   jirkanchlik   bilan   ekadi,   qo'rquv   bilan   o'radi   va
oilasining   ehtiyojlarini   qondirish   uchun   donning   ozgina   qismini   zolimlardan
yashirishga   harakat   qiladi.   Bu   baxtsiz   mamlakatda   dehqon   hech   qanday   mulkka
egalik qilmaydi va hech qachon egalik qila olmaydi. U hatto ijarachi ham emas. U
shunchaki o'z mamlakatini zulm qilayotgan guruhning qulidir." 10
                  Dehqonlarning   vayron   bo'lishi,   qishloqlarning   yo'q   bo'lib   ketishi   va
aholisining kamayishi jarayoni Usmonli imperiyasining barcha hududlarida davom
etdi.   Sultonlar   dehqonlarni   yerga   bog'lab,   bunga   chek   qo'yishga   harakat   qilishdi.
XVI   asrga   kelib,   Sulaymon   Qonun   chiqaruvchi   davrida   dehqonlarning   qochib
ketishining   oldini   olish   uchun   qonunlar   qabul   qilindi.   Turklar   tomonidan   Misr
uchun   ishlab   chiqilgan   qonunlar   to'plami   (Qonun   nomi   Misr)   koshiflar,
multazimlar va shayxlarga sug'oriladigan yerlarning birorta ham uchastkasi ishlov
berilmasligini ta'minlash, dehqonlarning qochib ketishining oldini olish va vayron
bo'lgan va bo'sh qishloqlarni falakinlar bilan to'ldirishni buyurdi. Agar dehqon o'z
yer   uchastkasidan   qochib   ketsa,   shayx   moddiy   javobgarlikka   tortildi.   Usiya   faqat
uni   yetishtirgan   falakinlar   bilan   birgalikda   sotilishi   mumkin   edi.   Ochlik,
mashaqqatli   mehnat,   korve   tizimi,   ko'plab   soliqlar   va   bojlar,   yerga   bog'liqlik,
huquqlarning yo'qligi, yer egalari va uning xizmatkorlari tomonidan xo'rlanish - bu
arab   dehqonining   taqdiri   edi.   Ko'pincha   bo'yinturuqqa   dosh   berolmay,   qo'zg'olon
ko'targanlar.   Ularga   yangi   xizmatkorlar   to'dalari   va   ularning   arab   yollangan
xizmatkorlari   hujum   qilishgan,   ular   esa   qattiq   qasos   olishgan.   Qonun
chiqaruvchining   qonunlariga   ko'ra,   dehqonlar   qo'zg'olonlariga   qarshi   kurashishda
hech qanday rahm-shafqat ko'rsatilmasligi kerak edi.
                   XVII-asr oxirida Usmonli imperiyasi ijtimoiy hayotning barcha sohalariga
ta'sir   ko'rsatgan   jiddiy   inqiroz   davriga   kirdi:   iqtisodiyot   vayron   bo'ldi;   davlat
10
Anderson B.  Imagined Communities . London: Verso, 1991, 6–12-betlar. 
21 mexanizmi tanazzulga yuz tutdi; viloyatlar markazga bo'ysunmadi; ruhdan tushgan
armiya  jangovar  samaradorligini  yo'qotdi;  madaniyat  tanazzulga yuz tutdi. Marks
va   Engels   Turkiyani   "mahallani   karbonatlangan   vodorod   va   boshqa   xushbo'y
gazsimon moddalar bilan ta'minlagan" o'lik otning chirishga uchragan jasadi bilan
taqqosladilar.   Bu   inqiroz   Usmonli   feodalizmining   parchalanishi   bilan   bog'liq   edi.
Feodal   ishlab   chiqarish   munosabatlari   ishlab   chiqaruvchi   kuchlarning   keyingi
rivojlanishini   imkonsiz   qildi.   Bundan   tashqari,   ular   mavjud   ishlab   chiqaruvchi
kuchlarning   yo'q   qilinishiga   olib   keldi.   Turkiya   va   uning   arab   hududlari   agrar
mamlakatlar   bo'lib,   ularning   asosiy   ishlab   chiqaruvchisi   dehqon   edi.   U   o'z   yer
uchastkasida   o'z   mehnati   bilan   ibtidoiy   asboblardan   foydalangan   holda   kichik
dehqonchilik   bilan   shug'ullangan.   Bu   iqtisodiyotning   asosiy   qonuni   oddiy
ko'payish edi. Asosiy mahsulotni tashkil etuvchi hosilning bir qismi ibtidoiy ishlab
chiqarish   vositalari   va   ishchi   kuchini   ko'paytirish   uchun   ishlatilgan.   Ortiqcha
mahsulotni tashkil etuvchi boshqa qismi esa feodal ekspluatatorlar tomonidan to'liq
o'zlashtirilib,   foydalanilgan.   Pul-tovar   munosabatlari   va   tashqi   savdoning   o'sishi
bilan   feodallarning   ishtahasi   ham   oshgan.   Bag'dod,   Damashq,   Qohira   va   boshqa
shahar   markazlarida   hashamatli   saroylar   qurilgan   bo'lib,   ular   butun   dunyodan
hashamatli   buyumlarni   qabul   qilib,   tashabbuskor  Yevropa   va   Sharq   savdogarlari
tomonidan import qilingan va mahalliy dehqon xo'jaliklarining mahsulotlari bilan
to'langan.  Ammo   feodallarning   ehtiyojlari   o'sishda   davom   etdi   va   tobora   ko'proq
tovarlar yetkazib berilishi kerak edi.
                   Feodal talonchilik dehqon xo'jaligi uchun halokatli oqibatlarga olib keldi.
Qishloqlar   bo'shatildi,   ekinlar   tashlab   ketildi.  Yaqin   vaqtgacha   haydalgan   dalalar
butalar   bilan   qoplangan   va   yerlarning   yarmidan   ko'pi   unumdorligini   yo'qotgan.
Ochlik   tez-tez   sodir   bo'lardi.   Qishloqda   jamoaviy   javobgarlik   tamoyiliga   qat'iy
amal   qilingan.   Agar   dehqon   oilasi   yo'q   bo'lib   ketsa,   uning   soliqlarini   qo'shni
dehqon   oilasi   to'lashi   kerak   edi.  Agar   butun   bir   qishloq   yo'q   bo'lib   ketsa,   uning
soliqlarini   qo'shni   qishloq   to'lagan.   Bu   tizim   arab   qishlog'ining   vayron   bo'lishini
tezlashtirdi.   Dehqon xo'jaligiga yetkazilgan zarar qanchalik katta bo'lsa, turli feodal
22 guruhlarining  uni   ekspluatatsiya  qilish  huquqi  uchun  kurashi   shunchalik  shiddatli
bo'ldi. Feodallar va mulklar uchun kurash yanada kuchaydi. Yirik feodallar (ayani
yoki   kibari)   mayda   ritsarlarning   yerlarini   egallab   olishdi.   Taxminan   1650-yilda
vafot etgan oxirgi Kochi-beylarning mafkurachisi Gomurji har xil yaramaslarning
kuchayib   borayotgani   va   farovonligi,   ularning   timarlar   va   ziamatlar   egallab
olishlari   haqida   g'azab   bilan   yozgan:   "Din   va   davlat   uchun   haqiqiy   jangchilar
bo'lgan   katta   va   kichik   mulk   egalari   yashash   vositalaridan   mahrum   qilindi   va
ulardan   birorta   ham   asar   qolmadi".   Harbiy   mulklarni   egallab   olayotganda
zodagonlar harbiy xizmatdan bosh tortdilar. Ularning o'rnagiga Kochi-bey Gomurji
taqdiridan   afsuslangan   o'sha   mayda   ritsarlar   ergashdilar.   Ilgari   Sulton   bir   vaqtlar
100 000 dan 120 000 gacha vassallarni jalb qila olgan bo'lsa, XVII-asrda esa atigi
7000 yoki   8000 kishi  yurishga  chiqqan. Ularning  aksariyati  yollanma  askarlar   va
xizmatkorlar   edi.   Vassallar   harbiy   xizmatdan   qochishgan,   ammo   o'z   yerlarini
saqlab   qolishga   harakat   qilishgan.   Bu   davrda   biz   harbiy   mulklarni   meros   qilib
olinadigan   xususiy   mulklarga   aylantirish   tendentsiyasini   kuzatamiz.   Dehqon
xo'jaligining vayron bo'lishi bilan birga kelgan bu jarayon Usmonli imperiyasining
qudratining asosi bo'lgan armiyani barbod qildi.
                   Vayron bo'lgan dehqonlarni ekspluatatsiya qilish huquqi uchun bu kurash
butun   arab   mamlakatlariga   tarqaldi.   XVIII-asrda   qaroqchilikning   pasayishi   va
feodallarni asosiy boyish manbaidan mahrum qilgan harbiy mag'lubiyatlar tufayli u
yanada   keskinlashdi.   Arab   shayxlari   va   amirlarining   pashshalarga   qarshi
qo'zg'olonlari,   shuningdek,   pashshalarning   Portaga   qarshi   qo'zg'olonlari   tez-tez
uchrab   turdi.   O'zaro   urushlar   avj   oldi   va   feodal   separatizm   kuchaydi.   Arab
viloyatlarining   aksariyati   deyarli   turk   sultonidan   mustaqil   bo'lib,   mahalliy   feodal
guruhlar   qo'liga   o'tdi,   ularning   rahbarlari   Portdan   butunlay   ajralib   chiqishga   va
mustaqil sulolalarni tuzishga harakat qilishdi. 11
11
Khalidi R.  Arab Nationalism . New York: Columbia University Press, 1991, 23–29-betlar. 
23 II BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab davlatlarida o’zgarishlar.
2.1 Yevropa davlatlarining arab mamlakatlariga siyosiy va iqtisodiy ta’siri.
           XIX-XX asrlarda Yevropa davlatlari arab yerlariga ulkan siyosiy va iqtisodiy
ta'sir   ko'rsatdilar.asosan   Usmonli   imperiyasining   tanazzulga   uchrashi,   to'g'ridan-
to'g'ri   mustamlakachilikka  (Jazoirda   fransuzlar,   Misrda   inglizlar)   yoki   qarz  orqali
nazoratga   olib   kelishi,   iqtisodiy   qaramliklarni   yaratish,   resurslarni   qazib   olish
uchun   infratuzilma   (temir   yo'llar,   portlar)   qurish   va   G'arb   ta'limi   orqali   yangi
elitalarni   tarbiyalash,   oxir-oqibat   siyosiy   landshaftlarni   o'zgartirish,   millatchilikni
qo'zg'atish   va   Birinchi   jahon   urushidan   keyin   Mandat   tizimi   orqali   zamonaviy
chegaralarni   o'rnatish   orqali.   Siyosiy   ta'sir   Usmonli   imperiyasining   qulashi   bilan
Usmonlilar   zaiflashgan   sari  Yevropa   aralashuvi   kuchaydi,   ayniqsa   Napoleonning
Misrga   bostirib   kirishi   (1798)   Yevropaning   qiziqishini   ko'rsatganidan   so'ng,
Fransiya   va   Buyuk   Britaniya   kabi   davlatlar   ta'sir   doiralarini   o'zlashtirdilar.
To'g'ridan-to'g'ri   mustamlakachilik:   Fransiya   Jazoir   (1830)   va   Tunisni   (1878)
mustamlaka qildi; Buyuk Britaniya Suvaysh kanali kabi savdo yo'llarini ta'minlash
uchun   Misrni   (1882)   bosib   oldi.   Italiya   1912-yilda   Liviyani   bosib   oldi.   Birinchi
jahon   urushidan   so'ng,   millatlar   ligasi   sobiq   Usmonli   hududlari   (Iroq,   Suriya,
Livan,   Falastin)   ustidan   Yevropa   nazoratini   (Buyuk   Britaniya   va   Fransiya)
keyinchalik   mustaqillikka   erishish   uchun   "vasiylik"   ostida   rasmiylashtirdi,   garchi
bu zamonaviy davlat chegaralarini yaratgan bo'lsa ham. Yevropa nazorati va G arbʻ
g oyalarining   joriy   etilishi   mahalliy   islohot   harakatlari   va   arab   millatchiligini	
ʻ
rag batlantirdi, Muhammad abduh abi shaxslar G arb hukmronligiga qarshi  turish	
ʻ ʻ
uchun birlik va modernizatsiya izladilar. 12
         Yevropa banklari va moliyachilari arab iqtisodiyotiga kuchli ta'sir ko'rsatdilar,
Misr   kabi   davlatlarni   modernizatsiya   qilish   harakatlari   tufayli   qarzga   botirib
qo'ydilar va bu xorijiy moliyaviy nazoratga olib keldi. Buyuk Britaniya resurslarni
qazib  olishni  osonlashtirish  va imperiya  aloqa liniyalarini  xavfsizligini   ta'minlash
maqsadida   temir   yo'llar   va   portlarni   qurdi,   ko'pincha   kreditlar   hisobidan
12
Pamuk Ş.  The Ottoman Empire and European Capitalism . Cambridge: CUP, 1987, 54–60-betlar. 
24 moliyalashtirildi,   bu   esa   mahalliy   iqtisodiyotni   Yevropa   ehtiyojlarini   qondirish
uchun  o'zgartirdi.  Diqqat   pul  hosiliga   va  mahalliy  iqtisodiyotni  global  bozorlarga
integratsiyalashga   qaratildi,   bu   ko'pincha   ichki   rivojlanish   hisobiga   amalga
oshirildi   va   qaramliklarni   keltirib   chiqardi.   Yevropa   kompaniyalari   Haj   uchun
paroxod   liniyalari   kabi   muhim   tarmoqlarni   egallab   oldilar   va   iqtisodiy   nazoratni
mahalliy   musulmonlar   qo'lidan   o'tkazdilar.   G'arb   uslubidagi   ta'lim   zamonaviy
ta'sirlarni   vositachilik   qilib,   ham   islom,   ham   G'arb   bilimlari   bilan   tanish   bo'lgan
yangi   elitalarni   yaratdi.   Yevropa   kuchlari   bilan   aloqalar,   yangi   texnologiyalar
(telegraf, radio) va iqtisodiy o'zgarishlar an'anaviy tuzilmalarni barbod qildi, bu esa
modernizatsiya   bilan   birga   ijtimoiy   va   madaniy   inqirozlarga   olib   keldi.   Birinchi
jahon   urushidan   keyingi   Usmonli   imperiyasining   mandatlar   bo'yicha   bo'linishi
ko'plab   zamonaviy   arab   davlatlarining   chegaralari   va   siyosiy   tuzilmalarini
o'rnatdi. 13
         XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Yevropaning Yaqin Sharqqa ta’siri   2011-
yilda   Arab   dunyosining   turli   hududlarida   namoyishchilar   deyarli   bir   vaqtda
ko‘chalarga chiqib, o‘z taqdirini o‘zi belgilash va o‘zini o‘zi boshqarish huquqini
talab   qildilar.   AQSh   prezidenti   Vudro   Vilson   o‘zining   “O‘n   to‘rt   band”ida   o‘z
taqdirini o‘zi belgilashni xalqlarning o‘z milliy davlatini tuzish, siyosiy rivojlanishi
va milliy siyosatini mustaqil belgilash huquqi sifatida ta’riflagan edi.   Biroq Yaqin
Sharq   mintaqasida   Yevropa   imperializmining   umumiy   tarixiy   tajribasi   mustaqil,
ammo o‘zaro bog‘liq norozilik namoyishlariga sabab bo‘ldi. G‘arb bilan ittifoqchi
bo‘lgan   avtoritar   rejimlarning   hukmronligi   “millionlab   odamlarni   bir   necha
avloddan beri ilk bor ommaviy siyosiy harakatga tortdi” (Hanieh). Ingliz tadbirkori
Sesil   Rouds   Janubiy   Afrikadagi   faoliyati   davomida   shunday   degan   edi:   “Biz
dunyodagi eng mukammal irqmiz va dunyoning qanchalik katta qismini egallasak,
insoniyat   uchun   shunchalik   foydali   bo‘ladi”   (Flint).   Oradan   atigi   qirq   yil   o‘tib,
ingliz   iqtisodchisi   Jon   Meynard   Keyns   Birinchi   jahon   urushidan   keyin
Germaniyaga   nisbatan   qo‘llanilgan   siyosatni   “Karfagencha   tinchlik”   deb
13
Issawi C.  An Economic History of the Middle East and North Africa . New York: Columbia University Press, 1982, 
101–107-betlar. 
25 qoralaganiga   qaramay,  Angliya   va   Fransiya   Yaqin   Sharqda   siyosiy   va   iqtisodiy
hukmronligini davom ettirdi.
             Britaniyalik va fransuz diplomatlar  Mark Sayks va Fransua-Jorj  Piko Yaqin
Sharqni go‘yoki mahalliy aholi manfaatlari yo‘lida, ammo aslida o‘z davlatlarining
siyosiy   va   iqtisodiy   foydasi   uchun   bo‘lib   olish   to‘g‘risida   kelishuv   tuzdilar.   Bu
tarixga Sayks–Piko bitimi nomi bilan kirdi.
             Yaqin   Sharq   geosiyosatining   birinchi   to'lqini   bir   asr   oldin,   Birinchi   jahon
urushida   Buyuk   Britaniya,   Fransiya   va   Italiya   kabi  Yevropa   kuchlari   tomonidan
oxirgi   islomiy   global   kuch   bo'lgan   Usmonli   imperiyasining   mag'lubiyati   bilan
boshlangan edi. Imperiya ichida chekka aholi bo'lgan arablar uchun yangi imtiyoz
keldi.   Usmonli   turklarini   musulmon   birodar   sifatida   qabul   qilgan   holda,   arablar
ular   bilan kam  muloqot  qilishgan  va  aralash  nikohlar   kam   uchraydigan  holat   edi.
Imperiya umumiy milliy o'ziga xoslikka emas, balki  hukmron sulolaga sadoqatga
asoslangan   ko'p   millatli   davlat   edi.   Usmonlilar   qulashidan   oldin   ham   arablar
o'zlarini   imperiya   fuqarolari   emas,   balki   alohida   milliy   guruh   sifatida   aniqlay
boshladilar. Misrda arab tili turk tilini mahalliy hukumat va hukmron elitaning tili
sifatida   almashtirdi.   Imperiyaning   so'nggi   yillarida   turklarning   millatchilik
g'oyalari paydo bo'lganida, arablar ham milliy o'ziga xoslik va mustaqillik haqidagi
fikrlarini rivojlantirdilar.
                   Arab   millatchiligini   qabul   qilib   va   Britaniyaning   ko'magi   bilan   arablar
Birinchi   jahon   urushi   paytida   Usmonlilarga   qarshi   qo'zg'olon   ko'tarishdi.   Ular
Usmonlilarni   "kofir"  Yevropa   kuchlaridan   himoya   qilishni   xohlamadilar,   ular   esa
arab mustaqilligini qo'llab-quvvatlashni  va o'z vatanlariga adolat o'rnatishni  da'vo
qilishdi.   1914-yilda   Usmonlilar   Britaniya   va   Fransiyaga   qarshi   jihod   yoki
muqaddas   urush   e'lon   qilishdi,   ammo   mustaqillikka   intilgan   arab   musulmonlari
bunga   qarshi   chiqmadilar.   Biroq,   yevropaliklar   o'z   va'dalarini   bajarmadilar.   Ular
1916-yildagi   Sayks-Pikot   kelishuviga   asoslanib,   Yaqin   Sharq   xaritasini   qayta
chizdilar,   bu   esa   arab   mustaqilligi   rejasini   amalga   oshirmadi.   Buning   o'rniga,
Buyuk Britaniya va Fransiya arablarni ham, kurdlarni ham mustamlaka qildilar va
26 ularga   Usmonli   hukmdorlari   qilganidan   ham   battarroq   yomon   munosabatda
bo'ldilar.   Arab   musulmonlari   musulmon   bo'lmaganlar   tomonidan   xorlandi.   Ular
hukmron Yevropa kuchlarining bo'ysunuvchilariga aylandilar. Mintaqa g'ayritabiiy
chegaralar   va   turli   geografik   joylashuv   va   madaniyatlarga   ega   kichik   davlatlarga
bo'lindi.   Bu   yangi   davlatlar   oilalarni   ajratib   qo'ydi,   etnik   guruhlar   va   diniy
mazhablarni   ajratdi   va   muhim   suv   yo'llari   kabi   tabiiy   resurslar   xaritasini   qayta
chizdi.   Mahalliy   tartiblar   buzib   tashlandi,   an'anaviy   iqtisodiyotlar   yo'q   qilindi,
madaniyatlar jinlarga aylantirildi, resurslar talon-taroj qilindi va siyosat buzildi. 14
                    Vaqt   o'tishi   bilan   Ikkinchi   Jahon   urushi   Yaqin   Sharqda   Yevropa
mustamlakachilik   tartibining   qulashiga   olib   keldi.   Yevropaliklar   o'z
mustamlakalarini   sun'iy   va   ziddiyatli   milliy   davlatlarga   aylantirib,   ularni
yevropaliklar   tarbiyalagan   mahalliy   diktatorlar   boshqargan   edilar.  Asosan   to'g'ri
chiziqlar   bo'lgan   ixtiro   qilingan   chegara   konfiguratsiyalari   hech   qanday   tarixiy
asosga   yoki   hatto   geografik   mantiqqa   ega   emas   edi.  Yagona   mantiq   siyosiy   edi:
kelajakdagi   mojarolar   urug'ini   ekish   va   shu   bilan   bo'linib,   hukmronlik   qilish.
Milliy   davlat   tushunchasi   Yevropa   konsepsiyasi   bo'lib,   Usmonli   imperiyasining
arab   yerlariga   deyarli   qo'llanilmaydi.   Yevropaliklardan   nazoratni   qo'lga   kiritgan
guruhlar   yoki   qabila   rahbarlari   hokimiyatni   iloji   boricha   uzoq   vaqt   ushlab
turishlariga   ishonch   hosil   qilishdi.   Mustamlakachilikdan   neokolonializm   va
diktaturaga   o'tish   ham   mahalliy   hukmdorlarga,   ham   xorijiy   kuchlarga   xizmat
qiladi.   Yangi   davlatlarni   shakllantirishga   Yevropa   yondashuvi   Yaqin   Sharq   va
Shimoliy  Afrika   mintaqasining   mojarolarga   to'la   hududga   aylanishini   va   shunday
bo'lib   qolishini   deyarli   kafolatladi.   Bugungi   kunda   davlatlararo,   millatlararo   va
mazhablararo   to'qnashuvlar   Yevropaning   "bo'lib   tashla   va   hukmronlik   qil"
siyosatining,   shuningdek,   fuqarolik   va   fuqarolik   jamiyati   rivojlanishiga   putur
yetkazgan   yuqoridan   pastga   qarab   davlat   qurish   strategiyasining   bevosita
mahsulidir.
14
Abduh M.  Islom va zamonaviylik masalalari . Qohira, 1905, 17–21-betlar. 
27                   Biroq,   Ikkinchi   Jahon   urushidan   keyingi   yillarda   mintaqa   zaiflashgan
mustamlakachi   kuchlar  uchun   tobora  boshqarib  bo'lmaydigan   bo'lib  qoldi.  Jazoir,
Misr,   Liviya,   Somali,   Sudan   va   Eronda   ozodlik   harakatlari   avj   oldi.   Pan-arabizm
yirik   siyosiy   kuchga   aylandi   va   1958-yildan   1961-yilgacha   Misr   va   Suriyaning
Birlashgan   Arab   Respublikasida   birlashishi   bilan   yakunlandi.   Bu
mustamlakachilikka qarshi arabizm, nasserizm va baasizmning inqilobiy populizmi
bilan   birgalikda,   Buyuk   Britaniyaning   jahon   kuchi   sifatidagi   rolining   tugashini
ramziy   ma'noga   ega   bo'lgan   Suvaysh   inqiroziga   hissa   qo'shdi.   Sovuq   urush
sharoitida geosiyosatning ikkinchi to'lqini paydo bo'ldi. Yevropaliklar mintaqadan
asta-sekin   chiqib   ketayotgan   bir   paytda,   Qo'shma   Shtatlar   va   Sovet   Ittifoqi
bo'shliqni   to'ldirdilar.   Kapitalistik   va   sotsialistik   bloklarning   ikki   yangi   paydo
bo'lgan super  kuchlari  o'rtasidagi  kurash  Ikkinchi  Jahon urushi  tugaganidan so'ng
darhol   Eronda   shakllandi.   1945-yilda   Britaniya   qo'shinlari   mamlakatdan   chiqib
ketayotgan bir paytda, Moskvaning 1946-yil mart oyida Erondan ham qo'shinlarini
olib   chiqish   muddatiga   rioya   qilmasligiga   oid   alomatlar   paydo   bo'ldi.   Sovetlar
nihoyat  Amerika   ultimatumi   va   Eron   hukumati   bilan   uzoq   muzokaralardan   so'ng
bunga bo'ysundilar. Sovuq urush manevrlarining dramatik ko'rinishida, 1953-yilda
Qo'shma Shtatlar va Buyuk Britaniya Bosh vazir Muhammad Mosaddegga qarshi
hukumatning   Eron   neft   sektorini   milliylashtirishiga   javoban   to'ntarish
uyushtirdilar.   1950   va   1960-yillardagi   Arab   Sovuq   Urushi   arab   dunyosini
Iordaniya,   Saudiya  Arabistoni,   1958-yilgacha   Iroq   va   arab   bo'lmagan   Eron   kabi
G'arbparast arab monarxiyalari va Misr, Suriya, Jazoir, Liviya, Shimoliy Yaman va
1958-yildan   keyingi   Iroq   kabi   pan-arab   va   islomiy   sotsialistik   davlatlar   o'rtasida
bo'lib   yubordi.   Sovuq   Urush   Yaqin   Sharqni   Sharq-G'arb   chizig'i   bo'ylab   ikkiga
bo'lib   tashlaganligi   sababli,   neft   eng   muhim   global   energiya   resursiga   aylandi   va
mahalliy   iqtisodiyot   asta-sekin   neft   ijarasiga   bog'liq   bo'lib   qoldi.   Eng   muhim
mintaqaviy   rivojlanish   Isroil   davlatining   tashkil   topishi   va   natijada   birinchi   yirik
arab-Isroil   urushi   bo'ldi.   Keyin   Qo'shma   Shtatlar   neft,   Isroil   va   mo''tadil   arab
davlatlarini   o'z   zimmasiga   oldi,   chunki   Sovet   Ittifoqi   mintaqadagi   populist   va
28 millatchi   kuchlarni   qo'llab-quvvatladi.   Bu   Yaqin   Sharqda   mafkuraga   asoslangan
geosiyosatning boshlanishi edi.
                     Bu  ikki   qutbli   dunyoda neft   ijarasi  la'natga  aylandi,  chunki   u ozchilikni
tashkil etuvchi o'ta boy va ko'pchilikni tashkil etuvchi o'ta kambag'al o'rtasida juda
katta sinfiy tafovutlarga olib keldi, bu o'rtada kichik, ammo o'sib borayotgan o'rta
sinf   qamal   qilindi.   Neft   shuningdek,   katta   miqdordagi   harbiy   va   hashamatli
xaridlarga, notekis urbanizatsiya va atrof-muhit chiqindilariga, shuningdek, qaram
va   asosan   zaif   davlatlarning   diktaturasi   va   korruptsiyasining   kuchayishiga   olib
keldi.  Arab-Isroil   mojarosi   urush   va   odamlarning   ko'chirilishi   natijasida   yuzaga
kelgan tashqi aralashuvlar va mahalliy muammolarni yanada kuchaytirdi. Bunday
sharoitda arab va musulmonlarning qayta tiklanishi bir nechta millatchi va populist
to'ntarishlar   va   Isroilga   qarshi   kurash   shaklida   bo'ldi.   Biroq,   bu   harakatlar
imperatorlik kuchlarini quvib chiqara olmadi, Isroilni mag'lub eta olmadi yoki o'sib
borayotgan   o'rta   va   ishchi   sinflar   izlayotgan   adolat,   erkinlik   va   mustaqillik
va'dasini   amalga   oshira   olmadi.   Yahudiy   davlatining   harbiy   mag'lubiyatlari   va
yerlarini  yo'qotishi  umidsizlik, g'azab va oxir-oqibat  xo'rlanish manbaiga aylandi.
Mag'lubiyat   va   umidsizlikka   duch   kelgan   arab   dunyosida   qurbonlik   madaniyati
paydo bo'ldi. 15
                 Sharqshunoslik G'arb siyosat doiralarida, akademik doiralarda va ommaviy
axborot   vositalarida   targ'ib   qilinib,   arab   xalqlari   va   madaniyatlari   hamda   G'arb
madaniyatlari o'rtasidagi farqlarni bo'rttirib ko'rsatdi va buzib ko'rsatdi. Arablar va
musulmonlar ekzotik, qoloq, madaniyatsiz va ba'zan xavfli deb qaraldi. Ko'p yillar
davomida   G'arb   olimlarining   tafakkuri   arablar   demokratiyaga   tayyor   emasligi   va
hatto   demokratik   boshqaruv   ostida   yashashga   qodir   emasligi   haqidagi   fikr   bilan
hukmronlik   qildi.   Irqchilik   va   stereotiplar   shu   darajaga   yetdiki,   rad   etish,
fundamentalizm   va   terrorizmga   moyil   "arab   ongi"   mavjud   deb   da'vo   qildi.
Madaniy   jinlarga   bo'ysundirish   G'arbning   iqtisodiy   hukmronligi   va   qotillik   bilan
siyosiy   xo'rlanishini   to'ldirdi;   masalan,   Britaniya   arab   neft   resurslarini   nazoratga
15
Afg‘oniy J.  Isloh va uyg‘onish haqidagi qarashlar . Istanbul, 1892, 9–14-betlar. 
29 olayotgan   bir   paytda,   Fransiya   millionlab   jazoirliklarni   o'ldirayotgan   edi.   Eng
yomoni,   arablar   va   musulmonlar   o'zlarining   korruptsion,   qobiliyatsiz   yoki   johil
hukmdorlari   -   diktatorlar   va   populistlar   tomonidan   ham   xo'rlangan   edilar.
Ko'pchiligi   tashqi   kuchlar   tomonidan   tarbiyalangan   va   qo'llab-quvvatlangan   bu
hukmdorlar milliy davlatni shaxsiy mulkiga aylantirdilar, hukmronliklarini umrbod
muddatga   uzaytirdilar   va   elitaning   aylanishini   yaqin   oilalari,   ittifoqchilari   va
yordamchilari bilan chekladilar. Ular oligarxik iqtisodiyotni yaratdilar, mamlakatni
noto'g'ri boshqardilar va davlat byudjeti va boyliklarini o'zlashtirdilar.
                Yaqin   Sharq   hukmdorlari   xorijiy   kuchlar   yordamida   barcha   millatchi,
islohotchi va sotsialistik muxolifatni yo'q qilishdi. Eronda Shoh Muhammad Rizo
Pahlaviy   Qo'shma   Shtatlar   va   Buyuk   Britaniya   tomonidan   qo'llab-quvvatlanib,
millatchi   va   chapchi   harakatlarni   barbod   qildi.   Arab   dunyosida   1967-yilgi   Olti
kunlik urush Isroilning Misr, Iordaniya va Suriyani o'z ichiga olgan G'arbga qarshi
lagerni   harbiy   mag'lubiyati   bilan   yakunlandi,   bu   esa   arab   millatchilarining
xo'rlanishiga   va   pan-arabizmning   o'limiga   olib   keldi.   AQShning   2003-yilda
Saddam   Husayn   Iroqqa   bostirib   kirishi   arab   millatchiligining   so'nggi   qoldiqlarini
yo'q  qildi.  Biroq,  islomiy  harakatlar  Yaqin   Sharq  hukmdorlari  va  ularning  xorijiy
ittifoqchilarining   muxolifatni   yo'q   qilish   borasidagi   sa'y-harakatlaridan   omon
qoldi.   Suriyada   o'sha   paytdagi   prezident   Hafiz   al-Assad   dunyoviy,   sotsialistik   va
demokratik  davlat   qurishga  intilgan  Suriya  madaniy va  ijtimoiy  forumini  tarqatib
yuborgan   bo'lsa-da,   u   Musulmon   Birodarlikning   Suriya   bo'limini   va   uning   turli
yoshlar   tashkilotlarini   yo'q   qila   olmadi.   1979-yilda   Musulmon   Birodarlikning
harbiy   qanoti   Halab   yaqinida   bir   necha   yuz   suriyalik   zobitlarni   qirg'in   qildi,
ularning   aksariyati   Al-Assad   oilasining   ozchilikni   tashkil   etuvchi   alaviy   diniy
mazhabi a'zolari edi. 1970-yillarning oxirlarida diktaturalarda yoriqlar paydo bo'la
boshlaganda,   faqat   islomchilar   tezda   paydo   bo'lib,   yetakchilikni   o'z   zimmalariga
olishlari mumkin edi. Arab dunyosida, shuningdek, Eron va Afg'onistonda islomiy
kuchlar radikallashdi va Yaqin Sharq geosiyosatining uchinchi to'lqini uchun zamin
yaratdi.
30                 Yevropa   imperializmining   oqibatlari   Yaqin   Sharqda   bugungi   keskin
mafkuralarning paydo bo‘lishi  tarixiy jarayonlar natijasidir. Bu jarayonda ko‘plab
omillar   mavjud   bo‘lsa-da,   Britaniya   va   Fransiyaning   sanoatdan   keyingi
imperialistik   siyosati   markaziy   o‘rin   tutadi.   Ular   milliy   davlatlarni   faqat   o‘z
manfaatlariga   mos   ravishda   shakllantirib,   mintaqada   uzoq   muddatli   beqarorlikka
sabab   bo‘ldilar.   Bu   holat   ayniqsa   Iroq–Suriya–Isroil–Falastin   hududlarida   yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Keyns ta’kidlaganidek, bir xalq ustidan to‘liq iqtisodiy nazorat
o‘rnatish davlatning qulashi bilan yakunlanadi. Vilson esa xalq tashqi manfaatdor
kuchlar   aralashuvisiz   o‘zini   boshqarishi   lozimligini   urg‘ulagan.   Shunga   qaramay,
imperialistik   davlatlar   bu   ogohlantirishlarni   e’tiborsiz   qoldirdi.   Birinchi   jahon
urushidan   keyin   Millatlar   Ligasi   tomonidan   joriy   etilgan   mandat   tizimi   sobiq
Usmonli hududlarini Britaniya va Fransiya nazoratiga berdi. Go‘yoki bu hududlar
mustaqillikka   tayyorlanishi   kerak   edi,   ammo   amalda   ular   iqtisodiy   ekspluatatsiya
va siyosiy boshqaruv ostida qoldi. Iroq (Britaniya), Falastin (Britaniya), Suriya va
Livan (Fransiya) mandat hududlariga aylantirildi. Ming yillar davomida savdo va
madaniy aloqalar orqali yashab kelgan xalqlar sun’iy chegaralar bilan ajratildi. 16
           Falastin va sionizm masalasi   1917-yilda Britaniya tashqi ishlar vaziri Artur
Balfur   sionist   yetakchi   Rotshildga   Falastinda   “yahudiy   xalqi   uchun   milliy   vatan”
barpo etish niyatini bildirgan Balfur deklaratsiyasini e’lon qildi. Bu esa mintaqada
uzoq   davom   etuvchi   beqarorlikning   asosini   yaratdi.   Britaniya   Falastinni   nazorat
qilish orqali nafaqat sionistik harakatni qo‘llab-quvvatladi, balki Suvaysh kanalini
himoyalash kabi strategik manfaatlarni ham ko‘zladi. Iroq, Suriya va kurd masalasi
Iroq   hududi   turli   etnik   va   dini   guruhlardan   iborat   edi:   arablar,   kurdlar,   turklar,
yahudiylar,   xristianlar   va   boshqalar.   Shunga   qaramay,   Britaniya   ularni   yagona
“iroqlik   millat”   sifatida   birlashtirishga   urindi.   Bu   urinishlar   doimiy   qo‘zg‘olonlar
va ichki nizolar bilan yakunlandi. Xuddi shunday, Suriya Fransiya mandati ostida
bo‘lib,   u   yerda   milliy   birdamlik   ataylab   zaiflashtirildi.   Fransiya   Suriya
millatchiligini xavf sifatida ko‘rdi va uni bostirishga harakat qildi. Kurd xalqi esa
16
Gibb H. A. R.  Studies on the Civilization of Islam . Princeton: Princeton University Press, 1982, 88–93-betlar. 
31 o‘z   tiliga,   madaniyatiga   va   tarixiga   ega   bo‘lishiga   qaramay,   besh   davlat   o‘rtasida
bo‘lib tashlandi. Bu holat kurdlarning milliy davlatchilik orzusini yo‘qqa chiqardi.
2.2 Arab jamiyatida milliy uyg’onish va islohotchilik harakatlarining
shakllanishi.
                Arab   uyg'onishi   1847-yilda   Suriyada,   Bayrutda   Amerika   homiyligida
kamtarona adabiy jamiyat tashkil etilganidan boshlanadi. U Oldingi uch asrda arab
dunyosini   Usmonli   hukmronligi   ostidagi   sustligidan   qo'zg'atgan   tez-tez   sodir
bo'lgan   qo'zg'olonlar   va   g'alayonlar   bu   hikoyaga   to'g'ri   kelmaydi.   Hatto   Suriyada
Faxruddinning   yuksalishi,  Arabistonda   vahhobiylar   hokimiyatining   o'rnatilishi   va
Mehmed-Alining   turk   hukmronligiga   qarshi   yurishlari   kabi   harakatlar   ham
rivojlanayotgan   arab   millatchiligi   yurishidagi   qadamlar   emas,   balki   ma'lum
sabablarga   ko'ra   yuzaga   kelgan   alohida   harakatlar   sifatida   orqa   fonga   tushirilishi
kerak.   O'sha   paytdagi   barcha   ahamiyati   va   arab   aholisining   taqdiriga   yakuniy
ta'siriga   qaramay,   ular   irq   g'ururi   bilan   qo'zg'atilgan   azob   chekayotgan
idealistlarning   sa'y-harakatlari   emas,   balki   buyuk   ambitsiya   yoki   buyuk   e'tiqod
bilan qo'zg'atilgan individual dahoning yutuqlarini ifodalaydi. Shunga qaramay, bu
qo'zg'olonlar qaysi tarixga tegishli ekanligi haqida tasavvurga ega bo'lish hikoyani
tushunish uchun zarurdir.
                  XX   asr   boshidagi   arab   islohotchilari,   asosan,   modernizatsiya,   milliy
uyg'onish   (nahda)   va   islomni   yangicha   talqin   qilishga   intilgan,   Usmonlilar
imperiyasi   qulashi   va   Yevropa   ta'siriga   javoban   ijtimoiy-siyosiy   yangilanishni
yo'qlagan   muhim   arboblar   bo'lib,   jumladan   Muhammad   Abduh,   Jamoliddin
Afghoniy kabi figuralar asos solgan harakatlar keyingi islohotchilar, masalan Rifaa
al-Tahtawi, Qosim Amin, Muhammad Rashid Rida orqali davom etgan, ular ta'lim,
ayollar huquqlari va milliy davlat qurilishiga e'tibor qaratganlar. Asosiy Oqimlar va
Islohotchilar,   Islomni   zamonaviy   davrga   moslashtirish,   ilmiy   va   texnologik
taraqqiyotni qabul qilish, eski an'analarni isloh qilish (Muhammad Abduh, Rashid
Rida).   Milliy   uyg'onish   (Nahda):   Arab   milliy   kimligini   tiklash,   arab   tilini
rivojlantirish,   o'z   taqdirini   o'zi   hal   qilishga   intilish   (Rifaa   al-Tahtawi,   Qosim
32 Amin).   Islom   Islohotchiligi   (Salafiya):   Islomning   "pok"   davriga   qaytish,   lekin
ijtimoiy   yangilanishlar   bilan   (Jamoliddin  Afghoniy,   Muhammad  Abduh).   Muhim
Shaxslar,   Muhammad   Abduh   (Misr):   Modernist   islom   huquqshunosi,   Al-Azhar
islohotchisi, Ta'lim va fiqhiy yangilanishga chaqirgan. 17
                 Jamoliddin Afghoniy (Eron/Turkiya): Pan-islomizm g'oyasini ilgari surgan,
musulmon dunyosini birlashtirish va mustamlakachilikka qarshi kurashishni targ'ib
qilgan.   Rifaa   al-Tahtawi   (Misr):   Frantsiyada   o'qib   kelgan,   ta'lim   tizimini   isloh
qilish,   matbaa   va   zamonaviy   fanlarni   joriy   etish   tarafdori.   Qosim  Amin   (Misr):
Ayollar huquqlari uchun kurashgan, ayollarning ta'lim olishi va jamiyatdagi o'rnini
yaxshilashni   targ'ib   qilgan.   Muhammad   Rashid   Rida   (Suriya/Misr):   Abduh
shogirdi,   "Al-Manar"   jurnalini   chiqargan,   islomni   modernizatsiya   qilish   va   pan-
islomizm   g'oyalarini   tarqatgan.   Ular   o'z   davrida   matbuot,   ta'lim   muassasalari   va
siyosiy   harakatlar   orqali   arab   dunyosida   katta   ijtimoiy-ma'naviy   o'zgarishlarga
zamin yaratganlar.
                XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida  Arab   dunyosida   yuz   bergan   milliy
uyg‘onish   va   islohotchilik   harakatlari   mintaqaning   siyosiy,   madaniy   va   ijtimoiy
taraqqiyotida   hal   qiluvchi   burilish   davrini   boshlab   berdi.   Ushbu   jarayonlar
Usmonli   imperiyasining   inqirozi,   Yevropa   mustamlakachiligining   kuchayishi   va
G‘arb   sivilizatsiyasi   bilan   bevosita   to‘qnashuv   sharoitida   vujudga   keldi.   Arab
jamiyatlari   bir   tomondan   tashqi   siyosiy   va   iqtisodiy   bosimga   duch   kelar   ekan,
ikkinchi   tomondan   o‘z   ichki   taraqqiyot   yo‘lini   qayta   ko‘rib   chiqishga   majbur
bo‘ldi.   Natijada   arab   ziyolilari,   diniy   ulamolar   va   siyosiy   arboblar   jamiyatni
yangilash,   milliy   ongni   shakllantirish   va   mustaqil   rivojlanish   g‘oyalarini   ilgari
surdilar.
                   Arab   milliy   uyg‘onishi,   tarixda  An-Nahda   nomi   bilan   mashhur   bo‘lib,
dastlab   madaniy   va   intellektual   harakat   sifatida   namoyon   bo‘ldi.   Bu   uyg‘onish
Misr, Suriya va Livan kabi hududlarda shakllanib, arab tilini, adabiyotini va tarixiy
merosini   qayta   tiklashga   qaratildi.   Arab   ziyolilari   G‘arb   ilm-fani   va   texnik
17
Hodgson M. G. S.  The Venture of Islam . Chicago: University of Chicago Press, 1974, 290–296-betlar. 
33 yutuqlarini   inkor   etmasdan,   ularni   mahalliy   qadriyatlar   bilan   uyg‘unlashtirishga
harakat qildilar. Matbuotning rivojlanishi, gazeta va jurnallarning ko‘payishi milliy
g‘oyalarni   ommaga   yetkazishda   muhim   vositaga   aylandi.   Shu   tariqa   madaniy
uyg‘onish asta-sekin siyosiy mazmun kasb eta boshladi.
                  Islohotchilik   harakatlarining   muhim   yo‘nalishlaridan  biri   diniy  tafakkurni
yangilashga qaratilgan edi. Jamoliddin al-Afg‘oniy, Muhammad Abduh va Rashid
Rido   kabi   mutafakkirlar   islomni   zamonaviylik   bilan   uyg‘unlashtirish   zarurligini
ilgari   surdilar.   Ular   musulmon   jamiyatlarining   orqada   qolishini   dinning   o‘zida
emas,   balki   uni   noto‘g‘ri   talqin   qilish   va   ko‘r-ko‘rona   taqlidda   ko‘rdilar.
Islohotchilar   aql,   ilm-fan   va   ijtihodga   qaytishni   targ‘ib   qilib,   musulmon
jamiyatining   siyosiy   va   ijtimoiy   faolligini   oshirishga   intildilar.   Bu   g‘oyalar
mustamlakachilikka   qarshi   ruhiy   qarshilikni   kuchaytirib,   milliy   o‘zlikni   anglash
jarayoniga xizmat qildi.
                  XIX   asr   oxiriga   kelib   madaniy   va   diniy   islohotchilik   g‘oyalari   arab
millatchiligining   shakllanishiga   asos   bo‘ldi.   Arab   millatchiligi   arab   xalqlarini
umumiy   til,   madaniyat   va   tarix   asosida   birlashtirish   g‘oyasini   ilgari   surdi.   Bu
harakat   Yevropa   mustamlakachiligiga   va   Usmonli   markaziy   hokimiyatining
siyosatiga   qarshi   norozilik   shaklida   namoyon   bo‘ldi.   Matbuot,   ta’lim   va   siyosiy
jamiyatlar   orqali   milliy   ong   keng   ommalashdi.  Arab   ziyolilari   mustaqil   davlatlar
barpo etish va o‘z taqdirini o‘zi belgilash g‘oyalarini faol targ‘ib qildilar. Shu bilan
birga,  Arab   dunyosida   milliy   uyg‘onish   va   islohotchilik   harakatlari   murakkab   va
ziddiyatli   sharoitda   rivojlandi.   Birinchi   jahon   urushidan   keyin  Yevropa   davlatlari
tomonidan   joriy   etilgan   mandat   tizimi   arab   xalqlarining   siyosiy   mustaqilligini
cheklab qo‘ydi. Sun’iy ravishda chizilgan chegaralar va tashqi aralashuvlar milliy
davlatlarning   barqaror   rivojlanishiga   to‘sqinlik   qildi.   Shunga   qaramay,   arab
uyg‘onishi   zamonaviy  Arab  dunyosining  siyosiy  va  mafkuraviy  asoslarini  yaratib
berdi.   Bir   so’z   bilan   aytganda,  Arab   jamiyatida   milliy   uyg‘onish   va   islohotchilik
harakatlarining shakllanishi tashqi bosim va ichki ehtiyojlar o‘zaro uyg‘unlashgan
tarixiy   jarayon   bo‘lib,   u   arab   xalqlarining   o‘zligini   anglash,   modernizatsiya   va
34 mustaqillikka   intilish   yo‘lidagi   muhim   bosqich   hisoblanadi.   Ushbu   harakatlar
keyinchalik   XX   asr   davomida   yuz   bergan   siyosiy   jarayonlar   va   mustaqillik
kurashlari uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qildi. 18
                Nahda   tarafdorlari   odatda   islohotlarni   qo'llab-quvvatladilar.  Al-Bustani   va
ash-Shidyaq   "inqilobsiz   islohotlarni   qo'llab-quvvatlagan"   bo'lsalar-da,   "Frensis
Marrash   va   Adib   Ishoq   tomonidan   qo'llab-quvvatlangan   fikrlash   yo'nalishi   "
(1856–1884)   "radikal   va   inqilobiy"   edi.   1876-yilda   Usmonli   imperiyasi
tanzimat   islohotlarining   (1839–1876)   eng   katta   yutug'i   va   imperiyaning   brinchi
konstitutsiyaviy   davrini   boshlab   bergan   konstitutsiyani   e'lon   qildi.   U   Yevropa
boshqaruv usullaridan ilhomlanib, imperiyani G'arb kuchlari bilan tenglashtirishga
mo'ljallangan   edi.   Konstitutsiyaga   Sulton   qarshi   chiqdi,   uning   vakolatlarini
chekladi, ammo u katta ramziy va siyosiy ahamiyatga ega edi. Parlamentarizmning
joriy   etilishi   Usmonlilar   nazoratidagi   viloyatlarda   siyosiy   sinfni   ham   yaratdi,
keyinchalik ulardan bir nechta millatchi harakatlarga, xususan, Misr millatchiligiga
rahbarlik   qilgan   liberal   millatchi   elita   paydo   bo'ldi.   Misr   millatchiligi   arab
bo'lmagan  bo'lib, Yevropa  mustamlakachiligi   va Misrning turk bosqiniga  javoban
etnik Misr kimligi va tarixini ta'kidlagan. Bunga markaziy Usmonli viloyatlari va
ma'muriyatida   yosh   turklarning   yuksalishi   parallel   ravishda   sodir   bo'ldi.   Turk
hukmronligiga   qarshi   norozilik   Sulton   avtokratiyasiga   qarshi   norozilik
namoyishlari   bilan   birlashdi   va   asosan   dunyoviy   arab   millatchiligi   tushunchalari
Usmonli xalifaligining diniy qonuniylik da'volariga madaniy javob sifatida paydo
bo'ldi.  Birinchi   jahon  urushidan  oldingi   yillarda  harbiy  asoslangan   al-Fatat  va  al-
Ahd kabi turli arab millatchi maxfiy jamiyatlari paydo bo'ldi.
               Arab adabiy uyg'onishi, XIX-asrda zamonaviy   arab adabiyotiga o'tish, G'arb
bilan   aloqalar   va   buyuk   klassik   adabiyotga   yangilangan   qiziqishdan   ilhomlangan.
Napoleonning   Misrga   bostirib   kirishi   (1798)   va   keyinchalik   uyerda   avtonom   va
g'arbcha fikrlaydigan hukmron   sulolaning   o'rnatilishidan so'ng, ko'plab suriyalik va
livanlik   yozuvchilar   Misrning   erkinroq   muhitini   izlab,   uni   Uyg'onish   davri
18
Marks K., Engels F.  Kommunistik partiya manifesti . Moskva: Progress, 1977, 34–38-betlar. 
35 markaziga   aylantirdilar.   Birinchi   jahon   urushidan   keyin   Usmonli   imperiyasining
parchalanishi   va   ikkinchi   jahon   urushidan   keyin   mustaqillikka   erishish   ta'siri
ostida   uyg'onish   boshqa   arab   mamlakatlariga   ham   tarqaldi.  Arab   adabiyoti   uchun
yangi adabiy shakllar bo'lgan roman va drama asosan XIX-asrda arab tiliga tarjima
qilingan   Yevropa   asarlari   ta'siri   ostida   rivojlandi.   Boshqa   shakllar   ko'p   jihatdan
G'arb   modellariga   bog'liq   edi,   ammo   qisqa   hikoya,   yangi   she'r   shakllari   va   esse
kabi klassik arab adabiyotida ildiz otgan.
                  Uyg'onish   davri   arab   adabiyoti   yo'nalishini   o'zgartirishga   muvaffaq
bo'lganligi,   ehtimol,   ikkita   omilga   bog'liq.   Arab   matbuotining   paydo   bo'lishi
yozuvchilikni   realistik   hayot   tarziga   aylantirdi   va   yozuvchilarni   o'tgan   asrlarning
an'anaviy, bezakli uslubidan voz kechib, kengroq o'quvchilar ommasiga yoqadigan
sodda   va   to'g'ridan-to'g'ri   uslubga   o'tishga   majbur   qildi.   Ta'limning   tarqalishi   va
modernizatsiya   qilinishi   yangi   uslublar   va   g'oyalarni   qabul   qiluvchi   o'quvchilar
guruhini shakllantirishga xizmat qildi.
              Bu   boshqa   milliy   harakatlar,   jumladan,   Misr   millatchiligi   kabi   ba'zi
ko'rinishlarida asosan arabistik bo'lmagan va Suriya mintaqasi kontseptsiyasi bilan
bog'liq bo'lgan Suriya millatchiligining yuksalishi bilan to'ldirildi. Oxirgi an-Nahda
davrining   yana   bir   asosiy   misoli   -   bu   yahudiylarning   Majburiy   Falastinga
immigratsiyasi   va   natijada   paydo   bo'lgan   Falastin   partikulyarizmi   tuyg'usi   bilan
Suriya   millatchiligidan   ajralib   chiqqan   yangi   paydo   bo'lgan   Falastin
millatchiligidir.  Ayollar   huquqlari  Al-Shidyaq   1855-yilda   Parijda   nashr   etilgan   "
Oyoq   ustida   oyoq"   asarida   ayollar   huquqlarini   himoya   qilgan.   Livanlik   yahudiy
yozuvchisi   Ester   Moyal   1890-yillar   davomida   o'zining   "Oila"   jurnalida   ayollar
huquqlari  haqida   ko'p  yozgan.  Diniy  sohada   Jamoliddin  al-Afg'oniy  (1839–1897)
Islomga   modernist   qayta   talqin   berdi   va   Yevropa   bosimiga   qaramay,   Pan-Islom
birdamligini   targ'ib   qiluvchi   mustamlakachilikka   qarshi   ta'limot   bilan   dinga
sodiqlikni birlashtirdi. U shuningdek, avtoritar monarxiyalarni vakillik boshqaruvi
bilan   almashtirishni   qo'llab-quvvatladi   va   o'z   davridagi   Islomning   dogmatizmi,
turg'unligi   va   buzilishi   deb   bilgan   narsani   qoraladi.   Uning   ta'kidlashicha,   an'ana
36 (taqlid)   Islom   munozarasini   bo'g'ib   qo'ygan   va   dinning   to'g'ri   amaliyotlarini
bostirgan.   Al-Afg'oniyning   Islomning   eski   talqinlarini   qayta   aniqlash   haqidagi
da'vosi   va   an'anaviy   dinga   qarshi   dadil   hujumlari   1924-yilda   Usmonli
xalifaligining   qulashi   bilan   juda   katta   ta'sirga   ega   bo'ldi.   Bu   Abdul   Hamid   II
tomonidan   umumjahon   musulmonlarni   qo'llab-quvvatlash   maqsadida   vaqtincha
tiklangan   Islom   jamoalarining   diniy   ta'limoti   va   ijtimoiy   tuzilishida   bo'shliqni
yaratdi,   to'satdan   yo'q   bo'lib   ketdi.   Bu   musulmonlarni   dinning   yangi   talqinlarini
izlashga va keng tarqalgan dogmalarni qayta ko'rib chiqishga majbur qildi; aynan
al-Afg'oniy ularni o'nlab yillar oldin qilishga undagan narsa. 19
        Al-Afg'oniy ko'pchilikka ta'sir ko'rsatgan, ammo uning izdoshlari orasida eng
buyuklari,   shubhasiz,   uning   shogirdi   Muhammad   Abduh   (1849–1905)   bo'lib,   u
bilan qisqa muddatli islom inqilobiy jurnali " Al-Urvah al-Vusqo" ni nashr etishga
asos  solgan  va uning  ta'limotlari   Islom  amaliyotini  isloh  qilishda  ham   muhim  rol
o'ynagan.   Al-Afg'oniy   singari,   Abduh   an'anaviy   Islom   hokimiyatini   axloqiy   va
intellektual buzuqlikda va ummatga dinning to'g'ri qo'llanilishiga to'sqinlik qilgan
Islomning   ta'limot   shaklini   yuklashda   ayblagan.   Shuning   uchun   u   musulmonlar
qadimgi  xalifalar  tomonidan  amalda qo'llaniladigan  "haqiqiy"  Islomga  qaytishlari
kerakligini  targ'ib qilgan, uning fikricha, bu ham  oqilona,   ham ilohiy ilhom  bilan
yozilgan.   Islom   payg'ambari   Muhammadning   asl   xabarini   an'analar   yoki   uning
izdoshlarining   noto'g'ri   talqinlari   aralashmasdan   qo'llash,   Qur'onda   Xudo
tomonidan belgilangan adolatli jamiyatni avtomatik ravishda yaratadi va shu bilan
musulmon   dunyosini   mustamlakachilik   va   adolatsizliklarga   qarshi   turishga
undaydi.
                   Abduhning shogirdlari  orasida suriyalik islom  olimi  va islohotchi Rashid
Rida (1865–1935)  ham  bor  edi, u uning merosini  davom  ettirdi  va adolatli  Islom
hukumati   konsepsiyasini   kengaytirdi.   Uning   Islom   davlati   qanday   tashkil   etilishi
kerakligi   haqidagi   tezislari   Musulmon   Birodarlar   kabi   zamonaviy   islomchilar
orasida ta'sirchan bo'lib qolmoqda. Pan-arabizm, millatchilik tushunchasi, madaniy
19
Toynbee A. J.  A Study of History . London: Oxford University Press, 1961, 172–176-betlar. 
37 va siyosiy birlikArab mamlakatlari. Uning kelib chiqishi XIX-asr oxiri va XX-asr
boshlariga   borib   taqaladi,   o'shanda   savodxonlikning   oshishi  Yaqin   Sharq   arablari
orasida   madaniy   va   adabiy   uyg'onishga   (Nahda   yoki   an-nahda   al-adabiyya   nomi
bilan   tanilgan)   olib   keldi.   Bu   siyosiy   notinchliklarga   olib   keldi   va   aksariyat   arab
davlatlarining Usmonli imperiyasidan (1918) va Yevropa kuchlaridan (XX-asrning
o'rtalariga   kelib)   mustaqil   bo'lishiga   olib   keldi.   Muhim   voqea   1943-yilda   pan-
arabist   mutafakkirlar   Mishel   Aflaq   va   Salahuddin   Bitar   tomonidan   Baas
partiyasining tashkil etilishi bo'lib, u bir nechta mamlakatlarda filiallar tashkil etdi
va Suriya va Iroqda hukmron partiyaga aylandi. Yana bir muhim voqea 1945-yilda
Arab   Ligasining   tashkil   etilishi   edi.   Ikki   arab   davlati   -   Misr   va   Suriya   o'rtasida
Birlashgan Arab Respublikasi shaklida siyosiy birlashish tajribasi (1958–61) qisqa
muddatli   bo'ldi.   Pan-arabizmning   eng   xarizmatik   va   samarali   tarafdori   Misrning
Jamol  Abdul   Nosir   davrida   u   siyosiy   va   ijtimoiy   jihatdan   eng   yuqori   cho'qqisiga
chiqdi.  Ammo   Nosirning   vafotidan   so'ng,   pan-arabizmning   arab   dunyosida   uzoq
muddatli   farovonlikni   ta'minlay   olmasligidan   umidsizlik   muqobil   sifatida
islomizmning   kuchayishiga   olib   keldi.   Pan-arabizm   siyosatiga   ishtiyoqning
pasayishiga   qaramay,   Nosirdan   keyin   arab   yetakchiligi   mantiyasini   egallashga
uringanlar   qatorida   Suriyaning   Hafiz   al-Assad,   Iroqning   Saddam   Husayn   va
Liviyaning Muammar al-Qaddafiy bor edi. 20
                Muhammad  Abduh   (1849-1905)   tomonidan   Misrda   joriy   etilgan   Islom
islohoti   va   yangilanish   g'oyalarining   Indoneziya   va   Malayziyada   qanday
uzatilgani,   qabul   qilingani   va   o'zlashtirilganini   aytish   mumkin.   Muhammad
Abduhning   Janubi-Sharqiy   Osiyoda   uzatilishi   bo'yicha   avvalgi   ba'zi   tadqiqotlar
o'tkazilgan   bo'lsa-da,   ular   asosan   tarixiy   bo'lib,   epistemologik   tahlilga   ega   emas.
Indoneziyalik va Malayziyalik islohotchilarni islohot g'oyalarini amalga oshirishga
undagan epistemologik ildizlarga ega bo'lgan Muhammad Abduhning g'oyalari va
asarlari   ahamiyatsiz   muhokama   qilindi.   Muhammad   Abduhning   Birlik   ilohiyoti
(Risolat al-Tauhid) asarini diqqat bilan o'qib chiqish va uning g'oyalari Indoneziya
va Malayziyadagi  islohot  harakatlariga qanday qabul  qilingani, o'zlashtirilgani  va
20
Sultonov A.  Jahon tarixi: Yaqin Sharq mamlakatlari . Toshkent: O‘qituvchi, 2015, 57–62-betlar. 
38 ta'sir   ko'rsatganini   o'rganish   orqali   ushbu   tadqiqot   Xudoning   birligi   tushunchasi,
mustaqil   fikrlashning   (ijtihod)   ahamiyati   va   yaxshi   amallar   orqali   dunyoviy
ishlarga   ijobiy   qarash   Indoneziya   va   Malayziyadagi   Islom   islohotlariga   turlicha
ta'sir   ko'rsatganini   ko'rsatadi.   Indoneziyada   islohot   g'oyalari   fuqarolik   jamiyatiga
asoslangan   faoliyat,   vositalar   va  institutlar   orqali   islohot   va   yangilanishni   doimiy
ravishda   targ'ib   qiluvchi   fuqarolik   jamiyati   tashkilotlari   (FJT)   tomonidan   qabul
qilinadi.   Aksincha,   Malayziyada   ular   islohotlarni   amalga   oshirish   uchun   diniy
institutlar,   siyosiy   vositalar   va   davlat   apparatidan   foydalanadigan   dinshunos
olimlar, siyosiy arboblar va davlat amaldorlari tomonidan boshqariladi.
39 XULOSA
XVII–XVIII   asrlardan   boshlab   XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlariga   qadar   bo‘lgan
davr arab davlatlari tarixida murakkab, keskin va muhim burilishlarga boy bosqich
hisoblanadi.   Ushbu   davrda   arab   hududlari   siyosiy   jihatdan   mustaqil   davlatlar
sifatida   emas,   balki   yirik   imperiyalar   va   tashqi   kuchlar   ta’siri   ostida   rivojlandi.
Tadqiqot   davomida   arab   jamiyatining   siyosiy   boshqaruvi,   ijtimoiy-iqtisodiy
tuzilishi   hamda   keyinchalik   yuz   bergan   siyosiy   va   madaniy   o‘zgarishlar   chuqur
tahlil qilindi.
                XVII–XVIII   asrlarda   arab   hududlarining   asosiy   qismi   Usmonli   imperiyasi
tarkibiga   kirgan   bo‘lib,   bu   holat   arab   dunyosining   siyosiy   rivojiga   bevosita   ta’sir
ko‘rsatdi.   Usmonli   boshqaruv   tizimi   markazlashgan   bo‘lishiga   qaramay,   arab
viloyatlarida   mahalliy   hokimlar   –   vali,   bey   va   amirlarning   roli   kuchli   bo‘lgan.
Ayniqsa   Misr,   Suriya,   Hijoz   va   Iroq   hududlarida   mahalliy   elitalar   markaziy
hokimiyatdan   nisbatan   mustaqil   siyosat   yuritgan.   Bu   holat   bir   tomondan   siyosiy
barqarorlikni   ta’minlagan   bo‘lsa,   ikkinchi   tomondan   arab   hududlarining   yagona
siyosiy markaz atrofida birlashishiga to‘sqinlik qilgan. Arab jamiyatining ijtimoiy-
iqtisodiy tuzilishi ham an’anaviy xarakterga ega bo‘lib, dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik   va   savdo   asosiy   xo‘jalik   shakllari   sifatida   saqlanib   qolgan.
Jamiyat qatlamlarga bo‘lingan bo‘lib, yer egalari, ruhoniylar, savdogarlar va oddiy
dehqonlar   o‘rtasida   keskin   ijtimoiy   tafovut   mavjud   edi.   Ushbu   tuzilma   iqtisodiy
taraqqiyotning   sekinlashishiga,   ilm-fan   va   texnologik   yangiliklarning   joriy
etilmasligiga   sabab   bo‘ldi.   Natijada   arab   jamiyati   Yevropa   davlatlari   bilan
solishtirganda iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashib bordi.
                    XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlariga   kelib,  Yevropa   davlatlarining   arab
mamlakatlariga   bo‘lgan   siyosiy   va   iqtisodiy   ta’siri   keskin   kuchaydi.   Buyuk
Britaniya, Fransiya va boshqa mustamlakachi davlatlar arab hududlarini xomashyo
manbai   va   strategik   hudud   sifatida   ko‘ra   boshladi.   Misrning   inglizlar   tomonidan
40 egallanishi, Jazoir va Tunisning Fransiya mustamlakasiga aylanishi arab dunyosida
mustamlakachilik   davrining   boshlanishidan   dalolat   berdi.   Bu   jarayon   mahalliy
iqtisodiyotning  Yevropa   manfaatlariga   bo‘ysundirilishiga,   siyosiy   mustaqillikning
cheklanishiga olib keldi. Shu bilan birga, aynan tashqi bosim va mustamlakachilik
siyosati arab jamiyatida milliy ong va siyosiy uyg‘onish jarayonlarini tezlashtirdi.
Arab   ziyolilari   orasida   islohotchilik   harakatlari   shakllanib,   jamiyatni   yangilash,
ta’lim  tizimini  rivojlantirish, diniy va ijtimoiy islohotlar  o‘tkazish  g‘oyalari  ilgari
surildi. Jamoliddin Afg‘oniy, Muhammad Abduh kabi mutafakkirlar faoliyati arab
jamiyatida fikriy uyg‘onishning muhim omiliga aylandi. Milliy matbuot, adabiyot
va siyosiy tashkilotlar paydo bo‘lishi arab xalqlarining o‘zligini anglashida muhim
rol o‘ynadi.
                  Xulosa   qilib   aytganda,   XVII–XVIII   asrlarda   arab   davlatlari   siyosiy   va
iqtisodiy   jihatdan   turg‘unlik   holatida   bo‘lgan   bo‘lsa,   XIX   asr   oxiri   –   XX   asr
boshlarida   tashqi   omillar   ta’siri   ostida   keskin   o‘zgarishlar   davriga   qadam   qo‘ydi.
Bu o‘zgarishlar og‘riqli va murakkab bo‘lishiga qaramay, arab jamiyatining siyosiy
faollashuvi,   milliy   ongining   shakllanishi   va   kelajakdagi   mustaqillik   harakatlari
uchun   zamin   yaratdi.   Mazkur   davrni   o‘rganish   bugungi   arab   dunyosidagi   siyosiy
va   ijtimoiy   jarayonlarning   tarixiy   ildizlarini   tushunishda   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.
                    Shuningdek, mazkur   davrda  arab hududlarining siyosiy  parokandaligi  va
markazlashgan   milliy   davlatlarning   mavjud   emasligi   tashqi   kuchlar   uchun   qulay
sharoit   yaratib   berdi.   Usmonli   imperiyasi   tarkibida   bo‘lgan   arab   viloyatlari
umumiy   siyosiy   strategiyaga   ega   bo‘lmaganligi   sababli,   Yevropa   davlatlarining
bosimi   oldida   jipslasha   olmadi.   Mahalliy   hokimlarning   o‘z   manfaatlarini   ustuvor
qo‘yishi,   ichki   raqobat   va   hokimiyat   uchun   kurashlar   arab   jamiyatining   umumiy
qarshilik   ko‘rsatish   salohiyatini   yanada   zaiflashtirdi.   Bu   holat   arab   dunyosining
siyosiy   taqdirini   asosan   tashqi   kuchlar   belgilab   berishiga   olib   keldi.   Ijtimoiy-
iqtisodiy   jihatdan   qaralganda,   an’anaviy   xo‘jalik   shakllarining   saqlanib   qolishi
uzoq muddat davomida jamiyat barqarorligini ta’minlagandek tuyulgan bo‘lsa-da,
41 tarixiy   jarayonlar   fonida   bu   holat   taraqqiyotga   jiddiy   to‘siq   bo‘lib   chiqdi.  Yerga
egalik tizimining eskirgan shakllari, dehqonlarning iqtisodiy jihatdan qaramligi va
soliq   yukining   og‘irligi   keng   xalq   ommasining   ijtimoiy   noroziligini   kuchaytirdi.
Shu   bilan   birga,   hunarmandchilik   va   mahalliy   savdoning   rivojlanish   darajasi
sanoatlashgan   Yevropa   davlatlari   bilan   raqobat   qila   olmas   edi.   Natijada   arab
mamlakatlari   asta-sekin   global   iqtisodiy   tizimda   xomashyo   yetkazib   beruvchi   va
tayyor mahsulot iste’molchisi sifatida shakllandi.
                XIX   asr   oxiri   –   XX   asr   boshlarida  Yevropa   ta’sirining   kuchayishi   nafaqat
siyosiy va iqtisodiy, balki madaniy va intellektual sohalarda ham sezildi. Yevropa
ta’lim   tizimi,   matbuot   va   ilmiy   qarashlar   arab   ziyolilari   orasida   yangi
dunyoqarashning   paydo   bo‘lishiga   sabab   bo‘ldi.   Garchi   bu   jarayon   ba’zan
an’anaviy   qadriyatlar   bilan   ziddiyatga   kirishgan   bo‘lsa-da,   u   arab   jamiyatida
tanqidiy   fikrlash   va   islohotlarga   ehtiyojni   kuchaytirdi.   Aynan   shu   davrda   diniy
islohot,   konstitutsiyaviy   boshqaruv,   milliy   til   va   madaniyatni   rivojlantirish
masalalari   keng   muhokama   qilina   boshladi.   Arab   milliy   uyg‘onishining
shakllanishida   ta’lim   va   matbuot   alohida   ahamiyat   kasb   etdi.   Gazeta   va   jurnallar
orqali   milliy   g‘oyalar   ommaga   yetkazildi,   tarixiy   o‘zlik   va   umumiy   arablik
tushunchasi mustahkamlandi. Ziyolilar tomonidan yozilgan asarlar jamiyatni faqat
diniy   emas,   balki   siyosiy   va   ijtimoiy   jihatdan   ham   yangilash   zarurligini   asoslab
berdi.   Bu   jarayon   arab   xalqlarining   mustamlakachilikka   bo‘lgan   munosabatini
tubdan   o‘zgartirib,   kelgusida   yuz   beradigan   siyosiy   harakatlar   uchun   mafkuraviy
poydevor vazifasini o‘tadi.
        Shuni alohida ta’kidlash lozimki, arab jamiyatidagi milliy uyg‘onish jarayoni
bir   xil   va   izchil   bo‘lmagan.  Ayrim   hududlarda   bu   jarayon   tezroq   kechgan   bo‘lsa,
boshqa   mintaqalarda   ijtimoiy   an’analar   va   siyosiy   cheklovlar   sabab   sekin
rivojlandi. Biroq umumiy jihatdan olganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab
dunyosida   yuzaga   kelgan   islohotchilik   harakatlari   keyingi   mustaqillik
kurashlarining   asosiy   mafkuraviy   manbai   bo‘lib   xizmat   qildi.   Umuman   olganda,
tadqiq   etilgan   davr   arab   tarixida   o‘tish   bosqichi   sifatida   baholanishi   mumkin.
42 XVII–XVIII  asrlardagi  turg‘unlik va an’anaviy tuzilma XIX asr  oxiriga kelib tub
o‘zgarishlar bilan almashdi. Garchi bu o‘zgarishlar ko‘pincha tashqi bosim ostida
yuz   bergan   bo‘lsa-da,   ular   arab   jamiyatini   siyosiy   jihatdan   uyg‘onishga,   o‘z
manfaatlarini   anglashga   va   mustaqil   taraqqiyot   yo‘lini   izlashga   majbur   etdi.   Shu
bois mazkur davrni chuqur o‘rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi
arab   davlatlarining   siyosiy   va   ijtimoiy   muammolarini   tushunishda   ham   muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. 21
21
Karimov Sh.  Yangi davr jahon tarixi . Toshkent: Fan va texnologiya, 2018, 91–96-betlar.
 
43 Foydalanilgan adabiyotlar
1.   Marx   K.,   Engels   F.   Kommunistik   partiya   manifesti.   Moskva:   Progress
nashriyoti, 1977.
2. Lapidus I. M. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University
Press, 2002.
3.   Hourani   A.   Arabic   Thought   in   the   Liberal   Age   1798–1939.   Cambridge:
Cambridge University Press, 1983.
4.   Cleveland  W.   L.,   Bunton   M.  A  History   of   the   Modern   Middle   East.   Boulder:
Westview Press, 2016.
5. Rogan E. The Arabs: A History. New York: Basic Books, 2009.
6. Lewis B. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. New York:
Scribner, 1995.
7.   Shaw   S.   J.   History   of   the   Ottoman   Empire   and   Modern   Turkey.   Cambridge:
Cambridge University Press, 1976.
8.   Gelvin   J.   L.   The   Modern   Middle   East:  A  History.   Oxford:   Oxford   University
Press, 2018.
9. Anderson B. Imagined Communities. London: Verso, 1991.
10. Khalidi R. Arab Nationalism. New York: Columbia University Press, 1991.
11.   Issawi   C.  An   Economic   History   of   the   Middle   East   and   North  Africa.   New
York: Columbia University Press, 1982.
12.   Pamuk   Ş.   The   Ottoman   Empire   and   European   Capitalism.   Cambridge:
Cambridge University Press, 1987.
13. Abduh M. Islom va zamonaviylik masalalari. Qohira, 1905.
44 14. Afg‘oniy J. Isloh va uyg‘onish haqidagi qarashlar. Istanbul, 1892.
15.   Gibb   H.   A.   R.   Studies   on   the   Civilization   of   Islam.   Princeton:   Princeton
University Press, 1982.
16. Hodgson M. G. S. The Venture of Islam. Chicago: University of Chicago Press,
1974.
17. Hitti P. K. History of the Arabs. London: Macmillan, 1970.
18. Toynbee A. J. A Study of History. London: Oxford University Press, 1961.
19.   Sultonov   A.   Jahon   tarixi:   Yaqin   Sharq   mamlakatlari.   Toshkent:   O‘qituvchi,
2015.
20. Karimov Sh. Yangi davr jahon tarixi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.
45

kurs ishi komissiyadan o'tgan  Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida

Купить
  • Похожие документы

  • Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari
  • Afrika mamlakatlarining mustaqillikni qo’lga kiritishi jarayonlari
  • Mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligi va sanoat sohasidagi o’zgarishlar
  • Yunonistonda polislarning vujudga kelishi
  • O’rta Osiyoda o’rta asrlar savdo masalalarining yoritilishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha