Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun kurash va AQSHning tashkil topishi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	6.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun kurash va AQSHning tashkil topishi

Купить

“ Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun kurash va
AQSHning tashkil topishi”
1

M U N D A R I J A

K I R I SH .................................................................................................. .............2-4
I-BOB. SHIMOLIY AMERIKADA MUSTAQILLIKI UCHUN
OLIB BORILGAN KURASH
1.1. Shimoliy Amerikani Yevropa davlatlari tomonidan mustamlakaga aylan
tirilishi ................................................................................................................... ... 6 -19
1.2. Mustamlakalarning mustaqillik uchun olib borgan kurashi ................. 20-33

II-BOB MUSTAQIL AMERIKA QO`SHMA SHTATLARI
DAVLATINING TASHKIL TOPISHI
2.1. Amerika Qo`shma Shtatlarining tashkil topishi va Konsitutsiyani qabul
qilinishi ......................................................................................................................... 34-59

2.2. Amerika Qo`shma Shtatlarida milliy hukumatni shakllantirilish ..........60-68

XULOSA ...........................................................................................................................69-70
TAVSIYALAR ......................................................................................................................71

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RО`YXATI ...................................72
ILOVA ………………………………………………………………………………………73
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi.
XVII asrning ibtidosi–Yevropadan Shimoliy Amerikaga kelayotgan
muhojirlarni ulkan oqimining boshlanishi davri bo`ldi. III asrdan ortiq muddatni
o`z ichiga qamrab olgan mazkur harakat atiga bir necha yuz Amerikalik
Kolonistlarning ko`z ilg`amas irmoqchasidan million-millionlab yangi
keluvchilarning toshqiniga ko`tarilib ketdi. Qudratli va turli-tuman sabablardan
harakatga keltirgan bu oqim qit`aning Shimoliy qismida yangi svilizatsiyani
bunyod etdi. Mavzuni dolzarbligi sifatida, bu inqilob tufayli yangi mustaqil
davlat -Amerika Qo`shma Shtatlarini tashkil topishi, mamlakatda erkin
raqobatga, iqtisodiy hayotda tashabbusga faollik va ishbilarmonlikka keng yo`l
ochib berilishi, inson baxt-saodatining asoslaridan biri o`z mulkidan erkin
foydalanish huquqiga ega bo`lish, Mustaqillik Dekloratsiyasi va AQSH
Konsitutsiyasi Yevropaning ilg`or tafakkuriga katta ta`sir ko`rsatishini
o`rganish, ularning yangi adabiyotlardan talqinini tizimlashtirish va tahlil qilish
asos qilib olindi. Shu o`rinda Prezidentimiz Islom Karimov ta`kidlaganidek
Xalqlarning ozodlik, mustaqillik, baxt-saodatga azaliy intilishi, o`z taqdirini“
o`zi belgilashga azmu qarori hayotdagi chuqur o`zgarishlarni harakatga
keltiruvchi kuchdir .
”
Biz Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun kurash va AQSHning tashkil
topishi mavzusini yoritishda turli davrdagi manba va adabiyotlarni o`rganib
quyidagi fikrga keldik.
Shu asnoda adabiyotlar ikki guruhga bo`lib o`rganildi.
Birinchi guruhga: Sovetlar davrida nashrdan chiqqan asarlar kiradi.
Mazkur ishlar hukumron mafkuraning qolipi negizida ijod erkinligi yo`q bo`lgan
sharoitlarda yaratilgan bo`lib bularga: Yu. N. Razaliyev, A.V. Efimov, A.
Abdurahmonov P. Kotliyar, I. V. Trigoriva, U. Foster, G. R. Kuropatkin va
boshqalarni kiritish mumkin 1
.
3

Ikkinchi guruh: Adabiyotlarga bevosita mustaqillik yillarida yaratilgan
bo`lib bularga M.Lafasov, G. Xidoyativ, R. Farmonov va boshqalarni ilmiy
ishlarini kiritish mumkin 2
.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Mazkur ishning
maqsadi Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun kurash va Amerika Qo`shma
Shtatlarni tashkil topishi yangi manbalardagi talqini tahlil qilib o`rganish asos
qilib olindi.
Ishning yuqoridagi qayd etilgan maqsadlaridan kelib chiqqan holda,
bitiruv malakaviy ishda quyidagilar asosiy vazifalar mavzusida belgilab olindi:
Ishning yuqoridagi qayd etilgan maqsadlardan kelib chiqqan holdi,
bitiriuv malakaviy ishda quyidagilar asoiy vazifalar mavzusida belgilab olindi:
Shimoiy Amerikani Yevropa davlatlari tomonidan mustamlakga
aylantirilishini tahlil qilish.
-Mustamlakalarning mustaqillik uchun olib borgan kurashlarini yoritib
berish.
-Amerika Q о `shma Shtatlarini tashkil topishi va birinchi konstitusiyani
qabul qilishini yoritib berish.
Bitiruv malakaviy ishini ilmiy yangiligi
Ushbu bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki,
mazkur mavzu ilk bor bitiruv malakaviy ishi siftida ilmiy adabiyotlar bilan
qiyosiy tahlil qilish asosida izchil tadqiq etildi.
Biz ilmiy taomilga ilk bor olib kirayotgan faktik materiallar va turli
xorijiy manbalar va adabiyotlarga tayangan holda o`z fikr mulohazalarimizni
bildirishga harakat qildik.
Shimoiy Amerikani Yevropa davlatlari tom о nidan mustamlakaga
aylantirilishi tarixini yangi manba va adabiyotlar yordamida yoritib berildi.
М ustamlakalarning mustaqillik uchun kurashi tahlil qilindi.
Amerika Qo`shma Shtatlarinining tashkil topishi konstitutsiyaning qabul
qilinishining ahamiyati mahalliy va xorijiy adabiyotlar yordamida tadqiq qilindi.
4

Amerika Qo`shma Shtatlarida milliy hukumatning shakllantirilishi ilmiy
asosda asoslab berildi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy metodologik asosi sifatida tarixiy
tadqiqotlarda umumqabul qilingan ob`yektivlik, tarixiylik, tarixiy ketma-ketlik,
to`plangan fakt va ma`lumotlarning haqiqiyligi hamda aniqligini obyektiv
baholashga erishish uchun tarixiy hodisalarni tadqiq qilishga tanqidiy yondashuv
kabi ilmiy yondashuvlardan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Ushbu ishda
Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun olib borilgan kurash va Amerika
Qo`shma Shtatlar davlatini tashkil topishi milliy hukumatni shakllanish yo`llari
har tomonlama yangi manba va adabiyotlar yordamida yoritilgan. Amerika
Qo`shma Shtatlari hozirgi kunda dunyodagi eng rivojlangan, qudratli
davlatlardan biri hisoblanadi. Uni shu darajaga yetishishidagi bosib o`tga tarixiy
davrlari ushbu yo`lda o`z mukofotini topgan.
Bitiruv malakaviy ishidan tarix fakulteti talabalari kollej va litsey
o`quvchilari jahon tarixini ushbu mavzusiga ta`luqli muhim ma`lumotlarni
olishlari mumkin.
Ishning abrobatsiyasi.
Bitiruv malakaviy ish Qarshi Davlat Universiteti «Jahon tarixi va
arxeologiya» kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to`garagida ma`ruza qilindi“ ”
hamda 2011-2012 o`quv yilida Jahon tarixi va arxeologiya kafedrasida
muhokama qilindi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi ish kirish, ikki bob,turli fasl, xulosa,
foydalanilgan manba va adabiyotlar ro`yxati hamda ilovalardan iboratdir.
1- BOB . SHIMOLIY AMERIKA MUSTAQILLIGI UCHUN OLIB
BORILGAN KURASH
1.1. Shimoliy Amerika Yevropa davlatlari tomonidan mustamlakaga
aylantirilishi.
XVII asrda Amerikaga kelgan ko`chkinchilarning aksariyati inglizlar
bo`lgan, biroq o`rta mintaqada gollandiyaliklar, shvedlar va germanlar, Janubiy
Karolina va yana ba`zi joylarda birmuncha fransiyalik Gugenotlar, asosan
5

Janubda Afrikadan keltirilgan qullar ham bor bo`lib, ispaniyaliklar, italyanlar va
portugallar koloniyalar uzra yoyilgan edi.
1680 yildan so`ng Angliya muhojirlarni yetkazib beruvchi asosiy
manbaga aylana boshladi. Minglab odamlar urush asoratidan qutulish niyatida
kontinental Yevropadan qocha boshladi. Ularning ko`pi hukumat zug`umi va
boshqa joylarda yashovchi yer egalarining dastidan boshiga tushayotgan
qashshoqlikdan qutulish uchun o`z vatanlarini tark etdilar.
1690 yili Amerika aholisi chorak millionga oshdi, Shu paytdan boshlab, u,
har 25 yilda ikki baravar ortib bordi va 1775 yilga kelib 2,5 milliondan oshdi.
Bironta oila Massachusyetsdan Virjiniyaga yoki Janubiy Karolinadan
Pensilvaniyaga ko`chib o`tganlarida moslashuv jihatidan qiynalmaganlariga
qaramay, alohida kaloniyalar o`rtasidagi farqlar sezilarli bo`lib, kaloniyalarning
mahalliy guruhlari orasida ko`zga tashlanardi 1
.
Kaloniyalashtirish jarayoni rivojining barcha bosqichlarida asosiy
xususiyat-Angliya hukumati tomonidan nazorat kamligi bo`ldi. Barcha
kaloniyalar, Jorjiya bundan istisno, aksiya sohiblarining sherikchilik
kompaniyalari yoki Qirol tomonidan inom etilgan imtiyoz xartiyalari oqibatida
yuzaga kelgan feodal mulkchilikdan bunyod etildi. Qirol, Yangi Dunyo
istiqomat jamoalari uzra o`zining bevosita hukmronligini aksiya kompaniyalari
va mulkdorlarga topshirgani, ko`chkinchi kolonistlar Amerikada tashqi
nazoratdan tamomila holi bo`lganlarini bildirmagan albatta. Misol, uchun
Virjiniya Kompaniyasining imtiyoz Xartiyasi shartlariga ko`ra to`liq hukumat
qudrati koloniyaning o`ziga topshirilgan edi. Shunga qaramay, Qirol, mazkur
kompaniyaning markazi Angliyada joylashadi deb kutgan. Ya`ni, Virjiniya ahli
o`z hukumatlarida qirol mutlaq hukmronlikni o`z qo`lida saqlab turgan
holatdagidan ko`ra ortiq ovozga ega bo`lmaganlar.
O`rta yer koloniyalarining jamiyati Yangi Angliya ahliga nisbatan ancha
xilma-xil bo`lib, fuqarolik va diniy e`tiqod nuqtai nazaridan ancha keng fe`lli
1
Debora M.S. Braun, Stefen Byorent, Mishel Grin, Jin S.Xolden, Richard Marshall. Amerika tarixining asoslari .
А QSHAB . 20 03 ; 30 b.
6

edi. Ko`p jihatlariga ko`ra, Pensilvaniya va Delaved koloniyalarining
boshlang`ich muvaffaqiyati Uilyam Pen bilan bog`liq bo`ldi.
Uning rahbarligida Pensilvaniya ravon kun kechirib, tez sur`atlar bilan
rivojlandi va 1685 yilga kelib uning aholisi 9000 kishiga etdi. Koloniyaning
markazi Filadelfiya bo`lib, bu shahar tez orada o`zining daraxtlar soyasidagi
keng ko`chalari, mustahkam g`isht va toshdan qad ko`targan uylari va serqatnov
kema doklari tufayli dong taratdi. Koloniyalashtirish davrining oxiriga kelib,
deyarli bir asr o`tgach, bu yerda 30000 odam yashab, turli tillar, diniy e`tiqodlar
va hunaru tijorat sohalarini namoyon etgan. Muvaffaqiyatli biznes korxonalarini
tashkil etish borasida ularning iste`dodi Filadelfiya shahrini ko`chkinchilar
Amerikasining eng farovon markazlaridan biriga aylantirdi.
XVIII asrning boshlarida koloniyaga kela boshlagan shotlandiyalik-
irlandiyaliklar uchun Pensilvaniya Yangi Dunyoga eltuvchi asosiy yo`l bo`ldi.
Allaqaysi bir Pensilvaniyalik rasmiy xodim tomonidan beboshlarcha jasur va“
qashshoq kelgindilar deb nomlangan bu odamlar inglizlardan nafratlangan va
”
umuman xukumatga shubha bilan qaragan.
Xuddi Pensilvaniya singari odamlari aralash-quralash bo`lgan Nyu-York
shahri ham Amerikaning ko`ptilli mohiyatini a`lo darajada namoyon etgan. 1646
yili Xadson daryosi bo`yidagi aholi gollandiyaliklar, fransuzlar, daniyaliklar,
norveglar, shvedlar, inglizlar, shotlandlar, irlandiyaliklar, olmonlar, polyaklar,
boxemiyaliklar, portugallar va italyanlardan tarkib topgan bo`lib, kelajakda
million-million yangi keluvchilardan bir zarra edi, xolos.
Azaldan qishloq xo`jaligiga tayangan janubdagi Virjiniya, Merilend,
Shimoliy va Janubiy Karolina, Jorjiya koloniyalari Yangi Angliya va o`rta yer
koloniyalaridan farq qilardi 2
.
Janubda joylashgan aksariyat koloniyalarida, boshqa joylarda bo`lgani
kabi, aholi o`ziga xos ahamiyatga molik edi. Angliyaliklar ta`siri kuchli bo`lgan
sohil bo`yi rabotlarida yashashni istamagan Germaniyalik muhojirlar va
2
O’sha manba 2003. 32b
7

shotland-irlandlar mamlakat ichkarisiga siljishdi. Sohil bo`yida unumli yer
ololmagan yoki qo`l ostidagi yerni xaroblashtirgan ko`chkinchilar yanada
shimol tomon joylashgan yerlarni sahiy panoh deb, topishdi. Mushkul
qiyinchiliklarga qaramay, betinim ko`chkinchilar siljiy boshladi va 1730 yillarda
Virjiniyaning Shexandoa vodiysiga yopirilib kelishdi. Tez orada mamlakatning
ichki qismlari fermalar bilan qoplandi.
Kolonistlar-angliyaliklarning siyosiy ozodlik uchun uzoq muddat kurash
an`analarini merosxo`rlari-ozodlik tushunchalarini Virjiniyaning birinchi
Xartiyasi (imtiyozlari)ga kiritishdi. Unga binoan, ingliz ko`chkinchi kolonistlari
«xuddi ular Angliya Qirolligida turib, o`sha yerda tug`ilgan bo`lganlaridek»
barcha erkinliklar, imtiyozlar va daxlsiz huquqlardan foydalanishgan. Ya`ni, shu
tariqa ular Erkinliklarning Buyuk Xartiyasi (1215 yil) va odat huquqi
imtiyozlaridan bahramand bo`lishgan. 1618 yili Virjiniya Kompaniyasi o`zining
tayinlanuvchi gubernatoriga ko`rsatmalar chiqardi: ularga binoan,
plantatsiyalarning erkin ahli koloniyaning ravnaqiga qaratilgan farmonlar
chiqarish uchun gubernator bilan ish yuritishi uchun vakillar saylashi va
Kengash tayinlashi kerak edi.
Mazkur chora-tadbirlar koloniyalashtirish davrining eng uzoqli ko`zlagan
ishlaridan bo`lib chiqadi. Shu paytdan boshlab, ko`chkinchi kolonistlar o`z
hukumatlarining faoliyatida ishtirok etish huquqiga egaligi umumiy tarzda qabul
qilingan edi. Kelgusi imtiyozlar yaratish borasida, Qirol imtiyoz berish xartiyasi
sharoitlarida koloniyalarning erkin insonlari o`zlariga ta`sir o`tkazuvchi qonun
chiqarish ovozga ega bo`lishlari lozimligini ta`minladi. Shu tariqa, Merilendda
Kalvertlarga, Pensil`vaniyada Uil`yam Penga, Shimoliy va Janubiy Karolina
Koloniyalari hamda Nyu-Jersi mulkdorlariga imtiyozlar beruvchi xartiyalarda
ta`kidlanganidek, qonun chiqarish jarayoni «erkin insonlar roziligi» asosida
hayotga tatbiq etilishi kerak edi.
O`zini-o`zi boshqarish huquqi berilgan Massachusyets Ko`rfazi
koloniyasida ham mutashobih vaziyat rivoj topdi. Shu tariqa,ko`chkinchilar
8

koloniyasida istiqomat qiluvchi shaxslar qo`liga to`liq xukmronlik rishtalari
topshirildi. Avvaliga, Amerikaga birinchilar qatorida kelgan o`nga yaqin
kolonistlar yakkahukmron tartib o`rnatishga intildi. Biroq, boshqa
ko`chkinchilar ko`p o`tmay jamiyat ishlarida o`z ovoziga ega bo`lish talabini
qo`yishdi va rad javobi ommaviy hijratga keltirilishi muqarrarligini bildirishdi.
Bunday tahlikaga ro`baro` kelgach, koloniya a`zolari yon bosdilar va hukumatni
nazorat etish huquqi saylanuvchi vakillarga berildi. Shunga o`xshab, Yangi
Angliyaning-Konnektikut va Rod-Aylend kabi-o`zga koloniyalari ham o`zlari
har qanday hukumat doirasidan tashqarida turganlarini qayd etish orqali o`zini-
o`zi boshqarish borasida muvaffaqiyat qozonishdi va Plimut koloniyasi
Piligrimlari qolipidagi o`z siyosiy tizmalarini shakllashdi.
Deyarli aksariyat koloniyalar qirol koloniyalariga aylandi, biroq XVII
asrning o`rtalarida inglizlar Fuqarolar Urushi (1642-1649) va Oliver
Kromvelning Puritan Hamjamiyati va Protektorati asoratiga shu qadar
chalg`igan edilarki, faol kolonial siyosat o`tkazishga madorlari qolmagan edi.
1660 yili Charliz II va Styuartlar sulolasining qayta tiklanishi bilan,
koloniyalarni boshqarish borasida Angliya ko`proq imkoniyatlarga molik bo`ldi.
Biroq, hatto shundan keyin ham, bu siyosat samarasiz bo`lib, uzluksiz ravishda
amalga oshiriluvchi reja eshitmasdi va koloniyalar deyarli o`z holiga tashlab
qo`yilgan edi.
Qirol Jems IIni taxtdan ag`dargan Shavkatli Inqilob ( 1688-1689) haqidagi
yangiliklar Bostonga yetib kelganida, aholi bosh ko`tardi va gubernator
Androsni hibsga oldi. Yangi Xartiyaga binoan, Massachusyets va Plimut
1691yili ilk bor Massachusyets Ko`rfazi qirol koloniyasi sifatida birlashtirildi.
Yangi Angliya Dominioni doirasiga qo`shilgan o`zga koloniyalar ham tez
fursatda o`zlarining ilgarigi hukumatlarini qayta tayinlashdi.
XVIII asr boshida o`tkazilgan kolonial siyosat Angliya XVII asrda
o`tkazilgan siyosiy yo`nalishlarga mutashobih edi. Shavkatli Inqilob Parlament
oliy qudratga ekanligini ta`kidladi, biroq qirol angliyada qo`ldan boy bergan
9

hukmronlikni kolonial gubernatorlar joriy etishga urinishdi. Angliyadagi
voqealardan voqif bo`lgan kolonial assambleyalar (majlislar) o`z «huquq»
«erkinliklari»ni tatbiq etishga urindilar.
Qonun chiqarish tarmoqlari mazkur huquqlardan qirol gubernatorlarning
Qudratini cheklash hamda o`z qudrati va ta`sirini kengaytirish borasida o`zga
choralarni tatbiq etish uchun foydalanishgan. Gubernator va assambleya
orasidagi betinim nizolar Amerika va Angliya manfaatlarini ayri qilishga
undagan. Ko`p hollarda, qirol mansabdorlari kolonial assambleyalar
o`tkazayotgan faoliyatning ahamiyatini tushunishmagan va osonlikcha, uni rad
etib qo`ya qolishgan. Biroq, assambleya faoliyati pretsedentlar va tamoyillarni
shaklladi va mohiyatan koloniyalar «konstitutsiya» sining bir qismiga aylandi.
Shu tariqa kolonial qonun chiqarish tarmoqlari o`zini-o`zi boshqarish
huquqini ta`sis etishdi. Aynan o`sha davrda kolonial ma`muriyat markazi
Londondan joylardagi poytaxtlarga ko`chdi.
Dunyoning katta qismida mustamlakalar uchun Anglya va Fransiya
o`rtasida kurash ketayotgan edi. Bu tarixda Yetti yillik (1756-1763) urush nomi
bilan ma`lum. Bu urush Yevropa Hindiston va Kanadani qamrab oldi va unda
Angliyaning qo`li baland keldi 1
.
Fransiya va Bitaniya XVIII asr davomida bir necha bor Yevropa va Karib
dengizi mintaqalarida urushlar silsilasiga giriftor bo`ldi. Britaniya bu
mojarolardan muayyan-asosan, Karib dengizining shakarga boy orollarida-
imtiyozlarga erishganiga ham qaramay, bu tortishuvlar, umuman olganda,
muallaq bo`lib, 1754yili avj olgan Yetti Yillik Urush boshlanganida,
Fransiyaning ShimoliyAmerikadagi mavqei mustahkamedi.
O`sha davrda, Fransiya Kanada va Buyuk Ko`llar bo`yidagi qator Hind
qabilalari bilan yaxshi aloqa o`rnatib, Missisipi daryosini qo`lga kiritgan va
istehkomlar tizmasi hamda savdo-sotiq rabotlari ta`sis etish orqali Kvebekdan to
Nyu-Orleangacha yastanib yotgan yarim oy shaklidagi buyuk imperiyaning
chegaralarini belgilangan edi. Shu tariqa, Britaniya Appalachi Tog`larining
10

sharqdagi tor mintaqasi bilan chegaralanib qolgan edi. Fransiya birgina
Imperiyasiga tahlika qilibgina qolmay, balki Amerika ko`chkinchi
kolonistlarning o`ziga ham o`chakishdi: Massisipi vodiysida o`rnashgan ,
Fransiya ko`chkinchilarning g`arb tomonidan siljishini chegaralashi mumkin
edi.
Londondagi Tijorat Hay`ati Nyu-York, Pensilvaniya, Merilend va Yangi
Angliya koloniyalari vakillarining majlisini chaqirish yordamida bu nizoni hal
etishga urindi. Irokez qabilasi hindlari bilan aloqalarini yaxshilash va ularning
Britaniyaga nisbatan layoqatiga erishish maqsadida Olbaniy Kongressi deb nom
chiqardi. Chiqargan uyushma 19-iyundan to 10-iyulgacha Irokezlar bilan Nyu-
Yorkning Olbaniy joyida uchrashuv o`tkazdi.
Kongress vakillari o`zlarini muhofaza etish uchun mutlaqo zaruriy chora
sifatida Amerika koloniyalarining birlashuvini targ`ib qilish deb va mazkur
Ittifoq bo`yicha Olbaniy Rejasini qabul qilishdi. Benjamin Franklin tomonidan
ishlab chiqilgan bu Rejaga binoan, qirol tomonidan tayinlanuvchi prezident
Amerika ko`chkinchilarining assambleyalari tomonidan tanlanuvchi vakillarning
katta kengashi bilan ish yuritishi nazarda tutilgan edi: har bir koloniyadan
vakillar soni, mazkur koloniya umumiy xaznaga qo`shgan moliyaviy ulushiga
mutanosib ravishda belgilanishi ta`kidlangan edi. Mazkur tashkilot mudofaa
ishlari, Hindlar bilan munosabatlar, savdo-sotiq masalalari va g`arbdagi
ko`chkinchilarning istiqomlari yuzasidan faoliyat yuritishi hamda soliqlar
to`plash qudratiga molik bo`lishi lozim bo`lgan. Biroq, bironta ham koloniya
Franklin rejasini qo`llamadi; hech kim g`arbiy yerlarga soliqlar solish qudrati
yoki ularning rivoji uzra nazorat qudratini markaziy hokimiyatga o`z qo`li bilan
topshirgisi kelmadi.
1763 yili imzolangan Parij Tinchlik Sulhiga binoan Fransiya o`zining
Kanada, Buyuk Ko`llar va Missisipi vodiysining yuqori qismlaridagi barcha
yerlarini Britaniyaga topshirdi. Shimoliy Amerikda Fransuz emperiyasini
yaratish orzusiga shu tariqa xotima yasaldi.
11

Bu urush natijasida butun Shimoliy Amerika Inglizlar nazoratiga o`tdi.
Fransiya ustidan g`alaba qozongach Britaniya shu paytgacha nazardan chetda
qoldirib kelgan muammoga ro`baro keldi- ya`ni, o`z emperiyasini boshqarish.
London o`sha paytda mudofaani rivojlantirish, turli tuman mintaqalar va
odamlarning xilma-xil manfaatlarini bir-biriga muvofiqlashtirish va imperiyani
boshqarish harajatlarini bir hilda ta`minlash niyatida bepoyon yer mulklarini
tartibga keltirgani muhim ahamiyat kasb etdi.
Birgina Shimoliy Amerikada Britaniyaning teritoriyalari ikki baravardan
ham oshdi. Atlantik okeani sohili bo`ylab tor yer mintaqasiga qo`shimcha
ravishda Kanada va Missisipi daryosi bilan Allegan tog`lari orasidagi territoriya
biriktirildi, bularning o`zi esa bir imperiya edi. Ilgari aksariyati Protestant va
inglizlardan tarkib topgan aholi, endilikda fransuz tilida so`zlashuvchi
Kvebeklik katoliklar va qisman xristian dinini qabul qilgan ko`psonli hindlarni
ham o`z ichiga qamrab oldi. Avvalgi yerlarga qo`shimcha ravishda yangi
territoriyalarni mudofaa etish va boshqarish ulkan mablag` sarfi va xodimlar
sonining oshishini taqozo etgan. Eski kolonial tuzumning mazkur vazifalarga
mutanosib javob bermasligi aniq edi.
Shimoliy Amerika Angliya mustamlakasi bo`lgach, ishchi kuchiga
bo`lgan ehtiyoj kuchaydi. Ayniqsa, ishchi kuchi janubiy koloniyalar uchun juda
zarur edi, chunki u yerda tamaki plantatsiyalari bo`lib, arzon ishchi kuchi
yetishmas edi. Ilgarigidek espanlar, portugallar va inglizlar Afrika aholisini
vahshilarcha ovlab , qul qilib Amerika qit`asiga keltirib plantatorlarga sotar“ ”
edilar. «Qizil tanli» yerli aholining ko`pchiligi ko`chmanchi bo`lib, o`troq
yashashgan. Ular kelgindi oq tanli aholiga bo`ysunmaganliklari uchun deyarli
“ ”
qirib tashlandi. Shimoliy shtatlarda ahvol boshqacharoq edi. Bu yerlarda 80 foiz
kichik fermalar bo`lib, plantatsiyalar yo`q edi. Bu kichik fermalarda qul yoki
ishchi kuchiga ehtiyoj yo`q edi. Ferma egasi bu ishlarni o`zi bajarar edi.
Shimoliy shtatlarda yerning ko`pligi va har bir kishining o`z yeriga o`zi ho`jayin
bo`lish tuyg`usi kuchli rivojlangan edi. Shunday qilib Angliyaning bu 13
12

mustamlaka yerida ikki xil tizimga asoslangan xujalik yurutish vujudga keldi:
Shimolda ozmi-ko`pmi tenglikka asoslangan fermer xo`jaligi va Janubda katta
tamaki plantatsiyalarida qo`llaniladigan qullar mehnati. Ammo hindular uchun
na Shimol va na Janubda yashash uchun o`rin qolmadi, ular o`zlarining
yerlaridan G`arbga tomon siqib chiqarildi va ko`plari mustamlakachilar
tomonidan vahshilarcha qirib tashlandi. Shimoliy Amerikaning mustamlakaga
aylantirilishi dastlabki jamg`arma deb ataladiga tashkilot bilan chambarchas
bog`liq edi. Mustamlakachi davlatlar qo`pol zuravonlikka asoslangan jamg`arish
usullarining hamma xilidan foydalanishda o`zining Yevropadagi sheriklaridan
qolishmas edi. Ko`pgina mehnatkashlar feodallar zulmidan va qashshoqlikdan
qutilish uchun Yevropadan qochib kelar, ammo Shimoliy Amerika
mustamlakalarda ham istaklariga yetolmas edilar. Ularning ko`pchiligi
mustamlakachi hukumat va quldor plantatorlar tomonidan shavqatsiz
eksplutatsiya qilinar edi. Amerika tarixshunoslari ta`riflaganidek, Shimoliy
Amerika orzu qilingan yer va ozodlik beshigi emas edi, albatta.“ ” “ ”
Mustamlakachilarning hindularni qullarga aylantirish yo`lidagi o`rinishlari hech
qanday natija bermadi. Asir olingan hindular qochib ketar, o`zlarini-o`zlari
uldirar, qabiladoshlari ularni qutqarib olib ketolmasalar, behat og`ir mehnatdan
tezda halok bo`lar edilar. Hindular mustamlakachilarning talonchiligi va jabr
zulmiga matonatli kurash bilan javob berar edilar. Ayrim to`qnashuvlar ba`zan
davomli urushlarga aylanib ketar edi. Birinchi marta ana shunday urush
Virginiyada 12 yil (1622-1634) davom etdi. Ammo hindular
mustamlakachilarning harakatini vaqtinchagina to`xtatib qolishi mumkin edi.
Hindularning zaifligi qurol-yarog`larning yetishmasligidan emas, balki ulardagi
qabilalar o`rtasida birli va jipslikning yo`qligida edi. Atlantika okeanidan to
Missisippi daryosigacha bo`lgan hududlarda 30 dan ortiq qabila yashar va ular
bir-biriga adovat bilan qarab, undan mustamlakachilar foydalanar edilar. XVII
asrning boshlarida koloniyaga kela boshlagan shotalandiyalik erlandiyaliklar
uchun Penselvaniya yangi dunyoga eltuvchi asosiy yo`l bo`ldi. Alla qaysi bir
13

pensilvaniyalik rasmiy hodim tomonidan beboshlarcha jasur va qashshoq“
kelgindilar deb nomlangan bu odamlar inglizlardan nafratlangan va umuman
”
hukumatga shubha bilan qaragan. Shotlandiyalik erlandiyaliklar mamlaka
ichkarisida uy joy qilishga mohir bo`lib, yer ochishgan va ovchilik hamda
qishloq ho`jaligi yordamida kun kechirishgan. Huddi Pensilvaniya singari
odamlari aralash- quralash bo`lgan Nyu-york shahri ham Amerikaning ko`p
tillik mohiyatini a`lo darajada nomoyon etgan. 1646 yili Xadson daryosi
bo`yidagi aholi gollandiyaliklar, frasuzlar, daniyaliklar, norveglar, shvetlar,
inglizlar, shotlandlar, erlandiyaliklar, olmonlar, polyaklar, boxemiyaliklar,
portugallar va italyanlardan tarkib topgan bo`lib, kelajakda million-million
yangi keluvchilardan bir zarra edi xolos.
Salem Ajinalari
1692 yili Massachusyetsning Salem qishlog`idagi bir guruh yosh qizlar
G`arbiy Hind quli rivoyat qilgan afsonalarni eshitgach, g`aroyib asabiy tutqanoq
va changak tutishlarga mubtalo bo`lishadi. Savol-javob asnoida ular o`zlariga
qiynoq bergan bir nechta ayollarni jodugarlikda ayblaydi. Shahar aholisi
dahshatga tushadi, biroq hayron qolmaydi: XVII asrda Amerika va Yevropa
uzra yosumanlikka ishonch keng tarqalgan edi.
Shundan keyin yuz bergan voqea,-Amerika tarixida yakka hodisa
bo`lishiga ham qaramay,-Puritan Yangi Angliya ijtimoiy va ruhiy dunyosining
yorqin va jonli manzarasini taqdim etadi. Shahar ma`murlari jodugarlikda
qo`yilgan aybnomani eshitish uchun sud majlisini chaqirishadi va taverna
(mayxona) sohibasi Brijiy Bishopni tezda aybdor deb topishadi va hukmni ijro
etishadi. Bir oy mobaynida yana besh ayol mahkum etiladi va dorga osiladi 1
.
Shunga qaramay, shov-shuv tinmaydi, chunki sud mahkamasi
ayblanuvchini arvohlar yoki o`zga biron qiyofada ko`rganligi haqidagi
guvohlarning ko`rsatmalarini qabul qiladi. O`z mohiyatiga ko`ra mazkur
«hayoliy dalil» o`ta havfli edi, chunki uning na rostligini isbotlab bo`lardi va na
rosmana tekshiruvga asos bo`la olardi. 1692 yilning kuz fasliga kelib 20dan
14

ortiq qurbonlar, va shu jumladan bir nechta erkaklar ham mahkum etildi va
100dan ortiq o`zga odamlar qamoqqa tashlandi: ularning orasida shaharning eng
ko`zga ko`ringan odamlari ham bor edi. Endilikda vasvasaning Salemdan
tashqariga tarqalish havfi tug`ildi va koloniya ruhoniylari sud mahkamasini
tarqatdi. Hali qamoqda yotganlar ozod etildi yoki hukm bekor qilindi.
Salem jodugarlari ustidan o`tkazilgan sud muhokamalari anchagacha
amerikaliklarni talvasaga solib yurdi. Psixologik jihatdan, aksariyat tarixchilar
Salem qishlog`i 1692 yili jodugarlikning mavjudligiga ishonch tufayli avj
oldirilgan o`ziga xos jamoa vasvasasiga mubtalo bo`lgan edi, deb hisoblaydi.
Ularning ta`kidlashicha, ayrim qizlar o`ynagan bo`lishi ehtimoldan holi emas.
Bir taqdirda, mas`uliyatni his etuvchi ko`plab kattalar ham vasvasaga tushib,
o`zini yo`qotib qo`ygan.
Biroq, ayblovchilar va ayblanuvchilarning o`zi kim ekanligini yaqindan
o`rganish ancha samarali natija beradi. O`sha paytdagi Yangi Angliya
koloniyalarining ko`pchiligi kabi Salem qishlog`i ham, qishloq xo`jaligiga
asoslangan va Puritanlar hukmronlik qilgan jamiyat tarkibidan ancha
tijoratlashgan va dindan uzoqlashgan jamiyat tomon o`tish jarayonida edi.
Jodugarlikda ayblovchilarning ko`pi fermerlik va cherkov bilan bog`liq hayot
tarzining namoyandalari bo`lib, ayblanuvchi jodugarlar esa kichik do`kondorlar
va savdogarlarning qad ko`tarayotgan tijoriy tabaqasiga mansub edi. Salem
qishlog`ida eski an`anaviy guruhlar va yangi tijoriy tabaqa orasida avj olgan
ko`rimsiz kurash Amerika jamoalarida tarix uzra qaytarilib turgan. Biroq,
koloniya fuqarolari uylarida shayton in qurganligi aybnomasi asosida qatag`on
qilinganida, bu kurash g`aroyib va vahshiyona tus olgan edi.
Salem jodugarlari ustidan o`tkazilgan sud jarayonlari shov-shuv
ko`taruvchi, biroq qalbaki ayblashlarning vahshiyona asoratlarini yorqin
ifodalovchi fojiaviy ramzga aylandi. Darhaqiqat, ko`p odamlarga qarshi qalbaki
aybnomalar qo`yish borasida siyosiy bahslarda eng ko`p qo`llaniladigan
atama-«jodugar ovlash»dir.
15

Mustamlakachilik-g`arb tomonga qarab ekspansiyani davom ettirish-
hindu qabilalariga qarshi to`xtovsiz urushlar bilan olib borildi. Taxmin
qilishlaricha, ingliz mustamlakichiligi boshlanguncha Atlantika okeani
qirg`oqlari bilan Missisipi daryosi o`rtasidagi territoriyada 200 minga yaqin
hindu yashagan. Shimoliy Amerika odamlarni ko`chirib keltirishning
vahshiyona burjua usullari ishga solingani natijasida hindu aholisi ommaviy
tarzda qirilib, o`limga mahkum etildi. Hindular hali sinfsiz ibtidoiy jamoa
bosqichida yashar edilar. Ularning mulki qabila mulki edi. Ko`pchilik
qabilalarda urug`doshlik munosabatlari hukm surar edi, ularning ba`zilarida bu
xildagi munosabatlar yemirila boshlash oldida turgan edi. Hindular
ko`chmanchilik qilib yurar edi, ba`zilari esa yarim o`troq, kamdan-kamlari
o`troq hayot kechirardilar. Ular ovchilik, baliqchilik, dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug`ullanar edilar. Kolonistlar hindulardan kartoshka,
makkajo`xori, pomidor, qovoq, tamaki va shu singari ekinlarni yetishtirishni
o`rgandilar.
Kolonistlar mamlakat ichkarisiga kirib borar ekanlar, hindularga qarshi
(1664 yilda opochankanug qabilasiga qarshi, 1675-1676 yillarda suskvaxen
qabilasi va boshqa qabilalarga qarshi) to`xtovsiz urushlar olib bordilar, ularni
qirdilar va haydab chiqardilar. Hindularga qarshi qurolli kurash olib borish
uchun 1643 yilda Yangi Angliya konfederatsiyasini barpo etgan shimoliy
mustamlakalarda 1637 yilda boshlangan urush peko qabilasini qirib tashlash
bilan tugadi, 1676 yilda esa qirol Filipp urushi deb ataladigan urush natijasida
bu mustamlakalardagi hindular zabt etildi yoki g`arb tomonga surib chiqarildi.
1640-1646 yillarda kolonistlar Long-Anglendda va Gudzon daryosi bo`ylarida
Hindularga qarshi shavqatsiz qirg`in urush olib bordi. XVII asrning oxirlarida
okean sohillaridan to sharshara chetigacha bo`lgan hududlar kolonistlar“ ”
tomonidan bosib olindi, hindular esa qirib tashlandi yoki mamlakat ichkarisiga
surib yuborildi
16

XVIII asrning 30 yillarida qirol bosh palatasi yangi hududlarga ijozatsiz
kuchib borishni, yerlarni bosib olishni va chegaradan tashqariga chiqishni
taqiqladi. Buning ustiga mustaqillik uchun olib borilgan urush arafasida
Allegangacha bo`lgan barcha yerlar egallab olingan edi, 1760 yilgi qirol
farmoniga binoan Allegandan nariga ko`chib borish taqiqlandi. Shunday qilib
yer masalasi juda katta ahamiyat kasb etib, mustamlaka zulmiga qarshi kurash
bilan chatishib ketgan harakatlarning asosiy sabablaridan biri bo`ldi.
Amerikadagi bu harakat bosib olinayotgan yerlar Amerika tarixchilari
aytganidek, «bo`sh yerlar»mas edi,-bu yerlarni kolonistlar teng bo`lmagan
bitimlar tuzish yoki ochiqdan ochiq kuch ishlatish yo`li bilan hindulardan–
tortib olgan edilar. Kolonistlarning asosiy mashg`uloti dehqonchilik edi. Hatto
yangi Angliyaning sanoati eng rivojlangan hududlarida ham aholining 90 foizi
qishloq xo`jaligi bilan shug`ullanar edi. 1790 yilda birinchi marta aholi ro`yxati
o`tkazilganda, sakkiz mingdan ortiq aholisi bo`lgan shaharlarda butun aholining
faqat uch foizi yashagan. Fermerlarning asosiy ko`pchiligi o`zlariga kerak
narsalarning deyarli hammasini o`z uylarida ishlab chiqarar edi. Uncha katta
bo`lmagan shaharlarda hunarmandlar va mayda tadbirkorlarning boshqa
guruhlari qo`shimcha ravishda dehqonchilik bilan ham shug`ullanar edilar.
Mustamlakalarda iqtisodiy rivojlanish bilan ijtimoiy mehnat taqsimoti ham o`sib
bordi. To`qimachilik ustaxonalari tegirmonlar, temir va g`isht zavodlari,
kemasozlik korxonalari hamda boshqa korxonalar paydo bo`la boshladi. Turli
kasbdagi hunarmandlar hadeb bir joydan ikkinchi joyga ko`chib yuravermay,
borgan sari, muhim ustaxonalarda ishlay boshladilar. O`zi iste`mol qilish uchun
kerak narsalarni uyda ishlab chiqarish va hunarmandchilik korxonalari bilan bir
qatorda XVIII asrda boshqa sohalar ham ancha keng tarqaldi shu asrning
oxirlarida esa Pensilvaniya va yangi Angliyadagi to`qimachilik sanoati ayrim
hollarda mashinalarni qo`llana boshladi.
Ishchilarning ahvoli juda og`ir, biroq Yevropadagi ishchilar ahvolidan
tuzukroq edi, chunki mustamlakalarda ishchi kuchi yetishmaganligi va g`arbda
17

yerlarni egallash imkoniyati borligi munosabati bilan misilsiz eksplutatsiyaga
qarshi ishchilar ancha muvaffaqiyatli kurash olib borar edilar. Ish kuni tong
otardan to quyosh botgunga qadar davom etar edi. Bir qancha mustamlakalarda
ma`murlar ish haqqi miqdorini belgilar edilar.
Mustamlakalardagi aholining ko`pchilik qismini asoratga tushgan“
xizmatkorlar -oq tanli ishchilar va negir qullar, janubda esa aholining deyarli 40
”
foizini negir qullar tashkil etardi. Xonavayron bo`lib qarzlarini to`lolmay
qarzdorlar turmasiga tushib qolgan, ho`jayinning ijozatisiz ishdan ketib qolgan
va mayda- chuyda narsalarni o`g`irlab qo`lga tushgan kolonistlar majburiy
mehnatga hukum qilinar edi. Negirlarni qul qilish juda kuchayib ketdi. 1619
yildayoq Afrikadan negirlar olib kelingan edi, mustamlakachilikning dastlabki
paytidayoq Amerika- ingliz odamfurushlarining boyish manbalaridan biri bo`lib
qolgan qul savdosi avj olib ketdi. XVII asrning o`rtalaridan boshlab negirlarni
qullarga aylantirish tez tarqaldi, natijada 1775 yilda Shimoliy Amerikada
negirlar soni deyarli yarim millionga yetib qolgan, qul negirlar har qanday
ijtimoiy va siyosiy huquqlardan mahrum etilgan edi. Qul egalari ularni uldirishi,
sotishi,qarzga berishi mumkin edi. Qullik hindularni qirish singari AQSH
tarixida eng dahshatli va sharmandalik saxifalaridan biridir. Qullar sinfiy
kurashning eng keng tarqalgan shakli-qochib ketish edi, qochib ketganlarni esa
ushlab olib, yirtqichlarcha jazolar edilar. Mustamlakalar tarixida qullar juda
ko`p marta quzg`olon ko`tarishga uringanlar. Bunday urinishlar, masalan
Vergenyada-1663 va 1681 yillarda, ikkala Karolinada -1678-1690 yillarda,
Bostonda-1763 yilda, mustamlaka Nyu-Yorkda 1712 va 1741 yillarda (hindular
bilan birgalikda), Pensilvaniyada 1763 yilda, Janubiya Korolinada-1740 yilda,
Jorjiyada-1774 yilda yuz bergan. Negirlar bilan birga ko`p vaqt oq tanli qullar
ham quzg`alon ko`targanlar. Bu quzg`alonlarning hammasi mustamlaka va
ma`muriyat boshliqlarining birgalashib kuch ishlatishi bilan qonga botirilgan edi
masalan,Nyu-York gubernatori Xanter 1712 yilda 21ta qatil qilinganligi haqida
quyidagilarni yozgan edi: Ulardan bir qismi kuydirildi, ba`zilari osildi, bittasi
“
18

nimtalandi, yana bittasi kishanlarga solinib, shaharda tiriklayin osib qo`yildi.
Xullas eng ibratli jazolar o`ylab topildi . 1672 yil qo`zg`oloni bostirilgandan”
keyin ma`murlar qul egalariga, ular uldirgan har bir qul evaziga 4500 qadoq
tamaki mukofot berdilar. Bundan tashqari, olomon bo`lib o`zboshimchalik bilan
negirlarni o`ldirish keng qo`llanildi. Hindularni ham xuddi shu tariqa behat
shafqatsizlik bilan jazolar edilar.
1.2 Mustamlakalarning mustaqillik uchun olib borgan kurashi.
Ingliz inqilobi arafasida Styuartlar hukumati tomonidan o`z vatanidan
haydab chiqarilgan un minglarcha Puritanlar mustamlakalarga ko`chib keldilar.
Parlament 1644 yilda mustamlakalarni chetdan olib kirilgan va chetga chiqarilga
molar uchun ozod qilingan, Massachusyets bu ozodlikni o`zi chiqargan tarzda
amalga oshirib, ingliz parlamenti qonunlari faqat Angliyadagina kuchga ega
“ ”
deb aytdi. Qirolning qatl qilinishiga va respublika o`rnatilishiga janubdagi
mustamlakalar qattiq norozilik bildirdilar va ochiqdan-ochiq qo`zg`olon
ko`tardilar. Vergenyada qirolning qatl qilinganligiga qarshi norozilik
bildirishdan bosh tortga qatl etilgan qirolning o`g`lini qirol deb e`tirof etmagan
shaxslar xoinlar deb e`lon qilindi. Bu hildagi qonunlar boshqa janubiy
mustamlakalarda ham qabul qilindi. Bunga javoban parlament o`z navbatida
1650 yilda respublikani e`tirof qilmagan kolonistlarni xoyin deb e`lon qilindi
hamda ular bilan har qanday aloqa qilishni man etdi. Barpados orolida ular
respublikaga qarshi kurash uchun olti ming kishidan iborat ko`ngilli lashkar
19

tuzdilar. Ammo ingliz qo`shini orolga yaqin kelib qolganda ular ancha
bo`shashdilar. Biroq respublika g`alaba qilgan bo`lsa ham, ba`zi yon berishlarga
rozi bo`ldi. Diniy e`tiqod erkinligi berildi, soliqlar mahalliy aholining roziligisiz
belgilanmaydigan bo`ldi, barcha davlatlar bilan savdo-sotiq ishlari olib borish
erkinligi berildi. Ko`p utmay boshqa respublikalar ham ana shu hildagi imtiyozli
shartlar bilan 1652 yilda respublikaga bo`ysundilar. Keng xalq ommasining
mustamlakachi ma`muriyatga qarshi yer uchun va siyosiy huquqlar uchun
kurashi mustamlakalar bunyodga kelgan paytdanoq boshlanib, tobora
keskinlashib bordi. Verginiyada 1676 yilda kambag`allar Nataniel Bekon
rahbarligida yirik zamindorlar zulmiga qarshi quzg`olon ko`tardi.
Quzg`olonchilar katta-katta yer-muliklarning bo`lib berilishini talab qildilar.
Bekon bexosdan vafot etdi, lekin qo`zg`olonchilar ba`zi muhim huquqlarni,
jumladan, mustamlakaning qonun chiqaruvchi majlisini va mahalliy boshqaruv
organlarini saylashda qatnashish huquqlarini qo`lga kiritishga muvaffaq
bo`ldilar. Ammo bu yutuqlar omonat bo`lib chiqdi:gubernator qo`zg`alonni
bostirdi va demokratik farmonlarni bekor qildi. 1689 yilda Nyu-Yorkda Leyeslar
boshchiligida va hunarmandlar quzg`olon ko`tardilar. Bu qo`zg`alon ham
bostirilishiga ham qaramay, ma`murlar ommaning tazyiqi ostida o`tkazilgan
talablardan ba`zilarini, jumladan saylov huquqini kengaytirish haqidagi talabni
qoldirishga majbur bo`ldilar. 1688-1689 yillarda Bostondagi xalq qo`zg`alonlari,
1763 yilda Pensilvaniyadagi va 1766 yilda Nyu-Yorkdagi mayda fermerlar
qo`zg`aloni, ikkala Karolinani g`arbiy hududlardagi tenglashtiruvchi fermerlar“ ”
urushi va boshqalar xalq harakatining eng yiriklari jumlasiga kiradi.
Qo`zg`alonlarda fermerlar va hunarmandlar bilan bir qatorda ishchilar, oq tanli
qullar katta rol o`ynadilar. Bu qo`zg`alon mustamlakachi ma`murlar tomonidan
shafqatsizlik bilan bostirildi. 1754 yilda Olbenida mustamlakalar vakillarining
siyezdi chaqirildi. U yig`ilishda B.Franklinning mustamlakalar tuzish
to`g`risidagi loyihasiga o`zgartirishlar bilan qabul qilindi. Bu lohiyaning yetarli
darajada demokratik bo`lmagani va Angliya qiroli tomonidan tayinlanadigan
20

hukumatga juda katta imtiyozlar berilganligi mustamlakalardagi ko`pgina
kishilarga yoqmadi. Aksincha Londonda loyihani ortiq darajada demokratik va
boshqaruv uchun haqli deb hisoblar edilar. U yerda ishlab chiqilgan boshqa
loyihaga binoan gubernatorlar hokimiyati kuchaytirildi; shu paytdan boshlab
amaldorlarga va qo`shinlarga maoshni ingliz g`aznasi mustamlakalardan yig`ib
olinadigan soliqlar hisobida to`lashi kerak edi. O`z o`zidan ma`lumki ingliz–
loyihasini Kolonistlar adovat bilan qarshi oldilar. Bu esa mustamlakachi
hukumatga qarshi kurashning keskinlashuvida va Amerikaliklar milliy ongining
o`sishida kattagina rol o`ynadi. Shuni aytish kerakki, Amerikaliklarning milliy
ongi nisbatan sekin shakllandi: XVIII asrning o`rtalarida kolonist o`zini
Amerikalik deb hisoblamasdan, balki vergeniyalik, pensilvaniyalik, konnektik
kutlik deb hisoblardi. Ammo shu bilan birga, obyektiv iqtisodiy sharoitlar tufayli
yangi millat tarkib topmoqda edi.
1763-1764 yillarda mustamlakalarda kaukus deb atalgan, klublar,
“ ”
yashirin uyushmalar vujudga keldi, 1765 yilda tuzulgan hurriyat farzandlari ,
“ ”
shuningdek hurriyat qizlari tashkiloti anchagina vatanparvar tashkilotlar edi.
“ ”
Bu tashkilotlarda ishchilar, hunarmandlar, mayda fermerlar, baliqchilarning
katta qismi faol qatnashdilar. 1765 yilda Angliya parlamenti mustamlakalarga
qarshi qaratilgan ikkita qonun qabul qildi: bulardan biri qo`shinlarni
“
joylashtirish qonuni bo`lib, bu qonun ingliz hukumatiga mustamlakalarga
”
cheklanmagan miqdorda qo`shinlar yuborish va ularni aholi uylariga
joylashtirish huquqini berar edi, ikkinchi qonun har qanday hujjatlar, gazetalar,
e`lonlar ustidan gerb solig`i solish to`g`risida edi. Bu qonunlar mustamlakalarda
juda katta g`azab tug`dirdi, bu narsa yuqori tabaqa vakillarining qarshi ta`sir
ko`rsatishiga qaramay, ommaviy g`alayonlarga aylanib ketdi. Bostonda
Hurriyat farzandlari ning rahbarligi ostida ishchi va hunarmandlar g`alayoni 13
“ ”
avgustdan 18 avgustgacha davom etdi. Mitinglar o`tkazdilar, kechasi
mash`alalar yoqib yurishlar qildilar, poraxo`rlarning uylariga o`t qo`ydilar, sud
hujjatlarini yoqib yubordilar. Gubernator yuborgan qirolli qo`shin haydab
21

yuborildi. Gubernatorning yordamchi kuch yuborish to`g`risidagi iltimosiga
politsiya boshlig`i: mening odamlarimni endi topib bo`lmaydi:: ular xalqqa“
qo`shilib ketdi , deb javob berdi. Xalq harakatidan qo`rqib ketgan zodagonlar
”
o`z lavozimlaridan voz kechdilar. Gerb solig`i to`g`risidagi qonun kuchga kirgan
1 noyabr kuni yangidan g`alayonlar ko`tarilib ketdi. Ko`p kishilik mitinglar va
namoyishlar uyushtirildi, gerbil qog`ozlar kuydirilib tashlandi. Xalq Umumiy
“
ittifoqlik yoki o`lim , erkinlik va mulkchilik degan shiyorlar tashlangan edi.
” “ ”
Mustamlakalardagi bu harakatlar xalqning qanday kuchga ega ekanligini
ko`rsatdi va ko`p o`tmay gerb qonunining bekor qilinishiga kattagina yordam
berdi. Mustamlakalardagi qonun chiqaruvchi majlislar mustamlakalar vakillari
yig`ilishini chaqirish to`g`risida qaror qabul qildi. Gubernatorning taqiqlashiga
qaramay kongress 1765 yil 7 oktabrda Nyu-Yorkda ochildi. Unda mustamlaka
vakillari o`zlarining qirol fuqarosi deb tan olishgan, parlamentga bo`y so`nishga
va`da berilgan va mustamlakachi hukumat qanday huquqqa ega bo`lsa shu
huquqlar berilishi, kolonistlar rozilik bergandagina soliq solish talab qilingan
edi. Biroq yolg`iz shu harakat bilan hech narsaga erishib bo`lmas edi.
Oktabrning oxirida ingliz tovarlarini boykot qilish harakati boshlandi, bu harakat
deyarli barcha mustamlakalarga yoyildi. 1766 yil martida yer solig`I
to`g`risidagi qonun bekor qilindi.
1767 yili ixtilof tug`diruvchi omillarni yangidan harakatga keltirgan
qator o`zga chora tadbirlar yuzaga keldi. Britaniyaning Xazna Kansleri (moliya
vaziri) Charlis Taunshend yangi moliyaviy loyiha ishlab chiqishga majbur
bo`ldi. Amerika savdo sotiq muomalasidan yanada samarali boj soliqlari
–
to`plash orqali Britaniya soliqlari pasaytirishga asdoydil bel bog`lagan
Taunshend bojhona ma`muriyatini yana mustahkamladi va ayni paytning o`zida
Britaniyadan ko`chkinchilar kaloniyalariga eksport etiluvchi qog`oz, shisha
qo`rg`oshin va choy mahsulotlariga boj soliqlarini qullar. Taunshend qonunlari
deb atalgan bu qonunlar tayangan asos shundan iborat ediki, koloniyalar
22

tomonidan import qilib olinuvchi mahsulotlarga soliqlar solish qonuniy bo`lib,
(Gerb yig`imi Qonuni kabi) ichki soliqlar esa qonuniy bo`lmagan 1
.
Taunshend Qonunlari, qisman, Amerikada kolonial gubernatorlar,
sudyalar, bojxona xodimlari va Britaniya armiyasini qo`llab-quvvatlashga
sarflanishi lozim daromadlarni ko`tarishga qaratilgan edi. Bunga javoban
Filadelfiyalik advokat Jon Dikinson Pensilvaniya fermeri Risolalari da“ ” ”
shunday dalil keltirdiki, Parlament imperiya savdo-sotiq ishlarini nazorat etishga
huquqi bor, biroq tashqi yo ichki bo`lishidan qat`i nazar, koloniyalarga boj
soliqlari solishga vakolati yo`q.
Bostonda Britaniya askarlarining mavjudligi tartibsizliklarga debocha
bo`ldi. 1770 yilning 5 martida shaharlik va Britan askarlari orasidagi nizo
zo`ravonlikni avj oldirdi. Britan askarlariga bezarar qoq yumaloqlarini otish,
olamon hujumiga aylanib ketdi. Kimdir o`t otishga buyruq berdi. Tutun
tarqaganida, qor ustida uchta bostonliklar murdasi yotardi. Boston qirg`ini deb
“ ”
nom olgan bu to`qnashuv Britaniyaning qahri qattiqligi va rahim shavqatsiz
zulmining isboti sifatida qoralandi. Bunday qarshilikka duch kelgan parlament
1770 yili strategik tisarilish siyosatiga o`tdi va Taunshend chiqargan boj
soliqlarining barchasini bekor etdi: faqat, koloniyalarda hashamat buyumlari
sirasiga kirgan va aholining o`ta kam qismi tomonidan iste`mol etiladigan choy
bundan istisno bo`ldi. Ko`pchilik uchun parlamentning xatti-harakatlari
kolonislar g`alabasidan darak berdi va Angliyaga qarshi harakat keng qamrov
oldi. Koloniyalarda Ingliz choyi ga kiritilgan embargo davom etdi, biroq u
“ ”
qadar qatiylik bilan rioya etilmadi. Farovonlik darajasi oshdi va aksariyat
koloniya rahbarlar o`zgarishlar tarafdori edi.
Biroq, uch yil davomidagi osoyishta davr mobaynida nisbatan kam sonli
radikallar shijoat bilan o`zga harakatlarni qo`llab-quvvatlashdi. Ularning
takidlashicha, soliqlar to`lash, parlament koloniyalarni boshqarish huquqiga ega
ekanligi tamoyilning qabul etilishini yuzaga keltirdi. Ular kelajakda
parlamentning hukumronlik huquqi barcha kolonial erkinliklarini barbod etish
23

darajasida qo`llanish ehtimolidan chuchishdir. Radikallarning eng faol rahbari
Massachusyetislik Samuil Adams bo`lib, u yagona maqsad-mustaqillik yo`lida
betinim mehnat qilgan. 1740 yili Harvard kollejini bitirgan paytlaridan
boshlaboq, Adams turli lavozimlarda jamoatchilik hizmatini o`tab kelgan,
allanxusus kaminlar nazoratchisi, soliqlar to`plovchi va shahar majlislarining
ma`muri bo`lgan. Biznesda sira omadi yurishmagan. Odamlarni o`z ijtimoiy va
siyosiy boshliqlarga nisbatan qo`rqinchdan ozod etish, ularni o`z qudratlari va
ahamiyatlari his etish va shu tariqa ularni harakatga keltirish-Adams o`z oldiga
qo`ygan maqsadlardan edi. Bu yo`nalishda u maqolalar nashr etdi va shahar
majlislarida nutqlar so`zladi va shu tufayli ko`chkinchilarning demokratik sayi-
harakatlariga turtki bergan qarorlarini yuzaga chiqardi. 1772 yil ko`chkinchi
kolonistlarning huquqlarini ta`minlash va arzlarini eshitish uchun Boston shahar
majlisini Muloqot Hay`ati ni tayinlashga undadi. Hay`at sudyalarga“ ”
maoshlarini bojxona daromadlaridan to`lash haqidagi Britaniya hukumatining
qaroriga qarshi chiqdi: qonun chiqarish tarmog`iga qaram bo`lmaydigan
sudyalar, unga hisobot bermasligidan va shu tufayli hukumatning zulmkorona
“
shakli o`rnatilishidan cho`chishdi. Hay`at bu masala yuzasidan boshqa
”
shaharlar bilan bog`landi va o`z fikrlarini bildirishga undadi. Hay`atlar deyarli
barcha koloniyalarda tasis etilib, ular asosida faol inqilobiy tashkilotlar o`sib
chiqdi. Biroq Adams o`t oldirish uchun yetarli yonilg`iga ega emas edi. Biroq
1773 yili Britaniya Adams va uning tarafdorlarini alanga oldiruvchi ixtilob
vositasi bilan ta`minladi.16 dekabr kunida Samuel Adams boshchiligidagi
Moxauk hindlari liboslarini kiyib olgan bir to`da ko`chkinchilar langar tashlab
turgan Britaniyaning uchta kimasiga ko`tarildi va ulardagi choy yuklarini
Boston ko`rfazining suvlariga ag`dardi. Agarda choy yuklari fortga tushirilsa,
kuchkinchi kolonistlar soliqlarga tan berishi va choyni sotib olishidan
hadiksirash hissiyoti ularni shunday qilishga undadi. Adams va uning radikallar
guruhi o`z muvotinlarining qat`iy turib berishiga shubhalandi. Endilikda masala
Britaniya qirolligi darajasiga ko`tarildi: Ist-indiya kompaniyasi parlament
24

muhofazasi maqomini olgani tufayli, agarda choy yukining nobut etilishi jazosis
qoldirilsa, parlament butun dunyo oldida koloniyalarni nazorat eta olmasligini
tan olgan bo`lardi. Britaniya hukumati deyarli bir ovozdan boston choy
mojarosini vaxshiylik deb qoraladi va isyonkor ko`chkinchi kolonistlarni
tartibga chaqirish uchun qonuniy tadbirlar qo`llashni yoqlab chiqdi. Ist-indiya
kampaniyasi ilgari choyni ko`tarasiga sotib olgan kolonial xaridorlarni chetlab
o`tib, chakanasiga sotuvchilarning to`g`ridan-to`g`ri ta`minlashga ruhsat oladi.
1770 yildan keyin shu qadar ravnaq topgan noqonuniy savdo-sotiq mavjud
ediki, Amerikada istemol etilgan choyning aksariyati horijdan norasmiy, boj
to`lanmasidan keltirar edi. O`z choy mahsulotlarini o`z vositachilari orqali va
iste`mol narhidan ancha arzon sotib, Ist-indiya kampaniyasi kontrabanda
mollarini foyda keltirmaydigan ishga aylantirdi va ayni paytda mustaqil
koloniya tojirlarni chetga surib quyish taxlikasini tug`dirdi. Choy savdo-
sotig`idan quruq qolgani tufayligina emas , balki joriy etilayotgan monopolistik
taomildan qo`zg`algan kolonial tojirlar mustaqillik g`oyasini targ`ib etayotgan
radikallarga birikdi. Atlantik okeani sohili bo`ylab yuqori va quyi portlarda Ist
Indiya kompaniyasining agentlari iste`foga chiqishga majbur etildi va–
choyning yangi yuklari Angliyaga yoki keltirilgan joyiga qaytarildi . Biroq
Bostonda kompaniya agentlari ko`chkinchi kolonistlarni nazar pisand qilmadi
–
va qirol gubernatori yordamida kelayotgan yuklarni, qarshilikka ham
qaramasdan, qabul qilishga tayyorgarkik ko`rdi.
Parlament bu voqealarga javoban shunday yangi qonunlar qabul qildiki,
kolonistlar ularni Majburiy yoki chidab bo`lmaydigan qonunlar deb atadi.
“
Birinchisi, Boston Porti Bill`liga binoan nobut etilgan choy haqqi
to`lanmagunga qadar Boston porti yopildi . Bu chora shahar hayoti uchun o`ta
tahlikali edi, chunki Bostonni dingizga chiqish imkoniyatidan mahrum etish
iqtisodiy falokatni bildirar edi. O`zga qonunlar mahalliy hokimiyatni
chegaraladi va aksariyat shahar majlislarini qirol gubernatorining roziligisiz
o`tkazishni taqiqladi. Harbiy joylashtirish qonuni mahalliy hokimiyatlaridan
25

Biritan askarlari uchun loyiq, agarda kerak bo`sa shaxsiy uylarda turar joylar
topishni talab etdi. Parlament ko`zlaganidek, Massachusyetis koloniyasini tobe
etish ayri qoldirish o`rniga bu qonunlar qo`shni koloniyalarni Massachusyetisga
madad berishga jipslashtirdi. Taqriban o`sha paytda chiqarilgan Kvebik qonuni“ ”
Kvebik provinsiyasining chegaralarining kengaytirdi va Fransuz aholisiga
diniy e`tiqod erkinligini va o`z qonuniy urf-odatlaridan bahramand bo`lish
huquqini kafolatlardi. Kolonistlar bu qonunga qarshi chiqishdi, chunki oldingi
xartiya talablarini nazardan chetda qoldirishi tufayli ularni shimolva shimoli-
g`arbda Rim Katoliklari ustivor provinsiya bilan tahlika tug`dirar edi. Kvebik
qonuni jazolovchi chora sifatida qabul qilinmaganiga qaramay, u Amerikaliklar
tomonidan Majburiy Qonunlar qatoriga kiritilib, ularning hammasi beshta
“
chidab bo`lmas qonun sifatida nom chiqardi. Verjeniya Munisipal palatasining
”
tashabbusi bilan, koloniyalarning hozirgi badbax maqomi borasida maslahat
“
olish uchun 1774 yilning 5 sentabrida koloniyalar vakillari Filadelfiyada
”
yig`ilishdi. Birinchi Kontinental Kongress sifatida ma`lum bu yig`inga vakillar
provensiyalar kongresi yoki konventi (majlisi) tomonidan saylandi. Jorjiyadan
o`zga har bir koloniya kamida bitta vakil yubordi va jami to`plangan 55 vakil
turli qarashlarni ifodalash uchun yetarli bo`lib biroq haqiqiy muhokamalar va
samarali ish yuritish uchun o`ta kam edi. Ehtiyotkorona ohangdagi asosiy
ma`ruza nihoyasidagi qaror qilindi qismida Majburiy Qonunlarga itoat qilish
“ ”
majburiy emasligi aytilib, qator qarorlar qabul qilindi: shular jumlasidan
kolonistlarning hayot, ozodlik va mulk huquqlari va provinsiyalardagi qonun
“ ”
chiqarish tarmoqlarining soliq solish va ichki siyosat borasidagi barcha
“
masalalarni hal etish huquqi ham qayd etildi. Kongress tomonidan joriy etilgan
”
eng muhim ish- Kontinental Uyushma ni tashkil etish bo`lib, u savdo-sotiq
“ ”
boykotini qayta tiklash, bojxona deklaratsiyasini nazorat etuvchi komitetlar
tizimi yaratish, shartnomalarni buzgan tojirlarning nomlarini nashr etish,
ularning import mollarini musodara etish, tejamkorlik, iqtisod va sanoatni
rag`batlantirish sa`y-harakatlarini ta`minladi. Qirol Jorj III 1774 yilning
26

sentabrida Filadelfiya kvakerlarining nomasini nazar-psand qilmay, u shunday
deb javob berdi: Endi, taqdir o`yinidan ko`ring: koloniyalar yo taslim bo`lishi,“
yo g`olib chiqishi lozim. Bunday muomala, Majburiy Qonunlar ketidan avj
”
olgan voqealar oqimidan vahima va sarosimaga tushgan Monarxist
Amerikaliklarni yakkalatib qo`ydi.
Bo ston garnizoniga, rafiqasi Amerikada tavallud topgan xushmuomala
ingliz jentelmeni general Tomas Geng qumondonlik qilgan: u yerda esa siyosiy
faoliyat deyarli butkul ravishda savdo-sotiqni siqib chiqargan edi.Geyning
koloniyalardagi asosiy burchi Majburiy Qonunlarni hayotga tatbiq etishdan
iborat edi. Massachusyets kolonistlari 33 kilometr uzoqlikdagi Konkord
shaharchasida porox va harbiy ashyolarni jamlayotgani haqidagi habar uning
qulog`iga yetganida, general Geng qurol aslahani musodara etish uchun
–
garnizondan kuchli guruh yubordi. Tuni bilan yo`l yurib, Britanya askarlari 1775
yilning 19 aprelida Leksington qishlog`iga yetib keldilar va erta sahar
shaffofida bahaybat va sokin guruh 70 nafar Birdaqiqachi, ya`ni janga bir
–
daqiqa ichida tayyor bo`la olishlarini pesh qilgani uchun shunday deb atalgan
xalq lashkarini ko`rdilar. Birdaqiqachilar faqt skunat noroziligi bildirishga
to`plangan edilar, biroq Britanya askarlarining rahbari mayyor Jon Pitkern ,
“
Tarqaling, la`nati isyonkorlar. Ey, itlar, qoching , deb hayqirdi.
”
Birdaqiqachilarning kapitani Jon Parker o`z askarlariga birinchi bo`lib o`z
askarlariga o`q otmaslikni tayinladi. Amerikaliklar chekina boshlaganida, kimdir
o`q otdi va oqibatda Britan askarlari birdaqiqachilarni o`qqa tutdi. So`ngra
Britaniyaliklar miltiqbozligi xujumiga o`tib, sakkiz kishini o`ldirdilar va 10
kishini yaraladilar. Ralf Valdo Emorsonning ko`pinchalik qaytariluvchi iborasi
bilan aytganda, bu ovozasi dunyo uzra yangragan o`q bo`ldi. So`ngra
– “ ”
Britan askarlari Konkord shaharchasiga bostirib kirdilar. Amerikaliklar aksariyat
qurol - aslahani olib ketishga ulgurgan edilar, biroq britaniyaliklar qolgan
narsalarni vayron qilishdi. Shu paytda atrofdagi Amerika lashkarlari jamlanib,
Konkort tomon xuruj qilishdi va britaniyaliklar talofat ko`rib, Bostonga sudralib
27

qayta boshlashdi. Biroq, Midilseksning har bir qishlog`i va fermasidan“ ”
to`plangan xalq lashkarlari yo`l uzra joylashgan tosh devorlar, dungliklar va
uylar ortidan turib, Britan askarlarining yorqin qizil rangdagi ust kiyimlarini
o`ziga nishon qilib oldi. Tinkayu-madori qurigan askarlar nihoyatda Bostonga
qoqila-qoqila kirib kelishganida, ularning qatorlaridan 150 dan ortiq kishi
o`ldirilgan va jarohatlangan edi. Leksington yonidagi g`alaba metropiyaga
qarshi ochiq urush boshlash uchun belgi bo`lib hizmat qildi. Oq tanli qullar,
ishchilar, baliqchilar, kambag`al fermerlar, nagirlar ozodlik lagiri deb atalgan
“
qo`zg`alonchilar lagerini muntazam ravishda to`ldirib turdi, bu lager Bostondagi
ingliz garnizonini materikdan ajratib qo`yib, o`yin oldidagi hududni egalladi.
Birinchi jangdan uch kun o`tgach lagerda qo`zg`alonchilar soni 20 ming kishiga
yetdi. Yangi madad olgan ingliz qo`shinlari bu lagirni tor-mor keltira olmadi; 17
iyunda Benkers Xill yonidagi jangda jiddiy talofat berdilar. Qurolli
to`qnashuvlar bulayotganligi to`g`risidagi habarlar boshqa mustamlkalarga yetib
kelishi bilan u yerlarda ham xalq harakati boshlanib ketdi. Ko`pgina joylarda
ingliz qo`shinlari qo`riqlab turgan qal`alr aslaha xonalar va omborlar qo`lga
kiritildi. Hamma yerda mitinglar o`tmoqda edi. Shimoliy Korolinaning
Maklenburg grafligidagi fermerlar 19- mayda qabul qilingan farmonda bunday
deyilgan edi: biz o`zimizni ozod va mustaqil xalq deb e`lon qilamiz Britaniya
“ …
toj-taxtiga har qanday buyso`nishni rad etamiz. Shu mustaqillikni saqlab qolish
uchun bir-birimizdan jonimizni ham, mulkimizni ham ayamaslikka tantanali
suratda va`da beramiz . Bu hildagi qasamyodlar boshqa joylarda ham qabul
”
qilindi. Bu qasamyodni ichgan asosiy kuchlar ishchilar, hunarmandlar va
fermerlar bo`lib ular birgina milliy mustaqillik uchun kurashmasa, shuningdek
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy huquqlar uchun ham kurashdilar. Biroq xalq
ommasi uyushmagan edi. Ommaviy harakatga rahbarlik ishlarini yirik
amaldorlar bilan qukdorlar o`z qo`llariga olgan edilar., bular esa xalq
harakatidan qo`rqar toj-taxt bilan kelishib qo`ymoqchi edilar. Ularning
maqsadi mustamlaka rahbarlari ega bo`lgan huquqlarga ega bo`lish edi xolos.
28

Quldorlar, yirik zodagonlar, ruhoniylarning bir qismi, ommaviy harakatning
keng quloch yoyganligidan qo`rqib ketib, qirol tomonidan turib kurashishdi.
Biroq ikkilanish va og`ushlar yo`lini bosib o`tgan zodagonlarning bir qismi xalq
harakatini keng quloch yoydirmaslikka tirishdi. Ular ommadan o`z manfaati
yo`lida foydalanib, o`zining cheksiz hukmronligini o`rnatish uchun payt poylar
edi.
Leksington Konkord vahimasi hali bosilmay turi, 1775 yilning 10 may
kuni Pensilvaniyaning Filadelfiya shahrida Ikkinchi Kontinental Kongress
yig`ildi. Bunda o`ng va so`l vigillar qatnashdilar o`ng qanotning vakillari
Vashington, Randolf va boshqalar edi. So`l qanotning vakillari T. Jefferson, P.
Genri, S. Adams, B. Franklin va boshqalar edi. Mustamlakalar Kongressdan
yordam, yo`l-yuruq so`rab murojat qilar edilar. Biroq Kongress uzoq vaqtgacha
milliy ta`siz majlisi rolini bajarishdan o`zini chetga tortishga harakat qilib keldi.
U mustamlakalarga mudofaa yo`nalishini tavsiya qildi 1
. 15 mayda Kongress
ovoz berib, kolonial xalq lashkarini rasman kontinental xizmatga o`tkazdi va
Verjeniyalik polkovnik Jorj Vashingtonni Amerika qurollik kuchlarining Bosh
qumondoni etib tayinlandi. Jorj Vashington (1732-1799) Vergeniya
plantatorlarining boy oilasidan chiqqan edi. Uning akalari Ogayyo yer
kompaniyasiga boshchilik qilar edilar, bu kompaniya 18 yashar Jorjni marza
olish uchun yer o`lchovchi qilib yubordi. Bu yerda, g`arbdagi yerlarda, u yigitlik
chog`idayog` hindular bilan bo`lgan to`qnashuvlarda ko`ngilli askarlar
komandiri sifatida 1754-1756 yillarda uncha katta bo`lmagan Fransuz
bo`linmalari bilan bo`lgan janglarda dong chiqargan edi. Vashington sof
vijdonli, serg`ayrat va jasur kishi bo`lib juda katta tashkilotchilik iqtidoriga ham
ega edi. Muomalada kam gap va vazmin o`zining hamkasblariga hamda qo`l
ostidagi xodimlarga nisbatan talabchan va g`amxo`r edi. Undagi haqiqiy
vatanparvarlik va man ashu shaxsiy sifatlar yosh respublikaga yo`l boshchi,
atoqli sarkarda bo`lish rolini ta`minladi. Kongress umumilliy armiya tuzish
haqida qaror qabul qilib shu bilan bir vaqtda qirolga petitsiya yubordi.
29

Petitsiyada kongress o`z sadoqatini ta`kidlagan va barcha masalalarni tinch yo`l
bilan hal qilishni so`ragan edi. Shuningdek ingliz xalqiga qarata murojaat ham
yuborilgan edi. Angliya mehnatkashlari ommasi mustamlakalar bilan urush olib
borishga qarshi bo`lib, kolonislar kurashiga xayrixohlik ko`rsatmoqda edilar.
Ularni mustamlakalardagina emas, balki Angliyaning o`zida ham hukm surib
kelayotgan zulmlarga qarshi kurash zarurligini tushunish tuyg`usi birlashtirar
edi. Angliya o`z mustamlakalarni quldan boy berishidan qo`rqqan va
mustamlakalardan savdoning keskin tushib ketganligi natijasida ziyon kurgan
(Tovar chiqarish 1771 yilda 4200 ming funsterling bo`lgan bo`lsa 1775 yilda
2001 ming funt sterlingga tushib qoldi) yirik amaldorlarning ba`zi bir qismi
parlamentga yuborgan nomalarida mustamlakalar bilan bo`lgan nizoni bartaraf
etishni talab qilgan edilar. Angliya hukumati nomani rad etib, mustamlakalarni
isyon holatida deb e`lon qildi, ular bilan savdo-sotiqni taqiqladi, ularning to`la
qamal holatida ekanligini e`lon qildi. Muntazam armiya 55 ming kishiga,
flotning shaxsiy qo`shini 28 ming kishiga yetkazildi. Shu payt, amerikaliklar
Boston ostonasidagi Bunker tepaligida katta talofatlar ko`rmoqda edi. Kuzda,
Kongress Amerika harbiy ekspeditiyasiga Kanada tomon yurishni buyurdi.
Amerikaliklar Monreal shahrini ishg`ol etganlariga qaramay, qishda Kvebikni
bosqin bilan zabt etishga qurblari yetmadi va Nyu-Yorkka chekindilar. Qirolli
to`qnashuvning to`satdan avj olib ketganiga qaramay, Angliyadan tamomila
ajralish g`oyasi Kontinental Kongress a`zolarining ayrimlariga hamon yod edi.
Kongress singari kontinental armiya ham, payt poylash va mudofaa yo`lini
tutmoqda edi. To`g`ri, Kanadani bosib olishga o`rinib ko`rildi, bu esa
mustamlaka hukumatining eng muhim siyosiy va strategik vazifasi edi, biroq bu
urunish to`la muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi. 1776 yilning boshlaridagina
Vashington uning sustkashligidan juda ko`p noroziliklar tug`ilganligi tufayli
Bostonni olishga tayyorgarlik ko`ra boshladi, Bostonni qamal qilish uchun
armiyaning barcha asosiy kuchlari bir yerga to`plandi. Ingliz qo`shinlari
Dorchestr tepaliklarini qo`lga kiritish yo`lidagi urinishlari muvaffaqiyatsiz
30

bo`lib chiqqanidan keyin 17- martda bostonni tashlab chiqib ketdilar. Ingliz
kemalariga qarshi quzg`olonchilarning qurollangan qismi jang qildilar, qo`lga
tushirilgan qurol yarog` va kiyim kechak qo`zg`alon ko`targan armiyani ta`min
qilishga ketar edi. Mustamlaka qo`shinlari yomon qurollangan, artilleriyasi oz,
ko`pincha eng zarur kiyim kechak va oziq ovqat bo`lmay qolar edi. Sanoat urush
talablariga tezda moslasha olmasa ham, lekin urushning borishida ancha
yutuqlarga erishdi. Qishloq xo`jaligiga urush harakatlari juda kam ta`sir qildi.
Shunday bo`lsa ham ko`p joylarda, ayniqsa shaharlarda va janubiy
mustamlakalarda qo`shinlar hamda xalq ommasi ochlikdan azob chekmoqda edi.
Narx navolarning oshib va chayqovchilikning misli ko`rinmagan darajada
kuchayib ketganligi natijasida mehnatkashlar ommasini ahvoli behat og`ir edi.
Ingliz burjuaziyasi hamma vaqt birovlarning qo`li bilan urush qilishni yaxshi
ko`rar edi. Germaniya hukmronlari tomonidan Angliyaga sotilgan 29 ming
nemis soldati Amerikaga jo`natildi. Ingliz ma`murlari hindu qabilalarini,
shuningdek noloyal plantatorlar qaramog`idagi negirlarni kolonislarga qarshi“ ”
otlantirishga urindi. Biroq hindu qabilalarining ko`pchilik qismi Angliya
tomoniga o`tmadi, onedo qabilasi qo`zg`alonchilarni qo`llab- quvvatladi,
erokezlar esa o`zlarini betaraf deb e`lon qildilar. Negirlarning ko`pchiligi
inglizlar tomonidan turib kurashdi. Ozodlik berilar ekan deb aldangan bir necha
ming negir ingliz qo`shiniga o`tgan edi, ammo ingliz qo`shinlari
chekinayotganida bularning deyarli hammasini inglizlarning o`zlari o`ldirdilar.
Mustamlakalarda o`z tarafdorlarini ko`paytirish, qo`zg`alonchilar o`rtasida
ixtilof chiqarish va ularning kuchlarini zaiflashtirish uchun inglizlar pora berib
o`ziga og`dirib olish usulini ishga soldilar. Britaniya janubiy koloniyalar unga
layoqat saqlab qolishini kutgan edi, chunki ularning quldorlikka tayangani
qisman dalda berardi. Janubiy koloniyalarda istiqomat qiluvchilarning ko`pi
metropoliyaga qarshi ko`tarilgan mazkur quzg`olon o`z qullari ham
plantatorlarga qarshi bosh kuratishidan qo`rqar edi. Dar haqiqat, 1775 yilning
nayabrida birjiniyaning gubernatori Lort Denmor Britaniya tarafida
31

kurashadigan barcha qullarga ozodlik taklif etdi. Biroq Denmorning taklifi ko`p
virjiniyaliklarning isyonkorlar tomoniga o`tishiga keltirdi: aks holda esa ular
Monarxist bo`lib qolishlari ham mumkin edi. Shimoliy Karolina gubernatori
Joshua Martin ham Shimoliy Karolina aholisini qirol hokimiyatiga sodiq
qolishga undadi. 1500 kishi Martin chaqirig`iga javob berganida, Britaniya
askarlari yordamga yetib kelishga ulgurishidan oldin, ular inqilobiy kuchlar
tomonida mag`lub etildi. Britaniyaning harbiy kemalari Janubiy Korolinaning
Charlstoun shahri qirg`og`iga beto`xtov yetib kelmoqda edi va 1776 yil iyun
oyining boshida shaharga qarab o`t ochdilar. Biroq janubiy korolina aholisi
tayyorgarlik ko`rishga ulgurgan edi va oyning oxiriga kelib Britaniya askarlarini
uloqtirib tashladi. Shu tariqa oradan ikki yildan ko`proq vaqt o`tmaguncha, ular
janubga qaytib kelishmadi. Yirik yer igalaridan iborat vatanparvarlar Amerika“ ”
qog`oz pulidan ingliz tillasini afzal ko`rar, Amerika soldatlari va aholisi
sovuqdan hamda ochlikdan halok bo`layotgan bir vaqtda ingliz qo`shinlarini
ta`min etar edi. Jorj Vashingtonning o`zi 1775 yilda bunday deb yozgan edi:
fuqarolik burchini, odamgarchilikni bu qadar unutib yuborish, bu qadar
“
chayqovchilik, biror bir foyda olish uchun bu qadar hiyla-nayrang ishlatish
hillarini men hech qachon ko`rgan emasman. Chayqovchilar, har xil
…
poraxurlar va birjachilar bizning ishimizni barbod qilmoqdalar .
”
Chayqovchilarni qoralar edilar-u, lekin unga qarshi kurashmas edilar, chunki
mulkka suiqast qilish bo`lar emish. Vakolatli umumilliy hukumatning va
“ ”
markazlashtirilgan boshqaruvning yo`qligi ularning mustamlakalar o`rtasida
(ularning hukumron guruhlari o`zlarining mahalliy manfaatlarini ko`zlar edilar).
Ziddiyatlarning hukum surishi ham halokatli ta`sir qildi. Mustamlakalar
tamoman mustaqil edilar: ular qo`shinlar yuborishib va ularni ta`min qilishi
kerak edi, lekin urush ularning hududlarida olib borilmagunga qadar bu ishlarni
qilishga shoshilmadilar. Barcha qiyinchiliklarni bartaraf qilish va yengib chiqish
uchun urushni haqiqatan ham yangilanish yo`li bilan olib boorish va bir yerdan
32

boshqariluvchi birlashgan davlat barpo qilish kerak edi. Biroq buning uchun dast
avval mustaqillik e`lon qilish kerak edi.
2-BOB. MUSTAQIL AMERIKA QO`SHMA SHTATLARI
DAVLATINING TASHKIL TOPISHI
2.1. Amerika Qo`shma Shtatlarining tashkil topishi va
Konsitutsiyani qabul qilinishi.
Milliy mustaqillik g`oyasi hali urushdan oldinoq paydo bo`lgan edi va
mustamlakalar rivojlanib borgan sari bu g`oya ham mustahkamlanib bordi.
Keng xalq ommasining eng yaxshi ijtimoiy hayotga erishish yo`lidagi orzu
umidlari mustaqil respublika e`lon qilinishi bilan bog`langan edi. Xalqning–
mustaqillik haqidagi talablari gazetalarda, jurnallarda borgan sari qat`iyroq
yangramoqda edi. 1774 yili Angliyadan Amerikaga kelgan siyosatshunos
nazariyachi olim va yozuvchi Tomas Peyn 1776 yili yanvarida Aql idrok
“
rasoligi yoki Titik fikr deb nomlangan 50 betlik risolani nashr etdi. Uch oy
” “ ”
mabaynida bu risolaning 100 ming nushasi sotilgan. Peyn nasliy monarxiya
tanqid qilib jamiiki yashagan tojdor bezorilarga nisbatan bitta sharif inson
“ ”
jamiyat uchun qadirli bo`lganini tarannum etdi. U ikki muqobil yo`nalishni
taqdim etdi-zulmkor qirol va siyqasi chiqqan hukumatga itoat qilmoq yoxut
o`z talablarini o`zi qondiruvchi mustaqil respublika asosidagi ozodlik va baxt-
33

saodat. Koloniyalar uzra qo`lma-qo`l bo`lib ketgan Aql-Idrok rasoliga risolasi”
Angliyadan ayri hayot qurishga intilishni yuzaga chiqardi.
Toms Peyn (1737-1809) Angliyada hunarmand oilasida tug`ildi.
Matonatli mehnati va juda zo`r qobiliyati tufayli u mustaqil o`qish yo`li bilan
kuchli matbuotchi, olim va jamoat arbobi bo`lib yetishdi. U demokratik
respublika, yerni isloh qilish, qariganida va ishsiz qolganida yordam tariqasida
beriladigan jamoat jamg`armasini yaratish g`oyasini himoya qilib chiqdi. Peyn
1774 yil noyabrida Franklin tavsiyasi bilan Filadelfiyaga kelib, Amerika
xalqining ozodlikka erishish va mustaqillik e`lon qilinishi uchun olib borgan
kurashida juda faol ishtirok etdi. Peyn Qo`shma Shtatlarning dastlabki
deplomatlaridan biri edi, U 1775 yilning noyabridayoq Kongress tomonidan
tasiz etilgan Maxfiy komitet ( keyinchalik Chet ishlar komiteti) kotibi bo`lib
ishladi. Keyin u demokrat general Nataniel Grinning adyutanti sifatida urush
harakatlarida ishtirok etdi. Peyn hamma vaqt xalq bilan birga bo`ldi,
mehnatkashlar ommasining ahvolini yaxshilash uchun, qattiq kurash olib
bordi. Peyin keyinchalik fransuz burjua inqilobida qatnashdi. Peyn o`zining
inson huquqi , Aql-idrok asri , agrar masalada adolat degan ajoyib
“ ” “ ” “ ”
asarlarida feodal tabaqa tuzumini va ingliz konsitutsion monarxiyasini keskin
tanqid qildi. U cherkovni hamda jaholat parastlikni keskin tanqid qilib, inqilob
Aql-idrokining tantana qilishiga olib kelishi kerak, deb yozgan edi. Peyn va
boshqa demokratlar Propaganda qilgan mustaqillik talabi rad qilib
bo`lmaydigan talabga aylandi. Biroq har bir koloniyadan rasmiy bayonot
olishga erishish masalasi hamon dolzarb bo`lib kelmoqda edi. Ikkinchi.
Kontinental Kongress ilk bor yig`ilgan kundan keyin bir yil o`tgach, 1776
yilning 10 may kuni Angliyadan ajralishga chaqiruvchi qaror qabul qilindi va
gap rasmiy bayonot chiqarishga taqaldi. 7 iyun kuni Verjeniyalik Richart
Henri Li (Mazkur Qo`shma Koloniyalar, lozimiy ravishda ozod va mustaqil
shtatlar) ekanligini e`lon qiluvchi qarorni muhokamaga qo`ydi. Rasmiy
34

bayonet noma tayyorlash uchun verjeniyalik Tomas Jefferson boshchiligidagi
besh a`zodan iborat Komitet tayinlandi.
Nihoyat 1776 yilning 4 iyulida Kongress uzoq vaqt davom etgan
ikkilanish munozaralardan keyin 13 shtatning mustaqilligi to`g`risida
Deklaratsiya qabul qildi. Jefferson zakovatining maxsuli bo`lgan Mustaqillik
Dekloratsiyasi yangi davlatning zuhur topganligini e`lon qilibgina qolmasdan,
balki shu bilan birga butun dunyo uzra harakatchan kuchga aylanish muqarrar
bo`lgan inson ozodligi dunyo qarashini tadbiq etdi. Mazkur Diklaratsiya
Fransuz va Ingliz Ma`rifatparvarlik falsafasidan ilhom oldi, biroq bir manba-
Jon Lokkning Hukumat haqida ikkinchi risola alohida diqqatga sazovordir.“ ” –
Lokk inglizlarning an`anaviy huquq nazariyalarini olib, ularni butun
insoniyatning tabiiy huquqlari darajasida umumlashtirgan edi.
Dekloratsiyaning debochasi Lokkning hukumat yuritish borasidagi ijtimoiy
kontrakt nazariyasiga hamohangdir:
–
Biz, quyidagi haqiqatlarni o`z-o`zidan ayon, deb bilamiz:- barcha insonlar
teng etib yaratilgan va Yaratuvchi tomonidan muayyan dahlsiz huquqlar bilan
taqdirlangan bo`lib, shular jumlasiga Hayot, Ozodlik va Baxt saodat sari
–
intilmoq kiradi. Mazkur huquqlarni muhofazalash uchun insonlar orasida
Hukumatlar ta`sis etilib, o`z qudratini boshqariluvchilar roziligidan chiqarib
oladi va qachonki Hukumatni biron shakli bu maqsadlarga xilof kelsa, bunday
hukumatni o`zgartirish yoki bekor qilish hamda o`z Xavfsizliklari va baxt-
saodatini ro`yobga oshirish uchun o`zlariga eng maqbul bo`lib ko`ringan tarzda
uning poydevorini shunday tamoyillar asosida qurish va kuch-qudrat vakolatlari
shunday shaklga asoslangan yangu hukumat barpo etish-Xalq Huquqidir.
”
Jefferso Dekloratsiyada Lokk tamoyillarini koloniyalarda yuzaga kelgan
vaziyatga bevosita ravishda bog`ladi. Amerika mustaqilligi uchun kurash-
“
bizning konsitutsiyamizga yod bo`lgan yurisdiksiyaga bizni bo`ysundirish uchun
o`zgalar bilan birikgan va bizning qonunlarimizdan bexabar qirol hukumati
…”
o`rniga xalq roziligi tamoyiliga asoslangan hukumat ta`sis etish uchun kurash
35

olib borish degani edi. Xalq roziligiga asoslangan hukumatgina hayot, ozodlik
va baxt-saodat kabi ezgu tabiiy huquqlarni muhofazalashi mumkin edi. Shu
tariqa Amerika mustaqilligi uchun kurash-xalqning tabiiy huquqlari uchun
kurash degani edi. Munozara faqat mustaqillik to`g`risida emas, balki
davlatning harakteri haqida, xalq ommasining siyosiy huquqlari, qullik
to`g`risida borayotgan edi. Hatto Liberal arbob Jon Adams bunday deb yozgan
edi: Xalq usullari janub baronlarining, xuddi shuningdek boylik ma`budasi“
muxlislarining, ya`ni o`z manfaatini ko`zlovchi iqtidorga, bilimga, axloqiy
fazilatga emas, balki yer-mulkka va qullikka tayanadigan mana shu
hukumatning mayillariga ziddir . Biroq kongressda ayni mana shu jihatlar
”
hukumron edi. Quldorlar tazixi ostida dekloratsiya loyihasidan qullikni va qul
savdosini qoralovchi modda olib tashlandi. Shimoliy hukumat vakillari qullikka
qarshi bo`lsalar ham, plantatorlar bilan murosaga kelishga rozi bo`ldilar, chunki
iqtisodiy nuqtai nazardan tashqari, ular qullar quzg`olon ko`tarishi
mumkinligidan qo`rqar edilar. Delegat Linch o`z nutqida qullarni mollarga
qo`ylarga o`xshatganda Franklin unga: molar bilan qullar o`rtasida ozgina farq
“
bor: qo`ylar hech mahal qo`zg`alon ko`targan emaslar deb e`tiroz bildirdi.
”
Shunga qaramay kongressda quldorlarning bu birlashmasi mamlakatdagi
xalqning inqilobini yuksalish kuchi oldida yon berishga majbur bo`ldi.
Mustaqillik dekloratsiyasi kishilarning yashashga, ozodlikka, tenglikka, baxt-
saodatga intilishga haqqi borligini e`lon qilishga, ya`ni hukumat ta`sis etishga
xaqqi borligini, ya`ni xalq suverenitetini e`tirof etdi. Respublikachilik va
demokratiya ruhida tuzilgan bu deklaratsiya juda katta ahamiyatga ega edi.
Kurashning eng avjiga mingan paytida yuqsil ommasi shu dahshatli kuchga
aylangan ediki, kongress delegatlari u bilan hisoblashishga majbur qilib
qo`yilgan edi. Dekloratsiya inqilobining yuksalib borayotganligini ifodasi edi.
Biroq omma erishgan muvaffaqiyatlarini yanada rivojlantirib, mustahkamlay
olmadi. Mustaqilik dekloratsiyasini inqilobiy - demokratik qismi sof nazariy
hujjat bo`lib qolaverdi. Uning tarixiy va amaliy ahamiyati shundan iborat ediki,
36

u o`sha paytdagi yangi hukumatning tashkil topganligini rasmiylashtirdi.
Inqilobning birinchi davri mustaqillik e`lon qilinishi bilan tugallandi va ikkinchi
davr respublikaning tuzilishi hamda uning ichki va tashqi dushmanlar ustidan
g`alaba qozonish davri boshlandi.
Bir qadar yangilangan kongress endi milliy ta`sis majlisi bo`lib qoldi.
Konsitutsiya ishlab chiqish ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarni amalgam oshirish, ya`ni
yer to`g`risidagi qullik, hindular, oziq oziq ovqat va armiyani ta`minlash
to`g`risidagi masalalarni, shuningdek soliq moliya masalasini ayniqsa harbiy
masalasalalarini hal qilish kerak edi. Shuningdek boshqa mamlakatlar bilan
o`zaro aloqalar o`rnatish zarur edi. Respublika uchun obyektiv sharoitlar asosiy
qulay edi. U bir yo`la 120 ming kishini urushga yuborishi mumkin edi, hammasi
bo`lib esa urushda chorak millionga yaqin kishi qatnashdi. Armiya o`z hududida
bazalarga yaqin joylarda jang qilmoqda edi. Vashington armiyasida qunimsizlik
kuchli edi: armiyadagilarning soni goh yigirma ming kishidan ortib ketar, goh
bir necha ming kishiga tushib qolar edi. Shtatlarning harbiy kuchlari saqlanib
kelmoqda edi. Bundan tashqari partizanlar bo`linmasi tamoman mustaqil harakat
qilar edi. Mustaqillik e`lon qilingach bir necha oy mobaynida Amerikaliklar
qator to`siqlarga yuzma-yuz kelganiga qaramay, ularning matonati va qat`iyligi
mukofotlandi. 1776 yilning avgustida Nyu-Yorkning Long-Aylend jangida
Vashington mavqei himoyasiz qoldi va u Bruklindan Manxatta qirg`og`iga
kichik qayiqlarda mohirona ravishda chekindi. Britaniya generali Uilyam Houv
ikki marotaba jur`atsizlik ko`rsatib Amerikaliklarning chekinishiga yo`l quydi,
biroq noyabrda Manxattan orolidagi Vashington Fortini ishg`ol etdi. Ko`p
Amerikalik soldatlar asir bo`ldi. Nyu-York shahri urush tugagunga qadar
Britaniya nazorati ostida qolib ketdi. Yil oxirida respublika tang ahvolga tushib
qolgan edi. To`g`ri 1777 yilning boshlarida Vashington o`z mavqeyini ancha
yaxshilab olishga muvaffaq bo`ldi. Kongress Yorktaunga ko`chdi. Tarixchilar
bu mag`lubiyatlarga bosh qumondonning o`rin bosari Li qilgan hiyonat sabab
bo`lgan deb ko`rsatmoqdalar. Ammo mag`lubiyatlarning va urushning cho`zilib
37

ketishining yanada chuqurroq hamda murakkabroq sabablari bor edi. G`alabaga
faqat yangi usullar bilangina tez erishish mumkin edi. Mo`tadil arboblar
rahbarligidagi armiyaga omma munchalik ishonmas va armiya yetarli mablag`ga
ega emas edi; askarlarning ahvoli juda og`irlashgan edi. Kiyim-kechak,
poyabzal yetishmas edi. 1776 yili oktabirida Vashington kongressga yuborgan
nutqida: bir necha kun davomida lagerimizda deyarli ocharchilik hukm surdi ,“ ”
deb yozgan edi. Axvol juda keskinlashgan paytlarda xalq o`zi mustaqil ravishda
ish ko`rar edi. Burgoyn ingliz armiyasi Kanadadan o`tib Nyu-York shtati orqali
hujm qilayotgan paytda respublika qo`shinlariga Skviller qumondolik qilayotgan
edi. mening askarlarim tum-taraqay qochmoqda,-deb yozgan edi u
“
Vashingtonga,-yangi Angliya shtatlari hech qanday madad kuch yubormayotir
yana meni xoin deb e`lon qilishmoqda.
Dekabrda va`da qilingan ta`minot va madad kelavermagach
Vashingtonning qurolli kuchlari falokat yoqasiga kelib qoldi. Biroq bahor fasli
jangu jadalni boshlashga imkon berishini kutishga qaror qilgan general Houv
Amerikaliklarni tor-mor etish imkoniyatini qo`ldan boy berdi. Bu orada
Vashington Nyu-Jersidagi Trentondan g`arbda Delaver daryosini kechib o`tdi.
26 dekabrining sahar chog`i uning lashkari Trenton harbiy garnizoniga to`satdan
yopirilib to`qqi yuzdan ortiq asr oldi. Bir hafta o`tgach 1777 yilning 13
yanvarida Vashington Britaniyaliklarga Pristonda hujum qildi va rasman
Britaniya tomonidan ishg`ol qilingan hududlarining aksariyat qismining qayta
egallashga muvaffaq bo`ldi. Trenton va Pristondagi g`alabalar
Amerikaliklarning so`nib borayotgan ruhini jonlantirdi.
1777 yili general Xouv Amerika armiyasini Pensilvaniyaning Brandivayn
joyida mag`lubiyatga uchratdi va Filadelfiyani ishg`ol etib, Kontinental
Kongress a`zolarini qochishga majbur qildi. Vashington esa 1777-78 yillarning
ayozli qish oylarini oziq-ovqat, kiyim-kechak va ta`minotdan qiynalgan ravishda
Pensilvaniyaning Forg vodiysida o`tkazishga majbur bo`ldi. Fermerlar va tojirlar
o`z mol-mahsulotlarini Kontinental Kongress va shtatlar zarb etgan qog`oz
38

pullardan ko`ra Britaniyaning oltin va kumushlariga almashtirishni afzal
ko`rgani tufayli Amerika askarlari bu narsalar tanqisligidan qiynaldi. Forg
vodiysi Vashingtonning Kontinental armiyasi uchun eng tolei past joy bo`ldi,
biroq 1777 yilda urushda burilish yasadi. 1776 yil Britaniya generali Jon
Burgoyn Nyu-York va Angliyaga Champleyn ko`li va Xadson daryosi orqali
bostirib kirish rejasini o`ylab chiqdi. Baxtga qarshi o`rmonli va botqoqzor
yerlarni kesib o`tish uchun u juda og`ir qurol-yarog`ga ega bo`lgan. Nyu-
Yorkning Oriskani joyida Burgoyn rahbarligidagi monarxistlar va hindlar
harakatchan va janglarda chiniqqan Amerika askarlariga bosqin qildi.
Vermontning Benington joyida zaruriy ta`minot izlayotgan Burgoyn askarlari
Amerika lashkariga to`qnash kelib qoldi. Avj olgan jang Burgoyn armiyasini
to`xtatib qo`yib, Vashingtonga Xadson daryosining quyi oqimidagi Nyu-
Yorkning Olbani shaharchasidan madad kuchlari jo`natish imkonini berdi.
Oqibatda, Burgoyn qulay fursatni boy berib, Amerikaliklar uni kutib olishga
tayyor edilar. Benedikt Arnold-keyinchalik aynan u, Nyu-York, Vest-Pointda
Amerikaliklarga xiyonat qiladi, - boshchiligidagi Amerikalik askarlar Britaniya
kuchlarini ikki marotaba orqaga surib tashladi. Burgoyn Nyu-Yorkning Saragota
joyiga chekinadi va u yerda Britaniya qo`shinlari general Xoratsiyo Geytis
qumondonligidagi Amerika qo`shini tomonidan qurshovga olinadi. 1777 yilning
17 oktabirida Burgoyn butun armiyasi bilan Saratok yonidagi jangda taslim
bo`ladi. Juda ko`p asr va o`ljalar olindi. Bu jangda inglizlarning shimoldagi eng
so`nggi qo`shinlari tor-mor keltirildi. Britaniya qo`shinlarning oltita generali ,
300 o`zga zobidlari va 5500 unter-zobidlari va askarlari qarbon bo`lgan edi. Bu
g`alaba juda katta ahamiyatga ega bo`ldi va mamlakatning halqaro axvoli
yaxshilandi.
Amerikadagi voqealar Fransiyada yuksak shavq-zavq uyg`otdi: Fransiya
ma`rifatparvar ahlining o`zi ham feodalizm va qirol imtiyozlariga qarshi
chiqayotgani sababli bu tushunarli hol edi. Biroq qirol hokimiyati mafkuraviy
sabablardan ko`ra, ko`proq geopletik jixatdan koloniyalarga madad bermoqda
39

edi: 1763 yilgi Fransiyaning mag`lubiyatidan so`ng Fransiya hukumati Britaniya
hukumatiga qarshi javob choralari ko`rishga jon jaxti bilan intilar edi.–
Amerika voqealarini rivoj ettirish maqsadida 1776 yili Parijga Benjamin
Franklin yuborildi. Uning gapga suxandonligi, uddaburonligi va aql zakovati
tufayli Amerika Fransiya poytaxtida o`z mavqeini tez orada namoyon etib,
Fransiya madadiga erishadi.
1776 yili may oyidan Fransiya Amerika koloniyalariga yordam bera
boshladi va Amerikaga urush anjomlari ortilgan 14 kema yubordi. Darhaqiqat,
Amerika armiyasi qo`llagan aksariyat porox Fransiyadan olingan edi. Britaniya
kuchlari Saragotada mag`lubiyarga uchragach, Fransiya o`zining azaliy
dushmanini jiddiy ravishda zaiflashtirishga va Yetti yillik urush (Fransiya va
Hindlar urushi) oqibatida yo`qqa chiqarilgan qudrat muvozanatini tiklashga
qulay imkoniyat borligini angladi. 1778 yilining 6 fevralida Amerika va
Fransiya Do`stlik va Tijorat Bitimini imzoladi: unga binoan Fransiya Amerikani
tan oldi va savdo-sotiq shartnomalarini taklif etdi. Shuningdek ular ittifoq
bitimini imzolashdi: unga binoan, agarda Fransiya urushga qo`shilsa Amerika
o`z mustaqilligini qo`lga kiritmagunga qadar davlat o`z qurolli kuchlarini olib
chiqishi yoki ittifoqdoshining roziligisiz Britaniya bilan tinchlik sulxi bitishi
mumkin emas edi va har bir tomon Amerikadagi hududlarning dahlsizligini
kafolatlagan edi. Bu bitim, Amerika Qushma Shtatlar 1949 yilga qadar
imzolangan yagona ikkitaraflama mudofaa shartnomasi bo`lib qoldi.
Fransiya-Amerika ittifoqi oqibatida oradan ko`p o`tmay to`qnashuv
qamrovi kengayib ketdi. 1778 yilning iyunida Britaniya kemalari Fransiya
kemalariga qarshi o`t ochdi va ikki davlat urush boshladi. 1779 yili Yetti Yillik
Urush moboynida Britaniyaga o`tgan hududlarni qaytarish umidida Ispaniya bu
urushda Fransiya tarafini oldi, biroq Amerikaliklar ittifoq tuzmadi. 1780 yili
Britaniya Amerikaliklar bilan savdo-sotiq ishlarini to`xtatmagan Gollandiyaga
qarshi e`lon qildi. Fransiya boshchiligidagi Yevropa davlatlarining mazkur
40

quramasi Britaniya uchun Amerika koloniyalarining tanho o`ziga qaraganda
ancha katta xavf tug`dirdi.
Maxsulot narxi va uning taqsimoti ustidan nazorat o`rnatilishini talab
qilgan mehnatkashlar tazixi ostida ba`zi shtatlar va shaharlarda qabul qilingan
qonunlarga binoan qat`iy baholar hamda qat`iy ish haqqi belgilandi. Biroq
hokimiyat hukmron tabaqalar qo`lida bo`lganligi uchun savdogarlar va
korchalonlar ko`pincha bu qonunga rioya qilmas edilar. Ayrim shaharlarda
ishchilar o`zlari mustaqil ish ko`rishga majbur bo`lgan edilar. Masalan,
Beverlida (Massachusyets shtati) ishchi ayollar savdogarlarning do`konlariga
hujum qilib, ular o`z mollarini belgilangan bahoda sotishga majbur qiladilar.
Filadelfiyada 1779 yilining boshlarida matroslar narx navolar o`sib ketganligi
tufayli ish haqqining oshrilishini talab qilib ish tashladilar (vaholangki shu
voqeadan sal oldin qat`iy narxlar to`g`risida qonun qabul qilingan edi.)
Ma`murlar isyonni bostirish uchun qo`shin kuchidan foydalandilar. Biroq kurash
to`xtamadi. O`sha yilning yozida shahar mehnatkashlari qat`iy narxlar
to`g`risidagi qonunni amalgam oshirish uchun nazorat komitetini sayladilar.
Komitet nazoratiga yozilgan hujjatda bunday deyilgan edi: Qo`limizda qurol“
bor va biz undan qanday foydalanishni bilamiz. O`z maqsadimizga
erishmagunimizcha qurolni tashlamaymiz haqiqatan ham bir necha muddatga
”
shahar savdogarlari narxlarni pasaytirishga majbur qilindilar. 1779 yil oktabirida
kambag`allarning yana bir g`alayoni bostirildi. Mamlakatning ko`pchilik
viloyatlarida mehnatkashlar o`z talablarining qondirilishiga erisha olmadilar.
Bundan torillar ingliz qo`mondonligi mehnatkashlarni o`z tomonlariga og`dirib
olish uchun vakillarini yuborganlarida askarlar bu vakillarni ushlab olib,
ularning bir qismini shu yilning o`zida qatl qildilar 1
.
Inqilobda ishchilarning juda katta ahamiyatga ega ekanligini qayt qilib
ko`zga ko`ringan Amerikalik Uilyam.Z.Foster bunday deb ta`kidlagan edi: hali
“
aniq shakllangan ishchilar sinfi, aniq tashkiloti bo`lmasada har holda yo`llanma
ishchilarning katta guruhlari-dengizchilar, port hammollari, novvoylar,
41

temirchilar, telpakchilar, chevarlar, qora ishchilar va boshqalar mavjud edi.
Mana shular hech nima bilan cheklanmagan milliy mustaqillik uchun inqilobni
kurashda harakatlantiruvchi kuch edilar . ”
Yangi hokimiyat negirlar masalasini hal qilish uchun hech narsa qilmagan
bo`lsada Amerika armiyasi saflarida necha minglab negirlar ham mardonovor
jang qildilar. 1778-1780 yilarda Rod Aylendda, Konnekti Kutda, Nyu-Yorkda
–
va boshqa shtatlarda negirlardan iborat bo`linmalar tuzilgan edi. Vashington
armiyasining har bir qismida o`rta hisobda 54 negir bor edi.Ammo quldorlar
qullarga , hatto qirolli kuchlar sifatiga kirga qullarga ham erkinlik berish
to`g`risidagi taklifni rad etdilar. Ma`lumotlar negr qullarning urushda
qatnashgan qisminigina ularning xo`jayinlaridan sotib oldilar va ularga erknlik
berdilar; Urush qatnashchilari bo`lgan ko`pgina negirlar urush tugagandan keyin
yana qulga aylantirildi.
1775 yildan 1783 yilgacha yuz mingga yaqin qul ( har besh qulning
bittasi) o`z xo`jayini qo`lidan qochishga muvoffaq bo`lgan, lekin ular ko`pincha
erkin bo`lib olish o`rniga yana qullarga aylanar yoki o`limga mahkum etilar
edilar. Ayrim negir otriyadlari plantatorlarga hujumlar qilar edilar.
Fransiya urushga kirganidan so`ng aksariyat janubliklar Monarxist
bo`lganlarini payqagan Britaniya janubiy koloniyalarida o`z say harakatlarini
–
jadallashtirdi. Kompaniya 1778 yilning oxirida Jorjiyadagi Savannani ishg`ol
etish bilan boshlandi. Oradan ko`p o`tmay, Britanya qurolli kuchlari janubning
asosiy porti bo`lmish Janubiy Koroliniyadagi Charlz Toun tomon huruj qildi.
Shuningdek, Britanya o`zining harbiy- dengiz va desant kuchlarini ishga soldi
va shu tariqa Amerika qurolli kuchlarini Charlz Toun yarim orolida qurshovga
olindi. 12 may kuni general Benjamin Linkoln 5000 askarlari bilan taslim bo`lib,
shaharni topshirdi: Bu- Amerika urushda ko`rgan eng yirik talofat bo`ldi.
Ammo taqdirning yuz o`girishi Amerika isyonkorlarini yanada jonlantirdi.
Tez orada Janubiy Korolinaliklar qishloq joylarda sochma harakat qilib
Britaniyaning ta`minot tizmalariga hujum qila boshladi. Iyul oyida Amerikaning
42

Horatiyo Geytis generali harbiy tayyorgarligi yo`q xalq lashkarlaridan tuzilgan
madadkor qo`shimcha kuch to`pladi va general Charlz Kornuolis
boshchiligidagi Britanya askarlariga qarshi turish uchun Janubiy Korolinaning
Kemden shahriga shiddatli xuruj qildi. Biroq Geytesning jang ko`rmagan
askarlari sarosimaga tushdi va Britanyaning muntazam qurolli kuchlariga
ro`baro kelganida qochishdi. Kornuolis lashkari amerikaliklarga bir necha bor
to`qnash keldi, biroq eng muhim jang 1781 yilning boshida , Janubiy
Korolinaning Koupensida sodir bo`lib, unda amerikaliklar britaniyaliklarni
qattiq mag`lubiyatga uchratdi. Shimoliy Korolina uzra holdan toldiruvchi, biroq
samarasiz quvg`indan Kornuolis nazari Virjiniyada to`xtadi.
1780 yilning iyulida Fransiya qiroli Lui xvi Amerikaga Komte Jin d
Rokambe boshchiligida 6000 kishilik harakatchan qurolli kuchlarni yubordi.
Qo`shimcha ravishda, Fransiya dengiz floti Britanya kemalariga orom bermadi
va Nyu- York shahridan qatnayotgan Britanya flotiga Virjiniyadagi Britanya
askarlariga qo`shimcha kuch va ta`minot yetkazib berishga yo`l qo`ymadi.
Quruqlik va dengizdagi Fransiya va Amerikaning jami 18000 kishilik qo`shma
harbiy kuchlari yoz uzra kuzgacha Kornuill lashkarining hujumlarini qaytarib
keldi. Nihoyatda, 1781 yilnig 19 oktabrida general Kornuil o`zining 8000
kishilik armiyasi bilan Chesapik Kurfaziga kirish yonidagi Yorktaunda
qopqonga olingach taslim bo`ldi.
Kornuilning mag`lubiyati urushning darhol tugashiga keltirmagan
bo`lsada, - u yana ikki yil mobaynida chug` olib yotdi, - Britanyaning yangi
hukumati 1782 yilning boshida Parijda tinchlik haqida muzokaralar o`tkazishga
qaror qildi: Amerika tomonidan bu muzokaralarda Benjamin Franklin, Jon
Adams va Jon Jey qatnashdi. 1783 yilning 15 aprelida Kongress nihoiy bitimni
maqullab, uni Byuk Britnya ularga g`arbda Missisipi daryosigacha, shimolda
Kanadagacha va janubda Ispaniyaga qaytarilgan Floridagacha bo`lgan
hududlarni taqdim etdi. Yetti yil avval Richard Henri Li zikr etgan koloniyalar
43

nihoyatda, Erkin va mustaqil Shtatlar maqomiga erishdi. Oldinda esa ,“ ”
davlatni jipislashtirish vazifasi turar edi.
Inqilob muvaffaqiyati amerikaliklarga Mustaqillik Deklaratsiyasida
ifodalanga orzu havasni va g`oyalariga qonuniy shakl berish va o`z
–
noroziliklarini shtat konsitutsiyalari vositasida qondirish imkonini ato etdi. 1776
yilning 10 may kuniyoq Kongress koloniyalarga O`z saylovchilarining baxt
“ –
saodati va xavfsizligiga eng a`lo darajada javob beruvchi yangi hukumatlar
”
shakllashni tavsiya etdi. Ayrim koloniyalar bu ishni bajarib bo`lgan edi va
Mustaqillik Dekloratsiyasi qabul qilingan kundan so`ng bir yil o`tgach uchta
shtatdan barchalari o`z konsitutsiyalarini barpo etishga muvoffaq bo`ldi. Yangi
konsitutsiyalar demokratik g`oyalarni aks ettirgan bo`lib, barchalari kolonial
tajribaning va Anliya , tamoyilining boy poydevoriga tayangani tufayli o`tmish
bilan bog`lovchi rishtalarni keskin qirqmadi. Biroq har biri respublikachiligi
ruhi bilan sug`orilgan bo`lib, bu orzu uzoq muddat davomida Ma`rifatparvarlik
faylasuflari uchun marg`ub bo`lgan.
O`z-o`zidan ayonki, shtat konsitutsiyalarini tuzuvchilarning ilk maqsadi-
“
daxlsiz huquqlari muhofazalash edi: aynan shu huquqlarning buzilishi sobiq
”
koloniyalarni Britaniya bilan bog`lovchi aloqalarni uzishga chorlagan edi. Shu
tariqa, har bir konsitutsiya huquqlar dekloratsiyasi yoki billidan boshlandi.
Boshqalar uchun namuna sifatida xizmat qilgan Verjeniya konsitutsiyasi,
tamoyillar dekloratsiyasini o`z ichiga qamrab olgan edi: shu jumladan xalq
suvereniteti, idora mansabdorlarini o`zgartirib turish, erkin saylovlar va asosiy
erkinliklarning ro`yxati mo`tadil garov haqi va insonni jazolash, sud
–
maslahatchilari yordamida tez o`tkaziladigan sud muhokamasi, matbuot va
inson erkinligi, ko`pchilikning hukumatni islox etish yoki o`zgartirish huquqi
kabi tushunchalar kirgan.
O`zga shtatlar erkinliklar ro`yxatini kengaytirib, nutq, yig`inlar va
iltimosnoma berish erkinligini ham kafolatlashdi. Ko`pinchalik, qurol olib
yurish huquqi, hibisga olishning qonuniyligini ko`rib chiqish uchun mahbuzni
44

sud mahkamasiga chaqirish huquqi, turar joy daxlsizligi huquqi va qonun
nazdida barchaning teng muhofazaga egalik huquqi kabi fasllar ham kiritilgan.
Undan tashqari, barcha konsitutsiyalar hukumatning bir-birini nazorat qiluvchi
va vakolatini cheklovchi uch tarmoqli- ijroiya, qonun chiqarish va sud yuritish
tizmasini yo`qlab chiqishdi. Pensilvaniya konsitutsiyasi eng radikal bo`lib, bu
shtatda Filadelfiya hunarmandlari, shotland-erland chegara ko`chkinchilari va
nemiszabon fermerlar nazoratni o`z qo`liga olgan edi. Mahalliy kongress soliq
to`lovchi har bir erkak va uning o`g`illariga ovoz berishni ta`minlovchi va idora
mansabdorlarini o`zgartirib turishni (har yetti yil maboynida hech kim to`rt
yildan oshiq muddat davomida vakil sifatida xizmat qilolmasligi) hamda bir
palatali qonun chiqarish tarmog`ini ta`sis etishni talab etuvchi konsitutsiyani
qabul qildi.
Shtat konsitutsiyalari yaqindagina qabul etilgan mezonlarga nisbatan
ayrim ko`zga tashlanuvchi cheklashlar kiritdi. Insonlarga daxlsiz huquqlarni
kafolatlash uchun ta`sis etilgan konsitutsiyalar har bir kishi uchun eng asosiy
bo`lgan tabiiy huquq,- ya`ni tenglikni muhofazalamagan. Pensilvaniyadan
janubga tomon joylashgan koloniyalar o`z qullarini inson sifatidagi daxlsiz
huquqlardan mahrum etgan. Ayollar siyosiy huquqlarga ega bo`lmagan. Bironta
shtat umumiy saylov huquqini ayollarga bermadi va hatto barcha soliq
to`lovchilarga ovoz berishni ruxsat bergan shtatlarda (Pensilvaniyadan tashqari
Delaver, Shimoliy Korolina va Jorjiyada) hukumat idoralarida xizmat qilish
uchun muayyan miqdordagi mulkga egalik qilish talabi qo`yilgan edi.
Angliya bilan kurash koloniyalar mavqeyini o`zgartirishga katta ta`sir
o`tkazdi. Mahalliy assambleyalar o`z avtonomiyalarini kichik ulushini ham hech
bir o`zga tashkilotga,- hatto o`zlari saylagan taqdirda ham,-topshirishni ep
ko`rmay, Ittifoq tuzishning Olbani rejasini 1754 yili rad etishdi. Biroq inqilob
payti o`zaro yordam bunday ittifoq samaradorligini isbotladi va shaxsiy
hukumronlikdan ayrilish xadiki ancha pasaydi.
45

1776 yili Jon Dikenson Konfideratsiya va Abadiy Ittifoq Moddalarini“ ”
ishlab chiqdi. Kontinental kongress bu moddalarni 1777 yilning noyabrida qabul
qildi va ular 1781 yili kuchga kirdi. Biroq mazkur Moddalar tomonidan joriy
etilgan hukumat shakli qator kamchiliklarga molik edi. Milliy hukumatning,
ehtiyoj tug`ilganida, ta`riflash o`rtanish, tijoratni tartiblashtirish va soliqlar
yig`ish borasidagi vakolati zaif edi. Xalqaro aloqalar sohasida ham nazorat
mustaqilligi yetishmasligidan qator shtatlar o`z harbiy-dengiz qurolli kuchlariga
ega edi.Aralash-quralash tanga pullar muomalasi va shtat hamda davlat
miqyosidagi qog`oz pullarning chalkash xilma-xilligi mavjud bo`lib, barchasi
tez sur`atlar bilan qiymatsizlanib borardi.
Urushdan so`ng yuzaga chiqqan iqtisodiy qiyinchliklar o`zgarishlar
kiritishni taqozo etdi. Urushning tugashi ikki taraf armiyalarini ta`minlab turgan
tojirlar faoliyatiga jiddiy ta`sir ko`rsatdi va ular Britaniyaning savdo-sotiq
tizmasida ishtirok etishdan oluvchi imtiyozlarini yo`qotdi. Shtatlar o`z tarif
siyosatlarida Amerika mol-maxsulotlariga afzallik berdi, biroq bu tariflart
muallaq bo`lib, kelishtirilgan siyosat o`tkazishga qodir kuchliroq markaziy
hokimiyat o`rnatishga talab oshdi. Inqilob oqibatida vujudga kelgan iqtisodiy
qiyinchiliklardan fermerlar, ehtimol, eng ko`p asorat ko`rdi. Qishloq xo`jalik
maxsulotlarning garovdan qaytib olish imkoniyatidan mahrum etilmaslik va
qarzlari evaziga xibisga olinishiga yo`l qo`ymaslik uchun kuchli choralarga
muxtoj qarzdor fermerlar orasida g`ug`ula paydo bo`ldi. Sud mahkamalari qarz
yuzasidan qo`zg`atilgan ishlarga g`arq bo`ldi. 1786 yilning yoz oylari qator
shtatlarning xalq majlislari va norasmiy yig`ilishlari shtat ma`muriyatlarida isloh
o`tkazishni talab etdi.
1786 yilning kuzida Massachusyetisda sobiq armiya kapitani Daniel
Sheys boshchiligidagi fermerlar olomoni o`lka sudlarining qarzdorlar ishlari
yuzasidan hukm yuritishga jiddiy ko`rsata boshladi va yangi shtat saylovlarini
muqarrar qildi. 1787 yilning yanvarida 1200 fermerlardan tarkib topgan shaltoq
lashkar Springfildda joylashgan qurol-yarog` ombori tomon yo`l oldi. Asosan
46

to`qmoq va panshaxalar bilan qurollangan isyonchilar kam sonli shtat lashkari
tomonidan orqaga qaytarildi: so`ngra Bostondan madad kuchlari bilan general
Benjamin Linkolin yetib keldi va boshliqlari Vermontga qochgan
Sheysichilarning qoldiqlarini tarqatib yubordi. Hukumat qushinlari 14
isyonkorni asir oldi va ularni o`limga mahkum etdi, biroq pirovardida
ayrimlarini afv etib, o`zgalarini esa qisqa muddatlarga hibizga oldi. Isyonning
mag`lubiyatidan keyin, ko`pchiligi isyonkorlarga hayrihohlik bildirgan yangidan
saylangan qonun chiqarish tarmog`i vakillari qarzlarini yengillashtirish
borasidagi ayrim talablarni qondirdi.
Inqilob tugashi bilan Qo`shma Shtatlar eski hal etilmagan g`arbiy
masalaga, ya`ni yerlarni kengaytirish muammosi bilan bog`liq bo`lgan yangi
yerlar o`zlashtirish, mo`yna savdosi, Hindlar masalasi , ko`chkinchilar va
rabotlari va mahalliy hukumatlar mojarosiga qaytadan yuzma- yuz keldi.
Amerikaning o`ta boy yerlariga mahliyo bo`lgan ilk ko`chkinchilar Appalachi
tog`laridan oshib uning ortidagi yerlarga singib o`tishdi. 1775 yili suv yo`llari
uzra sochma va keng yoyilgan qo`riqchi rabotlarda o`n minglab ko`chkinchilar
istiqomat qilardi. Sharqdagi siyosiy hokimyat markazlaridan tog` tizmalari va
yuzlab kilometirlab masofa bilan ajratilga muhojirlar o`z hukumatlarini ta`sis
etishdi. Dengiz sohillarida joylashgan shtatlardan kelgan ko`chkinchilar
ichkaridagi serunum daryo yoqasi vodiylari , qalin o`rmonlar va past baland
preriyalariga zich to`plandi. 1790 yilga kelib Appalachi tog`larining ortidagi
mintaqa aholisi 120000 dan oshdi.
Urushdan oldin qator kaloniyalar Appalachi tog`larining ortidagi yerlarga
katta va ko`pinchalik bir biriga to`qnash keluvchi talablar qo`ygan. Mazkur–
talablardan quruq qolganlar nazdida yerlarga bot bu o`lka adolatsiz ravishda
taqsimlangan edi. Bular qatoriga kirgan Merilend shtati bir qaror kirtdi: unga
binoan umumiy mulk hisoblanuvchi g`arbiy yerlar Kongress tomonidan ozod va
mustaqil shtatlar hukumatlari orasida taqsimlanishi lozim edi. Bu g`oya zavq-
shavq uyg`otmadi. Shunga qaramay, 1780 yili o`z talablarini Qo`shma
47

Shtatlarga o`tkazish orqali Nyu- York yo`l ochdi. 1784 yili eng katta talablar
qo`ygan Virjiniya Shtati Ohayo daryosidan shimolda joylashgan barcha
yerlardan voz kechdi. Uzga shtatlar o`z talablaridan voz kechdi va Ohayo
daryosidan shimolda va Allegan tog`laridan g`arbga joylashgan barcha yerlarni
Kongress o`z qo`liga olishi kerakligi ayon bo`ldi. Million million gektar–
yerlarga umumiy egalik millat va ittifoqning eng sezilarli dalili bo`lib, milliy
suverenitet g`oyasiga muayyan mohiyat bag`ishladi. Ayni paytda, bepoyon bu
teritoriyalar o`z yechimini kutayotgan muammo edi.
Konfederatsiya Moddalari bu masalaga yechim taklif etdi. Bunga binoan
o`z- o`zini boshqarishning ( 1787 yikning shimoli- g`arbiy Ordonansi orqali
o`rnatilgan) cheklangan tizimi shimoli g`arbiy hududlarning shakllanishini
–
ta`minladi. Bu tizimga binoan, ular yaxlit nihoya bolib, Kongress tayinlovchi
gubernator va sudylar tomonidan boshqarilgan. Bu hudud aholisi ovoz berish
yoshidagi 5000 ozod erkaklarga yetgach, ikki palatali qonun chiqarish tarmoqqa
aylanishi va quyi palatani o`zi saylashi lozim. Qo`shimcha ravishda, ovoz
bermaydigan vakilni Kongressga yuborish ham mumkin edi.
Bu hududlarda beshtadan ortiq bo`lmagan va uchtadan kam bo`lmagan
shtatlar shakllanishi kerak edi va ulardan qaysi birining aholisi 60 000 ozod
kishilarga yetsa, u asl shtatlar bilan barcha jihatlardan teng maqomda Ittifoqa
“ ”
qo`shilishi lozim edi. Bu Ordonans fuqarolik huquqlari va erkinliklarini
kafolatladi, ta`lim tarbiyani rag`batlantirdi va mazkur hududlarda na qullar
– “
va na zo`raki qaramlik bo`lmas ligini kafolatladi.
”
Yangi siyosat, Amerika koloniyalari metropoliya manfaatlari uchun
mavjudligi va siyosiy jihatdan tobe, ijtimoiy jihatdan esa quyi ekanligi
haqidagi asriy tushunchani rad etdi. Bu nazariya davlatning kengayishini
bildirib, tenglik manfaatlari bilan imtiyoz sifatida emas , balki huquq tarzida
taqdimlash tamoyiliga almashtirdi. Shimoli G`arbiy Ordonansning mazkur
–
ma`rifatparvar qarashlari Amerika xalq siyosatining asoslarini shakllantirdi.
48

Jorj Vashington Parij sulhi va Konsitutsiya ishlab chiqilishi moboynidagi
davrda yozganidek, shtatlar faqat qumdan to`qilgan arqon yordamida“ ”
birlashtirilgan edi. Potomak daryosida kema qatnovi borasidagi Merilend va
Virjiniya shtatlari orasidagi bahslar 1786 yili Merilendning Annopolis shahrida
besh shtat vakillarining konfederatsiyasiga keltirildi. Vakillardan biri Aleksandr
Hamilton tijorat masalalari o`zga siyosiy va iqtisodiy masalalar bilan shu qadar
uzviy bog`langanligi hamda o`rtadagi vaziyat shu qadr jiddiy tus olgan tufayli,
o`rtadagi bahslar mazkur vakolatsiz yig`in tomonidan hal etilishi amri mahol
ekaniga o`z hamkasblarini ishontira oldi. Bu masalalarni yechish uchun barcha
shtatlar o`z vakillarini kelgisi bahor Filadelfiyada o`tkaziladigan yig`inga
tayinlashlariga da`vat etdi. Kontinental Kongress avvaliga bunday shijoatli
qadamdan g`azablandi, biroq Virjiniya shtati Jorj Vashingtonni vakil sifatida
saylaganini bilgach, noroziligi pasaydi. Kuz va qish davomida Rod
–
Aylenddan o`zga barcha shtatlarda saylovlar o`tkazildi.
1787 yilning may oyida Filadelfiyaning Shtatlar Uyida o`tkazilgan
Federal Konventga vakillar sifatida ko`zga ko`ringan arboblar to`plandi.
Shtatlarning qonun chiqarish tarmoqlari kolonial va shtat hukumatlarida,
Kongress sud-adliya va armiya sohalarida tajribali rahbarlarni yuborishgan edi.
O`zining to`g`riso`zligi va Inqilob davrida ko`rsatgan harbiy rahbarlik iste`dodi
tufayli mamlakatning mashho`r fuqarosi deb hisoblangan Jorj Vashington
majlisini olib boruvchi rais etib saylandi.Ancha faol a`zolar orasida
Pensilvaniyalik ikki vakil- umummilliy hukumat zarurligini aniq ko`rib turgan
gubernator Morris va davlat g`oyasi yo`lida betinim xizmat qilayotgan Jeyms
Uilson-ko`zga ko`ringan arboblar edi. Pensilvaniya shtatidan saylangan vakillar
orasidan xalq xizmati va ilmiy yutuqlari sohasida yorqin faolyatining
cho`qqisiga yaqinlashgan Benjamin Franklin bor edi.
Virjiniya shtatidan shtat hukumatining yosh amaliyotchisi, siyosat va tarix
sohasida ko`zga ko`ringan olim, bir hamkasbining ta`biri bilan aytganda sanoat
”
va amaliyot ruhi ila munozaralarda har qanday masala yuzasidan a`lo xabardor
…
49

inson Jeyms Medison Konsitutsiyaning Otaxoni deb, tan olingan.” “ ”
Massachusyets shtati yosh va tajribali Rafus King va Elbirj Jerinni yubordi.
Poyabzalchilikdan sudyalikkacha ko`tarilgan Rojer Sherman Konnektikut
shtatining vakillaridan biri edi. Nyu-Yorkdan mazkur yig`inni taklif etgan
Akeksandr Hamilton kelgan edi. Konvent ishida Fransiyaga elchi etib
yuborilgan Tomas Jefferson va Buyuk Britanyaga elchi sifatida yuborilgan Jon
Adams qatnasha olmadilar. 55 vakil orasida yoshlar ko`p bo`lib, ularning
o`rtacha umri 42 yil edi.
Konvent faqat Konfederatsiya Moddalariga qo`shimchalar kiritishga
vakolat olgan edi, biroq keyinchalik Medison yozganidek, vakillar o`z
“
o`lkalariga jasur ishonch ila Moddalarni bir chetga surib qo`yib, hukumatning
”
tamomila yangicha shaklini barpo etishga kirishib ketdilar. Vakillar
hokimyatning ikkita turini ya`ni, 13 yarimmustaqil shtatlar tomonidan amalda
sinab ko`rilgan mahalliy nazorat va markaziy hokimyat qudratini bir-biriga
kelishtirish asosiy masala ekanini tan olishgan. Ular qabul qilgan tamoyilga
binoan umumdavlat hokimiyatiga mansub vazifalar va qudrat vakolatlari
ehtiyotkorona ravishda aniqlanishi va ta`sis etilishi lozim bo`lib, barcha o`zga
vazifayu-omillar shtatlarining vakolat doirasiga mansub deb, tushunilishi kerak
edi. Biroq, markaziy hokimiyat huquqiy kuchga ega bo`lishi lozimligini
tushungan ravishda vakillar o`zga vakolatlar qatori hukumatning pul zarb etish,
savdo-sotiqni tartiblashtirish, urush e`lon qilish va tinchlik sulhi tuzish
huquqlariga ega bo`lishi kerakligini umumiy tarizda tan olishdi.
Feladelfiyada yig`ilgan XVIII asr shtat arboblari siyosatda kuch-qudrat
muvozanati haqidagi Manteskyu nazariyasining tarafdorlari edi. Bu tamoyil
koloniya ishlarini yuritish tajribasi bilan tasdiqlanib, Jon Lokk asrlarida
nazariy asos olgan edi. Pirovardida bir-biriga teng va muvofiqlashtirilgan uch
tarmoqli hukumat ta`sis etish yakdil e`tirof qozondi. Qonun chiqarish, ijroiya
va sud yuritish tarmoqlari shu qadar uyg`un muvozanatlashtirilishi lozim ediki,
hech biri hukumat ustidan nazoratni bir qo`lda mujassamlashtira olmasligi
50

kerak edi. Qonun chiqarish tarmog`i, xuddi koloniyalardagi qonun chiqarish
tarmoqlari va Britaniya Parlamenti kabi ikki palatadan tarkib topishi
zarurligiga vakillar rozi bo`ldilar.
Bu jihatdan yig`in ishtirokchilari orasida yakdillik mavjud edi. Biroq bu
tamoyilni amalga oshirish usullari borasida keskin qarama-qarshiliklar yuzaga
chiqdi. Kichik shtat misol uchun, Nyu-Jersi vakillari umumdavlat–
hukumatida Konfideratsiya moddalariga binoan bo`lganidek, shtatga emas,
uning aholi soniga qarab vakolat berish, ularning nufuzini pasaytirishi
muqarrar bo`lgani tufayli, o`zgarishlarni rad etishdi.
O`zga jihatdan, Virjiniya kabi katta shtatlarning vakillari mutanosib vakolatni
yo`qlab chiqishdi. Bu munozara keti ko`rinmas tortishuvlarga aylanish xavfini
tug`dirganida, Rojer Sherman maqbul taklif kiritdi: Kongressning bir qismi,
ya`ni Vakillar Palatasiga shtatlar aholisining soniga qarab vakillar saylanishi
kerak, o`zga qismi- Senatda esa teng vakolat bo`lishi lozim.
Shu tariqa katta shtatlarning kichik shtatlarga nisbatan teng saflanishi hal
etildi. Ammo, deyarli har bir yangi masala yangi muammolarni yuzaga keltirib,
ular faqat murosayu-madora asosida hal etilishi lozim edi. Shimolliklar, har bir
shtatning soliq to`lashdagi ulushi belgilanganda qullar soni ham hisobga
kiritilishini, biroq Vakillar Palatasida shtatga ajratiladigan o`rinlar sanog`iga
qullar sanalmasligini talab etishdi. Kichik ixtilof bilan erishilgan murosaga
binoan Vakillar Palatasidagi o`rindiqlar ozod aholi soni hamda qurollarning
beshdan uch qismi asosida taqsimlanishi qaror qilindi. Sheys Isyonida hamon
tashvishlanayotgan Sherman va Elbrij Jerri kabi muayyan vakillar o`z-o`zini
boshqarish uchun olomon yetarli donolikka ega emasligidan hadiksiragani
tufayli federal hukumatning bironta tarmog`i ham bevosita ravishda xalq
tomonidan saylanishini istashmagan. O`zga vakillar esa umumdavlat hukumatga
iloji boricha keng xalq asosi berilishi kerak deb, hisoblashgan. Ayrim vakillar
tobora kengayib borayotgan G`arbga shtat maqomini olish imkoniyati
51

berilmasligini rukach qilishgan; o`zgalar esa, 1787 yilgi Shimoli-G`arbiy
Ordonans ta`sis etgan tenglik tamoyilini yo`qlab chiqishgan
Qog`oz pul zarb etish, shartnoma bo`yicha majburiyatlarni
tartiblashtiruvchi qonunlar kabi milliy iqtisod masalalari yoki siyosiy
faoliyatdan chetlashtirilgan ayollar roli borasida jiddiy ixtiloflar paydo bo`lmadi.
Biroq tarmoqlarning iqtisodiy manfaatlarini muvozanatlashtirish borasida
ehtiyoj mavjud edi: shular qatori bosh ijroiya arbobning vakolat doirasi, xizmat
muddati va qay tariqa tanlanishi yuzasidan dalillar keltirish; sudyalarni qaysi
muddatga tayinlashga taalluqli muammolarni hal etish va ta`sis etilishi lozim
bo`lgan sud mahkamalari ning turi. Filadelfiyaning jazirama yoz oylari uzra
ishini to`xtatmagan Konvent nihoyatda shu paytgacha o`ylab chiqilgan eng
murakkab hukumat-aniq belgilangan va cheklangan doiradagi oliy hokimiyat-
shakllash haqidagi qisqa hujjatning loyihasini ishlab chiqishdi. Qudrat
vakolatlarini taqdim etish borasida Konvent soliqlar to`plash, qarz olish,
birxildagi boj soliqlari ta`sis etish va soliqlar belgilash, pul zarb etish, og`irlik va
o`lchov birliklarini belgilash, patent va nusxa olish huquqlarini berish, pochta
idoralari barpo etish va pochta yo`llarini yotqizish borasida federal hukumatga
to`liq vakolat berdi. Umumdavlat hukumat armiya va harbiy-dengiz qurolli
kuchlarini barpo etish va saqlash hamda shtatlararo tijoratni tartiblashtirish
qudratiga ham ega bo`ldi. Unga Hind qabilalari bilan aloqa yuritish, xorijiy
siyosat va urushni boshqarish qabilalari bilan aloqa yuritish, horijir siyosat va
urushni boshqarish vakolati berildi. Horijiylarga fuqarolik maqomi berish va
davlat qaramog`idagi yerlarni nazorat etish borasida qonunlar chiqarish
imkoniyati berilib, avval barpo etilgan shtatlar bilan baravar huquqlarga molik
yangi shtatlar ta`sis etish ham ruxsat etildi. Mazkur aniq belgilangan kuch-
qudratni ijro etish uchun barcha zaruriy va tegishli qonunlar chiqarish vakolati
federal hukumatga kelgusi avlodlar ehtiyojlariga javob berish va siyosiy
tashkilotni beqiyos kengaytirish qobiliyatini ato etdi.
52

Hukumat vakolatlarining ayri etilish tamoyili aksariyat shtat
konsitutsiyalarida adolatli sud yuritish sohasida ilgari ham mavjud bo`lib,
ularning to`g`riligi tasdiqlandi. Mutanosib ravishda, Konvent hukumat
tizimining har biri o`zgasini cheklovchi ayri-ayri qonun chiqarish, ijroiya va sud
yuritish tarmoqlarini ta`sis etdi. Shu tariqa Kongress loyihalari prezident
tomonidan tasdiqlanmaguncha, qonun kuchini ololmasdi. Prezident esa eng
muhim mansablarga tayinlovchi nomzodlari va barcha bitimlarni Senat
tasdig`idan o`tkazib olishi lozim edi. O`z navbatida, Prezident ham Kongress
tomonidan impichmentga uchrab, lavozimidan chetlantirilishi mumkin edi. Sud
tarmog`I federal qonunlar va Konsitutsiyaga binoan kutariluvchi barcha ishlar
yuzasidan muhokama eshitishlari utkazishi majburiy etilib, aslida sudlarga ham
asosiy, ham tartibot qonunlarini talqin etish vakolati berildi. Ammo, president
tomonida tayinlanuvchi va Senat tasdig`idan o`tuvchi sud tarmog`ining a`zolari
ham Kongress tomonidan impichmentga tortilishi mumkin edi.
Konsitutsiyani o`ylamay-netmay zudlik bilan o`zgartirishdan
muhofazalash niyatida V modda ta`kidlaganidek, Konsitutsiyaga o`zgarishu
qo`shimchalar kiritish yo Kongress ikkala Palatasining uchdan ikki ulushi ovozi
bilan yohud Konvent yig`inida barcha shtatlarning uchdan ikki qismi bilan taklif
etilishi ta`minlandi. Takliflar, Kongress tanlaganiga muvofiq, quyidagi ikki
usuldan biri yordamida tasdiqlanish majburiy etildi: yo shtatlarning to`rtta uch
qismi qonun chiqaruvchi tarmoqlari orqali, yoki shtatlarning to`rttan uch
qismining yig`ini orqali. Nihoyatda Konvent eng muhim muammoga tubaro
keldi: yangi hukumatga beriluvchi kuch-qudrat qay tariqa hayotga tadbiq etilishi
lozim? Konfederatsiya moddalariga binoan ham umumdavlat hukumatga-
qog`ozda-sezilarli kuch-qudrat berilgan edi. Biroq amalda esa, shtatlar uni
nazar-pisand qilmagani tufayli uni vakolati yuqqa chiqarildi. Yangi hukumatni
ham shunday taqdirdan nima saqlab qolishi lozim edi?
Natijada, aksariyat vakillar yagona javobga keldilar-kuch ishlatish. Biroq,
shtatlarga nisbatan kuch ishlatish ittifoqlik vayron etishning muqarrarligi tez
53

orada ayon bo`ldi. Hukumat shtatlarga qarshi emas, ularning hududlardagi
xalqqa nisbatan ish yuritishi va mamlakatda yashovchi har bir inson uchun va
uning ustidan qonun chiqarilishi lozimligi qaror qilindi. Konsitutsiyaning
asoskor tamoyili sifatida Konvent ikkita qisqa, biroq o`ta muhim bayonet qabul
qildi:
“Kongress Qo`shma Shtatlar Hukumatiga mazkur Konsitutsiyaga…
binoan inom etilgan qudrat vakolatlarini ijro etish lozim va taaluqli barcha
…
qonunlarni chiqarish kuchiga molik bo`ladi (I modda, 7 Fasl).
… ”
“Mazkur Konsitutsiya va undan kelib chiqib, Qo`shma Shtatlarning
yaratiluvchi qonunlari hamda Qoshma Shtatlar vakolati doirasida qabul qilingan
yohud qabul qilinuvchi barcha bitimlar o`lkaning oliy qonuniga aylanadi; va
shunga binoan, har bir shtatning sudyalari har qanday shtatning Konsitutsiyasi
yoki qonunlardagi har bir bandni aksidan qat`iy nazar taomilga bog`lashadi (VI
”
modda).
Shu tariqa, Qo`shma Shtatlarning qonunlari o`z sudyalari va sud
ijrochilari orqali hamda shtat sudlarida shtat sudyalari va shtat qonunchilik
tizimi hodimlari orqali o`z davlat mahkamalarida hayotga tadbiq etilishi
mumkin bo`ldi. Konsitutsiyani barpo etganlarni harakatga keltirgan sabablar
haqidagi bahslar hozirgacha davom etib kelmoqda. 1913 yili, Charls Biyord
Konsitutsiyaning iqtisodiy talqini da keltirilgan dalilga binoan, Asoskor
“ ”
Otaxonlar qudratli va vakolatli umumdavlat hukumati o`rnata oladigan
barqarorlikdan zug`ur topuvchi iqtisodiy imtiyozlarga erishishni qullab-
quvvatlashga, chunki ularning qulida qiymati qadrsizlanayotgan hukumat
qimmatbaho qog`ozlari ko`p tuplanib qolgan edi. Biroq, Konsitutsiyaning asosiy
ijodkori Jeyms Medison bironta zayimga ega bo`lmagan paytda, Konsitutsiyaga
qarshi turgan ayrim muholiflar qulida juda ko`p zayimlar va qimmatbaho
qog`ozlar bor edi. Iqtisodiy manfaatlar baxs tortishuvlar jarayoniga albatta ta`sir
o`tkazgan biroq ayni shu maqomga shtat, mintaqaviy va ideologik manfaatlar
ham molik bo`lgan. Konsitutsiya bunyodkorlarining idealizmi ham o`z tasirini
54

o`tkazgan. Ma`rifatparvarlik g`oyalarining tarafdorlari bo`lmish asoskor
otaxonlar shunday hukumat ixtiro etishdiki, elarning e`tiqodiga ko`ra, u shaxs
erkinligi va jamiyat barhayotligini ta`minlashi muqarar edi.
1787 yilning 17 sentabrida 16 hafta maboynidagi uychan fikr mulohazalar
natijasida yuzaga kelgan Konsitutsiya, majlisda qatnashayotgan 42 vakilning 39
tasi tomonidan imzolandi 1
. Vashington o`tirgan kursining yuqori qismidagi
o`rindiqqa yaltiroq oltinga surati tushirilgan quyoshning yarim pallasiga ishora
qilib, Franklin shunday degan edi: Sessiya davomida men ko`pinchalik“ … …
Rayis ortidagi quyoshga nazar tashlab turdim, ammo uning ko`tarilayotgani yoki
botayotganini aytishga qurbim yetmadi. Biroq endi, oxir-oqibat, men Quyosh
botayotgani emas ko`tarilayotganini fahmlaganimdan g`oyat baxtiyorman.
Konvent o`z ishini tugatgach, a`zolari majlisni shahar tavernasiga
“
ko`chirib, birgalikda tamaddi qilishdi va chin dildan bir-birlariga omonlik tilab,
tarqalishdi . Biroq yanada mukammal ittifoq yo`lidagi hal etuvchi kurash hali
”
oldinda edi. Bu hujjat kuchga kirishi uchun hali xalq tomonidan oshkora
saylangan shtat konventlarining roziligi matlub edi.
Konvent qaroriga binoan 13 shtatdan to`qqiztasining konventlari
tasdiqlagach, Konsitutsiya kuchga kirishi kerak edi. 1788 yilning iyunida talab
etilgan to`qqizta shtat Konsitutsiyani tasdiqladi, biroq yirik shtatlardan Virjiniya
va Nyu-York o`z tasdig`ini bermadi. Mazkur ikki shtatning roziligisiz
Konsitutsiya hech qachon obruli maqomga erishmasligini aksariyat his etgan.
Ko`plarga esa bu hujjat xavf xatarga to`la bo`lb ko`ringan: u ta`sis etuvchi
kuchli markaziy hukumat ularga zulm o`tkazmasmikanh va og`ir soliqlar
domiga g`arq etib, urush qirg`inlarga mubtalo etmasmikan? degan savol
–
barchaning dilida jo edi. Bu savollarga turli yondashuvlar ikkiya partiyaning
shakllanishiga keltirdi: kuchli markaziy hukumat tarafdori bo`lgan Federalistlar
va ayri-ayri shtatlarning erkin birlashmasini afzal ko`rgan Antifederalistlar.
Ikkala tarafning ham ehtirosli dalillari matbuot, qonun chiqaruvchi tarmoqlar va
shtat konventlari orqali oshkora etilgan. Federalistlar partiyasi sudxo`rlarning,
55

quldorlarning va yirik yer egalari ko`pchiligining manfaatlarini ifoda etuvchi
kuch edi. Federalistlarning rahbarlari Vashington, Jon Adams Gamelton edi.
Jefferson, Henri va boshqalar demokratik tuzum uchun kurashdilar va konvent
yangi Konsitutsiya tuzish uchun xalqdan vakolat olmaganini isbotlashga
urindilar. Henri: umumkonventga xalq nomidan gapirishga kim ruhsat berdi?“ ”
derdi. Ular yangi sistema halokatli aristokratiya yoki to`g`rirog`i monarhiya
qo`liga o`tib ketadi, deb xavf sirar edilar. Demokratlar o`a vaqtida yagona davlat
tuzishni yuqlab chiqqan edilar. Biroq tarkib topgan hozirgi kuchli markaziy
hokimyat shu turushida ayrim shtatlar qo`lga kirgizgan demokratik g`alabalarni
yo`q qilishi mumkin deb o`ylardilar, demokratlar uchun antifederalizm federal
konsitutsiyaga qarshi, uni demokratlashtirish uchun kurash vositasi edi.
Xalq ommasi ham konsitutsiyaga qarshi chiqdi. General Noksning habar
berishicha Sheyz tarafdorlari konsitutsiya muholiflari edilar. Atoqli shoir-
demokrat Freno federal matbuotga aks ta`sir ko`rsatish maqsadida Xalq
gazetasini chiqara boshladi. Konsitutsiyani joriy qilish ko`p mashshaqatli bo`ldi.
Uni 3 yildan keyingina tasdiqlashga muvofaq bo`lindi. Umuman olganda,
aholining 2 foizi, yoki oq tanli erkaklarning 8 foizigina konsitutsiyani yoqlab
chiqdi. Shtatlardagi majlislarda konsitutsiya ozgina ko`pchilikning ovozi bilan
qabul qilindi; Buning uchun federalistlar pora berish, montaj qilish, do`q-
po`pisa qilish kabi usullarni ishga soldilar. Yangi konsitutsiyaga binoan
saylangan congress qo`shimchalar va tuzatishlarni qarab chiqib ularni qabul
qilgandan keyingina ratifikatsiya qilindi( demokratlarning vakolatli ikkinchi
konsitutsion convent chaqirish to`g`risidagi taklifi rad etildi).
Konsitutsiyaning Biz Qo`shma Shtatlar Xalqi degan debocha iborasiga
“ ”
norozilik bildirish orqali Virjiniyalik Antifederalistlar taklif etilayotgan yangi
hukumatga hujum qilishdi. Vakillar fikricha, konsitutsiyada shtatlarning nomini
atamaslik tufayli mazkur shtatlar o`z hukumatlri yoki kuch-qudrat vakolatlarini
saqlab qololmasdi. Virjiniya Antifederalistlari yangi markaziy hokimyatga
vakolat berishdan charchagan mamlakat ichkarisidagi fermerlar nomidan
56

so`zlovchi asosiy notiqqa aylangan Patrik Henri tomonidan boshqarilgan edi.
Ikkilanib turgan vakillar Virjiniya konventi huquqlar billini tavsiya etgan taklif
tufayli ishontirildi va Antifederalistlar Federalistlar bilan birlashib 25 iyun kuni
Konsitutsiyani tasdiqlashga ovoz berdilar.
Nyu-Yorkda Aleksandr Hamelton, Jon Jey va Jeyms Medison Federalist“
Risolalari nomi bilan mashhur maqolalar risolasida Konsitutsiyani tasdiqlashga
”
da`vat etishdi. Nyu-York gazetalarida chop etilgan mazkur maqolalar bir-
biridan ayri va bir-birini cheklovchi va muvozanatlovchi ijroiya, qonun
chiqarish va sud yuritish tarmoqlariga molik markaziy federal hukumat borasida
yangicha- mumtoz dalil bo`ldi. Federalist Risolalari Nyu-York vakillariga
“ ”
o;tkazgan ta`sir natijasida 26 iyul kuni Konsitutsiya tasdiqlandi. Kuchli
markaziy hokimyatga qarshi qarashlar Konsitutsiyaga qarshi chiqqanlarning
yagona tashvishi edi: Shaxs huqulari va erkinliklaridan cho`chish esa ko`plarni
bir xilda tashvishga solar edi. Virjiniyanig 1776 yilgi huquqlar
dekloratsiyasining mualifi Virjiniyalik Jorj Meyson konsitutsiya shaxs
huquqlarini qayd etmagani sababli nihoiy hujjatni imzolashdan bosh tortgan
konsitutsoin Konventning uchta vakilidan biri edi. Patrik Henri bilan birgalikda
u, konsitutsiyaning Virjiniya tomonidan tasdiqlanishiga keskin qarshilik
kompaniyasini yuritishdi. Darhaqiqat, beshta shtat, va shu jumladan
Massachusyets, mazkur qo`shimchalar darhol kiritilish sharti bilan
Konsitutsiyani tasdiqlagan edi.
1789 yili sentabrida birinchi Kongress Nyu-York shahrida to`planganida,
shaxs huquqlarini himoyalovchi qo`shimchalar da`vatlar deyarli yakdil tus oldi.
Congress mazkur 12 qo`shimchani tezda qabul qildi:1791 yining dekabrida 10
qo`shimchani Konsitutsiyaning tarkibiy qismiga aylantirish uchun yetarli
darajadagi shtatlar tasdiqladi. Birgalikda, ular Huquqlar Billi sifatida tarixga
kirdi. Ular inom etuvchi imtiyozlar orasida quyidagilari bor edi: nutq, matbuot,
diniy e`tiqod erkinligi hamda tinchlikparvar yig`ilishlar o`tkazish, norozili
bildirish va o`zgarishlar talab etish huquqi ( Birinchi Qo`shimcha ) ; sababsiz
57

tintuv o`tkazish, mulkni musodara etish va hibsga olishdan himoyalash
( To`rtinchi Qo`shimcha ); barcha jinoiy ishlar yuzasidan qonunga mutanosib
sud jarayoni o`tkazish ( Beshinchi Qo`shimcha ) ; va Konsitutsiyada
nomlanmagan qo`shimcha huquqlarga odamlarning ega bo`lishini ta`minlash
( To`qqizinchi Qo`shimcha )
Huquqlar Billi qabul qilingan davrdan beri Konsitutsiyaga yana atiga 16
qo`shimcha kiritildi . Ketma ket qabul qilingan qator qo`shomchalar Federal–
hukumatning tuzulishi va faolyatini qayta ko`rib chiqqaniga qaramay, ularning
aksariyati Huquqlar Billi o`rnatgan prezedentga ergashib, shaxs huquqlari va
erkinliklarini kengaytirgan.

58

2.2. Amerika Qo`shma Shtatlarida milliy hukumatni shakllantirilishi.
Konfederatsiya Kongressning so`nggi qarorlaridan biri 1789 yilnning 4
mart kunini yangi hukumat vujudga keluvchi sana sifatida belgilab, birinchi
president saylovlarini tayinlash bo`ldi. Davlatning yangi rahbari lavozimiga
nomzod sifatida barchaning tilida bir ism- Jorj Vashington qaytarilar edi va u,
1789 yilning 30 aprelida yakdillik bilan president etib saylandi. Usha davrdan
boshlab har bir president qaytaruvchi so`zlarda Qo`shma Shtatlarning–“
Konsitutsiyasini saqlash, himoyalash va muhofazalash yo`lida Vashington
”
prezidentlik burchlarini sharaf bilan va imkoni boricha a`lo ijro etishga
tanatnavor va`da berdi 1
.
Jorj Vashington mansabni egallaganida yangi Konsitutsiya va an`ana
kuchi va na shakllangan ijtimoiy kunikmaga tayana olardi. Undan tashqari yangi
hukumat o`z tizmasini barpo etishga majbur edi. Harbiy-dengiz qurolli
kuchlarining faoliyati tuztagan rdi. Kongress tez sur`atlar biln Davlat va Xazna
Departamentlarini barpo etib, Toms Jefferson va Aleksandr Hamintonni vazir
etib tayinladi. Ayni paytda, Bosh Hakam va beshta yordamchi sudyalardan
tarkib topgan Oliy sud hamda uchta okrug sudlari va un uch nohiya sudlarini
ta`sis etish orqali Kongress federal sud tarmog`ini ham ta`sis etdi. Shuningdek,
Budofaa vaziri va Adliya vaziri ham tayinlandi. Jorj Vashington fikr
mulohazalari qadr-qimmatli bo`lgan arboblar bilan maslahatlashib olgandan
keyingina qaror qabul qilishni afzal ko`rgani tufayli, Kongress yaratishga qodir
bo`lgan barcha Departamentlarning rahbarlaridan tarkib topgan Amerika
prezidentining kabineti vujudga keldi.
Ayni paytda, mamlakat sobit ravishda o`sib, Yevropadan keluvchi
muhojirlar soni ham ortib bordi. Amerikaliklar g`arb tomon siljishdi: Yangi
59

Angliyaliklar va Pensilvaniyaliklar Ohayo tomon ; Verjeniyaliklar va
Karolinaliklar Kentukki va Tennessi tomon. Yaxshigina fermerlar arzimas
narxga harid qilinardi; ishchi kuchiga talab baland edi. Nyu-York, Pensilvaniya
va Verjeniyadan yuqoridagi boy vodiy yerlari tez fursatda bug`doy
yetishtiruvchi o`lkan dalalarga aylandi. Ko`p anjomlar hamon uyda ishlab
chiqilishiga qaramay, Sanoatlashtirish Inqilobi Amerika o`zra qanot yozmoqda
edi. Massachusyets va Rot-Aylend tuqimachilik sanoatining poydevorini
yaratdi; Konnektikut tunukadan yasalgan anjomlar va soatlar chiqara boshladi;
Nyu-York, Nyu-Jersi va Pensilvaniya qog`oz, shisha vat emir ishlab chiqardi.
Kemasozlik shi qadar rivojlandiki, dengizlarda Qo`shma Shtatlar Britaniyadan
so`ng ikkinhi o`ringa ko`tarildi. 1790 yildan oldinoq Amerika kemalari muyna
sotish va ortga choy, ziravorlar va ipak olib kelish uchun Xitoyga yetib bordi.
O`lka rivoji uchun xavfli vaziyatda Vashingtonning oqilona rahbarligi hal
etuvchi ahamiyat kasb etdi. U milliy hukumatni shaklladi, ilgarilari Britaniya va
Ispaniya qul ostida bo`lgan hududlarni o`zlashtirish uchun siyosiy yunalishlar
ishlab chiqdi, shimoli-g`arbiy siljish chegarasini barqarorlashtirdi va uchta yangi
shtatning tan olinishini nazorat etdi: 1791 yili Bermond ; 1792 yili Kentukki va
1796 yii Tennessi va nihoyatda, o`zining Vidolashuv Nutqida Vashington
millatni tashqi dunyoning harqanday qismi bilan muntazam ittifoqlar tuzisdan“
o`zini chetga tortmoq borasida ogohlantirdi. Bu maslahat Amerika kelajak
”
avlodlarining o`zga davlatlarga nisbatan mavqeyiga ta`sir o`tkazdi.
Amerika tarixchilarining fikricha, ruy berayotgan barcha voqealarning asl
mohiyati Angliya bilan olib borilgan urushda edi. Qo`shma Shtatlarning
Angliyaga qarshi kurashini qiyinlashtirgan narsa Amerikaliklar o`rtasidagi
ajralish , ya`ni loyalistlarning Angliyaga qurolli madad berishda qatnashganligi
“ ”
esa o`sha voqealarga qo`shimcha yordam berib hizmat qilgan edi. Aslida
Angliyaga qarshi mustaqillik uchun olib borilgan urush ayni vaqtda sinfiy,
fuqarolar urushi ko`rinishiga ega bo`lgan inqilob edi. Amerika loyalistlari
mamlakat ichidagi asosiy inqilobchi kuch metropolyaning vakillari edilar.
60

Loyalistlar bilan xalq o`rtasidagi fuqarolar urushi mustamlakalar bilan
metropoliyaliklar o`rtasidagi urushning dastlabki kunlaridan boshlandi, lekin
1776 yilning yozidan, mustaqillik e`lon qilinganidan keyin urush ochiqroq tuz
oldi. Britaniya armiyasi va floti saflarida 30 mingdan 50 minggacha loyalist bor
edi. Bu vaqtda ingliz qushinlarining urush harakatlari maydoni asosan sohillar
edi (yuqorida aytib o`tilganidek Burgoyinning Kanadadan ichki viloyatlar orqali
Nyu-Yorkka yurishi butunlay barbod bo`lgan edi). Loyalistlar Britaniya
qushiniga kirib, unga madadchi kuch sifatida faol yordam beribgina qolmay,
balki ichki viloyatlarda o`zlari mustaqil harakat qildilar. Ular yullarida duch
kelgan hamma narsani talab, o`t quyar, bolalarni va keksalarni o`ldirar va
azoblar edilar. 1778 yil iyulida Uayoming vohasida va noyabrda Cherrida
loyalistlar butun aholida chavaqladilar, mol-mulkini batamom yondirib
yubordilar. Ko`p shahar va qishloqlarni vayron qildilar.
Vatanparvarlar loyalistlar bilan tuqnashgan joylarida kurash juda shiddatli
tus olar edi. Vashington qushini inglizlarning muntazam qushiniga qarshi
kurashish uchun sohilga tuplangan edi. Shuning uchun ham shtatlarning
posbonlari va fermerlaridan iborat partisan bulinmalariga butun urush
qiyinchiliklarini mamlakatning ichki viloyatlarida bartaraf qilishga to`g`ri keldi.
Fermerlar loyalistlar bilan qonli kurashda Allegan ortidagi yerlarni qulga
kiritishga muvaffaq bo`ldilar. 1778 yil yanvarida Patrikhenri ( u o`sha vaqtda
Vergeniya gubernatori edi) Ogayyo vohasiga bo`linma yubordi.Kelgusi yilning
boshlarida bu qo`shin o`sha yerda ish ko`rayotgan loyalistlar galasini asir oldi va
Qo`shma Shtatlar uchun shimoli-g`arbdagi keng hududlarni qulga kiritdi.
Loyalistlar jiddiy xavf tug`dirayotgan edi. Ba`zi joylarda uyushqoq
ravishda yuz bergan inqilob terror ularning harakatiga ancha halaqit berdi.
Taxmin qilinishicha yuz mingga yaqin loyalist Kanadaga, Angliyaga va boshqa
joylarga muhojir bo`lib ketgan. Siyosiy adabiyot mamlakatdagi o`tkir sinfiy
kurashni, yirik amaldorlar va plantatorlar hukmron guruhlarining mujmal
siyosatidan keng ommaning noroziligini aks ettirar edi.
61

1790 yillarda Federalistlar va Antifederalistlar orasida yuzaga kelgan nizo
Amerika tarixida chuquq iz qoldirdi. Badavlat Shaylerlar oilasidan hotin olgan
Aleksandr Hamelton rahbarligidagi Federalistlar dengiz portlarining shahar
savdo-sotiq manfaatlarini ifodalagan; Tomas Jefferson boshchiligidagi
Antifederalistlar esa qishloq ho`jaligi va janubiy mintaqa nomidan so`z yuritgan.
Ikki yo`nalish orasidagi nizo markaziy hukumatning shtatalar hokimiyatiga
nisbatan kuch qudratiga taalluqli bo`lib, federalistlar birinchisini yuqlagan,
Antifederalistlar esa shtatlarning huquqlarini himoya qilgan. Hamilton tijorat va
sanoat manfaatlari yo`lida ish yurituvchi kuchli markaziy hukumat barpo etishga
uringan. U ijtimoiy hayotga samaradorlik, tartib-intizom va tashkilotchilik
maylini kiritdi. Xalq ishonchining mutanosib madadi borasida Vakillar“ ”
Palatasini da`vat etgan rejaga javoban, u, faqat davlat iqtisodi tamoyillarni emas,
balki samarali hukumatni ham ruyobga chiqarishni targ`ib etdi va unga madad
berdi.
Hamilton, sanoat rivoji, tijoriy faoliyat va hukumat hatti-harakatlariga
Amerika ahli ishonishi, hamda bu masalalar xalqning ham to`liq ishonchi va
madadiga erishmog`i lozimligini ta`kidladi. Davlat qarzini pasaytirish yoki uni
qisman to`lashni istaganlar ko`p bo`ldi, biroq Haminton bekami kust tulovlar
hamda Inqilob davrida shtatlar olgan qarzlarni federal hukumat o`z zimmasiga
olish rejasini tarfdori edi. Shuningdek, Qo`shma Shtatlarning Bankiga
mamlakatning turli burchaklarida o`z tarmoqlarini ta`sis etish huquqi ham
Hameltondan ham huquqi ham meros qolgan. U davlat pul zarb etish
korxonasiga homiylik qildi va tariflar qoidasiga chaqaloq sanoat dalilini
“ ”
keltirdi: ya`ni yangi paydo bo`layotgan fermalarni vaqtincha muhofaza qilish
raqobatdosh milliy sanoat sohalarining rivojini tezlashtirishga ko`maklashdi.
Mazkur choralar- fermaning ta`sis sarmoyasiga Federal hukumatning kredit
ajratishi va u muhtoj bo`lgan barcha daromadlarni berish- tijorat va sanoatning
rag`batlantirdi hamda milliy hokimiyat orqasida qat`iy turgan tadbirkorlarning
zabardast tabaqasini yaratdi. Jefferson esa markazlashtirilmagan agrar
62

respublikani yoqlab chiqdi. Xotijiy davlatlar bilan aloqalarda u kuchli markaziy
hukumatning ahamiyatini tan oldi, biroq o`zga sohalarda uning kuchli bo`lishini
istamadi. Hamiltonning buyuk maqsadi-yanada samarali tashkilot barpo etish
bo`lib, Jefferson esa, o`zini aytganidek, Men o`ta shijoatli hukumatga oshno”
emasman mavqeida turdi. Hamilton o`zboshimchalikdan hadiksiradi va tartib
”
tarafdori bo`ldi; Jefferson yakka hukumron zulmdan qurqdi va ozodlikni
qumsadi.
Qo`shma Shtatlar ikkala ta`sir kuchiga muxtoj edi. O`lkaning omadi
yurishgani shunda bo`ldiki, ikkala yo`nalish vakillari ham bor edi va usha
paytda ularning dunyoqarashlarini bir-biriga qorishtirish va bir-biriga kelishtiri
mumkin bo`ldi. Jefferson davlat kotibi vazifasini egallagach ular orasida sodir
bo`lgan bir tuqnashuv Konsitutsiyaning yangicha va sezilarli darajada muhim
talqiniga keltirdi. Hamilton, davlat bankini ta`sis etish bo`yicha o`z loyihasini
taqdim etganida Jefferson unga qarshi chiqdi. Shtatlarning huquqlariga
ishongalarga qarata Jefferson shunday dalil keltirdi: Konstitutsiya federal
hukumatga molik barcha qudrat vakolatlarini aniq sanab beradi va barcha o`zga
qudrat vakolalatlarini shtatlarga topshiradi; banklar barpo etish vakolati haqida
biron gap yuritilmaydi.
Hamilton bunga javoban shuni ta`kidladiki, zaruriy tafsilotlar ko`ligi
tufayli qudrat vakolatlarining keng qamrovi umumiy moddalar tomonidan
nazarda tutilishi lozim bo`lib, aynan ulardan biri, maxsus ravishda berilgan
o`zga vakolatlarni ijro etish uchun zaruriy va tegishli bo`ladigan barcha
“
qonunlarni yaratish kuchini Kongressga taqdim etgan. Konstitutsiya
”
umumdavlat hokimoyatga soliqlar solish va to`plash, qarzlar to`plash va qarz
berish vakolatini bergan. Davlat Banki esa mazkur vazifalarni samarali
bajarishga moddiy yordam berishi lozim bo`lgan qurilmadir. Kongress, shu
tariqa, o`zining nazarda tutilgan vakolatlari orqali shunday bank barpo etishga
haqlidir. Vashington va Kongress a`zolari Hamilton nuqtai nazarini qabul
63

qilishdi va shu asosda federal hukumat vakolatlarining kengaytirilgan talqini
uchun muhim president yaratildi.
Yangi hukumatning ilk vazifalaridan biri mamlakat ichki iqtisodini
ko`chaytirish va davlatni moliyaviy jihatdan muhofazalangan mavqega ko`tarish
bo`lganiga qaramay, Qo`shma Shtatlar horijiy aloqalarni nazardan chetda
qoldira olmadi. Vashington o`tkazgan horijiy siyosatni tamal toshlari tinchlikni
saqlash, o`lkaga jarohatlardan qayta tiklanish uchun vaqt berish va davlat
integrasiyasining asta-sekin oyoqqa turishiga fursat berishdan iborat edi.
Yevropadagi voqealar bu maqsadlarga xavf tug`dirdi. Ko`p amerikaliklar
Fransiya Inqilobini chuqur qiziqish bilan kuzatar edi: 1793 yil aprelida etib
kelgan xabarlar bu mojaroni Amerika siyosatining muammosiga aylantirdi.
Fransiya Buyuk Britaniya va Isyoniga qarshi urush e`lon qildi va – Fuqaro Jenet
nomi bilan ma`lum- Fransiyaning yangi elchisi Edmund Charlz Jenet Qo`shma
Shtatlarga yetib keldi. 1793 yilning yanvarida Fransiyaning qiroli Lui XVI qatl
etilgach, Britaniya, Ispaniya va Gollandiya Fransiya bilan urushga tortildi. 1778
yilgi Fransiya-Amerika Ittifoq Bitimiga ko`ra, Qo`shma Shtatlar va Fransiya
doimiy ittifoqdoshlar edi va Amerika Fransiyaga Vest-Indiyani himoyalashga
yordam berishga majbur edi. Biroq, harbiy va iqtisodiy jihatdan hali o`ta zaif
davlat bo`lgan Qo`shma Shtatlar Yevropaning asosiy davlatlari bilan yana bir
urushga madori qolmagan edi. 1793 yilning 22 aprelida, Vashington 1778 yil
Bitimining shartlarini samarali ravishda bekor qildi va Qo`shma Shtatlar urush“
holatidagi davlatlarga nisbatan do`stona va betaraf bo`lishini e`lon qilib,
”
Amerika mustaqilligini ruyobga chiqardi. Jenet yetib kelganida, u ko`plab
fuqarolar tomonidan olqishlab kutib olindi, biroq hukumat tomonidan sovuq
rasmiyatchilik va`dasini buzdi. So`ngra, u, hukumatni hatlab o`tib, o`z
masalasini to`g`ridan-to`g`ri Amerika xalqiga yetkazishini po`pisa qildi. Oradan
ko`p o`tmay, Qo`shma Shtatlar uning Fransiya hukumati tomonidan orqaga
chaqirib olishini talab qildi 1
.
64

Buyuk Britaniya bilan aloqalar qoniqarli maqomdan yiroq bo`lgan bir
paytda, Jenet voqeasi Amerikaning Fransiya bilan aloqalarini taranglashtirdi.
Britaniya askarlari, metropoliya Inqilob davrida qo`ldan boy bergan va qaytarib
olinmagan yoki badal tulovi olmagan mulki bo`lmish G`arbda joylashgan
fortlarni ishg`ol etib bo`lgan edi va Britaniyaning harbiy-dengiz floti Amerika
kemalarini Fransiya portlarida qo`lga tushirib, ushlab turmoqda edi. Bu
masalalarni yechish uchun Vashington Oliy Sudning birinchi Bosh Hakami Jon
Jeyni Londonga yubordi. Jon Jey Londonda Britaniya askarlarining g`arbiy
fortlardan olib chiqilishini ta`minlovchi bitim hamda 1793 va 1794 yillarda
Britaniya tomonidan qo`lga kiritilgan kemalar va yuklar evaziga badal to`lashga
Londonning va`dasi yuzasidan muzokaralar o`tkazdi. AQSH mavqeining
zaiflashgani tufayli, bu bitim Amerikaning Vest-Indiya bilan savdo ishlariga
jiddiy cheklashlar o`rnatdi van a Amerikaning kelajakda qo`lga olinadigan
kemalari haqida yoki harbiy-dengiz hizmatiga zo`raki tortish Amerika“ ” –
dengizchilarini Britaniya harbiy –dengiz hizmati o`tashga majbur etish borasida
hech narsa aytilmadi. Harbiy-dengiz ehtiyot anjomlari va urush materiallari
kontrabanda ekanligi va betaraf tomon kemalari ularni dushman portlariga
keltirishi mumkin bo`lmagani haqidagi Britaniya mavqei bilan ham Jey rozi
bo`ldi.
Jey Bitimi Federalistlar va endilikda Respublikachilar deb ataluvchi
Antifederalistlar orasida xorijiy siyosat borasida keskin kelishmovchilik
tug`dirdi. Federalistlar Britaniyaga yon bosish siyosatini yoqlashdi, chunki ular
tarafdor bo`lgan tijoriy tabaqalar Britaniya bilan savdo-sotiqdan foyda olar edi.
Bundan farqli o`laroq, Respublikachilar asosan ideologik sabablarga ko`ra
Fransiya tarafdori bo`lib, Jey Bitimini Britaniyaga haddan ziyod yon bosuvchi
deb, baholashdi. Biroq uzoq muddatli tortishuvlardan so`ng, Senat bu bitimni
tasdiqladi.
Vashington davlat rahbari sifatida sakkiz yildan ortiq muddat hizmat qilish
takliflarini qat`iyan rad etib, 1797 yili iste`foga chiqdi. Massachusetslik
65

viseprezident Jon Adams yangi president etib saylandi. Prezident lavozimiga
erishishdan oldinoq, u, Aleksandr Hamilton bilan arani ochiq qilgan edi va shu
tariqa, bo`lingan partiya tomonidan noqulay vaziyatga qo`yilgan edi.
Mazkur ichki qiyinchiliklar xalqaro miqyosdagi chalkash vaziyat bilan
uyg`unlashib ketdi: yaqinda Britaniya bilan Jey tuzgan bitimdan g`azablangan
Fransiya, ilgari Britaniya qo`llagan dalildan foydalandi: ya`ni, dushman
portlariga yetkaziluvchi oziq-ovqat, harbiy dengiz ashyolari va urush–
anjomlari Fransiya harbiy-dengiz kuchlari tomonidan qo`lga tushirilishga
o`ljadir. 1797 yili Fransiya Amerikaning 300 kemasini qo`lga oldi va Qo`shma
Shtatlar bilan diplomatic aloqalarni uzdi. Adams Parijga muzokaralar olib
boorish uchun uchta boshqa vakil yuborganida , horijiy ishlar vaziri Charlz
Mouris de Taleyranning vositachilari (Adams Kongressga habarnomasida ularni
X, Y va Z deb belgilangan edi) amerikaliklarni voqif etishdiki, agarda Qo`shma
Shtatlar Fransiyaga 12 million dollar qarz berib, Fransiya hukumatining rasmiy
hodimlariga pora bersagina, bu muzokaralar boshlanishi mumkin. Amerika
Fransiyaga nisbatan dushmanligi yuqori darajaga yetdi. XYZ deb nomlangan ish
oqibatida askarlar harbiy hizmatga chaqirildi va AQSHning endi yuzaga kelgan
harbiy-dengiz floti kuchaytirildi.
1799 yili, Fransiya bilan qator dengiz tuqnashuvlaridan so`ng, urush
muqarrar bo`lib ko`rindi. Inqirozga duch kelgach, Adams urush tarafdori
bo`lgan Hamiltonning yo`nalishini chetga surib, Fransiyaga uchta yangi vakil
yubordi. Endigina hokimiyat tepasiga kelgan Napoleon ularni samimiy kutob
oldi va 1800 yilning Konventi bilan muzokaralar natijasida nizo xavfi bartaraf
etildi. Shu tariqa rasmiy ravishda Qo`shma Shtatlar o`zining 1778 yilgi Fransiya
bilan mudofaa ittifoqi bo`yicha olgan majburiyatlaridan ozod etildi. Biroq
Amerika zaifligi tufayli Fransiya o`zining harbiy-dengiz floti qulga kiritgan
Amerika kemalari evaziga 20 million dollar badal to`lashini rad etdi. Fransiyaga
nisbatan adovat oqibatida Kongress Amerika fuqarolik erkinliklari uchun jiddiy
ta`sirga ega bo`lgan Chet el fuqarosi va Qo`parovchilik faoliyati Qonunini qabul
66

qildi. Fuqarolik maqomini olish uchun matlub muddatni besh yildan 14 yilgacha
ko`targan fuqarolik berish Qonuni Respublikachilarga madad berishda shubha
qilingan Irlandiyalik va Fransiyalik muhojirlarni ko`zda tutgan edi. Atigi ikki
yilga mo`ljallangan chet et fuqarosi qonuni prezidentga urush payti chet
elliklarni mamalakatdan quvish yoki xibisga olish kuchini berdi.Mouroning
prezidentlik muddati (1817-1825) mamlakat ichkarisida yaxshi hissiyotlar“
davri ni belgiladi. Federalistlarning inqilobi prezident saylash tizmasiga
”
tartibsizlik kiritdi. Usha paytda shtatlarning qonun chiqarish tarmoqlari
prezidentlikka nomzod tayinlashlari mumkin edi. 1824 yili Tennessi va
Penselvaniya Endryu Jeksonni tanladi; Janubiy Korolinalik Jon S. Kalxaun esa
uning saylov muqobili etib tanlandi. Massachusyetis davlat kotibi Jon Kvinsi
Adamsni tanladi; Kongress yopiq saylov oldi majlisi esa Haznavaziri Uilyan
Kroufortni tanladi. Adams yangi Angliya va aksariyat Nyu-York
saylovchilarining ovoziga erishdi; Kleykentukki, Ohayyo Missurida g`alaba
qozondi Verjeniya Jorjiya va Dilaver shtatlaridan Kroufort saylandi. Konstutsiya
moddalarga binoan saylovlar katta vakillar palatasiga o`tkazildi; u yerda esa Kley eng nufuzli
shaxs edi. Uning yordamida Adams prezident etib saylandi. Adams tarafdorlari Davlar
“
Respublikachilari nomini olib, keyinchalik Vigillar ga o`zgarildi
” “ ” 1
. 1828 yil saylovlari
saylovchilar doirasini yanada kengaytirishda muhim bosqich bo`ldi. Vermon shtati ittifoqqa
birlashgan davrdanoq erkaklarning umumiy ovoz berish huquqiga ega bo`lgan; Tenessi shtati
esa ovoz berish huquqini soliq tulovchilarning aksariyat ko`pchiligiga ruhsat etgandi. Nyu-
Jersi, Merrilend va Janubiy korolina shtatlari 1807 va 1810 tillar mobaynida mulkchilik
va soliq to`lash talablarini bekor etishgan edi. 1824 yili Saylovchilar Kollegiyasining
a`zolari hamon olti shtat qonun chiqarish tarmoqlari tomonidan tanlanar edi.
XULOSA
XVIII asrning o`rtalaridan boshlab Buyuk Britaniyaning mustamlakasi
bo`lgan Shimoliy Amerikada Yagona ichki bozor shakllana boshladi, savdo
aloqalari rivojlandi. Ayni paytda Amerikaga Yevropaliklarning ko`chib kelishi
boshlangan davrdan keyingi ikki asrdan davomida ko`chib kelganlarning
67

yagona tarixiy taqdiri ham yuzaga keldi. Hududning umumiyligi
mustamlakalarning iqtisodiy va xalq xo`jalik va manfaatlari, til va dinning
yagonaligi yangi millat-Amerika millatining shakllanishiga olib keldi. Buyuk
Britaniya qirollik hukumati mustamlakalardan olinadigan daromadni tobora
ko`paytirishga o`rindi. Bu esa metropoliya va mustamlaka shtatlar o`rtasidagi
nizoni tobora ko`paytira boshladi.
Metrapoliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashish maqsadida
1765 yilda Amerikalik inglizlar Ozodlik farzandlari deb ataluvchi tashkilot“ ”
tuzildi. 1774 yilda 13 shtat vakillari Feladelfiya shahrida I Kontenintal
Kongressga yig`ilishadi. Kongress metropoliyaning majbur etiluvchi
qonunlariga itoat etishi majburiy emasligi haqida qaror qabul qiladi. Qirol
hukumati mustamlaka shtatlari hukumatlari bilan kelishuv yo`lini izlash o`rniga
mustamlakalarni taslim etish siyosatini yurutdi va 1775 yilning aprelida qirol
qo`shinlari ularga qarshi urush uchun harakatlarni boshladi. Shunday sharoitda
Feladelfiya shahrida II Kontenintal Kongress chaqirildi. Kongress qatnashchilari
urush boshlashga ovoz berdilar va Vergeniyalik polkovnik (1732-1799)
Amerika Qo`shma Shtatlarini Bosh Qo`mondoni etib tayinladi. Shu tariqa
mustaqillik urushi boshlanadi. 1776 yilning 10 may kuni Kongress Buyuk
Britaniyadan mustaqil davlat tuzishga chaqiruvchi qaror qabul qildi.Bu qarorni
rasman e`lon qiluvchi Bayyonoma ham tayyorlandi. 1776 yilning 4 iyulida e`lon
qilingan bu hujjat Mustaqillik Dekloratsiyasi deb ataldi. Dekloratsiya yangi
“ ”
davlat-Amerika Qo`shma Shtatlarining tuzilganini butun dunyoga ma`lum qildi.
Mustaqillik urushi davrida AQSh chet el davlatlari madadiga ham tayandi. 1776
yilda Benjamin Franklin Fransiyaga elchi sifatida jo`natildi. 1778 yilda bu ikki
davlat o`rtasida Do`stlik va Tijorat Bitimi keyinroq esa Ittifoq shartnomasi
“ ” “ ”
ham imzolandi. 1783 yilning 3-sentabrida AQSh va Buyuk Britanya o`rtasida
tinchlik shartnomasi imzolandi. Shartnomaga ko`ra Buyuk Britaniya AQSh
davlatining tuzulganini, uning mustaqilligini, suverenitetini tan oldi. 1787 yilda
AQSh Konsitutsiyasi qabul qilindi. Konsitutsiya AQSh da Respublika tuzumini
68

o`rnatdi. Ijro etuvchi hokimyatni to`rt yil muddatga saylanadigan Prezident
boshqaradigan bo`ldi. Bu inqilob tufayli Yangi mustaqil davlat-Amerika
Qo`shma Shtatlari tashkil topdi. Mamlakatda erkin raqobatga, iqtisodiy hayotda
tashabbusga, faolikka va ishbilarmonlikka yo`l ochib berdi. AQShda fuqarolar
ana shunday huquqa erishdilar. Mustaqillik dekloratsiyasi va AQSH
konstitutsiyasi Yevropaning ilg`or tafakkuriga katta ta`sir ko`rsatdi.
Yuqoridagi fikr va mulohazalardan quyidagicha xulosalarga keldik.
Shimoliy Amerikani Yevropa davlatlari tomonidan mustamlakaga–
aylantirilishi yoritib berildi.
-Mustamlakalarning mustaqillik uchun olib borgan kurashi yangi manba
va adabiyotlar yordamida tadqiq etildi.
-Amerika Qo`shma Shtatlarining tashkil topishi va konstitutsiyasi qabul
qilinishi yoritildi.
- Amerika Qo`shma Shtatlarida milliy hukumatni shakllantirilishi tahlil
qilindi.

Tavsiyalar
Birinchidan. Shimoliy Amerikada olib borilgan kurash, AQSHning
tashkil topishi va AQSHda milliy hukumatni shakllanish tarixini o`rganish
69

bo`yicha chet el adabiyotlarini tarjima qilish, mavzuga doir xaritalar
tayyorlashga e`tibor qaratish.
Ikkinchidan. Yoshlarimizning tarixiy tafakkurining erkin shakllantirishga
va jahon xalqlarining ozodlik yo`lidagi kurashlar tarixini har tomonlama chuqur
va boyitish lozim.
Uchunchidan . Bajarilgan ishdan jahon tarixini shu mavzu bо`yicha
talabalar, о`quvchilar, tarix faniga qiziquvchilar yetarlicha ma`lumotlar olishadi.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RО`YXATI
1. Karimov I. A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida
O`zbekiston N. M. I. U T. 2011.“ ”
70

2. Karimov I. A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka taxdid,
barqarorlik shartlari, taraqqiyot kafolatlari. O`zbekiston T.1997“ ”
3. Karimov I. A.Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch Ma`naviyat T. 2008.
“ ”
4. Abdurahmonov A. Kotlyar E. Osiyo va Afrika mamlakatlarini yangi va
eng yangi tarixi. T. 1982.
5. Furayev V. F. Yangi tarix III jild T. 1969.
6. Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi T. 2001
7. Hovord Sinkotta Amerika tarixi asoslari. T. 2003.
8. История Франция . М . 1973. Энциклопедия .
9. Lafasov M. Jahon tarixi. T. 2008.
10. Lafasov M. Jahon tarixi. T. 2004.
11. Nuriddinov Z. R. G`arb mamlakatlarini eng yangi tarixi T. 1978
12. Новая история стран зарубежного Востока. М. Наука. 1961
13. Новая история стран Европии и Америки. М. 1998
14. Semyonov V. F. O`rta asrlar tarixi T. 1973.
15. Tursunov H. Amerika prezidentlari tarixi. T. 2003.
16. Юровской . Новая история стран Европы Америки М . 1998.
17. Язъков Е.Ф. История стран Европы и Америки в Новейшее в
ремя.М.2000
18. O`zbek milliy insk lopediyasi 1-tom.
19. W.W.W. histriy. ru.
20. W.W.W. natura. Com.

71

Jorj Vashington
(1732 -1799)
Tomas Jeferson
(1743 -1826)73

Shimoliy Amerikada mustamlakalar xaritasi75

H al qiluvchi urush77

Ozodlik kurashchilari78

Купить