Argentinaning mustaqillikka erishishi va taraqqiy etish - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	337.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Argentinaning mustaqillikka erishishi va taraqqiy etish

Купить

M U N D A R I J A
Kirish… ....2………………………………………………………………………
I Bob . Argentinaning mustaqillik uchun kurashi va istiqlolga erishishi
1.1. Lotin Amerikasida mustaqil davlatlar Argentinaning tashkil topishi
– ..4 ……
1.2. Argentinaning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli ...........16
……………………………
1.3. AQShning Lotin Amerikasi qit asida hukmronligi
’ ..............21 ………………
II Bob . Argentining ijtimoiy siyosiy taraqqiyoti
2.1. XIX-asr oxiridagi islohatlar va ularning natijalari ...........25
…………………
2.2. Hindularni talash va pomeshchik yer egaligining kuchayishi ..27
……………
2.3. Qishloq xo jaligi va sanoatning o sishi
‘ ‘ ....29 …………………………………
2.4. Ishchilar harakati ..............36
…………………………………………………
2.5. Argentina 1-jahon urushi arafasida va urush yillarida… .....41
………………
2.6. Argentina davlatining umumiy tafsiloti ....................54
………………………
Xulosa… ..................68
……………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ...........69
………………………………………………
Ilovala r

1

KIRISH
Bitiruv malakaviy ishimiz mavzusining dolzarbligi shuki, Argentina
Janubiy Amerikadagi rivojlangan davlatlardan hisoblanadi, uning mustaqillikka
erishuvi og ir kurashlar bilan amalga oshgan. Ana shu mustaqillik tufayli bu‘
davlat taraqqiy etib bormoqda. Argentinaning bu yutuqlarining sabablarini
o rganish dolzarb mavzu hisoblanadi.
‘
Bitiruv malakaviy ishimiz mavzusining o rganish darajasi:
‘
Ushbu mavzu asosan rus tarixchi olimlari A.Deberel, L.Zubok,
N.Kryukallar tomonidan o rganilgan. Shuningdek
‘ 1
, foydalanilgan adabiyotlar
ro yxatida ko rsatilgan darslik va qo llanmalarda ham bu davlat tarixi aks
‘ ‘ ‘
ettirilgan.
Bitiruv malaka ishi mavzusining maqsadi:
Argentina davlatining mustaqillikka erishishi va taraqqiy etishini ilmiy
manbalar va adabiyotlar asosida o rganishdan iborat.
‘
Tadqiqotning vazifalari:
Lotin Amerikasida mustaqil davlatlar. Argentining tashkil topishini
– –
tadqiq etish.
Argentining ijtimoiy, iqtisodiy ahvolini ko rsatish
– ‘
AQSH ning Lotin Amerikasi qit asida hukmronligi sabablarini ochib
– ’
berish.
XIX asr oxiridagi islohatlar va ularning natijalarini tavsiflash
–
Hindularni talash va pomeshchik yer egaligini kuchayishini yoritib
–
berish.
– Qishloq xo jaligi va sanoatni o
‘ ‘ sish sur atlarini tavsiflash ’
– Ishchilar harakati sabablarini ko rsatish
‘
– Argentina 1-jahon urushi arafasidagi ahvolini bayon qilish
1
Деберел А. История Южний Америки. М., 1989. Зубок Л.И. Империалисти ч еская политика
США и Южний Америки. М., 1992. Крюков Н.А. Аргентина. М., 1971
2

Tadqiqotning ilmiy yangiligi shuki, ushbu mavzu ilk marotaba
malakaviy ish sifatida o rganildi, kelajakda bu mavzuni kengroq va‘
chuqurroq o rganib,
‘
undan o rta va (ilmiy) oliy ta lim jarayonida amaliy mashg ulotlarda,
‘ ’ ‘
referatlar yozish, kurs ishlarida foydalanish mumkin.
Tadqiqotni xronologik sanasi
– XVII asrning o rtalaridan to XX asr ‘
boshlarigacha bo lgan davrni o z ichiga oladi.
‘ ‘
Bitiruv malakaviy ishimizning uslubiy (metodologik) asoslari sifatida
prezident I.A.Karimovning asarlaridan foydalanildi, shuningdek Argentina
tarixiga oid manbalar va adabiyotlar ushbu bitiruv malakaviy ishimizga asos
bo lib xizmat qildi.
‘
Jumladan, Prezidentimizning: H o z irgi yoshlarda va kelgusi avlodda
“
o z davlati, xalqining tarixini shak-shubhasiz bilish bilan bir qatorda jahon
‘
tarixi va madaniyati yutuqlarini chuqur o rganish zarurligini tushunish va
‘
anglash hissini tarbiyalash lozim , deb aytgan so zlari ushbu bitiruv
” – ‘
malakaviy ishimiz mavzusini o rganishda dasturi amal bo ldi
‘ ‘ 2
.
2
Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari. T., “O‘zbekiston”, 1997, 109-bet.
3

I BOB. ARGENTINANING MUSTAQILLIK UCHUN KURASHI VA
ISTIQLOLGA ERISHUVI
1.1. Lotin amerikasida mustaqil davlatlar Argentinaning –
tashkil topishi.
Ispaniyaning Amerika qit asidagi mustamlakalari juda katta hududlarni
’
tashkil etgan. Ular G arbiy Luizianani, Florida, Meksika, Vest-Indiya orollari,
‘
Markaziy Amerika va Janubiy Amerikaning deyarli yarmini bosib olganlar,
Janubiy Amerikaning hozirgi Braziliya hududi Portugaliya tomonidan istilo
etilgan edi. Bu yerdagi tub aholi ispanlar va portugallar bilan bir qatorda
hindular (tub aholi), Afrikadan olib kelingan negrlar va mulatlar (negrlar bilan
yevropaliklarning avlodlari), metislar (boshqa xalqlarning avlodlari) va kreollan
(ispanlar va mahalliy aholi avlodlari) dan iborat bo lgan.
‘
Ispanlar kelib joylashib mustamlakaga aylantirilgan Janubiy Amerika
hududi La Plata (ispancha kumush yer) deb atalgan. Ispanlar o zlari istilo
– ‘
qilgan mamlakatlarda shu jumladan La Plata Argentinada ham plantatsiya
–
qulchiligi tizimi asosidagi mustamlakachilik rejimini o rnatganlar. Bu
‘
yerlardagi yer osti va usti boyliklarini ayovsiz talaganlar. Mustamlakachilarning
bu talonchiligi va bosqinchiligi, qullar savdoasi, butun boshliq qabilalarni qirib
tashlash, mahalliy aholi va xalq ommasini shafqatsiz va quldorlarcha
ekspluatasiya qilish bilan qo shilib ketgan. Ispanlar dangal zo ravonlik va
‘ ‘
zulm yo li bilan mustamlakalardan behisob boyliklarni tortib olganlar. Ammo
‘
keyinchalik bu boyliklar Ispaniya qo lidan chiqib undan ham kuchliroq
‘
bo lgan Amerika Qo shma Shtatlari qo liga o tib ketgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Ispan ma murlari o z mustamlakalarida, shu jumladan, Argentinada
’ ‘
ham sanoat va qishloq xo jaligining rivojlanishiga to sqinlik qilib kelganlar.
‘ ‘
Ular o z mustamlakalarini asosan, xom-ashyo bazasiga, o z tovarlarini
‘ ‘
sotadigan bozorlariga aylantirib, mahalliy aholini shafqatsiz talaganlar. Masalan,
Argentinaning chet davlatlar bilan har qanday aloqalari va hatto savdosi ham
faqat ispan ma murlari tomonidan amalga oshirilgan. Mustamlakachilarning
’
4

bunday vahshiyona siyosati tub aholining ham va ular bilan ispanlarning avlodi
bo lmish kreollarning qattiq noroziligiga sabab bo ldi. Kreollar garchi‘ ‘
ma lum mol-mulk, yerlarga ega bo lsalarda boshqaruv va davlat ishlariga juda
’ ‘
kam aralasha olardilar, ular deyarli hokimiyatni boshqarish ishlarga
yaqinlashtirilmaganlar.
Mustamlakachilik rejimidan norozi bo lgan kreollarda mustaqillikka
‘
intilish hislari uyg ona boshlagan va ular turli yo llar bilan ispanlarga qarshi
‘ ‘
kurash yo liga o tganlar. Shunday qilib, Argentinadagi, umuman butun
‘ ‘
Amerikadagi ozodlik kurashining boshida aynan ana shu ispanlar va mahalliy
aholi avlodlari kreollar turganlar.
–
XVIII asr oxirida Shimoliy Amerikada olib borilgan mustaqillik uchun
kurash va Fransiyada bo lib o tgan 1789-1794-yillardagi burjua inqilobi
‘ ‘
ta sirida ispan mustamlakalarida, jumladan, Argentinada ham bosqinchilarga
’
qarshi xalq harakati kuchaydi. Ana shu harakat, ozodlik kurashi boshida
kreollardan kelib chiqqan zodagonlarning vakillari turdilar. Yevropa va shimoliy
Amerika qit asidagi mustaqillik kurashi Janubiy Yevropa va shimoliy Amerika
’
qit asidagi mustaqillik kurashiga sabab bo ldi. Krollarning asosiy maqsadlari,
’ ‘
Ispaniya Amerikasidagi boshqaruv tizimini qo lga olish bo lgan, ular xalq
‘ ‘
harakatini qo llash va ularga yetkachilik qilish orqali bu rejalarini amalga
‘
oshirganlar, ya ni mahalliy hukmronlarga aylanganlar. Ular boshqa
’
mamlakatlar bilan savdo-sotiq erkinlik berilishini hamda mustamlakalarda
sanoat va qishloq xo jaligining rivojlanishiga to sqinlik qiluvchi cheklashlarni
‘ ‘
bekor qilishni talab qildilar.
Mustaqillik uchun kurashuvchilarning ba zilari respublikachilik
’
qarashlaridagi kishilar edilar, ammo ular, hatto eng ilg or yetakchilar hm
‘
ko pincha hindular va negrlar ommasiga tayanmay, balki Janubiy Amerika
‘
bilan erkin savdo olib borishdan manfaatdor bo lgan asosan Angliya va
‘
Fransiyadan yordam olishdan umidvor edilar. Kreollar va ular orasidan chiqqan
pomeshchiklar xalq ommasining ispanlarga qarshi chiqishlaridan ham
5

qo rqardilar, chunki xalq ommasining bu ozodlik harakati pomeshchiklar‘
zulmiga qarshi kurashga aylanib ketishi mumkin edi.
Ispaniya mustamlakalarining mustaqillik uchun urush boshlashi arafasida
feodal absolyutik Ispaniyasi chuqur inqirozni boshidan kechirayotgan edi.
Trafalgar jangida ispanlarning inglizlardan mag lubiyati Ispaniyaning Latin,
‘
Amerikasidagi hukmronligiga qattiq zarba yetkazdi, bu janga butun boshliq
ispan harbiy flot butkul yo q bo ldi. Bundan tashqari, 1808-yila Napoleon
‘ ‘
qo shinlarining Ispaniyaga bostirib kirishi, Lotin Amerikasidagi ispan
‘
mustamlakalarida mustaqillik uchun kurashga turtki bo lid. Milliy-ozodlik
‘
harakatning arboblari mustamlakachilik rejimini tugatishga ochiqdan-ochiq
harakat boshladilar. Bu harakat Argentinada ham boshlanib ketdi.
Ispaniya mustamlakalariga qarshi mustaqillik urushi ikki davrga
bo linadi. Birinchi davr 1810-1815-yillar bo lib hisoblanadi. Bu davrda
‘ – ‘
Argentina asosan o zining rasmiy mustaqilligiga erishgan edi.
‘
1810-yilda La-Plata Vitse qirolligi (hozirgi Argentina) da, (shuni
ta kidlaymizki, bu qirollikka o sha paytda hozirgi Paragvay, Urugvay,
’ ‘
Voliviya hududlari ham kirgan edi) ozodlik kurashi boshlandi. Buyenos-Ayres
kreollari harbiy ittifoqdan iborat hukumatini ya ni xunta tuzdilar. Kreollar
’
harbiylar hukumatiga tayanib Ispanlarga itoat etmay qo ydilar. Biroq bu
‘
hukumat Buyenos-Ayres Argentina manfaatlarini ko zlab boshqa hududlarni
‘
huquqlarini kamsitdi. Natijada Paragvay hamda Urugvay, Buyenos-Ayres
hukumatini tan olmay, bo ysunmay qo ydilar va ular o rtasida qarama-
‘ ‘ ‘
qarshilik paydo bo lib milliy mustaqillik harakatida parokandalik xavfi, paydo
‘
bo ldi
‘ 3
.
Ana shunday bir sharoitdi asli kelib chiqishi kreollardan bo lgan harbiy
‘
qo mondon general San Martin, Simon Boliver kabi vatanparvarlar tarix
‘
maydoniga chiqdilar va o z xalqlari o rtasidagi nifoqlarni bartaraf etib, xalq
‘ ‘
3
Yangi tarix. 2-t., T., “O‘qituvchi” 1968, 295-299-betlar
6

ommasini mustamlakachilarga qarshi kurashga birlashtirib, butun Lotin
Amerikasiga ozod va mustaqil davlatlarga asos soldilar.
Mustaqillik urushining ikkinchi davri (1816-1826) da La-Plata
provisiyalari (Argentina) mustaqillikka erishdi, ya ni 1816-yilda Argentina’
mustaqil deb e lon qilindi. Bu urush butun Janubiy Amerikani qamrab oldi.
’
General San Martin And tog larining to rt ming metrli baland cho qqilaridan
‘ ‘ ‘
o tib, 1817-yilda Sant Yagoni ozod qildi. Shunday qilib Chili ispanlardan ozod
‘
qilindi va mustaqil bo ldi.
‘
Keyinchalik San-Martin perulik kreollarning qo zg olonini eshitib,
‘ ‘
ularning iltimosiga ko ra yordamga etib kelib Peruni ham ozod qildi. 1821 yil
‘
Peru ham mustaqil deb e lon qilindi. Shuning uchun general San Martin
’
argentinaliklar bilan birga nerulinli va chililiklarning ham xalaskori hisoblanadi.
Lotin Amerikasi xalqlari atamasi bugungi kunda Kanada va AQShdan
tashqari Amerika qit asini egallagan barcha mamlakatlarga tegishli bo lib
’ ‘
ispan, portugal tillarida so zlashuvchi xalqlarni nazarda tutadi. Qadimgi Rimda
‘
lotin tili asosiy til bo lib keyinchalik undan yuqorida nomlari keltirilgan tillar
‘
vujudga kelgan. Lotin Amerikasi xalqlarining kelib chiqishida Yevropaliklar,
Hindular va afrikaliklar (Zanjilar) hal qiluvchi rol o ynaganlar. Ular o rtasida
‘ ‘
xristian dinining katolik mazxabi keng tarqalgandi.
Yangi davr boshlangan paytda Vest-Indiya, Markaziy va Janubiy
Amerikani deyarli hamma mamlakatlari Ispaniyaning mustamlakasi edi. Janubiy
Amerikani yarmini egallagan Braziliyagina Portugaliyaning mustamlakasi edi.
Vest-Indiyadagi katta Gaiti oroli 1804-yilgacha Fransiyaga qarashli edi.
Gaiti ordini Kolumb kashf etgan bo lib u shu yerda Yevropaliklarning
‘
Amerikadagi birinchi mustamlakasiga asos solgan edi. So ngra bu orolga
‘
fransuz qaroqchilari o rnashib olib shu yerdan savdo kemalariga hujum qilar
‘
edilar. Keyinchalik orol Fransiyaga o tdi. Mahalliy hindularning ko pchiligi
‘ ‘
kasallikka chalinib nobud bo ldi hamda Vest-Indiyaning boshqa orollaridagi
‘
mahalliy aholi kabi qirib tashlandi. Shu sababli Gaitidagi shakarqamish
Afrikadan qora tanli qullar keltirildi.
7

XVIII asr oxiriga kelib Gaitidagi fransuz yerlarida 400 mingdan ko proq‘
qora tanli qul bor edi. Ular o z mehnatlari bilan plantatorlar boyligini
‘
ko paytirar edilar. Qullar tez-tez qo zg alon ko tarib turar edilar. 1791 yilda
‘ ‘ ‘ ‘
boshlangan katta qo zg alon qullarning tarixida ilk bor g alaba qozonishi edi.
‘ ‘ ‘
Qullar hokimiyatni qo lga olib o zlarining kichik bo lsada mustaqil
‘ ‘ ‘
davlatlarini barpo etdilar. Qullar va oq tanli kambag allarning birgalikdagi
‘
harakatlari muvaffaqiyat garovi bo ldi.
‘
Gussen-Levertyur boshchiligidagi qo zg alon g alaba bilan tugadi. U
‘ ‘ ‘
qullar ozod etilganligi va plantatorlardan tortib olingan yerlar ularga berilishini
e lon qildi. Bir necha yildan so ng Napaleon Bonapart buyrug iga binoan
’ ‘ ‘
Gaitiga fransuz qo shinlari yetib keldi. Gussen asir olinib Fransiyaga
‘
jo natildi va qamoqxonada vafot etdi. Ammo Fransiyaliklarni gaitiliklar haydab
‘
yubordilar va 1804-yilda mustaqillikni qo lga kiritdilar
‘ 4
. Orolda Gaiti
Respublikasi tuzildi. Keyinchalik orolning Sharqiy qismi Gaiti Respublikasidan
ajralib chiqib mustaqil davlatga aylandi.
Nisbatan rivojlangan madaniyatga ega bo lgan hindu xalqlaridan
‘
Meksikadagi asteklar va Janubiy Amerikadagi inklar uzoq vaqt davomida
ispanlarga qarshilik ko rsatdilar. Ko p hindular halok bo ldi. Endilikda Lotin
‘ ‘ ‘
Amerikasi aholisining katta qismini hindular hamda ular bilan oq tanlilarning
avlodi metislar tashkil etadi
– 5
.
Hindularga nisbatan Yevropaliklarning haddan tashqari zo ravonliklar
‘
qilishlari, ularning boyliklarini talon-taroj qilishlari ular o rtasida norozilikni
‘
nihoyatda kuchaytirib yubordi. Xonavayron bo lgan dvoryanlar, savdogarlar va
‘
boylik izlovchilar oltin, kumush payida Markaziy va Janubiy Amerika
mamlakatlariga yopirilib keldilar. Ispan va Portugal istilochilari mavjud oltin,
kumush va qimmatbaho tosh zaxiralarini bosib olgach kumush, oltin va olmos
konlariga asos sola boshladilar. Dvoryanlar va cherkov mulozimlari eng yaxshi
yerlarni qo lga olib shakarqamish kofe, tamaki ekinzorlarini barpo qildilar.
‘
4
Farmonov R va boshqalar. Jahon tarixi. T., 2004. 118-126-betlar.
5
Хрестоматия по новой источни. М., 1965, с. 131.

8

Ular ot, qo y, qoramol boqa boshladilar. Yerdan mahrum bo lgan hindular‘ ‘
yarim qaram
mardikorlarga aylantirildi. Ularga katta o lpon solinar, ispan cherkov
‘
mulozimlari ularning ibodatxonalarini buzib, hindularni Xristian cherkovlari
qurishga va shu dinga e tiqod qilishga majbur etar edilar. Hindularning
’
ko pchiligi qirilib ketganligi sababli mustamlakachilar Yamayka, Kuba,
‘
Braziliya ekinzorlarida ishlatish uchun Afrikadan negr qullar keltira boshladilar.
XVIII asrda hindular ko p marta qo zg alon ko tardilar. Ularning
‘ ‘ ‘ ‘
sardori Tupak Amari 1781-yilda Peruda ispanlarga qarshi qo zg alonga
‘ ‘
boshchilik qildi, qullikni bekor qildi, ispan amaldorlarini haydab yubordi. Biroq
mustamlakachilar deyarli qurollanmagan 60 ming hindularni tor-mor qildilar.
Tupak Amarini ushlab tilini sug urdilar va itga bog lab tilka pora
‘ ‘
qildilar.
Ispanlar Lotin Amerikasidan oltin, qand, shakar, paxta olib ketishar va u
yerga sanoat mollari keltirib mustamlakalarda savdo-sotiq ma mahalliy sanoat
rivojiga turtki berdilar. XVIII asrda Ispaniyaning Amerikadagi mustamlakalari
ko p miqdorda teri va tuzlangan go shtni chetga chiqarib sotar, poyabzal,
‘ ‘
shisha, qurol, porox ishlab chiqarar, kichik kemalar qurar, gazlama to qir
‘
edilar. Shu bilan bir qatorda mustamlakalar iqtisodiy jihatdan rivojlangan sarvin
mahalliy xalqning tobora ezilgani sari milliy ozodlik harakatlari ham kuchayib
bordi. Ispaniyadan yuborilgan amaldorlar, general va zobitlar mustamlakalarda
hukmronlik qilib ko p boylik jamg ardilar. Ular ispanlarning avvalgi avlodlari
‘ ‘
kreollarga mensimay qarar edilar. Kreollar orasida pomeshchiklar, savdogarlar,
monarxlar va ruhoniylar hukmron tabaqa edilar. Ispan amaldorlari kreollarni
oliy lavozimlarga yo latmas ular bilan takabburona muomala qilar edilar.
‘
Pomeshchik va savdogar kreollar Ispaniya xazinasiga to lanadigan og ir
‘ ‘
soliqlardan, mustamlakachi amaldorlarning beboshligidan va Ispaniya
ma murlari boshqa davlatlar bilan mustamlakalarning savdosini ta qiqlab
’ ’
qo yganligidan bu esa ispan savdogarlarining o z mollari narxini
‘ ‘
o zboshimchalik bilan yashirishlariga imkon berishdan g azablanar edilar.
‘ ‘
9

XIX asr boshlarida mustamlakalarga yashirin yo l bilan ko p miqdorda‘ ‘
ingliz mollari keltirildi. Angliya mustamlakalarda o z savdosi uchun Ispaniya
‘
hukmronligining yo q bo lishini hohlardi. Shu sababli kreol vatanparvarlar
‘ ‘
ingliz savdogarlarining madadiga umid bog lar edilar
‘ 6
.
Mustamlakachilik zulmi qishloq xo jaligi va savdo-sotiqni kengaytirish
‘
uchun Ispaniya hukmronligining yo q bo lishini hohlardi. Shu sababli
‘ ‘
mustamlakalarda mustaqil milliy davlatlar tuzishga intilish kuchaydi.
Ispaniyaning mustamlakachilik zulmiga qarshi ozodlik harakatlari ko tarildi.
‘
Inkvizatsiyaning ta qiblariga qaramay Ispaniyaning Amerikadadi
’
mustamlakalariga fransuz ma rifatparvarlarining inqilobiy asarlari kirib kela
’
boshladi, kreollardan chiqqan ma lumotli pomeshchiklar, ayniqsa harbiylar
’
orasida ozodlik g oyalari keng tarqaldi. Mustamlakalarda burjuaziyaning
‘
hamkorligi tufayli kreol dvoryanlardan chiqqan inqilobchilar ozodlik
harakatlariga boshchilik qildilar.
O z navbatida yarim qaram dehqonlar pomeshchiklar bilan savdogar
‘
sudxo rlarning zulmidan ozod bo lib o zlari mehnat qilayotgan yerning
‘ ‘ ‘
yegasiga aylanishni orzu qilar edilar. Biroq pomeshchiklar, savdogarlar, cherkov
mulozimlari o z chorbog larini va qullikni dehqonlar bilan hunarmandlarni
‘ ‘
o zlariga qaram holda saflab qolishni istar edilar. Shu sababli milliy ozodlik
‘
harakati ichida turli tabaqalar o rtasida turli yo nalishlar mavjud edi. Ammo
‘ ‘
ozodlik harakatining eng inqilobiy kuchlari hindular, metislar, ulardan chiqqan
dehqonlar, hunarmandlar va ularni qo llab quvvatlaydigan ozod bo lishiga
‘ ‘
umid bog lagan negr qullar edi.
‘
1810-yilda mustamlakalarda ommaviy qo zg alon boshlanib ketdi.
‘ ‘
Amerika xalqlari orasidan ozodlik uchun olib borilgan kurashlarda ko pgina
‘
ajoyib vatanparvarlar yetishib chiqdi.
6
Nasriddinov Q. Yangi tarix. Elektron variant. QDU. ARM.
10

Meksika xalqi ozodlik kurashining shonli qahramonlari, kambag al‘
dehqonlar qo zg alonlarining yo lboshchilari Migel Idalgo va Xose
‘ ‘ ‘
Morelosning nomlarini hozir ham hurmat bilan eslaydi.
Qishloq ruhoniysi Idalgo hindular tilini bilardi. U 1810-yilda
dehqonlar
tabaqasiga mansub bo lgan hindular bilan metislarni mustaqillik uchun
‘
kurashga va o zlaridan tortib olingan yerlarni qaytarib olishga chaqirdi.
‘
Hindular uni nihoyatda hurmat qilardi. Idalgo ham doimo ular bilan birga edi.
Qo zg alon ko targan hindular va metislardan butun bir armiya tuzildi.
‘ ‘ ‘
Qo zg alon mamlakatning katta qismiga yog ildi. Idalgo quldorlarga
‘ ‘ ‘
o zlarining hamma qullarini 10 kun ichida ozod qilishni buyurdi. Hindu
‘
jamoalari mustamlakachi ma murlarga to lab kelgan o lponni bekor qildi.
’ ‘ ‘
Ispaniya ma murlari Idalgoga taslim bo lishni taklif qildilar va uni
’ ‘
kechirishini va da berdilar. Kechirish, - deb javob qaytardi Idalgo vatan
’ “ –
himoyachilariga emas balki jinoyatchilarga kerak” 7
.
Ispaniyaning mustamlakachi qo shinlari Idalgo lashkarlarini qirib
‘
tashladilar. Idalgoning o zi asir olindi. 1811-yilda otib tashlandi. Uning
‘
kallasini temir qafasga solib hammaga ko rinadigan joyga osib qo ydilar.
‘ ‘
Idalgoning eng yaqin safdoshi duradgorning o g li Morelos uning ishini
‘ ‘
davom ettirdi. Morelos qishloq ruhoniysi edi. Morelos yirik pomeshchiklarning
yerlarini tortib oldi, qullik yo q qilinganini tasdiqladi, qiynoqlarni bekor qildi.
‘
Hindularning tortib olin g an yerlarini qaytarib berishni talab qildi. U aholining
ayniqsa hindular bilan negrlarning ahvolini yaxshilash uchun qattiq kurashdi.
Morelosning 40 ming hindu qo lladi, uning qo shinlari safida bir necha ming
‘ ‘
neg r bor edi. Biroq Ispaniyaning muntazam qo shinlari yirik pomoshchiklarni
‘
o z tarafiga og dirib olib qo zg alonchilarni tor-mor etdilar va Morelosni
‘ ‘ ‘ ‘
otib tashladilar.
7
Nasriddinov Q. Yangi tarix. Elektron variant. QDU. ARM . 2009.
11

Uzoq olib borilgan kurashlardan so ng Meksika xalqi 1821-yilda‘
mustaqillikni qo lga kiritdi. Keyinchalik Meksikani respublika deb e lon
‘ ’
qilindi.
Simon Boliver Janubiy Amerika xalqlarining eng mashhur qahramoni
hisoblanadi. U Venesuyelalik badavlat kreol pomeshchik va savdogar oilasida
tug ildi.
‘
Juda yaxshi ma lumot oldi. Yevropa bo ylab ko p safar qildi. Volter,
’ ‘ ‘
Russo asarlarini qiziqib o qidi.
‘
Simon Boliver Venesuyelada ozodlik armiyasini tuzdi. Ispan
qo shinlariga qarshi janglardagi muvaffaqiyati uchun general unvoni va
‘
xalaskor degan faxriy nom oldi.
Boliver birgina kreollarnigina emas hindular, negrlarni ham ozodlik
kurishga otlantirdi. Qora tanli qullarning bir qismini o z qo shinlariga jalb
‘ ‘
etdi. Hindu dehqonlarga urush tamom bo lishi bilan, yor va da qildi. Qulliq
‘ ’
bekor qilinganini e lon qildi.
’
Boliver Yevropaning ilg or jamoatchiligiga murojaat qilib yordam
‘
so radi. Uning davatiga binoan mustamlakachilikka qarshi kurashish uchun
‘
irlandlar, inglizlar, nemislar, italyanlar, polyaklar, ruslar Boliver huzuriga
keldilar.
1819-yilda Venesuyela mustaqil deb e lon qilindi. O sha yili Boliver
’ ‘
qo shinlari And tog larining cho qqilaridan o tib katta viloyat Yangi
‘ ‘ ‘ ‘ –
Grenadaning ispanlardan ozod bo lishiga yordam so rab qo lini cho zdi.
‘ ‘ ‘ ‘
Boliver boshchiligidagi qo shin nihoyatda matonat, qahramonlik ko rsatdi.
‘ ‘
Ular tog lar, o rmonlar, timsohlar to la daryolardan o tdilar, jangchilar
‘ ‘ ‘ ‘
tepasida baland tog larda qor yog ib turar havo yetishmasligidan odamlar
‘ ‘
hushidan ketar, jarlarga tushib ketar edi. Bunday qiyinchiliklarga qaramay
Simon Boliver qo mondonligidagi qo zg alonchilar ispan qo shini ustidan
‘ ‘ ‘ ‘
g alaba qozondilar. Yangi Grenada Venesuyela bilan birlashdi va Boliver
‘
birlashgan respublika Buyuk Kolumbiya Prezidenti bo ldi. U aholining
– ‘
ayniqsa hindular bilan negrlarning ahvolini yaxshilash uchun qattiq kurashdi.
12

Morelosning 40 ming hindu qo lladi, uning qo shinlari safida bir necha ming‘ ‘
neg r bor edi. Biroq Ispaniyaning muntazam qo shinlari yirik pomoshchiklarni
‘
o z tarafiga og dirib olib qo zg alonchilarni tor-mor etdilar va Morelosni
‘ ‘ ‘ ‘
otib tashladilar.
Boliver mamlakatda bir qancha islohotlar o tkazdi. Hindulardan
‘
olinadigan o lponni bekor qildi, yirik pomeshchiklarning yerlarini musodara
‘
qilishga qaratilgan qonun loyihasini ishlab chiqdi. Ammo bu tadbir boylarning
qarshiligiga duch kelib amalga oshmay qoldi. Boliver Ispaniyadan ozod qilingan
barcha Amerika yerlarini birlashtirishni orzu qilar edi. U hatto AQShni
kelgusida lotin Amerikasi mustamlakalariga rahna solishini ko ra bildi va
‘
AQShning bosqinchilik rejalaridan ogohlantirib, shunday deb yozdi:
S h i moldagi amerikaliklar biz uchun ajnabiylardir. Shu sababli men
“
bizning amerikacha ishlarimizni tartibga solish uchun ularni mamlakatimizga
taklif etishga hech qachon rozi bo lmayman .
‘ ”
Xose Pan Martin qo mondonligidagi qo shinlari Argentinani ozod qildi.
‘ ‘
So ngra bir qancha qo shin And tog laridan o tib Chili bilan Peruning ham
‘ ‘ ‘ ‘
ozod bo lishiga yordam berdi
‘ 8
.
1822-yilda Braziliya Portugaliyadan ajralib chiqdi. 1824-yilda Boliver
armiyasi Ayakucho yassi tog ligida Peruni mustaqillikdan mahrum qilmoqchi
‘
bo lgan ispan qo shinlarini tor-mor etdi. Peru uzil-kesil Ispaniya zulmidan
‘ ‘
ozod bo ldi. 1825-yil yangi respublika Boliver barpo etildi. Bu davlat
‘ –
mustamlakachilikka qarshi kurashda katta xizmatlar ko rsatgan Boliver nomi
‘
bilan shunday atala boshladi.
Bu mustamlakalarda (Braziliyadan tashqari barchasida) respublika
tuzumini o rnatildi, ba zilarda qullik tugatildi. Shu bilan birga ko p
‘ ’ ‘
dehqonlar yer ololmadi. Katta yer egaliklari latifundiyalar hali saqlanib qoldi,
–
iqtisodiy qoloqlikka barham berilmadi.
8
Христофоров Л.С. Генерал Сан-Мартин. М., 1970, с. 173.
13

Mustamlakachilar zulmidan ozod bo lgan Janubiy Amerika‘
mamlakatlarida yuz bergan muhim voqealar:
1791-1804-yillar qora tanli qullarning Gaiti orolidagi qo zg alonlari va
‘ ‘
mustaqillikning qo lga kiritilishi.
‘
1819-yili Yangi Grenada (endi u Kolumbiya deb ataladi) o zining
– ‘
birinchi mustaqilligini e lon qildi.
’
1821-yil Meksika va Peru o z mustaqilligini qo lga kiritdi.
– ‘ ‘
1822-yil Braziliya Portugaliyadan ajralib chiqdi.
–
1822-yil Ekvador mustaqillikni qo lga kiritdi.
– ‘
1825-yil Boliviya o z mustaqilligini e lon qildi.
– ‘ ’
1830-yilga kelib Janubiy Amerikaning barcha xalqlari Yevropa
mustamlakachilari hukmronligidan ozod bo ldilar.
‘
Shunday qilib, lotin Amerikasidagi mustaqillik uchun bo lgan urushlar
‘
yakunlandi. Ispan zulmi ag darib tashlandi va bir qancha yangi mustaqil milliy
‘
davlatlar vujudga keldi.
L o t in Amerikasidagi mustaqil davlatlar Argentinaning tashkil
“ –
topishi sarlavhali birinchi faslni yakunlar ekanmiz, qit adagi qator ilk
” ’
mustaqil davlatlar Gaiti (1804), Kolumbiya (1819), Argentina (1816),
–
Meksika va Peru (1821), Braziliya (1822), Ekvador (1822), Boliviya (1825) kabi
davlatlar paydo bo ldi, shular qatorida biz bitiruv malakaviy ishimizda mavzu
‘
qilib olgan Argentina ham bor edi. Shuni alohida qayd etamizki, malakaviy
ishimiz mavzusini tadqiq etish jarayonida materiallarni o rganib amerikaliklar
‘
ham boshqa xalqlar singari ozodlikni osonlik bilan qo lga kiritmaganlar.
‘
Jumladan Argentinaliklar general Xose San-Martin, Venesuyelaliklar Simon
Boliver kabi vatanparvarlar atrofiga birlashib kurashdilar va mustaqillikka
erishdilar.
Argentinadagi mustaqillik urushi 1810-yildan to 1826-yilgacha davom
etgan bo lib, u ikki asosiy davrga bo linadi. Birinchi davr 1810-1816-yillar,
‘ ‘ –
ikkinchi davr 1816-1826-yillar. Birinchi davrda Irollar ya ni ispan
– ’
bosqinchilarining avlodlari (M.Bolgirano va X.San Martin) boshchiligida kurash
14

olib borib, mustaqillikni qo lga kiritganlar. Ammo mustamlakachilarni‘
batamom tor-mor keltirish uchun yana o n yil kurash olib borishga to g ri
‘ ‘ ‘
kelgan. Bu davrda asosan kolonistlarning qolgan-qutganlari juda qattiq qarshilik
ko rsatganlar. Boshqa joylardan yollanma askarlar olib kelib general Xose San
‘
Martin boshchiligidagi ozodlik armiyasiga qarshi qo yganlar. Argentinaning
‘
markaziy qismi La-Plata uchun shiddatli janglar bo lib o tgan. Shimoliy
‘ ‘
viloyatlar Salto va Kordovani ozod qilish ham oson kechmagan. Janubda
Puyerto-Deseado, Soyenta-Krus, Rio-Galegos kabi shaharlar muhim portlar
bo lib, bu joylarni egallanishi to 1826-yilga qadar cho zilgan. Shunday qilib
‘ ‘
Argentina rasman 1816-yilda mustaqillikni qo lga kiritgan bo lsada, davlat
‘ ‘
hududlarini to la ozod qilish 1826-yilda tugallangan.
‘
15

1.2. Argentinaning ijtimoiy, iqtisodiy ahvoli
1870 yilda Argentinaning katta hududida hammasi bo lib 2 mln aholi‘
yashardi. Uzoq davom etgan ichki kurash, Paragvay bilan olib borilgan
vayronagarchilik urushi (1870 yil martida) endigina tugagan mamlakat xarob
holda edi.
1871 yilning boshida Argentinada sariq, bezgak epidemiyasi tarqaldi,
tanijada Buyenos-Ayresning o zida 13.000 kishi o ldi, iqtisodiy hayot deyarli
‘ ‘
to xtab qoldi.
‘
Federalistlar (viloyatlarga keng muxtoriyat berish tarafdorlari) ning liberal
doirasi vakili bo lgan Sarmento hukumati (1868-1874) ichki ahvolni
‘
barqarorlashtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. 1872-yilda Buyenos-
Ayresda milliy bank ochilishiga sharoit yaratdi. Sarmento prezidentligi davrida
Argentinaga 300.000 kishi ko chib kelgan edi. Yevropadan kelgan kolonistlar
‘
imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida ko plab
‘
shaharlar, yo llar qurilib, kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana boshladi.
‘
1873-yilda Argentinaga fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha sud
muassasalarida hukm surib kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek
‘
qo yildi. Cherkovning maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham cheklab
‘ ’
qo yildi. Katolik maktablarining ko pi yopildi. Ularning o rniga dunyoviy
‘ ‘ ‘
maktablar ochildi.
16

Buyenos-Ayresda piyoda askarlar va harbiy dengiz maktabi ochilib harbiy
ta limga asos solindi. Yevropadan kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar bilan’
davlatdan yer olardilar. Uning davrida ko plab shaharlar, yo llar qurilib,
‘ ‘
kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana boshladi. 1873-yilda Argentinaga
fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha sud muassasalarida hukm surib
kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek qo yildi. Cherkovning
‘ ‘
maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham cheklab qo yildi.
’ ‘
Sarmentoning izdoshlari bo lgan prezidentlar Adelyaneda (1874-
‘ –
1880), Roka (1880-1886) va Xuares (1886-1890) davrida reaksion kuchlar yana
bosh ko tarib chiqdilar
‘ 9
. Hatto Adelyaneda hukumatiga ta sir o tkazib uni ’ ‘
o zlariga bo ysundirdilar. Roka esa hokimiyatni pomeshchiklar manfaatini
‘ ‘
ko zlab boshqardi va ikki marta prezidentlikka saylandi. Uning davri davlat
‘
yerlarini talon-
taroj qilish, tub aholi bo lgan hindularni shavqatsizlik bilan qirish va ularning
‘
yerlarini tortib olish davri bo ldi.
‘
1876-yili immigratsiya va kolonizatsiya to g risida qonun qabul qilindi.
‘ ‘
Qonunga ko ra hali aholi band qilmagan davlat yerlari 80 gektardan
‘
oshmaydigan uchastkalarga bo linib, monopolistlarga sotiladigan bo ldi.
‘ ‘
Bundan faqat katta puldorlar foydalandilar va yerlarni arzonga sotib olib
chorvachilik xo jaliklari tashkil etdilar.
‘
Hindularni yerlaridan haydab ularni butunlay qirish jarayoni avj oldi.
Hukumat hindularga qarshi 1872, 1878, 1879 va 1886-yillarda katta harbiy
ekspeditsiyalar yubordi. Hindularning hosildor yerlari tortib olinib zobitlar va
askarlarga bepul bo lib berildi. Askarlar o z yerlarini boylarga sotardilar.
‘ ‘
Mamlakatda tovar dehqonchiligi va chorvachiligi nihoyatda tez rivojlandi.
1870-yilda ekin maydonlari 1 mln gektarga yetmagan bo lsa, 1895-yilda 4,9
‘
mln gektarga, 1908-yilda esa 16,3 mln gektarga yetdi. Argentina 1875-yilda
chetdan bug don sotib olishni to xtatdi. 90-yillarda esa bug doy eksport
‘ ‘ ‘
9
Lafasov M va boshqalar. Jahon tarixi. T., 2004, 110-112-betlar.
17

qilish bo yicha dunyoda eng yirik davlatga aylandi. Yevropadan kelgan‘
kolonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida
ko plab shaharlar, yo llar qurilib, kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana
‘ ‘
boshladi. 1873-yilda Argentinaga fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha
sud muassasalarida hukm surib kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga
‘
chek qo yildi. Cherkovning maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham
‘ ’
cheklab qo yildi.
‘
Chorvachilik va qishloq xo jaligi hamma sohalarda tez rivojlandi.
‘
Go sht eksport qilish yil sayin o sdi. 1895-yilda
‘ ‘ 21,7 mln 1908-yilda qariyb
30 mln bosh qoramol bor edi. Qo ylar soni 1870-yili 40 mln bo lgan bo lsa,
‘ ‘ ‘
1895-yilga kelib 78 mln dan oshdi 10
.
Latin Amerikasi mamlakatlarining delegatlari AQSH dan qo rqqanligi va
‘
unda ishonchsizlik ko zi bilan qaraganligidan, AQSH ning Amerika davlatlari
‘
tamojniya uniyasini tuzishga qaratilgan harakati behuda ketdi. O zaro
‘
qulayliklar tug dirish masalasida ham umumiy bitimga kelinmadi.
‘
Go sht va don yetishtirishning o sishi bilan birga oziq-ovqat
‘ ‘
sanoatining yangi tarmoqlari
– q and, vino, spirt ishlab chiqaradigan tarmoqlar
paydo bo ldi. Fabrikalar 2 tadan 10 tagacha ishchi bo lgan yarim hustar
‘ ‘
korxonalar edi. 1887-yilda Buyenos-Ayresda 42-321 ishchiga ega bo lgan
‘
10.349 fabrika mavjud edi. 1895-yili fabrikalar soni 8.439 taga yetdi. Ishchilar
soni 73 ming kishiga yetib fabrikalar yirik korxonalarga aylantirildi.
Argentina aholisi immigrantlar hisobiga ko paydi. 1870-yildan 1900-
‘
yilgacha
yilgacha mamlakatga 2 mln dan ortiq kishi ko chib keldi. 1889-1890-
‘
yillarda qimmatchilik va mehnat sharoitining og irligi tufayli port ishchilari,
‘
temir yo lchilar, novvoylar, duradgorlar va boshqa ishchilar ish tashladilar.
‘
Namoyishchilar 8 soatlik ish kunini talab qildilar. 1895-yilda sotsialistik
partiya tuzildi. Partiya 8 soatlik ish kunini diniy ta limni bekor qilish, kasaba
’
uyushmalarni birlashtirish va namoyishlarga ruxsat uchun kurash olib bordi.
10
Yangi tarix. III t., T., “O‘qituvchi”, 1969, 160-170-betlar.
18

18 yoshga to lgan erkak fuqarolarga (ruhoniy va harbiylardan tashqari)‘
umumiy saylov huquqini berish to g risida qonun chiqardi.
‘ ‘
Iqtisodiy jihatdan Argentina urush arafasida Lotin Amerikadagi eng
ilg or davlat edi. Urush yillarida Argentina betaraflikka rioya qilib
‘
dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlarini eksport qiluvchi yirik mamlakat
bo lib qoldi. Bug doy eksport qilish yiliga 15-20 mln sentnerga yetdi.
‘ ‘
Makkajo xori eksport qilish bo yicha dunyoda birinchi o rinni
‘ ‘ ‘
egalladi. Argentinadan Yevropaga ko plab go sht va go sht mahsulotlari
‘ ‘ ‘
yetkazib berilar edi. To qimachilik, oyna, sement, metall ishlovchi va
‘
kemasozlik sanoatlari tez rivojlandi. Angliyaning 1914-yilda Argentinani tashqi
savdosi ingliz monopoliyasi nazoratida edi. Angliyaning Argentinaga qo ygan
‘
kapitali qariyb 1,5 mln dollarga yetdi. Yevropadan kelgan kolonistlar imtiyozli
shartlar bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida ko plab shaharlar, yo llar
‘ ‘
qurilib, kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana boshladi. 1873-yilda
Argentinaga fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha sud muassasalarida
hukm surib kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek qo yildi.
‘ ‘
Cherkovning maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham cheklab qo yildi.
’ ‘
“Argentinaning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli sarlavhali ikkinchi faslni yakunlar
”
ekanmiz, quyidagi asosiy xulosalarga keldik: XIX asr so nggi choragida
‘
mamlakatda bo lib o tgan urushlar katta ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar
‘ ‘
keltirib chiqargan, aholi soni kamayib ketgan va ikki millionga tushib qolgan.
Hukumat inqirozi, xalq ommasining og ir ahvoli o sha davrning ayanch
‘ ‘
manzarasini ko rsatib beradi. Faqat prezident boshqaruviga o tilgach
‘ ‘
Sarmento hukumati islohotlari (bank, yer, maorif va fan, fuqarolik kodeksi va
boshqa chora-tadbirlar) amalga oshirilgandan so ng mamlakatda ijobiy
‘
o zgarishlar sodir bo ldi. Angliyaning 1914-yilda Argentinani tashqi savdosi
‘ ‘
ingliz monopoliyasi nazoratida edi. Angliyaning Argentinaga qo ygan kapitali
‘
qariyb 1,5 mln dollarga yetdi. Yevropadan kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar
bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida ko plab shaharlar, yo llar qurilib,
‘ ‘
kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana boshladi. 1873-yilda Argentinaga
19

fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha sud muassasalarida hukm surib
kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek qo yildi. Cherkovning‘ ‘
maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham cheklab qo yildi.
’ ‘
Ammo AQSH ning butun Lotin Amerikasiga shu jumladan, Argentinaga
kirib kelishi uning ichki ishlariga aralashib mamlakatning iqtisodiy qaramlikka
duchor qilishi ham aynan shu davrda sodir bo lgan edi.
‘
Bu hol Argentinaning hozirgi ahvoliga ham o z ta sirini ko rsatmay
‘ ’ ‘
qolmagan. Chunonchi, AQSH qanday bo lmasin bu o lkani o zining xom-
‘ ‘ ‘
ashyo manbasi va asosiy mahsulotlarini sotish uchun o zining bozoriga
‘
aylantirish siyosatini o tkazib kelganligidan Argentina garchi Lotin
‘
Amerikasidagi eng rivojlangan mamlakatlardan bo lsada sanoat uncha
‘
rivojlanmagan va bu sohada ishlab chiqarish samaralari nihoyatda kam.
Argentina sanoati asosan qishloq xo jalik mahsulotlarini qayta ishlashga
‘
ixtisoslashgan. Yetakchi tarmoq oziq-ovqat (go sht, yog , un, vinochilik,
– ‘ ‘
konserva, qand-shakar) sanoati, to qimachilik, charm-poyabzal tarmoqlari
‘
rivojlangan.
20

1.3. AQSH ning lotin Amerikasi qit asida hukmronligi.’
XIX asr oxiriga borib AQSH kapitalistlari Meksika va Markaziy Amerika
mamlakatlaridan anchagina manfaatdor bo lib qolgan edi. AQSH Lotin
‘
Amerikasi mamlakatlarida hukmron bo lib olish uchun kurashib riyokorlik
‘
bilan hamma Amerika mamlakatlarini bitta degan ideyani propoganda qilib
keldi. 1889-yilda AQSH davlat departamenti tashabbusi bilan Vashingtonda
Birinchi pan amerika konferensiyasi bo ldi. Latin Amerikasi mamlakatlarining
‘
delegatlari AQSH dan qo rqqanligi va unda ishonchsizlik ko zi bilan
‘ ‘
qaraganligidan, AQSH ning Amerika davlatlari tamojniya uniyasini tuzishga
qaratilgan harakati behuda ketdi. O zaro qulayliklar tug dirish masalasida
‘ ‘
ham umumiy bitimga kelinmadi. Birinchi panamerika konferensiyasining
birdan-bir aniq natijasi shu bo ldiki, Xalqaro Amerika respublikalari
‘ “
se zdi degan assosiatsiya tuzdi
’ ” 11
.
AQSH ning G arb kontinentidagi hamma mamlakatlar ustidan tanho
‘
hukmronlik qilishiga qaratilgan panamerikanizm, ya ni AQSH
’
monopoliyalarining imperiyalistik siyosati shu tariqa paydo bo ldi. Latin
‘
Amerikasi mamlakatlarining delegatlari AQSH dan qo rqqanligi va unda
‘
ishonchsizlik ko zi bilan qaraganligidan, AQSH ning Amerika davlatlari
‘
11
Yangi tarix. III t., T., “O‘qituvchi”, 1969, 1 75 -17 6 -betlar. Yana: Зубок Л.И. Империалистическая
политика США в Южной Америке. М., 1992. с. 149.
21

tamojniya uniyasini tuzishga qaratilgan harakati behuda ketdi. O zaro‘
qulayliklar tug dirish masalasida ham umumiy bitimga kelinmadi.
‘
80-yillarda Venesuyela bilan Britaniya Gvianasi o rtasidagi janjal juda
‘
kuchayib ketganda AQSH Monro doktrinasiga tayanib janjalni aniqlashda, uni
hal etishda o zi vositachilik qilmoqchi bo lganligini Angliyaga taklif qildi. Bu
‘ ‘
janjalni hal qilish uchun har qancha urinilsa ham 1895-yilgacha hamma harakat
behuda ketdi. 1895-yil 20-iyulda AQSH davlat sekretari Richard Olni
Venesuyela to g risida Angliyaga juda qat iy maktub yubordi. Olni
‘ ‘ ’
AQShning bu janjalga aralashishga haqi bor deb qattiq turdi va Venesuyelа
chegarasi masalasini “xolis arbit” hukmiga topshirish to‘g‘risida ma’lum bir
qaror qabul qilishni Angliyadan talab qildi.
Monro doktrinasining Olni tomonidan qilingan talqinining Lotin
Amerikasi
mamlakatlari uchun xavfi Angliya hukmron doiralarining niyatlaridan ham emas
edi. Bu hol Markaziy va janubiy Amerika mamlakatlarida qattiq norozilikka
sabab bo ldi.
‘
Angliya bilan diplomatik kurash yana bir necha yil davom qildi. Angliya
Monro doktrinasini AQSH o z bilganicha kengaytirayapti va bu doktrina
‘
umuman xalqaro huquqning bir qismi emas deb hisobladi. Janubiy Afrikada
krizis yetilib borishi Angliya bilan Germaniya o rtasidagi ziddiyatlar va
‘
Angliya bilan Rossiya o rtasida uzoq sharq masalasidagi antagonizmning
‘
kuchayishi munosabati bilan Angliya AQSH bilan do stona munosabatlarni
‘
mustahkamlashga intildi. Angliya Venesuyela chegaralari masalasini ko rib
‘
chiqishni xalqaro tribunalga topshirishga rozi bo ldi.
‘
Tribunalning ishi 1899 yilda kompromiss qaror qabul qilish bilan
tamomlandi. Angliya Monro doktrinasini AQSH o z bilganicha kengaytirayapti
‘
va bu doktrina umuman xalqaro huquqning bir qismi emas deb hisobladi.
Janubiy Afrikada krizis yetilib borishi Angliya bilan Germaniya o rtasidagi
‘
ziddiyatlar va Angliya bilan Rossiya o rtasida uzoq sharq masalasidagi
‘
antagonizmning kuchayishi munosabati bilan Angliya AQSH bilan do stona
‘
22

munosabatlarni mustahkamlashga intildi. Angliya Venesuyela chegaralari
masalasini ko rib chiqishni xalqaro tribunalga topshirishga rozi bo ldi.‘ ‘
Tribunalning ishi 1899 yilda kompromiss qaror qabul qilish bilan tamomlandi.
AQSH reaksion doiralari Venesuyela janjali va Monro doktrinasi
to g risidagi diskussiyadan harbiy dengiz flotini va mamlakat harbiy politsiya
‘ ‘
kuchlarini kuchaytirib olish uchun foydalandilar.
XIX asr oxiriga kelib, AQSH kapitalistlari Lotin Amerikasi
mamlakatlaridan, shu jumladan Argentinadan ham ancha manfaatdor bo lib
‘
qolgan edilar. AQSH Lotin Amerikasi mamlakatlarida hukmron bo lib olish
‘
uchun kurashib, riyokorlik bilan hamma Amerika mamlakatlarining manfaatlari
bitta, degan g oyani ilgari surib keldi, 1889-yilda AQSH davlat departamenti
‘
tashabbusi bilan Vashingtonda Birinchi Panamerika konferensiyasi bo ldi.
‘
Lotin Amerikasining delegatlari AQSH dan qo rqqanligi va ularga
‘
ishonchsizlik ko zi bilan qaraganligidan, AQSH ning Amerika davlatlari
‘
bojxona shartnomasini tuzishga qaratilgan harakati behuda ketdi. O zaro
‘
qulayliklar tug dirish masalasida ham umumiy bitimga kelinmadi. Birinchi
‘
panamerika konferensiyasining birdan-bir aniq natijasi shu bo ldiki, Xalqaro
‘ “
Amerika respublikalari se zdi degan assotsiatsiya tuzildi.
’ ”
AQShning G arb qit asidagi barcha mamlakatlar ustidan tanho
‘ ’
hukmronlik qilishiga qaratilgan panamerikanizm, ya ni AQSH
’
monopoliyalarining hukmronlik siyosati shu tariqa paydo bo ldi.
‘
AQSH Monro doktrinasini qabul qilib, unga muvofiq Amerika
qit asidagi muammolarni o zi hal qilishi, bunga Yevropa davlatlari
’ ‘
aralashmasligi siyosatini o tkaza boshladi. Masalan, Venesuyela bilan
‘
Britaniya Gvineyasi o rtasida janjal kelib chiqqan paytda Angliyaga bu
‘
masalani AQShning o zi hal qiladi deb ushbu mojaroni bartaraf etishda o zi
‘ ‘
vositachilik qilgan.
1895-yil 20 iyulda AQSH davlat kotibi Richard Olni Venesuyela
to g risida Angliya juda qat iy maktub yubordi va bu maktubda bu masalani
‘ ‘ ’
hal qilishda x o l is arlitr ga topshirish zarurligi ta kidlangan edi.
“ ” ’
23

Monro doktrinasining Olni tomonidan qilingan talqinining xavfi Lotin
Amerikasi mamlakatlari Angliya hukmron doiralarining niyatlaridan kam emas
edi. Bu hol Markaziy va Janubiy Amerika mamlakatlarining, shu jumladan,
Argentina davlatining ham qattiq noroziligiga sabab bo ldi‘ 12
.
Angliya va AQSH o rtasidagi bu diplomatik urush aslida har ikkala
‘
davlatning bu ulkan hudud (janubiy Amerika) ustidan hukmronlikni ta minlash
’
maqsadida bo lib o tdi. Janubiy Amerika mamlakatlari va xalqaro
‘ ‘
jamoatchilik va diplomatik o yinlarni to xtatishni talab qildilar. Nihoyat bu
‘ ‘
masala xalqaro tribunalga topshirildi. Xalqaro sud esa kelishuv qarorini e lon
’
qilib, Janubiy Amerika mamlakatlari foydasiga hukm chiqardi.
A Q SH ning Lotin Amerikasidagi qit asi hukmronligi sarlavhali
“ ” ’
uchinchi faslni yakunlar ekanmiz quyidagi asosiy xulosalar kelib chiqdi. AQSH
kapitalistlari Lotin Amerikasi mamlakatlari jumladan, Argentina davlatidan
manfaatdor bo lib bu yerdagi bozorlar, xom-ashyo manbalarini egallab
‘
mamlakatni asoratga soldilar.
Tengsiz shartnomalar tuzib, o zlarining
‘ foydalariga mos keladigan
monopolistik tashkilotlarni vujudga keltirib Janubiy Amerika mamlakatlarini
talon-taroj qildilar.
Shu bilan bir qatorda bu hududga davogar bo lgan, Angliya, Fransiya
‘
kabi davlatlar bilan ularni surib chiqarish usun kurash olib bordilar, bu borada
har qanday usulni, ham diplomatik, ham zo ravonlik, ham moliyaviy dollar
‘ –
usullarini ham qo llab o z maqsadlariga erishishga harakat qildilar.
‘ ‘
12
Yangi tarix. III t., T., “O‘qituvchi”, 1969, 175-176-betlar
24

II BOB. ARGENTINANING IJTIMOIY SIYOSIY TARAQQIYOTI.
2.1. XIX asr oxiridagi islohotlar va ularning natijalari
1870 yilda Argentinaning juda katta xududida hammasi bo lib 2 million‘
kishi yashardi. Uzoq davom etgan ichki kurash, Paragvay bilan olib borilgan va
endigina tugagan (1870 yil martida) vayronagarchilik urushi mamlakatni xarob
qilgan edi. 1871 yil boshida Argentinada sariq bezgak epidemiyasi tarqaldi,
buning natijasida Buyenos-Ayresda 13 ming kishi o ldi, shaharning iqtisodiy
‘
hayoti esa vaqtincha deyarli to xtab qoldi. Lekin shu davrga kelib siyosiy
‘
osoyishtalikka erishilganligi, ichki janjal va urushlarning tugaganligi mamlakat
taraqqiyoti uchun qulay faktor bo ldi.
‘
Federalistlarning liberal doirasi vakili bo lgan Sarmento hukumati
‘
(1868-1874) ichki ahvolni normallashtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishji.
Atoqli jamoat arbobi pedagog va publisist Sarmento milliy sanoat taraqqiyotini
rag batlantirdi. U idora qilgan davrda 1871 yilda Kordova shahrida ichki
‘
iqtisodiy aloqalarni kengaytirishga yordam bergan birinchi milliy agrar sanoat
ko rgazmasi o tkazildi. 1872 yilda Buyenos-Ayresda milliy bank ochildi.
‘ ‘
Sarmento hukumati Argentinaga immigrantlar kelishini rag batlantirdi.
‘
Yevropadan kelgan holonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer olardilar.
25

Sarmento prezidentlik qilgan davr ichida Argentinaga 300 mingga yaqin kishi
ko chib kelgan edi‘ 13
.
Sarmento davrida shaharlar, yo llar qurish ancha kengaytirildi, maorif va
‘
ilm olish esa tezroq rivojlana boshladi. 1873-yilda Argentinada Fuqarolik
kodeksi qabul qilinib u shu vaqtgacha sudlarda va muassasalarda hukm surib
kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek qo ydi. Cherkovning maorif
‘ ‘
qa madaniyat sohasidagi qudrati ham cheklab qo yildi. Xususiy katolik
‘
maktablarini ko pi yopib qo yildi va ular o rniga dunyoviy maktablar,
‘ ‘ ‘
kutubxonalar, kasalxonalar ochildi, Buyenos-Ayresda piyoda askarlar va harbiy
dengiz maktabi ochildi. Bu bilan mamlakatda harbiy ta limga asos solindi.
’
X I X asr oxiridagi islohotlar va ularning natijalari sarlavhali to rtinchi
“ ” ‘
faslni yakunlar ekanmiz, quyidagi asosiy xulosalarga keldik.
Argentinaning ancha kattagina hududida aholi nisbatan oz (2 mln) bo lib,
‘
bu mamlakatda olib borilgan ozodlik uchun kurashning ayanchli oqibatlaridan
bir edi. Bundan tashqair urushlar davlatning iqtisodiy ijtimoiy ahvolini
yomonlashtirdi va iqtisodiyotni vayron qildi. Kasalliklar juda ko p aholining
‘
(13000 kishi) yostig ini quritdi.
‘
Shuning uchun ham Argentina hukumati bu halokatli ahvoldan chiqish
uchun islohotlar yo lini tutdi. Natijada qisqa davrda (1868-1874 y) mamlakatda
‘
ijobiy o zgarishlar sodir bo ldi. Jumladan shaharlar kengaydi, yo llar qurildi,
‘ ‘ ‘
savdo rivojlandi. Milliy bank faoliyat yurgiza boshladi, maorif, fan-texnika,
ta lim tizimi ishlay boshladi. Bularning barchasi Argentinaning yanada
’
yuksakroq bosqichga ko tarilishiga sabab bo ldi.
‘ ‘
13
Yangi tarix. III t., T., 1969, 661-bet. Яна: Деберел А. История Южной Америки. М., 1989, с.
136 .
26

2.2. Hindularni talash va pomeshchik yer egaligining kuchayishi
Sarmentoning izdoshlari bo lgan prezidentlar Adelyayeda (1874-‘ –
1880), Roka (1880-1886) va Xuares (1886-1890) lar davrida reaksion kuchlar
yana bosh ko tarib chiqdi. Sarmento prezidentlik qilgan davrda mamlakat
‘
markaziy zonasidagi (Buyenos-Ayres, Santa-Fe Kordova va boshqa viloyatlar)
kuch-qudrati sindirilmagan yirik pomeshchiklar Adelyayeda hukumatiga o z
‘
ta sirlarini kuchaytirib uni o zlariga bo ysundirdilar va keyinchalik
’ ‘ ‘
prezidentlarni o z oralaridan saylaydigan bo ldilar. Pomeshchiklar ko targan
‘ ‘ ‘
sovuq figuralardan biri general Roka bo lib u ikki marta prezidentlik
‘
lavozimini egallab turdi va XIX asrning keyingi butun choragi davomida va
hatto 1906 yilga qadar Argentinaning siyosiy hayotiga ta sir ko rsatib turdi.
’ ‘
Bu davr pomeshchiklari tomonidan davlat yerlarini talon-taroj qilish,
Argentinaning tub aholisi bo lgan hindularni shavqatsizlik bilan qirish va
‘
ularning yerlarini tortib olish davri bo ldi.
‘
1876-yilda immigrasiya va kolonizasiya to g risida qonun qabul qilindi,
‘ ‘
bu qonunga muvofiq hali aholi band qilmagan davlat yerlari 80 gektardan
oshmaydigan uchastkalarga bo linib, kolonistlarga sotiladigan bo ldi. Biroq
‘ ‘
immigrantlarda pul bo lmaganligi, hukumat ham ularga qarz bermaganligi
‘
uchun bu qonundan yirik pomeshchiklar va ingliz-amerika aksiyali jamiyatlari
27

foydalandilar va katta-katta yer maydonlarini juda arzonga sotib olib, ularda
chorvachilik xo jaliklari tashkil qildilar.‘
Ayni vaqtda hindularni yerlaridan haydab, ularni deyarli butunlay qirib
tashlash prossesi avj olgan edi. Pomeshchiklarni hukumatlari hindularga qarshi
katta-katta harbiy ekspeditsiyalar yuborib turardilar.
1872, 1878, 1879 va 1886 yillardagi ekspeditsiyalar ayniqsa katta bo ldi.
‘
Himoyasiz hindularga qarshi jazo ekspeditsiyalarini tashkil qilish
tashabbuskorlaridan biri ayyor va haddan tashqari shavqatsiz general Roka edi.
U hamma yerda hindu qishloqlariga o t qo ydi, o zi o tgan yo lidan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
hindularning minglab jasadlarini qoldirib ketdi.
Bu bosqinchilik yurishlari c h o llarni zabt etish deb atalardi. 1870-
“ ” ‘
yildan 1914-yilgacha Argentinada hindularning soni rasmiy sur atda
’
o tkazilgan aholi ro yxatiga qaraganda 4 marta kamayib ketgan
‘ ‘ 14
.
Buyenos-Ayresdan janubroqda hindularning hosildor yerlari
uchastkalarga bo linib ekspeditsion armiyalarning ofiserlari va soldatlariga
‘
bepul ulashildi.
Soldatlar esa o z navbatida bu yerlarni qora chaqaga chet el
‘
kompaniyalari agentlariga va Argentina boylariga sotardilar.
Shunday qilib hindularni talash va qirib tashlash hamda odamlar
yashamagan davla t yerlarini vahshiylarcha sotib yuborish va ulashib berish
protsessida latinfundiyachi va o rmonlarga ega bo lgan badavlat aholi
‘ ‘
tabaqasi paydo bo lmoqda edi.
‘
H i ndularni talash va pomeshchiklik yer egaligining kuchayishi
“ ”
sarlavhali beshinchi faslni tugallar ekanmiz xulosalarimiz quyidagicha bo ldi.
‘
1874-1890-yillar Argentinada reaksiya kuchlari bosh ko targan davr
‘
bo ldi.
‘
Pomeshchiklar hukumatga o z ta sirlarini o tkazib, hatto prezidentlarni
‘ ’ ‘
ham o zlari saylaydigan va xalqni majbur qiladigan darajaga yetdi, ayni vaqtda
‘
14
Yangi tarix. III t., T., 1969, 662-663-betlar. Яна: Крюков Н.А. Аргентина, М., 1971, с.153 .
28

hindular (mahalliy aholi)ni yerlarini tortib olib o zlarini qirg in qilishgacha‘ ‘
bordilar. Shuning uchun mamlakatda boshlangan islohotlar samarasi nihoyatda
kam bo ldi. Bu islohotlar mamlakatni ham sanoatini rivojlantirish, ham qishloq
‘
xo jaligini taraqqiy ettirishga qaratilgan tadbirlarni o z ichiga olgan bo lsada,
‘ ‘ ‘
ular bir tomonlama, faqat qishloq xo jaligi mahsulotlarnii yetishtirish va qayta
‘
ishlashga bo ysundirilgan edi. Bu aslida AQSH olib borayotgan siyosat
‘
bo lib, ular Argentinani doimiy ravishda o z hukmronliklari ostida ushlab
‘ ‘
turish siyosatini olib borganlar. Bunday siyosat oxir-oqibat Argentinani
industrial davlatga aylanishi va uning iqtisodiy qudratining yuksalishiga
to sqinlik qilgan.
‘
2.3. Qishloq xo jaligi va sanoatning o sishi.
‘ ‘
Tovar dehqonchiligi va chorvachiligi nihoyat darajada tez taraqqiy qilib
bordi. 1875-yilda Argentina bug doy sotib olishni to xtatib qo ydi. 90-
‘ ‘ ‘
yillarda esa dunyoda bug doyni eksport qiluvchi eng yirik mamlakatlardan
‘
biriga aylandi. Agar 1870-yili ekin maydonlari 1 million gektarga yetmagan
bo lsa , 1895-yilda 4,9 million gektarga, 1908-yilda esa 16,3 million gektarga
‘
yetdi. Bug doy, makkajo xori va zig ir asosiy ekinlar bo lib qolaverdi.
‘ ‘ ‘ ‘
Chorvachilikning o sishi (ayniqsa qoramol va qo ylar sonini
‘ ‘
ko payishi) qishloq xo jaligi boshqa hamma sohalarining rivojlanishidan
‘ ‘
oldinda bordi. 1895 yilda Argentidana 21,7 million, 1908 yilda esa qariyb 30
million bosh qoramol bor edi. Go shtni eksport qilish yil sayin o sib bordi.
‘ ‘
O tgan asrning oxirigacha qo ylar ham juda ko payib bordi.
‘ ‘ ‘
1870-yilda esa 78 million qo y bor edi.
‘
O tgan asrning keyingi choragida go sht va don yetishtirishning
‘ ‘
o sishi bilan birga oziq-ovqat sanoati va mahsuloti qayta ishlovchi sanoatning
‘
yangi tarmoqlari qand, vino, spirt va hokazolar ishlab chiqaradigan yangi
–
tarmoqlari paydo bo ldi.
‘
29

1887 yili Buyenos-Ayresda 42321 ishchisi bo lgan 10349 ta fabrika bor‘
edi. Fabrikalarning ko pchiligi 2 tadan 10 tagacha ishchisi bo lgan yarim
‘ ‘
kustar korxonalar edi. 1895 yilda fabrikalar soni 8439 taga qisqardi. Ammo
ularning ko pchiligi o sha davrning yirik korxonalariga aylangan edi. Bu
‘ ‘
fabrikalardagi ishchilar soni 73 ming kishiga yetdi 15
.
Qishloq xo jaligi tovar mahsulot ishlab chiqarishi va sanoatning o sishi
‘ ‘
bilan bir vaqtda aloqa vositalari takomillashdi va temir yo l tarmoqlari uzaydi.
‘
Argentina aholisi immigrantlar hisobiga ko paydi. 1870 yildan 1900
‘
yilgacha mamlakatga 2 milliondan ko proq kishi ko chib keldi, lekin 1
‘ ‘
milliondan oshig i
‘
pomeshchiklar qo lida batrak bo lib ishlashni istamay shaharlarda esa ish topa
‘ ‘
olmay Yevropaga qaytib ketdi. 1900 yilga kelib mamlakat portlari va
shaharlarida aholi soni ancha o sganligiga qaramay umuman Argentina aholisi
‘
hali ham kam edi.
Masalan Buyenos-Ayresda aholi soni 1870-yilda 180 ming kishidan 1904-
yil 950 ming kishiga yetdi.
Lotin Amerikasidagi siyosiy jihatdan mustaqil davlatlardan tashkil topish
jarayoni 1870 yilga kelib, asosan, tugallangan edi. Ba zi Lotin Amerikasi
’
mamlakatlari chet el zulmiga ispanlar va portugallarning mustamlakachilik
–
siyosatiga qarshi uzoq vaqt qattiq kurash olib borish natijasida o z
‘
mustaqilliklarini saqlab qolib, ichki hayotda yuz bergan feodal anarxiyaga ham
qarshi kurash davrini boshidan kechirib ma lum darajada birlashishib olish va
’
mustahkamlanib olishga erishdilar. Argentina, Meksika, Chili, Braziliya,
Urugvay, Venesuyela, Kolumbiya ana shunday davlatlardan edi.
Lotin Amerikasi davlatlari, shu jumladan, Argentina ham endigina
kapitalistik taraqqiyot yo liga o tgan edi. Ularning iqtisodiyotida kapitalistik
‘ ‘
munosabatlar bilan birga feodal munosabatlar, qulchilik qoldiqlari va hatto
hindularning juda sodda urug -qabilachilik jamoalari mavjud edi. Hayotning
‘
15
История Америки, М., 1972, с. 159.
30

eski, o z umrini tugatayotgan shakllari va xo jalik ukladlari kapitalistik‘ ‘
munosabatlarning o sishiga to sqinlik qilardi. Bu mamlakatlarning asriy
‘ ‘
qoloqligidan Angliya, Fransiya, AQSH va Germaniya kabi davlatlar foydalanib
qoldilar. Latin Amerikasi mamlakatlarining va biz o rganayotgan
‘
Argentinaning iqtisodiyoti asta-sekin xorij monopoliyalari, birinchi navbatda
Angliya va AQSH trestlari manfaatlariga bo ysuntirildi va o z mamlakatlari
‘ ‘
manfaatlarini ko zlagan holda rivojlanmasdan, Yevropa va AQSH
‘
bozorlarining talablari moslashib, juda sust, bir yoqlama rivojlandi. XIX asrning
oxirlariga kelib Lotin Amerikasi mamlakatlari ingliz va amerikalik
monopoliyalarga iqtisodiy qaram bo lib qoldilar.
‘
Argentina asosan dehqonchilik va chorvachilik mamlakati bo lib
‘
qolaverdi. Dehqonchilikda yetishtirilgan bug doy, makkajo xori, zig ir kabi
‘ ‘ ‘
texnika ekinlari asosan xorijga chiqarilgan va chet el kompaniyalarining talabini
qondirgan. Chorvachilik qoramol va qo ylar boqilib go sht va ko p (teri)
‘ ‘ ‘
eksport qilingan. Qishloq xo jaligi mahsulotlari yetishtiradigan dehqonlarning
‘
aksariyati ijarachi batraklardan iborat bo lgan. Keyinchalik chet el
‘
kompaniyalari ularning yerlarini tortib oldilar, natijada yerdan mahrum bo lgan
‘
dehqonlar ishchilarga aylanganlar. Yeri borlari ham soliqlar va to lovlar
‘
natijasida g oyat og ir ahvolda edilar
‘ ‘ 16
.
Q i s hloq xo jaligi va sanoatning o sishi sarlavhali oltinchi faslni
“ ” ‘ ‘
xulosalab quyidagilarni alohida ko rsatamiz. 1875-1890 yillarda mamlakat
‘
qishloq xo jaligi o sdi. Bu davrda Argentina o z-o zini bug doy bilan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ta minladi va chetga bug doy eksport darajaga erishdi. Shu bilan birga
’ ‘
chorvachilik, ya ni go
’ ‘ sh t-sut mahsulotlari yetishtirish ham ko paydi. Eng ‘
muhimi Argentina qishloq xo jaligida mahsulotlarni qayta ishlaydigan sanoat
‘
jadallik bilan rivojlandi. Qishloq xo jaligiga kapitalistik munosabatlar kirib
‘
kela boshladi, milliy burjuaziya va ishchilar sinfi vujudga keldi, savdo-sotiq
vujudga keldi. Buning natijasida aholi soni ham oshdi. Ammo hali aholining
16
Yangi tarix. III t., T., 1969, 624-625-betlar.
31

ko p qismi (70% dan ortig i) qishloqlarda yashar edi, bu hol Argentina davlati‘ ‘
XIX asr oxiri XX asr boshlarida agrar mamlakat ekanligini ko‘rsatar edi.
Birinchi jahon urushi natijasida Yevropa eksporti kamayganligi tufayli
Argentina milliy iqtisodiyoti gurkirab rivojlana boshladi. Bu hodisa, o‘z
navbatidа, mamlakat eksportining o sishiga xizmat qildi. Chunonchi, Argentina
‘
bug doy eksport qilish bo yicha dunyoda ikkinchi o ringa (Kanadadan
‘ ‘ ‘
so ng), go sht mahsulotlari eksporti bo yicha esa birinchi o ringa chiqdi.
‘ ‘ ‘ ‘
Uning asosiy savdo hamkorlari Buyuk Britaniya va AQSH edi. Xususan, 1920-
yilda Buyuk Britaniya va Argentina o rtasida savdo ayirboshlashi 817 mln.
‘
pesoni, AQSH bilan esa 726 mln pesoni tashkil etdi.
Biroq Braziliya bo lganidek, Argentina iqtisodiyotidagi o sish ham
‘ ‘
uzoq davom etmadi. 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqiroz mamlakat
iqtisodiyotiga katta talofat yetkazdi. Davlat subsidiyasi asosida ishlayotgan
korxonalarda ishlab chiqarish to xtab qoldi.
‘
Ayni paytda inqiroz Argentinada ish yuritayotgan chet el korxonalari
faoliyatiga ta sir ko rsatmadi. Chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi edi.
’ ‘
Bu hodisa 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqirozning o ziga xos xarakterli
‘
belgisi edi. Inqiroz ichki siyosiy vaziyatni murakkablashtirdi. Radikal-fuqaro
ittifoqi partiyasi vakili Prezident I.Irigoyyen hukumati (1916-1922) islohatlar
yo li bilan siyosiy vaziyatni barqarorlashtirishga urindi. Xususan, talabalar
‘
tashabbusi qondirilib, universitetlar faoliyati demokratik asosda qayta qurila
boshlandi. Bundan tashqari, yirik yer egalarining qudratini cheklashga kirishildi.
Hukumat mehnat qonunchiligi sohasida, ayniqsa, jiddiy o zgarishlarni
‘
amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni, haftada 1 kunlik dam olish kuni,
ishchilarga ta til berish, ish haqining eng kam miqdori joriy etildi.
’
I.Irigoyyen hukumati o tkazgan islohatlarda izchillik ta minlanmagan
‘ ’
bo lsa-da, islohatlar ko lami va mazmuni hukmron tabaqalarni tashvishga
‘ ‘
solib qo ydi. Ular mamlakat armiyasi orasida hukumatga qarshi tashviqotni
‘
kuchaytirdilar.
32

1922-yilda o tkazilgan prezident saylovida radikal partiyaning boshqa‘
bir vakili M.Alveor (1922-1928) g alab qozondi. U yangi tuzgan hukumati
‘
tarkibiga harbiylar vakillarini ham kiritdi. 1923-yilda Argentina iqtisodiyotida
yana jonlanish yuz berdi. Biroq iqtisodiyotda ko zlangan maqsadga
‘
erishilmadi. Buning sababi mamlakat qishloq xo jalik ishlab chiqarishining
‘
jahon bozoriga qaramligi edi. 1925-yildan boshlab jahon bozorida narx-
navoning pasayishi mamlakat moliyaviy ahvoliga salbiy ta sir ko rsatdi.
’ ‘
1927-yilda o tkazilgan prezidentlik saylovida yana I.Irigoyyen (1928-
‘
1930) g alaba qozondi. Hukumat amalga oshirgan eng katta tadbir neft
‘
sanoatining milliylashtirilishi bo ldi. Bu hodisa yirik sarmoyadorlar hamda chet
‘
el monopoliyalari manfaatiga berilgan katta zarba edi.
Ular endi davlat to ntarishi o tkazishga qaror qildilar. 1930-yilning 6-
‘ ‘
sentabr kuni general Xose F. Uriburu boshchiligida davlat to ntarishi
‘
o tkazildi. F.Uriburu o zini vaqtincha Prezident deb e lon qildi. Yangi
‘ ‘ ’
hukumat mamlakat Kongressini tarqatib yubordi, 8 soatlik ish kunini bekor
qildi. Mamlakatda qamal holatini joriy etildi. Matbuot uchun qattiq senzura
tartibi o rnatildi. Mamlakat neft sanoatini milliylashtirish haqidagi qaror bekor
‘
qilindi.
General F.Uriburu mamlakatni noqonuniy ravishda uzoq boshqarishi
mumkin emas edi. Biroq u prezident saylovida g alaba qozona olmas ham edi.
‘
Chunki uning obro si yo q edi. Shuning uchun ham 1931-yilning noyabr
‘ ‘
oyida prezidentlikka boshqa general P.Xusto (1932-1938) nomzodi qo yildi
– ‘
va u g alaba qildi. Yangi hukumat mamlakatda ish tashlashni man etish hamda
‘
qamal holati e lon qilish haqidagi qonunlarni amalda joriy ettirdi. Iqtisodiyotda
’
davlatning aralashuvi siyosati yuritildi.
Tashqi siyosatda esa Buyuk Britaniya bilan yanada yaqinlashish yo li
‘
qo llanildi. Ayni paytda AQShga qaram bo lib qolmaslik, Lotin Amerikasida
‘ ‘
AQShning ta siri kuchayib ketishining oldini olishga intildi. Shu maqsadda
’
Argentina tashabbusi bilan Lotin Amerikasi davlatlari o rtasida o zaro hujum
‘ ‘
qilmaslik va yarashuv to g risidagi shartnomani imzolandi. Shu
‘ ‘
33

shartnomaning mohiyatini to g ri anglab yetgan AQSH prezidenti F.Ruzvelt‘ ‘
1933-yilda Lotin Amerikasi davlatlari bilan munosabatda y a x shi
“
qo shnichilik tamoyilini e lon qildi. Ayni paytda AQSH ham yuqorida nomi
‘ ” ’
tilga olingan shartnomani imzoladi. Bu shartnoma tarixga S a vedro Lamas
“
pakti nomi bilan kirdi. S.Lamas Argentina tashqi ishlar vaziri edi. Bu
”
Argentina diplomatiyasining katta yutug i bo lgandi.
‘ ‘
Prezident P.Xusto davrida ham mamlakat ichki siyosiy haytida barqarolik
ta minlanmadi. Aksincha, fashizm xavfi vujudga keldi. 1938-yilgi prezident
’
saylovida so l kuchlar birlikka erisha olmadilar. Natijada o ng kuchlar vakili
‘ ‘
Roberto Ortis (1938-1940) g alab qozondi.
‘
R.Ortis ichki siyosatda qisman bo lsa-da, konstitutsiyaviy tartiblarni
‘
tiklashga harakat qildi. Repressiya va terror to lqini pasaydi. Fashizm
‘
jilovlandi. Tashqi siyosatda esa AQSH bilan yaqinlashish yo li to sildi.
‘ ‘
Milliy islohotchilikning yetakchi kuchi milliy burjuaziya edi. Ular millatni
iqtisoliy va ijtimoiy taraqqiyot hamda davlat suvirentetini mustahkamlash
yo lida birlashishga da vat etdilar. Milliy-islohotchilik harakatlari va
‘ ’
partiyalarini tuzdilar.
Milliy-islohotchilik harakati Argentinada katta quloch yoydi. Bu yerda u
peronizm nomi bilan ataladi. Peronizm keyinchalik Argentina prezidentligiga
saylangan general Xuan Domingo Peron nomidan olingan. D.Peron 1943-
yilning 4-iyunida o tkazilgan davlat to ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga
‘ ‘
keldi.
U Argentinaliklarni qaramlik, qoloqlikni tugatish va turli ijtimoiy
tabaqalar hamkorligiga asoslangan adolatli jamiyat qurish yo lida jipslashishga
‘
chaqirdi. Imperializmni, oligarxiyani tanqid qildi. Qashshoqlarni himoya qilish
zarurligini ta kidladi. Millionlab aholi D.Peron timsolida o zlarining
’ ‘
himoyachisi va homiysini ko rdilar. Argentinadagi kuchli uyushmasi
‘ –
M e h nat umumiy konfederatsiyasi uning tayan
“ ” – ch i bo ldi. ‘
1946-yilda D.Peron mamlakat prezidentligiga o tkazilgan saylovda
‘
g alab qozondi. D.Peron chuqur ijtimoiy o zgarishlarni amalga oshirdi.
‘ ‘
34

Chunonchi, ish haqi oshirildi. Umumiy pensiya ta minoti va haq to lanadigan’ ‘
ta til joriy etildi. Fuqarolarning ijtimoiy huquqlari 1949-yilda qabul qilingan
’
yangi Konstitutsiyada mustahkamlanib qo yildi. Iqtisodiy siyosatda chet el
‘
kompaniyalariga qarashli mulklarni sotib olish yo lini qo lladi. Temir yo l,
‘ ‘ ‘
aloqa, Markaziy bank va boshqa muhim sanoat korxonalari milliylashtirildi.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining 5 yillik rejasi ishlab chiqildi.
Milliy sarmoya rag batlantirildi. Chetdan keltiriladigan mahsulotlarni
‘
Argentinaning o zida ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan sanoat tarmog ini
‘ ‘
yaratish siyosati yuritildi.
Biroq 50-yillarning o rtalariga kelib vaziyat o zgardi. Eksport
‘ ‘
tovarlarining narxi pasayishi davlat daromadining pasayishiga olib keldi.
Mamlakatda iqtisodiy o sish sur ati ham pasaydi. Uni yuqori darajada saqlab
‘ ’
turish uchun mablag yo q edi. Valyuta zaxirasining katta qismi chet
‘ ‘
elliklarga qarashli kompaniyalarni sotib olishga sarflab qo yilgan edi.
‘
Bu hol boshlangan keng miqyosdagi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
chuqurlashtirish imkoniyatini cheklab qo ydi. Natijada mamlakatda chuqur
‘
norozilik kelib chiqdi.
Demografik o zgarish qishloq aholisini ketishga majbur etdi. Natijada
‘
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillardayoq shahar aholisining soni qishloq
aholisining sonidan oshib ketdi.
Ayni paytda siyosiy hayotning markazi ham shaharga ko chdi. Mintaqa
‘
davlatlarining aksariyati milliy islohotchilik yo lini tanladi.
‘
Shuning uchun ham biz oldingi faslda ko rsatganimizdek, asosan,
‘
qishloq xo jaligi mamlakati bo lib qolgan edi. Sanoati asosan qishloq
‘ ‘
xo jaligi xom-ashyosini qayta ishlashga moslashtirilgan. Hozirgi paytda
‘
qishloq xo jaligida chorvachilik mahsulotlari, don va moyli ekinlar
‘
yetishtiriladi. Yirik yer egaligi rivojlangan. Dehqonchilikning yetakchi
tarmog i g allachilikdir. Bug don, makkajo xori, javdar, suli, arpa,
‘ – ‘ ‘ ‘
texnika ekinlaridan kungaboqar, zig ir, paxta yetishtiriladi. Muhim em-
– ‘
35

xashak ekini beda ekiladi. Bog dorchilik tokchilik rivojlangan.– ‘ –
Qimmatbaho kebracho daraxti ko plab ekiladi, undan dubul ekstrakti
– ‘
tayyorlanadi 17
.

2.4. Ishchilar harakati
Argentina xalqining ahvoli juda og ir edi, eksport uchun mahsulot ishlab
‘
chiqarish o sishi bilan uning ahvoli yanada og irlashdi. Mamlakatda zarur
‘ ‘
oziq-ovqat mahsulotlari kartoshka, qand, sut mahsulotlari va hokazolar
yetishmas edi. Mamlakat boyliklarini o z qo lida to plab olgan latifundiyachi
‘ ‘ ‘
pomeshchiklar va chet el kompaniyalari argentikaliklarni oziq-ovqat bilan
ta minlash haqida o ylamas edilar. Ular chet elda savdo sotiq qilib katta foyda
’ ‘
olish payiga tushib olgan edilar. Argentinada qimmatchilik kuchayib barmoqda
edi. Bir burda non izlab bu yerga kelgan immigrantlar ish topa olmay qora chaqa
topish uchun kunbay ishlashga majbur edilar.
Proletariatning ahvoli bundan ham og ir edi. Korxonadagi ish kuni
‘
xo jayinning xohishi bilan belgilanar edi, yoki firma traditsiyalari va odatlari
‘ “
bo yicha belgilanardi. Argentina ishchilari qashshoqlik va muhtojlikda
‘ ”
yashardilar. Shuning uchun Argentinada 70-yillarning boshidanoq ishchilar
harakati vujudga kela boshladi. Dastlabki ishchi soyuzlari va tashkilotlari asosan
17
O‘z ME. 1t., T., 2000, 399-b.
36

immigrantlarniki (italyan, nemis, fransuz kasaba soyuzlari) edi. Yevropadan
kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida
ko plab shaharlar, yo llar qurilib, kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana‘ ‘
boshladi. 1873-yilda Argentinaga fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha
sud muassasalarida hukm surib kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga
‘
chek qo yildi. Cherkovning maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham
‘ ’
cheklab qo yildi.
‘
1871-1875 yillarda Buyenos-Ayresda, Kordovada va boshqa shaharlarda
ishchilar harakati seksiyalari bo lgan ishchilar shirkati mavjud edi. Ulardagi
‘
a zolar soni 500-550 kishidan oshmas edi va o zining rahbar organi bo lgan
’ ‘ ‘
Federal sovet orqali Buyenos-Ayresdagi Bosh soveti bilan aloqa bog lab
‘
turardi. Argentinada ishchi jamiyatlarning rahbarlari Raymond Vilmar va Emil
Flesh boshqa shaharlar va mamlakatlar ishchi rahbarlari bilan xat yozishib
turardilar. Ishchi jamiyatlarning aktiv ishtiroki bilan Argentinada g isht
‘
teruvchilar, duradgorlar, novvoylar, binokorlar va tikuvchilar kasaba soyuzlari
tuzilgan edi 18
.
Ishchilar shirkati Argentina, Urugvay va Chilida marksistik adabiyotlar
tarqatishda katta rol o ynadilar. Ular Argentina ishchilari ongini o sishiga va
‘ ‘
proletariat ahvolini yaxshilashga qaratilgan Jabastovka harakatini yuksalishiga
yordam berdilar. 1878 yilda eng yirik va keksa kasaba soyuzi bo lgan
‘
B o smaxona ishchilar soyuzi ish kunini 12 soatdan 10 soatgacha
“ ”
qisqartirishni talab qilib birinchi stachka (ish tashlash) uyushtirdi. Ishchilarning
bu chiqishlaridan so ng boshqa chiqishlari ham boshlanib ketdi. Temir yo l
‘ ‘
ishchilarining bir qator Jabastovkalaridan so ng, 1887 yilda Mashinistlar va
‘ “
kochegarlar birodarligi kasaba soyuzi tashkil qilindi. Bu kasaba soyuzi ham
”
boshqa kasaba soyuzlari kabi yarim sexchilik xarakteriga ega edi. Qora ishchi
temir yo lchilar, mashinistlar va kochegarlar soyuziga qabul qilinmas edi, biroq
‘
18
Хрестоматия по новое истории. М., 1965, стр 131.
37

kasaba soyuzi ish tashlashlarda qatnashishga barcha temir yo lchi ishchilarni‘
jalb qilardi.
1889-1890 yillarda qimmatchilikni kuchayishi va mehnat sharoitining
og irlashishi negizida port ishchilari, temir yo lchilar, novvoylar, duradgorlar
‘ ‘
va boshqa ishchilar ish tashlashdi. 1890 yilda Buyenos-Ayres ishchilari 1-may
bayramini o tkazdilar. Namoyishchilar 8 soatlik ish kunini talab qildilar.
‘
Buyenos-Ayres ko chalarila birinchi marta: Butun dunyo proletarlari
‘ “
birlashingiz! degan ishchilarga qaratib aytilgan chaqiriq paydo bo ldi.
” – ‘
Namoyish tashkil qilganlardan biri nemis immigranti revolyutsioner Avgust Kun
edi. U keyinchalik Argentina ishchilar harakatida juda katta rol o ynadi. 1895
‘
yil mamlakatda 24 ming ishchi ish tashladi.
Proletariatning ahvoli bundan ham og ir edi. Korxonadagi ish kuni
‘
xo jayinning xohishi bilan belgilanar edi, yoki firma traditsiyalari va odatlari
‘ “
bo yicha belgilanardi. Argentina ishchilari qashshoqlik va muhtojlikda
‘ ”
yashardilar. Shuning uchun Argentinada 70-yillarning boshidanoq ishchilar
harakati vujudga kela boshladi. Dastlabki ishchi soyuzlari va tashkilotlari asosan
immigrantlarniki (italyan, nemis, fransuz kasaba soyuzlari) edi.
Argentinada ishchilar harakati asosan Yevropadan olib kelingan anarxistik
va prudonistik g oyalar ta siri ostida tarkib topdi. Ammo 80-yillarning
‘ ’
boshidan markistik g oyalar ham keng tarqala boshladi.
‘
1896 yili Argentinada sotsialistik partiya tuzildi. Partiya dastlabki davrda
8 soatlik ish kuni, diniy ta limni bekor qilish, yagona progressiv soliq joriy
’
qilish, ishchilarning kasaba soyuzlariga birlashishiga erkinlik berish va
Jabastovka kurashiga ruxsat berish uchun kurash olib borib katta progressiv rol
o ynadi. Sotsiologik partiyaning atoqli ba zi rahbarlari (Xose Inxeneros,
‘ ’
German Myuller, Avgust Kun va German Lalman) Argentinada marksistik
adabiyotlarni tarqatishni uyushtirdilar. 1898 yilda partiyani raisi Xuan B.Xusto
rahbarligi ostida K a pital asari ispan tiliga tarjima qilindi. Biroq 1904 yilda
“ ”
38

bo lib o tgan o zining VI syezdidayoq partiya islohotlar va kelishmovchilik‘ ‘ ‘
yo lini tanladi
‘ 19
.
Ishchilarning revolyutsion siyosiy kurashiga hali vaqt erta deb e lon
’
qilindi. Asosiy kurash vositasi sifatida iqtisodiy Jabastovka e tirof qilindi. 1908
’
yili sotsialistik partiya rahbarlari yagona kasaba soyuzi markazini tashkil qilish
taklifini rad qildi va k a s aba soyuzlarning siyosiy jihatdan neytralligi
“ ”
haqidagi shiorni maydonga tashladi. Argentina rahbarlari borgan sari ishchilar
ommasi bilan aloqani yo qota bordilar. Ishchilar harakatida anarxistlar va
‘
anarxo-sindikalistlar faoliyat ko rsata boshladi. Ishchilar harakati o sishi bilan
‘ ‘
burjuaziyaning siyosiy tashkilotlari ham vujudga kela boshladi. 1889 yil milliy
burjuaziyaning progressiv elementlari radikal partiyani tashkil qildilar. U 1890
hamda 1893 yillarda mamlakatni idora qiluvchi konservativ-katolik partiya
vakillaridan iborat reaksion to dalarga qarshi ko tarilgan muvaffaqiyatsiz
‘ ‘
chiqqan qo zg alonlarga bosh bo ldi.
‘ ‘ ‘
Bitiruv malakaviy ishimizning I s hchilar harakati sarlavhali yettinchi faslini
“ ”
yakunlar ekanmiz, quyidagi asosiy xulosalarga keldik: Biz o rganayotgan jahon
‘
tarixining yangi davri (1640-1918 yillar) da Argentina aholisining ahvoli
nihoyatda og ir bo lgani oziq-ovqat yetishmagan, kun kechirish qiyinlashgan
‘ ‘
ayniqsa ishchilar ahvoli ayanchli edi. Natijada mamlakatda ishchilarning
chiqishlari avj olgan. Argentina ishchilariga yana bir xususiyat shuki,
mamlakatda ishchilar tashkilotlari ( I shchilar shirkati , B o smaxona
“ ” “
ishchilari ittifoqi , Mashinistlar kochegarlar birodarligi kabilar) vujudga
” “ ”
keldi. Ammo, ular asosan kasaba uyushmalari tipidagi ishchilar ittifoqi
bo lgan.
‘
Qishloq xo jaligiga kapitalistik munosabatlar kirib kela boshladi, milliy
‘
burjuaziya va ishchilar sinfi vujudga keldi, savdo-sotiq vujudga keldi. Buning
natijasida aholi soni ham oshdi. Ammo hali aholining ko p qismi (70% dan
‘
19
Yangi tarix III t., T., 1969, 665-bet.
39

ortig i) qishloqlarda yashar edi, bu hol Argentina davlati XIX asr oxiri XX asr‘
boshlarida agrar mamlakat ekanligini ko rsatar edi.
‘
Shuning uchun ham biz oldingi faslda ko rsatganimizdek, asosan,
‘
qishloq xo jaligi mamlakati bo lib qolgan edi. Sanoati asosan qishloq
‘ ‘
xo jaligi xom-ashyosini qayta ishlashga moslashtirilgan. Hozirgi paytda
‘
qishloq xo jaligida chorvachilik mahsulotlari, don va moyli ekinlar
‘
yetishtiriladi. Yirik yer egaligi rivojlangan. Dehqonchilikning yetakchi
tarmog i g allachilikdir. Bug don, makkajo xori, javdar, suli, arpa,
‘ – ‘ ‘ ‘
texnika ekinlaridan kungaboqar, zig ir, paxta yetishtiriladi. Muhim em-
– ‘
xashak ekini beda ekiladi. Bog dorchilik tokchilik rivojlangan.
– ‘ –
Qimmatbaho kebracho daraxti ko plab ekiladi, undan dubul ekstrakti
– ‘
tayyorlanadi 20
.
Ishchilar harakatining Argentinaga xos xususiyatlaridan biri shuki,
mamlakat ishchilar harakati xalqaro ishlar harakati bilan bog langan, ammo
‘
ancha zaif bo lib, g oyaviy jihatdan G arbiy Yevropacha nazariyalar
‘ ‘ ‘
ta sirida edi.
’
Bu faslga taalluqli yana bir xulosa shuki, Argentina milliy
burjuaziyasining
ham siyosiy tashkilotlari vujudga kela boshlagan edi. Bu milliy burjua partiya
hokimiyat uchun kurash olib borish bilan birga ichki reaksiya kuchlari
(konservativ katolik partiyalari vakillari) ga qarshi turganlar.
U 1890 hamda 1893 yillarda mamlakatni idora qiluvchi konservativ-
katolik partiya vakillaridan iborat reaksion to dalarga qarshi ko tarilgan
‘ ‘
muvaffaqiyatsiz chiqqan qo zg alonlarga bosh bo ldi.
‘ ‘ ‘
Bitiruv malakaviy ishimizning I s hchilar harakati sarlavhali yettinchi faslini
“ ”
yakunlar ekanmiz, quyidagi asosiy xulosalarga keldik: Biz o rganayotgan jahon
‘
tarixining yangi davri (1640-1918 yillar) da Argentina aholisining ahvoli
nihoyatda og ir bo lgani oziq-ovqat yetishmagan, kun kechirish qiyinlashgan
‘ ‘
20
O‘z ME. 1t., T., 2000, 399-b.
40

ayniqsa ishchilar ahvoli ayanchli edi. Natijada mamlakatda ishchilarning
chiqishlari avj olgan .
2.5. Argentina 1-jahon urushi arafasida va urush yillarida
Latin Amerikasi mamlakatlarining delegatlari AQSH dan qo rqqanligi va‘
unda ishonchsizlik ko zi bilan qaraganligidan, AQSH ning Amerika davlatlari
‘
tamojniya uniyasini tuzishga qaratilgan harakati behuda ketdi. O zaro
‘
qulayliklar tug dirish masalasida ham umumiy bitimga kelinmadi. Yevropadan
‘
kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer olardilar. Uning davrida
ko plab shaharlar, yo llar qurilib, kengaytirildi, maorif va fan tez rivojlana
‘ ‘
boshladi. 1873-yilda Argentinaga fuqarolik kodeksi qabul qilinib shu vaqtgacha
sud muassasalarida hukm surib kelgan o zboshimchalik va tartibsizliklarga
‘
41

chek qo yildi. Cherkovning maorif va madaniyat sohasidagi ta siri ham‘ ’
cheklab qo yildi. Birinchi jahon urushi natijasida Yevropa eksporti
‘
kamayganligi tufayli Argentina milliy iqtisodiyoti gurkirab rivojlana boshladi.
Bu hodisa, o z navbatidа, mamlakat eksportining o‘sishiga xizmat qildi.
‘
Chunonchi, Argentina bug‘doy eksport qilish bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘ringa
(Kanadadan so‘ng), go‘sht mahsulotlari eksporti bo‘yicha esa birinchi o‘ringa
chiqdi. Uning asosiy savdo hamkorlari Buyuk Britaniya va AQSH edi. Xususan,
1920-yilda Buyuk Britaniya va Argentina o rtasida savdo ayirboshlashi 817
‘
mln. pesoni, AQSH bilan esa 726 mln pesoni tashkil etdi.
Biroq Braziliya bo lganidek, Argentina iqtisodiyotidagi o sish ham
‘ ‘
uzoq davom etmadi. 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqiroz mamlakat
iqtisodiyotiga katta talofat yetkazdi. Davlat subsidiyasi asosida ishlayotgan
korxonalarda ishlab chiqarish to xtab qoldi.
‘
Ayni paytda inqiroz Argentinada ish yuritayotgan chet el korxonalari
faoliyatiga ta sir ko rsatmadi. Chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi edi.
’ ‘
Bu hodisa 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqirozning o ziga xos xarakterli
‘
belgisi edi. Inqiroz ichki siyosiy vaziyatni murakkablashtirdi. Radikal-fuqaro
ittifoqi partiyasi vakili Prezident I.Irigoyyen hukumati (1916-1922) islohatlar
yo li bilan siyosiy vaziyatni barqarorlashtirishga urindi. Xususan, talabalar
‘
tashabbusi qondirilib, universitetlar faoliyati demokratik asosda qayta qurila
boshlandi. Bundan tashqari, yirik yer egalarining qudratini cheklashga kirishildi.
Hukumat mehnat qonunchiligi sohasida, ayniqsa, jiddiy o zgarishlarni
‘
amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni, haftada 1 kunlik dam olish kuni,
ishchilarga ta til berish, ish haqining eng kam miqdori joriy etildi.
’
I.Irigoyyen hukumati o tkazgan islohatlarda izchillik ta minlanmagan
‘ ’
bo lsa-da, islohatlar ko lami va mazmuni hukmron tabaqalarni tashvishga
‘ ‘
solib qo ydi. Ular mamlakat armiyasi orasida hukumatga qarshi tashviqotni
‘
kuchaytirdilar.
1922-yilda o tkazilgan prezident saylovida radikal partiyaning boshqa
‘
bir vakili M.Alveor (1922-1928) g alab qozondi. U yangi tuzgan hukumati
‘
42

tarkibiga harbiylar vakillarini ham kiritdi. 1923-yilda Argentina iqtisodiyotida
yana jonlanish yuz berdi. Biroq iqtisodiyotda ko zlangan maqsadga‘
erishilmadi. Buning sababi mamlakat qishloq xo jalik ishlab chiqarishining
‘
jahon bozoriga qaramligi edi. 1925-yildan boshlab jahon bozorida narx-
navoning pasayishi mamlakat moliyaviy ahvoliga salbiy ta sir ko rsatdi.
’ ‘
1927-yilda o tkazilgan prezidentlik saylovida yana I.Irigoyyen (1928-
‘
1930) g alaba qozondi. Hukumat amalga oshirgan eng katta tadbir neft
‘
sanoatining milliylashtirilishi bo ldi. Bu hodisa yirik sarmoyadorlar hamda chet
‘
el monopoliyalari manfaatiga berilgan katta zarba edi.
Ular endi davlat to ntarishi o tkazishga qaror qildilar. 1930-yilning 6-
‘ ‘
sentabr kuni general Xose F. Uriburu boshchiligida davlat to ntarishi
‘
o tkazildi. F.Uriburu o zini vaqtincha Prezident deb e lon qildi. Yangi
‘ ‘ ’
hukumat mamlakat Kongressini tarqatib yubordi, 8 soatlik ish kunini bekor
qildi. Mamlakatda qamal holatini joriy etildi. Matbuot uchun qattiq senzura
tartibi o rnatildi. Mamlakat neft sanoatini milliylashtirish haqidagi qaror bekor
‘
qilindi.
General F.Uriburu mamlakatni noqonuniy ravishda uzoq boshqarishi
mumkin emas edi. Biroq u prezident saylovida g alaba qozona olmas ham edi.
‘
Chunki uning obro si yo q edi. Shuning uchun ham 1931-yilning noyabr
‘ ‘
oyida prezidentlikka boshqa general P.Xusto (1932-1938) nomzodi qo yildi
– ‘
va u g alaba qildi. Yangi hukumat mamlakatda ish tashlashni man etish hamda
‘
qamal holati e lon qilish haqidagi qonunlarni amalda joriy ettirdi. Iqtisodiyotda
’
davlatning aralashuvi siyosati yuritildi.
Tashqi siyosatda esa Buyuk Britaniya bilan yanada yaqinlashish yo li
‘
qo llanildi. Ayni paytda AQShga qaram bo lib qolmaslik, Lotin Amerikasida
‘ ‘
AQShning ta siri kuchayib ketishining oldini olishga intildi. Shu maqsadda
’
Argentina tashabbusi bilan Lotin Amerikasi davlatlari o rtasida o zaro hujum
‘ ‘
qilmaslik va yarashuv to g risidagi shartnomani imzolandi. Shu
‘ ‘
shartnomaning mohiyatini to g ri anglab yetgan AQSH prezidenti F.Ruzvelt
‘ ‘
1933-yilda Lotin Amerikasi davlatlari bilan munosabatda y a x shi
“
43

qo shnichilik tamoyilini e lon qildi. Ayni paytda AQSH ham yuqorida nomi‘ ” ’
tilga olingan shartnomani imzoladi. Bu shartnoma tarixga S a vedro Lamas
“
pakti nomi bilan kirdi. S.Lamas Argentina tashqi ishlar vaziri edi. Bu
”
Argentina diplomatiyasining katta yutug i bo lgandi.
‘ ‘
Prezident P.Xusto davrida ham mamlakat ichki siyosiy haytida barqarolik
ta minlanmadi. Aksincha, fashizm xavfi vujudga keldi. 1938-yilgi prezident
’
saylovida so l kuchlar birlikka erisha olmadilar. Natijada o ng kuchlar vakili
‘ ‘
Roberto Ortis (1938-1940) g alab qozondi.
‘
R.Ortis ichki siyosatda qisman bo lsa-da, konstitutsiyaviy tartiblarni
‘
tiklashga harakat qildi. Repressiya va terror to lqini pasaydi. Fashizm
‘
jilovlandi. Tashqi siyosatda esa AQSH bilan yaqinlashish yo li to sildi.
‘ ‘
Milliy islohotchilikning yetakchi kuchi milliy burjuaziya edi. Ular millatni
iqtisoliy va ijtimoiy taraqqiyot hamda davlat suvirentetini mustahkamlash
yo lida birlashishga da vat etdilar. Milliy-islohotchilik harakatlari va
‘ ’
partiyalarini tuzdilar.
Milliy-islohotchilik harakati Argentinada katta quloch yoydi. Bu yerda u
peronizm nomi bilan ataladi. Peronizm keyinchalik Argentina prezidentligiga
saylangan general Xuan Domingo Peron nomidan olingan. D.Peron 1943-
yilning 4-iyunida o tkazilgan davlat to ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga
‘ ‘
keldi.
U Argentinaliklarni qaramlik, qoloqlikni tugatish va turli ijtimoiy
tabaqalar hamkorligiga asoslangan adolatli jamiyat qurish yo lida jipslashishga
‘
chaqirdi. Imperializmni, oligarxiyani tanqid qildi. Qashshoqlarni himoya qilish
zarurligini ta kidladi. Millionlab aholi D.Peron timsolida o zlarining
’ ‘
himoyachisi va homiysini ko rdilar. Argentinadagi kuchli uyushmasi
‘ –
M e h nat umumiy konfederatsiyasi uning tayan
“ ” – ch i bo ldi. ‘
1946-yilda D.Peron mamlakat prezidentligiga o tkazilgan saylovda
‘
g alab qozondi. D.Peron chuqur ijtimoiy o zgarishlarni amalga oshirdi.
‘ ‘
Chunonchi, ish haqi oshirildi. Umumiy pensiya ta minoti va haq to lanadigan
’ ‘
ta til joriy etildi. Fuqarolarning ijtimoiy huquqlari 1949-yilda qabul qilingan
’
44

yangi Konstitutsiyada mustahkamlanib qo yildi. Iqtisodiy siyosatda chet el‘
kompaniyalariga qarashli mulklarni sotib olish yo lini qo lladi. Temir yo l,
‘ ‘ ‘
aloqa, Markaziy bank va boshqa muhim sanoat korxonalari milliylashtirildi.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining 5 yillik rejasi ishlab chiqildi.
Milliy sarmoya rag batlantirildi. Chetdan keltiriladigan mahsulotlarni
‘
Argentinaning o zida ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan sanoat tarmog ini
‘ ‘
yaratish siyosati yuritildi.
Biroq 50-yillarning o rtalariga kelib vaziyat o zgardi. Eksport
‘ ‘
tovarlarining narxi pasayishi davlat daromadining pasayishiga olib keldi.
Mamlakatda iqtisodiy o sish sur ati ham pasaydi. Uni yuqori darajada saqlab
‘ ’
turish uchun mablag yo q edi. Valyuta zaxirasining katta qismi chet
‘ ‘
elliklarga qarashli kompaniyalarni sotib olishga sarflab qo yilgan edi.
‘
Bu hol boshlangan keng miqyosdagi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
chuqurlashtirish imkoniyatini cheklab qo ydi. Natijada mamlakatda chuqur
‘
norozilik kelib chiqdi.
Demografik o zgarish qishloq aholisini ketishga majbur etdi. Natijada
‘
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillardayoq shahar aholisining soni qishloq
aholisining sonidan oshib ketdi.
Ayni paytda siyosiy hayotning markazi ham shaharga ko chdi. Mintaqa
‘
davlatlarining aksariyati milliy islohotchilik yo lini tanladi.
‘
Angliyaning 1914-yilda Argentinani tashqi savdosi ingliz monopoliyasi
nazoratida edi. Angliyaning Argentinaga qo ygan kapitali qariyb 1,5 mln
‘
dollarga yetdi. Yevropadan kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan
yer olardilar. Uning davrida ko plab shaharlar, yo llar qurilib, kengaytirildi,
‘ ‘
maorif va fan tez rivojlana boshladi. 1873-yilda Argentinaga fuqarolik kodeksi
qabul qilinib shu vaqtgacha sud muassasalarida hukm surib kelgan
o zboshimchalik va tartibsizliklarga chek qo yildi. Cherkovning maorif va
‘ ‘
madaniyat sohasidagi ta siri ham cheklab qo yildi.
’ ‘
Iqtisodiy jihatdan Argentina urush arafasidayoq Lotin Amerikadagi eng
ilg or davlatga aylangan edi. Sotsial-iqtisodiy tuzilishi qoloq bo lishiga yirik
‘ ‘
45

pomeshchik latifundiyalari mavjudligiga va chet el monopoliyalari hukmronlik
qilishiga qaramay Argentina jahon ekonomikasi va savdosida ma lum rol’
o ynadi. Urush yillarida Argentina betaraflikka rioya qilib dehqonchilik va
‘
chorvachilik mahsulotlarini eksport qiluvchi yirik mamlakat bo lib qoldi.
‘
Bug doy chiqarish yiliga 15-20 million sentrnerga yetdi. Argentina
‘
makkajo xori eksport qilishda dunyoda birinchi o rinni egalladi. 1914-18
‘ ‘
yillarda har yili o rtacha 24,6 million sentrnerdan makkajo xori chiqarilardi.
‘ ‘
Argentinadan Yevropaga juda ko p kelinardi.
‘
Argentinani Yevropa sanoat bozoridan vaqtincha uzib qo ygan jahon
‘
urushi milliy sanoatning birmuncha o sishiga yordam berdi. To qimachilik,
‘ ‘
oyna, sement, metall ishlovchi va kemasozlik sanoatlari rivojlandi. Eski go sht
‘
korxonalari bor quvvati bilan ishlab turdi, yangilari qurildi. Bunda shu narsa
xarakterli ediki, yirik va o rtacha korxonalarning uchdan ikki qismi Buyenos-
‘
Ayres yirik kapitalistik yirtqich shahar, ishchilar sinfi va dehqonlarni
ekspluatatsiya qilish markazi bo lib qolgan edi. Argentina sanoatida band
‘
bo lganlarning umumiy soni 1246 ming kishiga yetgan edi. Bundan tashqari
‘
120 mingga yaqin temir yo lchi, port ishchilari va binokor ishchilar bor edi.
‘
Argentina sanoati va transporti chet el kapitalining kontroli ostida edi.
Uzunligi 25 ming kilometrdan oshiq bo lgan temir yo l tarmoqlari ingliz
‘ ‘
kompaniyalarining mulki edi.
Oziq-ovqat sanoatining asosiy sohasi bo lgan go sht-xdodilonik
‘ ‘
sanoatida bir-biriga raqib bo lgan AQSH va Angliya trestlari xo jayinlik qilar
‘ ‘
edi. Britaniya kapitalistlariga katta yer maydonlari, yaylovlar va o rmonlar,
‘
to qimachilik hamda metallsozlik korxonalari shuningdek kommunal
‘
xo jaligining asosiy sohalari qarardi.
‘
Angliyaning solgan kapitali 1914 yilga kelib qariyb 1,5 milliard dollorga
yetdi. Argentinaning tashqi savdosini ham ingliz monopoliyalari kontrol qilib
turardi. Bu davrda garchi Argentina mustaqil bo lsa ham moliyaviy jihatdan
‘
Angliyaga qaram bo lib qolgan edi. Boshqacha qilib aytsak, Argentina
‘
burjuaziyasi ingliz burjuaziyasi bilan mahkam bog langan edi.
‘
46

London Liti bankerlari Argentinaga, iqtisodiy va siyosiy hayotiga juda
katta ta sir ko rsatardilar.’ ‘
Argentinaning mehnatkash ommasi ikki tomonlama zulm: mahalliy
pomeshchiklar va kapitalistlar hamda chet el monopoliyalari zulmi ostida
ezilardi. Argentina va chet el ekspluatorlari argentin mollariga talab o sishi
‘
bilan ish haqini ilgarigi darajasida qoldirganlari holda ishchilar mehnatini
jadallashtirar, ish kunini uzaytirardilar.
Ko pgina korxonalarda, ayniqsa viloyatlardagi korxonalarda ishchilar
‘
mehnatini jadallashtirar sutkasiga 10 soat va undan ko proq ishlardilar.
‘
Ishchilar ekspluatatsiya va zulmining kuchayishiga Jabastovka kurashi bilan
ja v ob berardilar 21
.
1907-1912 yillardayoq Jabastovkalarning dastlabki to lqini bo lib
‘ ‘
o tdi. 1912 yilda ishchilarning Jabastovka harakati juda kuchli bo ldi. Ayni bir
‘ ‘
vaqtda dehonlarning g alayonlari ham boshlanib ketdi. Mamlakatda
‘
dehqonlarning birinchi lekin yirik tashkiloti Argentina agrar federatsiyasi
–
(1912 y) tuzildi. U soliqlarni ijara haqini kamaytirishni agrar reforma
o tkazishni talab qilib chiqdi. Ommaning
‘ tazyiqi bilan hukmron yuqori
tabaqalar sotsial va siyosiy xarakterga
ega bo lgan ba zi yon berishlarga majbur bo ldi. 1912 yili yashirin ovoz
‘ ’ ‘
berish to g risida qonun chiqarildi. Hukmron yuqori tabaqalardan tortib
‘ ‘
olingan bu reforma hatto progressiv ahamiyatga ega bo ldi.
‘
Xalqning so llashuvi va 1912 yilgi saylov qonuni burjua radikal
‘
partiyasiga 1916 yilgi parlament va prezident saylovlarida g alaba qozonish
‘
imkoniyatini berdi. Radikallarning og ir iqtisodiy ahvolini yaxshilash uchun
‘
hech nima qilmadi. Jabastovka harakati o sib bormoqda edi. 1917 yili
‘
Argentinada 136 ming ishchi qatnashgan edi, 138 ta yirik Jabastovka bo lib
‘
o tdi.
‘
21
Крюков Н.А. “Аргентина”. М., 1972, с 159.
47

Shu vaqtga kelib anarxizmni ishchilar orasidagi ta siri tugab borayotgan’
edi. Ishchilar ilg or markizm ideologiyasiga intilmoqda edilar. 1910, 1913
‘
yillardagi parlament saylovlari va munitsial saylovlarda katta muvaffaqiyatga
erishgan sotsialistik partiya reformizm botqog iga botib bormoqda edi.
‘
Shu sababli sotsialistik partiya saflarida rahbarlarning militaristik yo l
‘
tutishi natijasida 1915 yildayoq ajralish yuz bera boshladi.
A r gentina 1-jahon urushi arafasida va urush yillarida sarlavhali
“ ”
so nggi faslni xulosalar ekanmiz, quyidagi holatlarni qayd etamiz.
‘
Argentina urush arafasida Lotin Amerikasi mamlakatlari orasida eng
rivojlangan davlatga aylangan edi. Garchi Argentina iqtisodiyoti jahondagi eng
rivojlangan davlatlar (AQSH, Angliya, Fransiya, Germaniya va boshqalar)
singari mavqega ega bo lmasada, jahon savdosi va iqtisodiyotida ma lum rol
‘ ’
o ynadi.
‘
Urush yillarida Argentina betaraf davlat sifatida faoliyat yuritib, asosan,
qishloq xo jalik mahsulotlari: oziq-ovqat, go sht va sut mahsulotlari yetkazib
‘ ‘
bergan.
Poytaxt Buyenos-Ayres yirik sanoat markaziga aylandi, temir yo lchilar,
‘
port ishchilari, binokor ishchilar va boshqa tarmoq mehnatkashlari jamlangan
edi. Ularning ahvollari nihoyatda og ir bo lib, ishchi harakatlari ham aynan
‘ ‘
poytaxtda boshlanar va chekka hududlarga tarqalar edi.
Lotin Amerikasidagi, shu jumladan, Argentinadagi ishchilarning ahvoli
nihoyatda og ir bo lgan. Ish haqlari nihoyatda past, ish sharoitlari juda
‘ ‘
yomon, hatto oilalarini boqishga ham kuchlari yetmagan. Ayniqsa hindular va
negr (zanji) lar shafqatsizlarcha ishlatilgan.
XIX asrning ikkinchi yarmidan birinchi jahon urushiga qadar yerlarning
asosiy qismi nomeshchik yer egalarining qo lida to plangan. Pomeshchiklar,
‘ ‘
yirik yer egalari va chet el kompaniyalari davlatga qarashli bo sh yerlarni
‘
egallay boshladilar, hududlarning esa yerlarini zo rlik bilan tortib olib,
‘
a zolarini iqlimi og ir tog li joylarga surib chiqarganlar. Hindu ishchilari,
’ ‘ ‘
48

yollanma batraklar arzimagan narsadan ayovsiz kaltaklarga va hatto o ldirib‘
yuborilgan.
Ayniqsa qullarning ahvoli og ir bo lib, ular ko z ko rib-quloq
‘ ‘ ‘ ‘
eshitmagan yo llar va usullarda ekspluatatsiya qilingan. Qullarni himoya
‘
qiladigan na bir qonun, na bir boshqa himoya bo lmagan.
‘
Lotin Amerikasining barcha mamlakatlarida pomeshchiklar va cherkov
diktaturasi rejimi hukm surib kelgan. Hukmron sinflarning, yuqori tabaqalar va
chet el monopoliyalari xizmatida bo lgan diktatorlar hokimiyati cheklanmagan
‘
edi. Ular vahshiyona shafqatsizlik bilan idora qilar, o zboshimchalik bilan
‘
konstitutsiyani sotar, yerlarni talon-taroj etib, xazina hisobidan boyib olardilar.
Diktatorlar (kaydilar boshliq lar) hokimiyat uchun bir-biri bilan
– “ ”
olib borgan kurashi doimo bo lib turadigan isyon, fitna, to ntarishlar shaklida
‘ ‘
yuz berar edi. Bunday to ntarishlar natijasida mamlakatda hokimiyat bir
‘
to dadan ikkinchisiga o tar edi xolos. Shu o rinda bir narsani ta kidlab
‘ ‘ ‘ ’
o tish kerakki, bir-biriga qarshi bo lgan bunday to dalar hech qachon
‘ ‘ ‘
hukmron yer egalariga qarshi chiqamaganlar 22
.
Diktator-kaydilarning ko pchiligi ommani aldash maqsadida
‘
demagogiyadan foydalanib, xalqning ahvolini yengillatishga, mamlakatni
ravnaq toptirishga va taraqqiyot yo lidan olib borishga va dalar berganlar.
‘ ’
Ulardan ba zilari xalq ommasining chiqishlarini oldini olish maqsadida ayrim
’
burjua-demokratik islohotlarni ham amalga oshirganlar, masalan, zulmni
cheklovchi qonunlar chiqar-
ganlar, maktab, kasalxona, tosh yo llar, ko priklar qurganlar. Shu bilan birga
‘ ‘
qayerda xalq harakati ko tarilsa, shafqatsiz bostirganlar.
‘
A r gentinaning mustaqillikka erishish va taraqqiy etishi mavzusidagi
“ ”
ushbu bitiruv malakaviy ishimizni yakunlar ekanmiz, bu mamlakatning
o tmishi va hozirgi tarixiga ham qisqa nazar tashlaymiz. Qadim zamonlarda
‘
Argentina hududida ko p sonli indeyes qabilalari yashagan bo lib, ular urug -
‘ ‘ ‘
22
Yangi tarix. IIIt., T., “O‘qituvchi”, 1969, 625-628-betlar.
49

jamoa munosabatlarida bo lganlar. Shimoliy-g arbda duagitlar, charrua va‘ ‘
kerandilar eng rivojlangan hindu qabilalari bo lganlar. Ular o troq hayot
‘ ‘
kechirganlar, dehqonchilik, baliqchilik, ovchilik bilan shug ullanganlar. Shu
‘
bilan birga hunarmandchilik rangli metallarni eritish, to qimachilikni bilganlar.
‘
Shimoliy-sharq va markazda guaranlar, tapeslar, janubda araykanlar va
patagonlar ko chib yurganlar. XVI asrning 1-yarmida bu hudud ispanlar
‘
tomonidan bosib olingan. Ispanlar bu o lkani Rio-de-La-Plata (ispancha
‘
kumush) deb ataganlar. Hudud qabilalari ko p marta mustamlakachilarga
‘
qarshi isyon ko targanlar, ammo bu qo zg olonlar shafqatsiz bostirilgan. Bu
‘ ‘ ‘
kurash 1580 yildan 1776 yilgacha davom etgan. 1776 yili hozirgi Argentina
hududi Rio-de-La-Plata qirolligi atrofida birlashtirildi va Ispaniya hukmronligi
uzil-kesil o rnatildi. Faqat XIX asr boshlarida general Xose San-Martin
‘
boshchiligida ozodlik harakati bilan Argentina ozodlikka va mustaqillikka
erishdi. Birinchi jahon urushi natijasida Yevropa eksporti kamayganligi tufayli
Argentina milliy iqtisodiyoti gurkirab rivojlana boshladi. Bu hodisa, o‘z
navbatidа, mamlakat eksportining o‘sishiga xizmat qildi. Chunonchi, Argentina
bug‘doy eksport qilish bo‘yicha dunyoda ikkinchi o ringa (Kanadadan so ng),
‘ ‘
go sht mahsulotlari eksporti bo yicha esa birinchi o ringa chiqdi. Uning
‘ ‘ ‘
asosiy savdo hamkorlari Buyuk Britaniya va AQSH edi. Xususan, 1920-yilda
Buyuk Britaniya va Argentina o rtasida savdo ayirboshlashi 817 mln. pesoni,
‘
AQSH bilan esa 726 mln pesoni tashkil etdi.
Biroq Braziliya bo lganidek, Argentina iqtisodiyotidagi o sish ham
‘ ‘
uzoq davom etmadi. 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqiroz mamlakat
iqtisodiyotiga katta talofat yetkazdi. Davlat subsidiyasi asosida ishlayotgan
korxonalarda ishlab chiqarish to xtab qoldi.
‘
Ayni paytda inqiroz Argentinada ish yuritayotgan chet el korxonalari
faoliyatiga ta sir ko rsatmadi. Chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi edi.
’ ‘
Bu hodisa 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqirozning o ziga xos xarakterli
‘
belgisi edi. Inqiroz ichki siyosiy vaziyatni murakkablashtirdi. Radikal-fuqaro
ittifoqi partiyasi vakili Prezident I.Irigoyyen hukumati (1916-1922) islohatlar
50

yo li bilan siyosiy vaziyatni barqarorlashtirishga urindi. Xususan, talabalar‘
tashabbusi qondirilib, universitetlar faoliyati demokratik asosda qayta qurila
boshlandi. Bundan tashqari, yirik yer egalarining qudratini cheklashga kirishildi.
Hukumat mehnat qonunchiligi sohasida, ayniqsa, jiddiy o zgarishlarni
‘
amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni, haftada 1 kunlik dam olish kuni,
ishchilarga ta til berish, ish haqining eng kam miqdori joriy etildi.
’
I.Irigoyyen hukumati o tkazgan islohatlarda izchillik ta minlanmagan
‘ ’
bo lsa-da, islohatlar ko lami va mazmuni hukmron tabaqalarni tashvishga
‘ ‘
solib qo ydi. Ular mamlakat armiyasi orasida hukumatga qarshi tashviqotni
‘
kuchaytirdilar.
1922-yilda o tkazilgan prezident saylovida radikal partiyaning boshqa
‘
bir vakili M.Alveor (1922-1928) g alab qozondi. U yangi tuzgan hukumati
‘
tarkibiga harbiylar vakillarini ham kiritdi. 1923-yilda Argentina iqtisodiyotida
yana jonlanish yuz berdi. Biroq iqtisodiyotda ko zlangan maqsadga
‘
erishilmadi. Buning sababi mamlakat qishloq xo jalik ishlab chiqarishining
‘
jahon bozoriga qaramligi edi. 1925-yildan boshlab jahon bozorida narx-
navoning pasayishi mamlakat moliyaviy ahvoliga salbiy ta sir ko rsatdi.
’ ‘
1927-yilda o tkazilgan prezidentlik saylovida yana I.Irigoyyen (1928-
‘
1930) g alaba qozondi. Hukumat amalga oshirgan eng katta tadbir neft
‘
sanoatining milliylashtirilishi bo ldi. Bu hodisa yirik sarmoyadorlar hamda chet
‘
el monopoliyalari manfaatiga berilgan katta zarba edi.
Ular endi davlat to ntarishi o tkazishga qaror qildilar. 1930-yilning 6-
‘ ‘
sentabr kuni general Xose F. Uriburu boshchiligida davlat to ntarishi
‘
o tkazildi. F.Uriburu o zini vaqtincha Prezident deb e lon qildi. Yangi
‘ ‘ ’
hukumat mamlakat Kongressini tarqatib yubordi, 8 soatlik ish kunini bekor
qildi. Mamlakatda qamal holatini joriy etildi. Matbuot uchun qattiq senzura
tartibi o rnatildi. Mamlakat neft sanoatini milliylashtirish haqidagi qaror bekor
‘
qilindi.
General F.Uriburu mamlakatni noqonuniy ravishda uzoq boshqarishi
mumkin emas edi. Biroq u prezident saylovida g alaba qozona olmas ham edi.
‘
51

Chunki uning obro si yo q edi. Shuning uchun ham 1931-yilning noyabr‘ ‘
oyida prezidentlikka boshqa general P.Xusto (1932-1938) nomzodi qo yildi
– ‘
va u g alaba qildi. Yangi hukumat mamlakatda ish tashlashni man etish hamda
‘
qamal holati e lon qilish haqidagi qonunlarni amalda joriy ettirdi. Iqtisodiyotda
’
davlatning aralashuvi siyosati yuritildi.
Tashqi siyosatda esa Buyuk Britaniya bilan yanada yaqinlashish yo li
‘
qo llanildi. Ayni paytda AQShga qaram bo lib qolmaslik, Lotin Amerikasida
‘ ‘
AQShning ta siri kuchayib ketishining oldini olishga intildi. Shu maqsadda
’
Argentina tashabbusi bilan Lotin Amerikasi davlatlari o rtasida o zaro hujum
‘ ‘
qilmaslik va yarashuv to g risidagi shartnomani imzolandi. Shu
‘ ‘
shartnomaning mohiyatini to g ri anglab yetgan AQSH prezidenti F.Ruzvelt
‘ ‘
1933-yilda Lotin Amerikasi davlatlari bilan munosabatda y a x shi
“
qo shnichilik tamoyilini e lon qildi. Ayni paytda AQSH ham yuqorida nomi
‘ ” ’
tilga olingan shartnomani imzoladi. Bu shartnoma tarixga S a vedro Lamas
“
pakti nomi bilan kirdi. S.Lamas Argentina tashqi ishlar vaziri edi. Bu
”
Argentina diplomatiyasining katta yutug i bo lgandi.
‘ ‘
Prezident P.Xusto davrida ham mamlakat ichki siyosiy haytida barqarolik
ta minlanmadi. Aksincha, fashizm xavfi vujudga keldi. 1938-yilgi prezident
’
saylovida so l kuchlar birlikka erisha olmadilar. Natijada o ng kuchlar vakili
‘ ‘
Roberto Ortis (1938-1940) g alab qozondi.
‘
R.Ortis ichki siyosatda qisman bo lsa-da, konstitutsiyaviy tartiblarni
‘
tiklashga harakat qildi. Repressiya va terror to lqini pasaydi. Fashizm
‘
jilovlandi. Tashqi siyosatda esa AQSH bilan yaqinlashish yo li to sildi.
‘ ‘
Milliy islohotchilikning yetakchi kuchi milliy burjuaziya edi. Ular millatni
iqtisoliy va ijtimoiy taraqqiyot hamda davlat suvirentetini mustahkamlash
yo lida birlashishga da vat etdilar. Milliy-islohotchilik harakatlari va
‘ ’
partiyalarini tuzdilar.
Milliy-islohotchilik harakati Argentinada katta quloch yoydi. Bu yerda u
peronizm nomi bilan ataladi. Peronizm keyinchalik Argentina prezidentligiga
saylangan general Xuan Domingo Peron nomidan olingan. D.Peron 1943-
52

yilning 4-iyunida o tkazilgan davlat to ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga‘ ‘
keldi.
U Argentinaliklarni qaramlik, qoloqlikni tugatish va turli ijtimoiy
tabaqalar hamkorligiga asoslangan adolatli jamiyat qurish yo lida jipslashishga
‘
chaqirdi. Imperializmni, oligarxiyani tanqid qildi. Qashshoqlarni himoya qilish
zarurligini ta kidladi. Millionlab aholi D.Peron timsolida o zlarining
’ ‘
himoyachisi va homiysini ko rdilar. Argentinadagi kuchli uyushmasi
‘ –
M e h nat umumiy konfederatsiyasi uning tayan
“ ” – ch i bo ldi. ‘
1946-yilda D.Peron mamlakat prezidentligiga o tkazilgan saylovda
‘
g alab qozondi. D.Peron chuqur ijtimoiy o zgarishlarni amalga oshirdi.
‘ ‘
Chunonchi, ish haqi oshirildi. Umumiy pensiya ta minoti va haq to lanadigan
’ ‘
ta til joriy etildi. Fuqarolarning ijtimoiy huquqlari 1949-yilda qabul qilingan
’
yangi Konstitutsiyada mustahkamlanib qo yildi. Iqtisodiy siyosatda chet el
‘
kompaniyalariga qarashli mulklarni sotib olish yo lini qo lladi. Temir yo l,
‘ ‘ ‘
aloqa, Markaziy bank va boshqa muhim sanoat korxonalari milliylashtirildi.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining 5 yillik rejasi ishlab chiqildi.
Milliy sarmoya rag batlantirildi. Chetdan keltiriladigan mahsulotlarni
‘
Argentinaning o zida ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan sanoat tarmog ini
‘ ‘
yaratish siyosati yuritildi.
Biroq 50-yillarning o rtalariga kelib vaziyat o zgardi. Eksport
‘ ‘
tovarlarining narxi pasayishi davlat daromadining pasayishiga olib keldi.
Mamlakatda iqtisodiy o sish sur ati ham pasaydi. Uni yuqori darajada saqlab
‘ ’
turish uchun mablag yo q edi. Valyuta zaxirasining katta qismi chet
‘ ‘
elliklarga qarashli kompaniyalarni sotib olishga sarflab qo yilgan edi.
‘
Bu hol boshlangan keng miqyosdagi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
chuqurlashtirish imkoniyatini cheklab qo ydi. Natijada mamlakatda chuqur
‘
norozilik kelib chiqdi.
Demografik o zgarish qishloq aholisini ketishga majbur etdi. Natijada
‘
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillardayoq shahar aholisining soni qishloq
aholisining sonidan oshib ketdi.
53

Ayni paytda siyosiy hayotning markazi ham shaharga ko chdi. Mintaqa‘
davlatlarining aksariyati milliy islohotchilik yo lini tanladi.
‘
Ushbu bitiruv malakaviy ishimizni yakunlar ekanmiz, Argentina
davlatining umumiy tarixi, ya ni o tmishi va hozirgi zamondagi jahonda
’ ‘
tutgan o rni ham uning aloqalari haqida qisqacha to xtalib o tamiz:
‘ ‘ ‘
2.6. Argentina davlatining umumiy tafsiloti.
Argentina (Argentina), Argentina Respublikasi (Republika Argentina)
–
Jan.Amerikadagi davlat. Qit aning jan-sharqiy qismini, Olovli Yerning sharqiy
’
qismini va bir qancha orollarni egallaydi. Atlantika okeani sohilida joylashgan.
Ma muriy jihatdan 22 viloyat (provinsiya), federal (poytaxt) okrugi va Olovli
’
Yer hududiga bo linadi. Mayd. 2767 ming km
‘ 2
. Aholisi 36,1 mln. kishi (1999).
Poytaxti Buenos-Ayres sh.
54

Davlat tuzumi. A. federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1994–
y. 24 avg.da qabul qilingan. Davlat boshlig i prezident. Prezident va
‘ –
vitseprezident 4 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Milliy
–
kongress (parlament). Kongress ikki palata: senat va deputatlar palatasidan
iborat. Ijrochi hokimiyat prezident va hukumatdir.
Tabiati. A.ning sharqi keng tekisliklardan va g arbi tog lardan iborat.
‘ ‘
Mamlakatning butun shim-sharqini La-Plata pasttekisligi (Gran-Chako, Sharqiy
Pampa tekisligi), jan-sharqini Patagoniya yassi tog ligi egallaydi. G arbdagi
‘ ‘
tog yon bag irlari balandlasha borib, And tog lariga ulanib ketadi. Jan.
‘ ‘ ‘
Amerikaning eng baland nuqtasi Akonkagua (6960 m) ham A. hududidadir.
Foydali qazilmalari: neft, gaz, temir, polimetallar, uran, mis, qalay, volfram va
b. Rudalar. A.tekislik qismining iqlimi tropik va subtropik, jan.da
– –
mo tadil. Eng issiq oy (yanv) ning o rtacha harorati shim.da 28
‘ ‘ 0
, jan.da 10 0
,
iyulning o rtacha harorati shim.da 18
‘ 0
va jan.da 1 0
. Tog larda iqlim mo tadil ‘ ‘
sovuq. Yiliga Patagoniyada 100-300 mm, shim-sharqda 1400-1600 mm,
Andning sharqiy yon bag irlarida 5000 mm gacha yog in yog adi. Asosiy
‘ ‘ ‘
daryolari: Parana, Paragvay, Urugvay, Rio-Salado, Rio-Kolorado, Chubut, Rio-
Negro. A. Qo llarining aksariyati muzliklardan paydo bo lgan (Naul-Uapi,
‘ ‘
Buenos-Ayres, Vyedma va b.). A. Hududining salkam 20% doimiy ko m-ko k
‘ ‘
va bargi to kiluvchi o rmonlar bilan qoplangan. Gran-Chakodagi qizil
‘ ‘
tuproqda siyrak o rmon
‘ , Pampadagi unumdor qoratuproqda pichanzor dashtlar,
Patagoniyada yarim cho l. A.ning milliy bog lari Igausu, Lanin, Nauel Uapi
– ‘ ‘ –
va b.
Aholisi. Argentinlar (mamlakat aholisining 90%) asosan yevropalik
muhojirlardan shakllangan. Shuningdek italyanlar, yahkudiylar, ukrainlar,
ispanlar, katalonlar, polyaklar, nemislar, fransuzlar va b.lar ham yashaydi. Tub
joy aholisi indeyslarning aksariyati yevropaliklarning mustamlakachilik
–
harakatlari jarayonida qirilib ketgan. Ularning oz qismi (kechua, tupi-guaranlar
va b.) A.ning shim.g arbida va Paragvay bilan bo lgan chegara yaqinida
‘ ‘
yashaydi. Rasmiy tili ispan tili. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Aholining
–
55

o rtacha zichligi 1 km‘ 2
ga 9 kishidan ko proq. Aholining 86% shaharlarda ‘
yashaydi. Yirik shaharlari: Buenos-Ayres, Kordova, Rosario, La-Plata .
Tarixi . Qadim zamonlarda A.hududida ko p sonli indeys qabilalari
‘
bo lgan; ular o troq hayot kechirar, dehqonchilik, baliqchilik, ovchilik bilan
‘ ‘
shug ullanar, rangli metallar eritishni, to qimachilikni bilar edi. Shim-sharqda
‘ ‘
va markazda guaranlar, tapeslar va b.yashar, janubda araukanlar va patagonlar
ko chib yurar edi. 16.a.ning 1-yarmida hoz. A.hududi ispanlar tomonidan bosib
‘
olina boshladi. Ispanlar bu mamlakatni Rio-de-La-Plata (ispancha kumush)
daryosi nomi bilan La-Plata deb atadilar. Mustamlakachilarga qarshi indeys
qabilalari bir necha marta isyon ko tardi (1580, 1630, 1657, 1710-11y.lar).
‘
1776 y.da hoz A.hududi butunlay Rio-de-La-Plata vitse-qirolligi tarkibiga
qo shib olindi. A.da katta feodal yer egaligi vujudga keldi. Amerikadagi ispan
‘
mustamlakalarining 1810-26 y.lardagi mustaqillik uchun urushi vaqtida kreollar
(dastlabki ispan kelgindilarining avlodlari) M.Belgrano va X.San-Martin
rahbarligida 1810-16 y.larda ispan mustamlakachilariga qarshi qurolli kurash
olib bordilar. Kurash boshlangan 25 may kuni argentin xalqining milliy bayrami
bo lib qoldi. 1816 y.da viloyatlar vakillarining Tukuman sh.dagi kongressi La-
‘
Plata Birlashgan viloyatlarini mustaqil deb e lon qildi. 1826 y.da A.Federativ
’
Respublikasi tuzildi. 19-a. Mobaynida vujudga kela boshlagan burjuaziya
manfaatlarini ifodalovchi unitariylar bilan yer egalari manfaatlarini himoya
qiluvchi federatsiyachilar o rtasida kurash davom etdi. 19-a. 2-choragida A.da
‘
Buyuk Britaniya iqtisodiy va siyosiy mavqei mustahkamlandi, 1833 y.da u
Folklend (Malvin) o.larini bosib oldi. 19-a. oxirlarida mamlakatga Amerika va
Germaniya kapitali kirib keldi. Hukmron davlatlar A.ni siyosiy va iqtisodiy
jihatdan qaramlikka solib, uni go sht, don va b.hom-ashyo yetkazib beruvchi
‘
mamlakatga aylantirdilar. 19-20-a.lar bo sag asida A.da sanoat rivojlandi. 19-
‘ ‘
a.ning oxiridan A.da turli harbiy diktaturalar hukmronlik qildi. 2-jahon urushi
yillarida A.betaraflik e lon qilgan bo lsa ham, aslida fashistlarga
’ ‘
ko maklashdi. 1945 y. Martidagina Germaniya va Yaponiyaga qarshi urush
‘
e lon qildi. 1945 y.dan A.-BMT a zosi. 1943 y.gi harbiy to ntarish natijasida
’ ’ ‘
56

bir guruh ofitserlar hokimiyatni qo lga oldilar. Ularning rahbarlaridan biri‘
general X.D.Peron (1946-55 va 1973-74 y.larda A.prezidenti) hukmron ajnabiy
davlatlarning mavqeini zaiflashtirish hisobiga mamlakatdagi yuqori tabaqani
mustahkamlash siyosatini yuritdi. 1976 y.da general Videla hukmronligi davrida
zo ravonlik va tartibsizliklarga qarshi qattiq choralar joriy etildi, iqtisodiyotni
‘
mustahkamlashga kirishildi. 1981 y.da Roberto Viola prezident etib saylandi,
ammo harbiylar keyinroq uni ag darib tashladilar. Shu davrda (1982 y.)
‘
Folklend (Malvin) o.lari Buyuk Britaniyaga qarashliligini tan olmagan A.ularni
egallashga urinib ko rdi, lekin bu harakat muvaffaqiyatsiz chiqdi. 1983 y.dagi
‘
yalpi saylov natijasida Raul Alfonsin prezident etib saylandi. 1999 y.dan esa
Fernando de la Rua A. Prezidenti. 1993 y. 9 sent.da O‘zbekiston Respublikasi
bilan diplomatiya munosabаtlari o‘rnatgan 23
.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari. Fuqaro radikal ittifoqi, 1889
y.da taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan tuzilgan. Birlik va taraqqiyot harakati
1957 y.da Fuqaro radikal ittifoqi partiyasidan ajralib chiqqan guruh negizida
tuzilgan; Xalq sotsialistik partiyasi, 1982 y.da tuzilgan; Murosaozlik partiyasi,
1963 y.da. Birlik va taraqqiyot harakati partiyasi bo linishi natijasida vujudga
‘
kelgan; Xustialistik (adolat) partiyasi, 1947 y.da X.Peron tomonidan tuzilgan;
Taraqqiyparvar demokratik partiya, Sotsial-demokratik partiya, Demokratik
markaz ittifoqi, Xristian-demokratik partiya ham bor. Umummehnat
konfederatsiyasi 1930 y.da tuzilgan.
Xo jaligi.
‘ A. iqtisodiy jihatdan Lotin Amerikasida eng riv o jlangan
mamlakatlardan biri. Foydali qazilma konlari ko p, malakali ishchi kuchiga
‘
ega. Q.h., sanoatning turli tarmoqlari rivojlangan. Ammo 80-y. lar oxirida
boshqaruvning samarasizligi oqibatida A.iqtisodiyoti barbod bo lish arafasida
‘
edi. 1989 y.da saylangan yangi hukumat iqtisodiyotni isloh qilish dasturini
amalga oshirdi, natijada A.yana barqaror rivojlana boshladi. 1991 y.da qabul
qilingan konvertatsiya to g risidagi qonunga binoan ko pchilik davlat
‘ ‘ ‘
korxonalari xususiylashtirildi, iqtisodiyotga chet el investitsiyalari jalb etila
23
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent, 2006. 1-jild. 569-bet.
57

boshladi, budjetga soliqlardan tushum yaxshilandi, ishchilarga kompensatsiya
to lash tizimi yaratildi.‘
Sanoati A.asosan, q.h.xom-ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan.
Yetakchi tarmoq oziq-ovqat (go sht, yog , un, vinochilik, konserva, qand-
– ‘ ‘
shakar) sanoati. Go sht yetishtirish va eksport qilish sohasida A.dunyoda
‘
oldingi o rinlardan birida turadi. To qimachilik, charm-poyabzal tarmoqlari
‘ ‘
rivojlanganyu Og ir industriyada mashinasozlik (traktor, q.x. mashinalari,
‘
avtomobillar, stanoklar, elektr texnika asbob-uskunalari va b.), neftni qayta
ishlash, qora metallurgiyaning salmog i katta. Sement, sellyuloza-qog oz
‘ ‘
korxonalari bor. Neft, gaz, qo rg oshin, ruh, temir, uran, berilliy va volfram
‘ ‘
rudalari qazib olinadi. Yoqilg i-energetika balansining salkam 85% ni neft va
‘
gaz tashkil qiladi. AES lar qurilgan. Asosiy sanoat markazlari: Buenos-Ayres,
Rosario, Kordova, La-Plata.
Qishloq xo jaligi. A.chorvachilik mahsulotlarini, don va moyli ekinlar
‘
hosilini tovar sifatida tayyorlashga ixtisoslashgan. Yirik yer egaligi rivojlangan:
1 ming dan ortiq yerga ega bo lgan xo jaliklarga hamma yerlarning 75%
‘ ‘
qaraydi. Q.x.ga yaroqli yerlarning faqat 20% ga ekin ekiladi. Q.x.ning yetakchi
tarmog i chorvachilik bo lib, unda go sht yetishtiriladigan qoramolchilik va
‘ ‘ ‘
go sht-jun olinadigan qo ychilik ustun turadi. A.da qoramollar 51 mln.,
‘ ‘
qo ylar 29 mln., cho chqalar 4,1 mln.boshni tashkil etadi.
‘ – ‘ –
Dehqonchilikning yetakchi tarmog i g allachilik. Bug doy,
‘ – ‘ ‘
makkajo xori, javdar, suli, arpa, texnika ekinlaridan kungaboqar, zig ir,
‘ – ‘
paxta yetishtiriladi. Muhim yem-xashak ekini beda. Bog dorchilik, tokchilik
– ‘
rivojlangan. Qimmatbaho daraxt navi, jumladan dubil ekstrakti olinadigan
kebracho tayyorlanadi. Baliq ovlanadi.
Transporti. T.y.lar uzunligi salkam 34,1 ming km, avtomobil yo llari
– ‘
211,4 ming km. Asosiy porti Buenos-Ayres. Xalqaro aeroporti Eseysa
– – –
(Buenos-Ayres yaqinida).
Chetga chiqariladigan q.x. mahsulotlarining 80% go sht, don, yog ,
‘ ‘
xom teri, jun, ho l mevalarga to g ri keladi. Chetdan mashinalar, transport
‘ ‘ ‘
58

vositalari, metall, yoqilg i, kimyoviy tovarlar keltiriladi. Asosiy savdo‘
mijozlari: AQSH, Braziliya, Italiya, Germaniya va Yaponiya. Pul birligi peso.
–
Tibbiy xizmati . A.da 133, 8 ming o rinli kasalxonalar (1 ming aholiga 6
‘
o rin) bor. 53,7 ming shifokor (450 aholiga 1 shifokor) tibbiy xizmat
‘
ko rsatadi. Davlat sog liqni saqlash tizimi tibbiy yordamin sug urtalash va
‘ ‘ ‘
xususiy tibbiy yordamni sug urtalash va xususiy shifokorlar xizmati bilan birga
‘
qo shib olib boriladi. Shifokorlarni un-tlarning 9 tibbiyot f-ti tayyorlaydi.
‘
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma rifiy muassasalari
’ . A.da 6 yoshdan 14
yoshgacha bo lgan bolalarni majburiy ta limi joriy etilgan. Davlat o quv
‘ ’ ‘
yurtlari bilan birga xususiy maktablar ham bor. Boshlang ich maktablarda 3471
‘
ming, o rta o quv yurtlarida (umumiy ta lim, hunar, ped. va.maktablarda)
‘ ‘ ’
1125 ming o quvchi o qiydi. Buenos-Ayres, Kordova, La-Plata, Santa-Fe va
‘ ‘
b.shaharlarda un-tlar bor. Bir qancha tarmoq akademiyalari, i.t.institutlari va
ilmiy jamiyatlar ilmiy tadqiqotlar olib boradi. Buenos-Ayresda Milliy
kutubxona, un-t kutubxonasi va b.bor. tabiiy fanlar, Antarktika, tarix, rassomlik
va b.muzeylar mavjud.
Matbuoti, radioeshittirish, teleko rsatuvi
‘ . Eng ko p tarqalgan gaz.lar: ‘
R a son ( A ql- idrok , 1905 y.dan), P r ensa ( M atbuot , 1869 y.dan),
“ ” “ ” “ ” “ ”
G a seta ( G azeta , 1912 y.dan). T e l enotisiosa amerikana hukumat
“ ” “ ” “ ”
agentligi 1945 y. tashkil etilgan. 52 xususiy radiost-ya alohida uyushmagan
birlashgan. Teleko rsatuv 1951 y.dan mavjud. 1959 y.da 22 xususiy telest-yalar
‘
uyushmasi tuzilgan 24
.
Adabiyoti. A.da yashagan indeys qabilalarining og zaki ijodi namunalari
‘
bizgacha yetib kelmagan. Biroq xalq she riyati o ziga xosligini saqlab qolgan.
’ ‘
16-a.dan 19-a. boshlarida M.de Lavarden, D.de Asuenaga va b.lar ijodida
ma rifatparvarlik tamoyillari namoyon bo ldi. 1810-26 y.lar Ispaniyaga qarshi
’ ‘
urush va milliy-ozodlik harakati davrida adabiyotda vatanparvar klassizm,
V.Lopes-i-Planes (uning V a t anparvarlik marshi , 1810, A. madhiyasi bo lib
“ ” ‘
qolgan), E.de Luka, X.Kruves Varela asarlari paydo bo ldi. Mamlakat
‘
24
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent, 2006. 570-bet.
59

mustaqilligi e lon qilinganidan keyin yangi oqim vakili faylasuf va milliy’ –
poeziya asoschisi E.Echveria she rlar, dramalar, dostonlar yozdi. Shoir,
’
hikoyanavis, tarixchi olim va adabiyotshunos X.M.Gutyerres argentin romantik
prozasining dastlabki namunalarini yaratdi. Publitsist va jamoat arbobi
D.F.Sarmyento o tkir maqolalar yozdi. 19-a. 2-yarmida gaucho adabiyoti
‘ “ ”
urf bo ldi, uning asosini pampa aholisining og zaki ijoji tashkil qilar edi. 50-
‘ ‘
70-y.larda I.Askasubi asarlari (siyosiy va lirik qo shiqlar, Santos Vega
‘ “ ”
she riy romani, 1851), X.Marmol (dastlabki milliy roman Amaliya , 1855),
’ “ ”
H.Ernandes (uning M a r tin Fyerro qahramonlik dostoni, 1-2-qismlari, 1872-
“ ”
79, milliy adabiyotning eng salmoqli asaridir) asarlari va b.dunyoga keldi. 19-
a.o rtalarida xalq urf-odatlarini ifodalovchi adabiyot vujudga keldi. Bu oqim
‘
namoyandalari L.V.Lopes, E.Vilde, M.Kane va b.dir. 20-a.20-y.larida B.Linch,
R.Guyraldeslarning ijtimoiy romanlari chiqdi. 20-a. 2-yarmida E.L.Kastro,
A.Varel, R.Larra, X.Kortasar romanlari paydo bo ldi.
‘
Tasviriy san at va me morligi.
’ ’ A. tub joy aholisining
mustamlakachilikdan avvalgi san ati (16-a.) matolarga solingan geometrik
’
naqshlardan, jig alardan, guldor va jimjimador sopol buyumlardan, tosh,
‘
yog och va loydan yasalgan haykalchalardan iborat edi. A.da milliy rassomlik
‘
19-a. da yuzaga kelib, 20-a. boshlarida taraqqiy etdi. Rassomlar ijodida milliy
mavzu, xalq obrazi katta o rin egalladi. 19-a. Oxirlarida tarkib topgan milliy
‘
haykaltaroshlik 20-a. O rtalarida badiiy yuksaklikka ko tarildi. A.da mahalliy
‘ ‘
xalq indeyslarning me moriy an analari kam saqlangan. 18-a.dan boshlab
– ’ ’
A.me morligida barakko uslubi hukmronlik qildi. Bu uslubda qurilgan
’
binolardan biri Kordovadagi Kompaniya ibodatxonasidir. Ibodatxonaga ispan
iyezuitlari asos solganlar (1646). Hozir ibodatxona Kordova un-ti majmuasiga
kiradi. 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida A.da mumtoz me morlik uslubi tarqaldi.
’
Avvalo, aniq va yaxlit (mas., Buenos-Ayresdagi ibodatxona peshayvoni, 1804),
keyinchalik 19-a.oxiri 20-a.boshlarida elektik va hashamatli binolar (Buenos-
–
Ayresdagi K o l on teatri, 1908) qurildi. Bu davr turar joy binolari ko pincha
“ ” ‘
katta ayvonli bo lgan. 20-a.dan hoz. zamon me morligi rivojlandi. Buenos-
‘ ’
60

Ayresda va mamlakatning boshqa shaharlarida ko p qavatli, yaxlit oyna va‘
temir-betondan mehmonxona, bank kabi ma muriy binolar ko plab qurilgan.
’ ‘
Musiqasi. Hoz.zamon. A.hududida yashagan indeys qabilalari hayoti va
turmushida musiqa katta o rin olgan. And xalqlari ayniqsa kechua va b.
‘ –
rivojlangan va o ziga xos musiqa madaniyatiga ega bo lgan; ularning dilrabo
‘ ‘
yaravi qo shiqlari, uayno raqs ohanglari, cholg u asboblari (kena nayi va
‘ ‘
zarbli asboblari) hozirgacha saqlanib qolgan. A.milliy musiqa maktabi 19-
a.oxirlarida tarkib topa boshladi. Buenos-Ayresdagi konservatoriya asoschisi,
asosan yevropacha kuylar, orkestr va kamer asarlar muallifi A.Vilyams bu
maktabning bunyodkorlaridan bo ldi. Pampa operasining ijodkori A.Berutti
‘ “ ”
A.ning yirik kompozitori bo lgan. Pampa asarida argentin xalq musiqasiga
‘ “ ”
xos ohanglar yangragan. Buenos-Ayresda K o l on opera teatri, 2
“ ”
konservatoriya, simfonik orkestr, Kordova va La-Platada konservatoriyalar bor.
Teatri . Indeys qabilalarining raqslari va marosim taomillarida teatr
harakatlari elementlari bo lgan. 16-a.da havaskorlar truppalari maydonga keldi.
‘
1783 y. Buenos-Ayresda K o m ediya uyi nomli birinchi teatr binosi qurildi.
“ ”
19-a. boshlarida L.A.Morante, K.Enrikes, X.M.Sanches kabi mahalliy
dramaturglarning pyesalari shuhrat topdi. 19-a.ning 80-y.larida bosh qahramoni
chorvador, dehqon bo lgan romantik melodrama janri yuzaga keldi. 19-a.da va
‘
20-a.boshlarida V i ktoriya , A p olo teatrlarida ijtimoiy isyon mavzuidagi
“ ” “ ”
pyesalar qo yildi. 1920-y.larda A.teatri inqirozga uradi. Ammo bir necha
‘
mustaqil teatrlar vujudga kelib, teatr san atini qayta tiklash va yaxshilashga
’
kirishildi. Ularda milliy dramaturglardan O.Dragun, A.Kusani, K.Gorostisa,
L.Barlettalarning asarlari qo yilgan. 1935 y.da Buenos-Aresda Milliy
‘
komediya teatri bilan Milliy teatrshunoslik in-ti tashkil topdi. 1943 y.da Davlat
qo g irchoq teatri tuzildi. Musiqiy teatr 1825 y.da Buenos-Ayresda birinchi
‘ ‘
opera spektakli Sevilyalik sartarosh (J.Rossini asari) ni namoyish qildi.
– “ ”
1877 y.da F.Argreaves birinchi A.operasi O q mushuk ni yaratdi. 1925 y.dan
“ ”
milliy balet truppasi ish boshladi: K o m etalar , P a nambi kabi milliy
“ ” “ ”
baletlar ko rsatildi. Hoz.vaqtda Buenos-Ayres A.teatr san atining markazi
‘ ’
61

bo lib, bu yerda El Pueblo , La Maskara , Fray Mocho kabi mustaqil‘ “ ” “ ” “ ”
teatrlar, Milliy komediya teatri, O d eon kabi tijorat teatrlari ishlamoqda.
“ ”
Kinosi. A.da film yaratish 1897 y.dan boshlandi. 1908 y.da italiyalik rej.
M.Galyo D o r regoning otilishi degan birinchi filmni yaratdi, unda teatr
“ ”
aktyorlari ishtirok etishdi. Keyinchalik rej. X.A.Ferreyra ( G aucho
“
qo shig i , 1930), L.Zaslavskiy ( Qochish , 1937) va b.bir necha film
‘ ‘ ” “ ”
yaratdilar. U Petit de Murat ( G aucho urushi ) . S.Pondel Rios ( 1 11-
“ ” “
kilometr , E.Amorim ( Keksa doktor ) kabi kinossenariychilar barakali ijod
” “ ”
qildilar. Keyingi yillarda ishqiy sarguzasht filmlar, kinokomediyalar ishlandi,
ayrim adabiy asarlar ekranlashtirildi. A.yirik kino i.ch.firmalari: A r xentina
“
sono films , Kontrakuadro . Buenos-Ayresda Kino san ati va kino fani
” “ ” ’
akademiyasi, Milliy kinematografiya inti ishlab turibdi 25
.
Argentinlar
– xalq. Argentinaning asosiy aholisi. Umumiy soni 28,3
mln. kishi (1992) shundan 26,64 mln.kishi Argentinada. A.ispan tilining
argentin lahjasida so zlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari asosan
‘
katolik. A.millati 19-a.ning ikkinchi yarmida Yevropa (asosan Ispaniya,
–
Italiya) dan ko chib kelganlarning mahalliy xalq (indeys) lar bilan qo shilishi
‘ ‘
natijasida paydo bo lgan. A.ning shakllanishi asosan 20-a.boshlarida
‘
tugallandi.
Argentit (lot. argentum kumush so zidan) (kumushtosh) sulfidlar
– ‘ –
sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ag
2 S. Kub singoniyali. Qattiqligi
2-2,5. s.og . 7,3. Rangi qo rg oshinsimon kul rangdan qoragacha. Yer
‘ ‘ ‘
tomirlarida va ba zan cho kindi jinslarda uchraydi.
’ ‘
A.kumun olinadigan asosiy mineral. Rossiyaning Oltoydagi polimetalla
ruda konlarida, Sharqiy Zabaykalye, Saxada hamda Ukrainada (Zakarpatye,
Donbass) va b.lar uchraydi.
Argentometriya. (yun. argentum kumush va metreo o lchayman)
– – ‘
miqdoriy analizning titrlash usuli. Kumush nitrat (AgNO
–
3 ) ning titrlangan
eritmasidan foydalanishga asoslangan. Bunda tekshirilayotgan eritma kumush
–
25
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent, 2006. 571-bet.
62

nitrat eritmasi yoki uning ortiqchasi natriy xlorid (NaСl) eritmasi bilan
titrlanadi. Titrlashning oxirgi nuqtasini eritmaning bir tekis loyqalanishiga
qarab, shuningdek har xil elektr kimyoviy va fotometrik usullardan foydalanib
aniqlash mumkin. A.dan kumush, xlor, brom va b.lar elementlarning at.m. ni
aniqlashda, ba zi mamlakatlarda esa kumush tangadagi kumush miqdorini’
aniqlashda va umuman anionlari kumush kationi bilan kam eruvchan quyqalar
hosil qiladigan tuzlar va kislotalar miqdorini yuqori darajadagi aniqlik bilan
o lchashda foydalaniladi.
‘
Argillitlar (yun. argillos gil va lithos tosh) gil jinslarning suvda
– – –
bo kmaydigan, toshqotgan, qattiq guruhi. A.gil va gilsimon cho kindilarning
‘ ‘
zichlanishi, suvsizlanishi (degidiratsiya) va sementlanishi natidasida hosil
bo ladi. A.burmalangan o lkalarda hamda platforma oblastining
‘ ‘
qad.yotqiziqlarida uchraydi.
Argishti 1 Urartu podshosi (mil.av. 8-a. 1-yarmi). A. podsholigi
–
davrida Urartu Yaqin Sharqdagi qudratli davlatga aylangan. Shim.Suriya,
Urmiya ko li atrofi, jan.Kavkazortiga egalik qilish uchun Ossuriyaga qarshi
‘
muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. Kavkazortida A.davrida yirik qal alar
’ –
Erebuni (Yerevan yaqinida) va Argishtixinili bunyod etilgan.
Argishtixinili Urartu podshosi Argeshti I davrida (mil.av.776 y.)
–
qurilgan shahar-qal a. Topilgan urart mixxat yozuvlaridan ma lum
’ ’
bo lishicha, Ararat vodiysini zabt etgan urartlar qal a, saroy va ibodatxonalar
‘ ’
bunyod etib, atrofini bog -rog , tokzorlarga aylantirganlar. Mil.
‘ ‘ av. 4-a.da
A.o rnida qad.Armaniston poytaxti Armavir sh.qurilgan.
‘ –
Argo (frans. Argot jargon) ma lum toifa kishilardagina
– – – ’
tushunarli so zlar mavjudligi bilan umumxalq tilidan farq qiluvchi, biror
‘
ijtimoiy toifa, guruh (mas., dallollar, sportchilar, talabalar, o g rilar va h.k.) ga
‘ ‘
xos yasama til.
Argon (Argon), Ar elementlar davriy sistemasining VIII guruhi
– –
elementi, inert gazlar jumlasidan. Tartib raqami 18, at.m. 39,948, birinchi marta
1894 y. da havodan ajratib olingan. A.rangsiz va hidsiz gaz. Suyuqlanish t-rasi
63

189,4, qaynash t-rasi 185,870. A.odatdagi t-rada atomar holda bo ladi, birikish‘
reaksiyalariga kirishmaydi. A.kimyo sanoatida inert muhit vujudga keltirishda,
elektr lampochkalarini to ldirishda, reklama naylarini (ko k-havo rang
‘ ‘
shuhlalanadi) va yuqori chastotalar texnikasida ishlatiladigan naylarni
to ldirishda qo llaniladi.
‘ ‘
Argonavtlar
– (yun. Argenautai; Argo kema nomi va nautes – –
dengizchi) yunon mifologiyasidagi qahramonlar. A. Argo kemasida
– “ ”
ajdaho qo riqlab turadigan oltin terini olib kelish uchun Yason boshchiligida
‘
Kolxidaga boradilar va sehrgar Mediya yordamida uni qo lga kiritib,
‘
Yunonistonga olib keladilar. A. haqidagi mif yunon dengizchilarining Qora
dengiz qirg oqlariga suzib kelishlari ko hna tarixini aks ettiradi.
‘ ‘
Argon-yoyli payvandlash
– metallarni himoya gazi argon muhitida –
elektr yoy bilan payvandlash. Eriydigan (avtomatik payvandlashda) yoki
erimaydigan (dastlabki va avtomatik payvandlashda) elektroddan foydalaniladi.
List ko rinishidagi metall va qotishmalarni, po lat quvurlarni payvandlashda
‘ ‘
ishlatiladi.
Birinchi jahon urushi natijasida Yevropa eksporti kamayganligi tufayli
Argentina milliy iqtisodiyoti gurkirab rivojlana boshladi. Bu hodisa, o z
‘
navbatidа, mamlakat eksportining o‘sishiga xizmat qildi. Chunonchi, Argentina
bug‘doy eksport qilish bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘ringa (Kanadadan so‘ng),
go‘sht mahsulotlari eksporti bo‘yicha esa birinchi o‘ringa chiqdi. Uning asosiy
savdo hamkorlari Buyuk Britaniya va AQSH edi. Xususan, 1920-yilda Buyuk
Britaniya va Argentina o rtasida savdo ayirboshlashi 817 mln. pesoni, AQSH
‘
bilan esa 726 mln pesoni tashkil etdi.
Biroq Braziliya bo lganidek, Argentina iqtisodiyotidagi o sish ham
‘ ‘
uzoq davom etmadi. 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqiroz mamlakat
iqtisodiyotiga katta talofat yetkazdi. Davlat subsidiyasi asosida ishlayotgan
korxonalarda ishlab chiqarish to xtab qoldi.
‘
Ayni paytda inqiroz Argentinada ish yuritayotgan chet el korxonalari
faoliyatiga ta sir ko rsatmadi. Chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi edi.
’ ‘
64

Bu hodisa 1920-1921-yillardagi iqtisodiy inqirozning o ziga xos xarakterli‘
belgisi edi. Inqiroz ichki siyosiy vaziyatni murakkablashtirdi. Radikal-fuqaro
ittifoqi partiyasi vakili Prezident I.Irigoyyen hukumati (1916-1922) islohatlar
yo li bilan siyosiy vaziyatni barqarorlashtirishga urindi. Xususan, talabalar
‘
tashabbusi qondirilib, universitetlar faoliyati demokratik asosda qayta qurila
boshlandi. Bundan tashqari, yirik yer egalarining qudratini cheklashga kirishildi.
Hukumat mehnat qonunchiligi sohasida, ayniqsa, jiddiy o zgarishlarni
‘
amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni, haftada 1 kunlik dam olish kuni,
ishchilarga ta til berish, ish haqining eng kam miqdori joriy etildi.
’
I.Irigoyyen hukumati o tkazgan islohatlarda izchillik ta minlanmagan
‘ ’
bo lsa-da, islohatlar ko lami va mazmuni hukmron tabaqalarni tashvishga
‘ ‘
solib qo ydi. Ular mamlakat armiyasi orasida hukumatga qarshi tashviqotni
‘
kuchaytirdilar.
1922-yilda o tkazilgan prezident saylovida radikal partiyaning boshqa
‘
bir vakili M.Alveor (1922-1928) g alab qozondi. U yangi tuzgan hukumati
‘
tarkibiga harbiylar vakillarini ham kiritdi. 1923-yilda Argentina iqtisodiyotida
yana jonlanish yuz berdi. Biroq iqtisodiyotda ko zlangan maqsadga
‘
erishilmadi. Buning sababi mamlakat qishloq xo jalik ishlab chiqarishining
‘
jahon bozoriga qaramligi edi. 1925-yildan boshlab jahon bozorida narx-
navoning pasayishi mamlakat moliyaviy ahvoliga salbiy ta sir ko rsatdi
’ ‘ 26
.
1927-yilda o tkazilgan prezidentlik saylovida yana I.Irigoyyen (1928-
‘
1930) g alaba qozondi. Hukumat amalga oshirgan eng katta tadbir neft
‘
sanoatining milliylashtirilishi bo ldi. Bu hodisa yirik sarmoyadorlar hamda chet
‘
el monopoliyalari manfaatiga berilgan katta zarba edi.
Ular endi davlat to ntarishi o tkazishga qaror qildilar. 1930-yilning 6-
‘ ‘
sentabr kuni general Xose F. Uriburu boshchiligida davlat to ntarishi
‘
o tkazildi. F.Uriburu o zini vaqtincha Prezident deb e lon qildi. Yangi
‘ ‘ ’
hukumat mamlakat Kongressini tarqatib yubordi, 8 soatlik ish kunini bekor
26
14. Farmonov R. va boshqalar “Jahon tarixi” T., 2004. 100 -bet
65

qildi. Mamlakatda qamal holatini joriy etildi. Matbuot uchun qattiq senzura
tartibi o rnatildi. Mamlakat neft sanoatini milliylashtirish haqidagi qaror bekor‘
qilindi.
General F.Uriburu mamlakatni noqonuniy ravishda uzoq boshqarishi
mumkin emas edi. Biroq u prezident saylovida g alaba qozona olmas ham edi.
‘
Chunki uning obro si yo q edi. Shuning uchun ham 1931-yilning noyabr
‘ ‘
oyida prezidentlikka boshqa general P.Xusto (1932-1938) nomzodi qo yildi
– ‘
va u g alaba qildi. Yangi hukumat mamlakatda ish tashlashni man etish hamda
‘
qamal holati e lon qilish haqidagi qonunlarni amalda joriy ettirdi. Iqtisodiyotda
’
davlatning aralashuvi siyosati yuritildi.
Tashqi siyosatda esa Buyuk Britaniya bilan yanada yaqinlashish yo li
‘
qo llanildi. Ayni paytda AQShga qaram bo lib qolmaslik, Lotin Amerikasida
‘ ‘
AQShning ta siri kuchayib ketishining oldini olishga intildi. Shu maqsadda
’
Argentina tashabbusi bilan Lotin Amerikasi davlatlari o rtasida o zaro hujum
‘ ‘
qilmaslik va yarashuv to g risidagi shartnomani imzolandi. Shu
‘ ‘
shartnomaning mohiyatini to g ri anglab yetgan AQSH prezidenti F.Ruzvelt
‘ ‘
1933-yilda Lotin Amerikasi davlatlari bilan munosabatda y a x shi
“
qo shnichilik tamoyilini e lon qildi. Ayni paytda AQSH ham yuqorida nomi
‘ ” ’
tilga olingan shartnomani imzoladi. Bu shartnoma tarixga S a vedro Lamas
“
pakti nomi bilan kirdi. S.Lamas Argentina tashqi ishlar vaziri edi. Bu
”
Argentina diplomatiyasining katta yutug i bo lgandi.
‘ ‘
Prezident P.Xusto davrida ham mamlakat ichki siyosiy haytida barqarolik
ta minlanmadi. Aksincha, fashizm xavfi vujudga keldi. 1938-yilgi prezident
’
saylovida so l kuchlar birlikka erisha olmadilar. Natijada o ng kuchlar vakili
‘ ‘
Roberto Ortis (1938-1940) g alab qozondi.
‘
R.Ortis ichki siyosatda qisman bo lsa-da, konstitutsiyaviy tartiblarni
‘
tiklashga harakat qildi. Repressiya va terror to lqini pasaydi. Fashizm
‘
jilovlandi. Tashqi siyosatda esa AQSH bilan yaqinlashish yo li to sildi.
‘ ‘
Milliy islohotchilikning yetakchi kuchi milliy burjuaziya edi. Ular millatni
iqtisoliy va ijtimoiy taraqqiyot hamda davlat suvirentetini mustahkamlash
66

yo lida birlashishga da vat etdilar. Milliy-islohotchilik harakatlari va‘ ’
partiyalarini tuzdilar.
Milliy-islohotchilik harakati Argentinada katta quloch yoydi. Bu yerda u
peronizm nomi bilan ataladi. Peronizm keyinchalik Argentina prezidentligiga
saylangan general Xuan Domingo Peron nomidan olingan. D.Peron 1943-
yilning 4-iyunida o tkazilgan davlat to ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga
‘ ‘
keldi.
U Argentinaliklarni qaramlik, qoloqlikni tugatish va turli ijtimoiy
tabaqalar hamkorligiga asoslangan adolatli jamiyat qurish yo lida jipslashishga
‘
chaqirdi. Imperializmni, oligarxiyani tanqid qildi. Qashshoqlarni himoya qilish
zarurligini ta kidladi. Millionlab aholi D.Peron timsolida o zlarining
’ ‘
himoyachisi va homiysini ko rdilar. Argentinadagi kuchli uyushmasi
‘ –
M e h nat umumiy konfederatsiyasi uning tayan
“ ” – ch i bo ldi ‘ 27
.
1946-yilda D.Peron mamlakat prezidentligiga o tkazilgan saylovda
‘
g alab qozondi. D.Peron chuqur ijtimoiy o zgarishlarni amalga oshirdi.
‘ ‘
Chunonchi, ish haqi oshirildi. Umumiy pensiya ta minoti va haq to lanadigan
’ ‘
ta til joriy etildi. Fuqarolarning ijtimoiy huquqlari 1949-yilda qabul qilingan
’
yangi Konstitutsiyada mustahkamlanib qo yildi. Iqtisodiy siyosatda chet el
‘
kompaniyalariga qarashli mulklarni sotib olish yo lini qo lladi. Temir yo l,
‘ ‘ ‘
aloqa, Markaziy bank va boshqa muhim sanoat korxonalari milliylashtirildi.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining 5 yillik rejasi ishlab chiqildi.
Milliy sarmoya rag batlantirildi. Chetdan keltiriladigan mahsulotlarni
‘
Argentinaning o zida ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan sanoat tarmog ini
‘ ‘
yaratish siyosati yuritildi.
Biroq 50-yillarning o rtalariga kelib vaziyat o zgardi. Eksport
‘ ‘
tovarlarining narxi pasayishi davlat daromadining pasayishiga olib keldi.
Mamlakatda iqtisodiy o sish sur ati ham pasaydi. Uni yuqori darajada saqlab
‘ ’
27
Lafasov M. va boshqalar “Jahon tarixi” T., 2002. 1 10 b.
67

turish uchun mablag yo q edi. Valyuta zaxirasining katta qismi chet‘ ‘
elliklarga qarashli kompaniyalarni sotib olishga sarflab qo yilgan edi.
‘
Bu hol boshlangan keng miqyosdagi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
chuqurlashtirish imkoniyatini cheklab qo ydi. Natijada mamlakatda chuqur
‘
norozilik kelib chiqdi.
Demografik o zgarish qishloq aholisini ketishga majbur etdi. Natijada
‘
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillardayoq shahar aholisining soni qishloq
aholisining sonidan oshib ketdi.
Ayni paytda siyosiy hayotning markazi ham shaharga ko chdi. Mintaqa
‘
davlatlarining aksariyati milliy islohotchilik yo lini tanladi.
‘
X U L O S A
Argentinaning mustaqillikka erishishi va taraqqiy etishi mavzusidagi ushbu
bitiruv malakaviy ishimizni yakunlar ekanmiz quyidagi umumiy xuloslarga
keldik:
Birinchidan , Lotin Amerikasida mustaqil davlatlar Argentinaning
–
tashkil topishi jarayoni bayon etildi.
68

Ikkinchidan , Argentinaning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli o rganildi va‘
qoloq, agrar davlat ekanligi ko rsatib berildi.
‘
Uchinchidan , AQSH ning Lotin Amerikasi qit asida hukmronligi
’
sabablari ochib berildi.
To rtinchidan
‘ , XIX asr oxiridagi islohotlar va ularning natijalari hamda
ahamiyati yoritildi.
Beshinchidan, Xindularni talash va pomeshchik yer egaligining
kuchayishi sabablari ko rsatildi.
‘
Oltinchidan , Qishloq xo jaligi va sanoatning o sishi tavsiflandi.
‘ ‘
Yettinchidan , Ishchilar harakati ularning ahvoli o rganib chiqildi.
‘
Sakkizinchidan , Argentinaning 1-jahon urushi arafasidagi iqtisodiy,
ijtimoiy, siyosiy hayoti bayon etildi.
Bitiruv malakaviy ishimiz bo yicha amaliy tavsiyalarimiz shuki, ushbu mavzu
‘
kam o rganilgan, uni kelgusida yanada kengroq o rganish maqsadga muvofiq.
‘ ‘
Hozirgi kunda Yurtboshimiz I.A.Karimov Vatanimiz tarixini chuqur o rganish
‘
bilan birga jahon tarixi, madaniyati va iqtisodiyotini ham yaxshi bilish vazifasini
qo yganlar. Bu prezidentimizning: Jahon miqyosida globallashuv va raqobat
‘ “
tobora kuchayib borayotgan bu zamonda biz dunyoda yuz berayotgan tub
o zgarishlar jarayonida egallab turgan o rnimizni xolisona va tanqidiy
‘ ‘
baholashimiz, tobora oshib borayotgan hayot talablariga javob berishimiz
kechayotgan davr bilan hamqadam bo lishimiz shart
‘ ” 28
, deb aytgan so zlarida ‘
o z ifodasini topgan.
‘
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I. A. T a r ixiy xotirasiz kelajak yo q . T., S h arq , 1998. 9-13-
“ ” “ ” ‘
bet
28
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolar
jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T., “O‘zbekiston”, 2010. 6-24-betlar.
69

2. Karimov I. A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: Xavfsizlikka tahdid“ ‘ ‘ ‘
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari . T., O zbekiston 1997,
” “ ‘ ”
109-115-bet
3. Karimov I. A. J a hon moliyaviy inqirozi O zbekistonda uni bartaraf etish
“ ‘
yo llari va choralari . T., 2009. 76-bet
‘ ”
4. Karimov I. A. M a m lakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik
“
jamiyatini barpo etish ustuvor maqsadimiz T., “O‘zbekiston” 2010. 36-bet
”
5. Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolar jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T.,
“O‘zbekiston”, 2010, 6-24-betlar.
6. Деберал А. “История южной Америки” М., 1989. 136 с.
7. Зубок И. И. “Империалистическая политика США в южной Америки”
М., 1992, 149 с.
8. Крюков Н. А. “Аргентина” М., 1971, 153 с.
9. История Америки. М., 1972, 159 с.
10. Хрестоматия по новий истории. М., 1965. 131 с.
11. Христофоров И. С. “Генерал Сан-Мартин” М., 1970. 173 с.
12. Yangi tarix II-III t., T., 1968, 1969. 122-176-betlar
13. Lafasov M. va boshqalar “Jahon tarixi” T., 2002. 109 b.
14. Farmonov R. va boshqalar “Jahon tarixi” T., 2004. 99-bet
15. Tursunov B. “Yangi tarix” Samarqand. 2001. 56-bet.
16. Nasriddinov Q. “Yangi tarix” darslik QDU. ARM, 2008. Elektron variant
17. Nasriddinov Q. “Yangi tarix” I qism, QDU, 2006. 197-bet.
18. Nasriddinov Q. “Yangi tarix” ma’ruzalar matni. QDU, 2009. 198-bet.
19. Nasriddinov Q. “Yangi tarix” qo‘llanma. QDU, 2010. 197-bet.
20. O ’zbekiston Milliy Enseklopediyasi. Toshkent, 2001. 1-jilt.
70

Купить