Aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	79.0KB
Покупки	10
Дата загрузки	16 Август 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
MASOFAVIY TA’LIM YO’NALISHI O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI
KAFEDRASI
Himoyaga tavsiya etaman
Masofaviy ta’lim
fakultet dekani
________ N. Chiniqulov
“____” ____________
MAVZU: “Aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati” mavzusida yozgan
KURS ISHI
Talaba: 403 -guruh talabasi
Xolmatova Shahnoza
Masofaviy ta’lim
kafedrasi o’qituvchisi
_______ P. Nabiyeva
Himoyaga tavsiya etildi.
Masofaviy ta’lim kafedrasi
Mudiri R. Abdullayeva ____________

TOSHKENT – 2024
1

Talabaning F.I.SH. Xolmatova Shahnoza
Sirtqi ta’lim yo’nalishi: IV kurs 403- guruh
Fan nomi : O’zbek adabiyoti
Kurs ishi mavzusi : “Aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati”
Kurs ishi bo’yicha komissiya xulosasi
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
Himoya qilgan sana ___ ___ ______ Komissiya raisi _______ R.Abdullayeva
A’zolar:
_________________ __________
_________________ __________
_________________ __________
MUNDARIJA
2

KIRISH…………………………………………………………………………..4
I BOB. “ ARUZ ” ATAMASINING GENEZISI H A Q IDAGI FIKRLAR …….7
1.1. Arab, fors-tojik va turkiy aruzshunoslik… …………………………………8
1.2. XX asr aruzshunosligi… …………………………………………………..10
II BOB. ARUZ VA MUMTOZ POETIKAGA KIRISH……….……………..13
2.1. Aruz va mumtoz she’riy janrlar …………….…………………………….....17
2.2. She’riy janrlar va ularning vazn xususiyatlari……………………………….25
XULOSA…………………………………………………………………………32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……….…………………33

KIRISH
3

Mavzuning dolzarbligi: A.Navoiy “Mezonul avzon” da bergan ma’lumotga
ko’ra, “aruz” atamasi uning asoschisi Halil ibn Ahmad yashagan joydagi vodiy
nomi bilan bog’liq ekan. Boshqa aruzshunoslar, xususan, Vohid Tabriziy esa
“aruz” arab tilida chodirni tutib turish uchun o’rtaga qo’yiladigan yog’och(ustun)ni
anglatadi va aruz atamasi shu so’zdan olingan, deb hisoblaydilar. Ular bu fikrning
qo’shimcha asosi sifatida yana baytdagi birinchi misraning ham “aruz” deb
atalishi, baytning ham (xuddi chodir “aruz”ga tayanganidek) shu ruknga tayanishi,
ya’ni, shu rukn o’qilganda she’rning qaysi vaznda ekanligi aniq bo’lishini
keltiradilar. Bu fikrlarning qaysi biri haqiqatga yaqinligidan qat’iy nazar, biz
“aruz”ning istilohiy ma’nosi bilan ish ko’ramiz, ya’ni, “aruz” deganda sharq
she’riyatida keng tarqalgan metrik she’r tizimini tushunamiz.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Mutaxassilar aruz she’r tizimi arab
adabiyotida VIII asrdan maydonga kelgani va IX asrdanoq forsiy tildagi
adabiyotda ham qo’llanila boshlaganini qayd qiladilar. Turkiy xalqlar adabiyotida,
jumladan o’zbek adabiyotida ham aruzning qo’llanila boshlashi taxminan shu
vaqtga to’g’ri keladi degan fikr mavjud. Fitrat bu haqda to’xtalib: “Bizning O’rta
Osiyo turklari tomonidan qachon qabul etilgani aniq emas. Biroq hijriy 462 da
Qashqarda yozilgan mashhur “Qutadg’u bilik” kitobining shu aruz vaznida
yozilg’ani e’tibor etilsa, juda eskidan qabul etilgani ma’lum bo’ladur”, deb yozadi.
Hartugul, turkiy tildagi aruzda yaratilgan ilk asar sifatida hozircha “Qutadg’u
bilik” tan olinar ekan, aruzning turkiy adabiyotda qaror topishi taxminan X-XI
asrlarga to’g’ri keladi deyish mumkin. Aruzdagi eng kichik ritmik bo’lak sifatida
ayrim mutaxassislar (arab va fors aruzshunosligi an’analariga muvofiq) harfni,
boshqalari esa (turkiy tillar va turkiy aruz xususiyatlaridan kelib chiqib) hijoni
ko’rsatishadi. YA’ni, eng kichik ritmik bo’lak sifatida harfning olinishi arab tili (va
yozuvi) uchun xosroq, o’zbek tili uchun esa hijoning olingani qulayroq. Shunday
bo’lsa ham, aruzdagi tarkiblanishni yaxshiroq tasavvur qilish uchun harf eng
kichik birlik sifatida olingan holatdagi tarkiblanishga qisqacha to’xtalib o’tish
maqsadga muvofiq.
4

Kurs ishining maqsadi: Demak, arab aruzshunosligida eng kichik ritmik bo’lak
— harf, harf esa ikki turli bo’ladi: mutaharrik (cho’zg’ili) va sokin (cho’zg’isiz).
Cho’zg’i deganda unli tovush tushunilishi e’tiborda tutilsa, “mutaharrik harf”,
“sokin harf” atamalarining ma’nosi anglashiladi. Masalan, “ko’z” so’zi ikkita harf:
bir mutaharrik (“ko’”) va bir sokindan (“z”) tarkib topadi. Mutaharrik va sokin
harflarning muayyan tartibda qo’shilishidan juzvlar yuzaga keladi. Juzvlar harfga
nisbatan kattaroq ritmik bo’lak sanalib, ular har biri o’z ichida ikkiga bo’linadigan
uch turga ajratiladi: sabab, vatad va fosila. Juzvlarning muayyan tartibda
birikishidan ruknlar, ruknlarning she’r misrasida muayyan tartibda takrorlanishidan
bahrlar hosil bo’ladi. Bulardan anglashiladiki, aruz qismlari o’zaro mustahkam
aloqada bo’lgan sistema sifatida juda puxta tashkillangan she’r tizimi ekan. O’zbek
eng kichik ritmik bo’lak sifatida hijo olinishi aytildi. Hijolar uch turli bo’ladi:
qisqa, cho’ziq va o’ta cho’ziq. Birgina qisqa unlidan (a -lam, i - lik) iborat bo’lgan
yoki qisqa unli bilan tugagan ochiq bo’g’in (ma - kon, ba - lo) qisqa hijo
hisoblanadi, u paradigmada (v) belgisi bilan ifodalanadi. Cho’ziq hijo cho’ziq unli
bilan tugagan ochiq bo’g’in yoki qisqa unlili yopiq bo’g’inga teng bo’lib,
paradigmada (-) belgisi bilan ifodalanadi. Tarkibida cho’ziq unli bo’lgan (chi - roq)
yoki qo’sh undosh bilan tugallangan yopiq bo’g’in (ishq, ko’shk) o’ta cho’ziq hijo
sanalib, paradigmada (~) belgisi bilan ifodalanadi. Hijodan keyingi ritmik bo’lak -
juzvni alohida ajratish o’zbek aruzi uchun unchalik zarur bo’lmasa-da, ularga ham
qisman to’xtalib o’tamiz. Yuqorida aytilganidek, uchta juzvning birinchisi sabab
deb nomlanadi. Sabab o’z ichida ikkiga bo’linadi:
1) sababi hafif bir harakatli va bir sokin harfning qo’shilishidan yuzaga keladi,
ya’ni, bir cho’ziq hijoga teng bo’ladi: ko’z, so’z, yuz ( - );
2) sababi saqiyl ikki harakatli harfning qo’shilishidan hosil bo’ladi, ya’ni, ikki
qisqa hijoga teng bo’ladi: o’zi, ko’zi, so’zi ( v v );
Vatad juzvim asosan ikki xil:
5

1) vatadi majmui ikki harakatli va bir sokinning qo’shilishidan hosil bo’ladi, ya’ni,
bitta qisqa va bitta cho’ziq hijoga teng: malak, palak (v -)
2) vatadi mafruq ikki harakatli o’rtasida bir harakatsiz harf kelishidan hosil bo’ladi,
ya’ni, bir cho’ziq va bir qisqa hijoga teng: hafta, chipta (- v ).
Fosila juzvi ham ikki turli:
1) fosilai sug’ro uchta mutaharrikdan so’ng bir sokin kelishidan hosil
bo’ladi, ya’ni, ikkita qisqa va bir cho’ziq hijoga teng: kapalak (v v -);
2) fosilai kubro to’rt mutaharrikdan so’ng bir sokin kelishidan hosil
bo’ladi, ya’ni, uchta qisqa va bir cho’ziq hijoga teng bo’ladi: kurashajak (v v v - )
Keyingi ritmik bo’lak - ruknlar juzvlarning muayyan tartibda birikishidan hosil
bo’ladi. Masalan, bitta vatadi majmu’ (v -) va ikki sababi hafif (-) birikuvidan
mafoiylun (v - - -) rukni hosil bo’ladi
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, to’rt faslni o’z ichiga olgan ikki asosiy
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
6

I BOB. “ ARUZ ” ATAMASINING GENEZISI H A Q IDAGI FIKRLAR
1.1. Arab, fors-tojik va turkiy aruzshunoslik
Alisher Navoiyning ma’lumot berishicha bu atama vazn asoschisi Xalil Ibn
Ahmadning vatani bo’lmish Arabiston yarim orolida jaylashgan bir vodiyning
nomi bo’lib, u vodiydagi kishilarning asosiy mashg’uloti vaqtinchalik uy-chodir
tikib sotishdan iborat ekan. Arab tilida uy ma’nosi “bayt” so’zi bilan
ifodalanganligi uchun, Xalil Ibn Ahmad she’rning eng kichik qismini ham shu so’z
bilan nomlagan. Aruz tizimidagi atamalarning ko’pchiligi shu vodiy xalqining urf-
odatlari, ashyolari nomidan olingan.
“ Aruz ” so’zi, shuningdek, uyning (chodirning) asosini tashkil etuvchi
ustunlar-ruknlardan birining nomini h am ifodalar ekan. Ayrim olimlarning fikriga
ko’ra vaznning nomi aynan shu so’zdan olingan.
Aruzshunos olimlar, xususan Alisher Navoiyning fikriga ko’ra aruz vaznlari
arab she’riyatida anchа qadimdan qo’llangan. Shuningdek, “Qur’oni Karim”dagi
ayrim oyatlar ham aruz vaznlariga mos ekanligini ta’kidlab Navoiy bir encha misol
ham keltiradi. Aruz she’riy vaznlar tizimi nazariyasiga milodning VIII asrida
yashab o’tgan arab filologi Xalil Ibn Ahmad (vafoti 791 y.) tomonidan asos
solingan. Uning “Kitob ul-ayn” asarida mazkur vaznning nazariy qonuniyatlari o’z
ifodasini topgan.
Aruz vazni IX asrdan boshlab fors-tojik she’riyatiga, XI asrdan boshlab esa
turkiy she’riyatga ham kirib keldi. Biroq mazkur tillar (arab, fors-tojik va turkiy)
fonetik, leksik va grammatik jihatdan tubdan farq qilishi tufayli, har bir tildagi
aruzning o’ziga xos belgilarini yoritish, aruzni boshqa tillarga moslashtirish, yoxud
shu tillarni aruzga moslashtirish muammosi yuzaga chiqdi. Natijada, “ forsiy aruz ” ,
“ turkiy aruz ” kabi maxsus atamalar vujudga keldi. Shu bilan birga, badiiy ijod,
xususan, she’riyatning ravnaq topishi natijasida amalda qo’llangan vaznlar Xalil
ibn Ahmad tomonidan ko’rsatilgan bahr va vaznlar doirasidan kengayib ketganligi
sababli, aruz nazariyasiga oid yangi asarlarga ehtiyoj sezildi.
7

Xalil ibn Ahmaddan keyin XI-XIII asrlarda bir qator arab va fors-tojik
she’rshunos olimlari yuqoridagi muammolar tahliliga bag’ishlangan asarlarni
maydonga keltirishdi. Rashiddin Vatvotning (vafoti 1183 y.) “Hadoyiq us-sehr”,
Ibn Hojibning (1188-1249) “Ilm ul-aruz”, Shamsiddin Muhammad ar-Roziyning
“Al Mu’jam fi ma’oyiri ash’oril Ajam”, Nosiriddin Tusiyning (1210-1274)
“Me’yor ul-ash’or” kabi asarlari shular jumlasidan bo’lib, keyingi davr
aruzshunoslari o’z fikrlarini asosan shu manbalarga tayangan holda ifoda etishgan.
Aruzshunoslik tarixida XV-XVI asrning birinchi yarmi, ya’ni temuriylar
davri alohida o’ringa ega. Shu davrda, aniqrog’i, 1437 yilda Shayx Xudoydodi
Ahmad Taroziyning Mirzo Ulug’bek topshirig’i bilan yozgan “Funun ul-balog’a”
asari turkiy tilda mazkur masala tahliliga bag’ishlangan ilk manba bo’lganligi bilan
muhim ahamiyatga ega. Alisher Navoiyning “Mezon ul-avzon”, Zahiriddin
Boburning “Muxtasar”, Atoulloh Husayniyning “Badoe’ us-sanoe’” (fors-tojik
tilida) kabi asarlarda ham she’rshunoslikning boshqa jihatlari (janrlar, badiiy
san’atlar) bilan bir qatorda turkiy va forsiy aruzning nazariyasi hamda o’z davriga
ko’ra amaliyotiga oid fikr-mulohazalar, qonuniyatlar o’z ifodasini topgan.
Sanalganlar orasida Navoiy va Boburning asarlari shu muammoga maxsus
ba g’ ishlanganligi bilan a h amiyatlidir.
XX asrda ham aruz she’riy tizimi tadqiqiga bag’ishlangan bir qator ilmiy
asarlar, monografiya va dissertatsiyalar maydonga keldi. Bu borada rus olimlari
Y.E.Bertels, M.Stebleva, tojik adabiyotshunoslari Bahrom Sirus va M.Zehniy
hamda o’zbek olimlaridan Abdurauf Fitrat, U.To’ychiev, S.Hasanov,
A.Hojiahmedov kabilarni alohida qayd etish lozim. Mazkur olimlarning ayrimlari
(M.Stebleva, S.Hasanov) alohida manbalarni tadqiq etish orqali, ayrimlari esa aruz
she’riy vaznlar tizimini yaxlit o’rganish asosida (Fitrat, Bahrom Sirus,
U.To’ychiev, A.Hojiahmedov) o’z tadqiqotlarini yaratishdi. Bu borada, ayniqsa
U.To’ychiev va A.Hojiahmedovning ishlarini alohida qayd etish lozim.
U.To’ychievning “O’zbek poeziyasida aruz sistemasi” monografiyasi aruzning
nazariy asoslari hamda turkiy she’riyatdagi tadrijiy taraqqiyotini o’rganishda
8

qimmatli manba bo’lsa, A.Hojiahmedovning “O’rta maktabda aruzni o’rganish”,
“O’zbek aruzi lug’ati” kabi qator kitoblari aruzni o’rganish va o’rgatish uslubiyati
uchun hozirda birlamchi manbalar sanaladi. Aruz vaznida she’rning eng kichik
bo’lagi bayt hisoblanadi. Bayt deganda biz, odatda, ikki misrani tushunamiz. Bayt
ruknlardan, ruknlar esa juzvlardan tashkil topadi. Juzv so’zi arab tilida qism
ma’nosini bildirib, jonsiz predmetlarga nisbatan qo’llanadi. Juzvlar arab
alifbosidagi harflarning harakatli (fatha, kasra, zamma) yoki sokin tarzda
qo’llanishidan hosil bo’ladi. Demak, baytning hosil bo’lishini quyidagicha
ko’rsatish mumkin:
harf → juzv → rukn → bayt
Binobarin, aruz nazariyasini o’rganish uchun arab alifbosini, xususan, abjad
hisobida ishtirok etadigan 28 ta asl arab harflari haqida tasavvur hosil bo’lishi
zarur.
Abjad hisobi tarixiy sanalarni ifodalashning Sharq xalqlari orasidagi o’ziga
xos usuli bo’lib, unda sanalar raqamlar bilan emas, harflar yoki harflar ishtirokida
hosil bo’luvchi so’z va jumlalar vositasida ifodalanadi. Abjad hisobida harflarning
maxsus tartibi mavjud bo’lib, “abjad” so’zi ham mazkur tartibdagi dastlabki to’rtta
harfni (alif, be, jim va he) ifodalovchi so’zdir. 28 ta harf jami sakkizta so’zda
jamlanadi. Bular: abjad, havvaz, huttiy, kalaman, sa’fas, qarashat, saxxaz, zazag’.
Demak, shu sakkizta so’zni va ularning arabcha yozilishini yod olgan kishi abjad
hisobidagi harflar tartibini eslab qoladi. Ra q amlar 1 dan 9 gacha, 10 dan 90 gacha,
100 dan 1000 gacha h ar bitta h arfga biriktiriladi. Buni jadvalda q uyidagicha
ifodalash mumkin:
Arab alifbosining abjad h isobidagi tartibi
H arf Nomi Ra q ami H arf Nomi Ra q ami
ﺍ Alif 1 ﺱ Sin 60
ﺏ Be 2 ﻉ A yn 70
9

ﺝ Jim 3 ﻑ Fe 80
ﺩ Dol 4 ﺹ Sod 90
ﮪ H e 5 ﻖ Q of 10 0
ﻭ Vov 6 ﺭ Ro 200
ﺯ Ze 7 ﺵ Shin 300
ﺡ H o 8 ﺕ Te 400
ﻄ To 9 ﺙ Se 500
ﻯ Yo 10 ﺥ Xe 600
ﻛ Kof 20 ﺫ Zol 700
ﻞ Lom 30 ﺽ Zod 800
ﻡ Mim 40 ﻅ Zo 900
ﻥ Nun 50 ﻍ G’ ayn 1000
E ndi ayrim misollarni k o’ rib o’tamiz:
Yusuf Amiriyning “ Da h noma ” dostonida q uyidagi bayt tarix sifatida
keltirilgan:
Bitidik emdi tarixini kotib,
E rur tarixi uchun “ zabti vojib ” .
“Zabti vojib” birikmasi arab yozuvida quyidagi harflar bilan ifodalanadi: ﻭ
ﺽ ﺏ ﻄ ﺍ ﺝ ﺏ
Bu h arflar q uyidagi ra q amlarni ifodalaydi:
800 + 2 + 9 + 6 + 1+ 3 + 2 = 823
Demak , asar hi jriy 823 yilda yozilgan. Bu melodiy 1420 yilga to’ g’ ri keladi.
10

Izo h : M = ( H - H /33) + 622. Bunda H - h ijriy, M - melodiy yil.
1.2. XX asr aruzshunosligi
Aruz she’r tizimi IX asrdanoq forsiy tildagi adabiyotda ham qo’llanila boshlangan.
Turkiy xalqlar adabiyotida, jumladan o’zbek adabiyotida ham aruzning qo’llanila
boshlashi taxminan shu vaqtga to’g’ri keladi degan fikr mavjud. Fitrat bu haqida
to’xtalib: “Bizning O’rta Osiyo turklari tomonidan qachon qabul etilgani aniq
emas. Biroq hijriy 462 da Qashqarda yozilgan mashhur “Qutadg’u bilik”
kitobining shuaruzvaznidayozilg’ani e’tibor etilsa, juda eskidan qabul etilgani
ma’lumbo’ladur”,-deb yozadi. Demak, turkiy tildagi aruzda yaratilgan ilk asar
sifatida hozircha “Qutadg’u bilik” tan olinar ekan, aruzning turkey adabiyotda
qaror topishi taxminan X-XI asrlarga to’g’ri keladi deyish mumkin. Biroqarab,
fors-tojik va turkiy tillarning fonetik, leksik va grammatik jihatdan tubdan farq
qilishi tufayli, har bir tildagi aruzning o’ziga xos belgilarini yoritish, aruzni boshqa
tillarga moslashtirish muammosi yuzaga chiqdi.Natijada, “forsiy aruz”, “turkiy
aruz” kabi maxsus atamalar vujudga keldi,she’riyat ravnaq ropa borgan sari Xalil
ibn Ahmad tomonidan ko’rsatilgan bahr va vaznlar doirasi kengayib bordi. Bular
o’z navbatida aruzga doir yangi ilmiy asarlar yaratish zaruratini yuzaga keltirdi.
Mahmud Zamaxshariyning “Al-qistos”, Abu Jaysh Andalusiyning“Aruzi
Andalusiy”, Abu Zakariyo Xatib Tabreziyning “Al-kafi fil aruzval-qavofiy”,
Rashiddin Vatvotning “Hadoyiq us-sehr”, Ibn Hojibning “Ilmul-aruz”, Shamsiddin
Muhammad ar-Roziyning “Al-Mu’jamfi ma’oyiriash’oril ajam”, Nosiruddin
Tusiyning “Me’yor ul-ash’or” kabi asarlari mana shu zarurat tufayli yuzaga kelgan.
Sanalganlar orasida ShamsQaysRoziy va Nosiruddin Tusiy asarlari alohida
ahamiyatga ega bo’lib, keyingidavr aruzshunosligining rivoji uchun asosiy
metodologik asos vazifasinio’tadi. Aruzshunoslik tarixida XV-XVI asrning
birinchi yarmi, ya’nit emuriylar davri alohida o’ringa ega. 1437-yilda Shayx
Xudoydodi AhmadTaroziyning Mirzo Ulug’bek topshirig’i bilan yozgan
“Fununul-balog’a”asari turkiy tilda mazkur masala tahliliga bag’ishlangan ilk
manba ekanligi bilan ahamiyatlidir. Abdurahmon Jomiyning “Risolayi aruz”,
11

Alisher Navoiyning“Mezonul-avzon”, Sayfiy Buxoriyning “Aruzi Sayfiy”,
Zahiriddin Boburning“Muxtasar”, Atoulloh Husayniyning “Badoye’ us-sanoye’”
kabi asarlarida ham she’rshunoslikning boshqa jihatlari (janrlar, badiiy san’atlar)
bilan bir qatorda, turkiy va forsiy aruz nazariyasi hamda o’z davriga ko’ra vazn
amaliyotiga oid fikr-mulohazalar, qonuniyatlar o’z ifodasini topgan. Sanalganlar
orasida Navoiy va Boburning asarlari turkiy – o’zbektilidaekanligi hamda shu
muammoga maxsus bag’ishlanganligi bilan ahamiyatlidir. Aruz she’riy tizimini
tadqiq etishga bag’ishlangan tadqiqotlar XXasrda ham yaratildi. Rus olimlari
Y.E.Bertels, M.Stebleva, tojik adabiyotshunoslari B.Sirus va M.Zehniy, U.Toirov,
S.Solihov,R.Musulmonqulov, A.Nadjibullohi hamda o’zbek
olimlaridanA.Fitrat,I.Sultonov, S.Mirzayev, E.Talabov, A.Rustamov,
Sh.Shomuhammedov,U.To’ychiev, S.Hasanov, H.Boltaboyev,
A.Hojiahmedovkabilarningishlari aruzni isloh qilish, yangi zamon talabiga
moslashtirish, ilmiy asoslarini mustahkamlash borada olib borilgan tadqiqotlardir.
Shuningdek, aruzni o’rganishni maqsad qilgan bugungi kun kitobxoni uchun
U.To’ychievning “O’zbek poeziyasida aruz sistemasi”monografiyasi,
A.Hojiahmedovning “O’rta maktabda aruzni o’rganish”,“O’zbek aruzi lug’ati”,
“Navoiy aruzi nafosati” kabi qator kitoblari, M.Olimovning “Risolai aruz”,
A.A’zamovning “Aruz”, N.Shodmonovning“ Aruz vazni asoslari”,
D.Zohidovaning “Aruz saboqlari”, D.Yusupovaning14 Temuriylar davrida
yaratilgan aruz ilmiga oid asarlar haqida to’liqroq ma’lumot olish uchun qarang:
Yusupova D. “Temuriylar davridagi aruzga doir risolalarning qiyosiy tahlili”.
Filologiya fanlari doktori (DS с ) dissertatsiya avtoreferati. www.navoiy-uni.uz,
www.ziyonet.uz. 10 “Alisher Navoiy “Xamsa” sida mazmun va ritmning badiiy
uyg’unligi”, “Aruz alifbosi” kurs ishisi asosiy manbalar bo’lib xizmat qiladi. Shuni
alohida ta’kidlash kerakki, aruzni amaliy va nazariy o’rganishning eng birlamchi
manbasi – bu aruzda yaratilgan sheriyatning o’zi. Shu sabab aruzni o’rganishga bel
bog’lagan tolib ishni aruz tizimida yaratilgan she’riyatni ko’proq o’qish, ularning
ichki ohangini nozikilg’a bolishdan boshlashi lozim.
12

II BOB. ARUZ VA MUMTOZ POETIKAGA KIRISH
Jahon xalqlari she’riyati taraqqiyotini kuzatganda ularda qo’llanilganshe’riy
vaznlar quyidagi ikki she’riy tizim asosida yuzaga kelganliginiko’rish mumkin:
1.Kvantitativ she’riy tizimlar.
2.Kvalitativ she’riy tizimlar.
Kvantitativ lotin tilidan olingan bo’lib “quantitas” – miqdor deganma’noni
bildiradi. Bunday vaznlar manbalarda metrik (metr-o’lchov) vaznlar nomi bilan
ham yuritiladi. Kvantitativ she’riy tizimlar misradagi uzun va qisqa bo’g’inlarning
tartibli almashinishiga va bu orqali talaffuzda erishiladigan satrlar va ohang
mutanosibligiga asoslanadigan she’riy tizimlardir. Bu kabi she’riy tizimlar odatda
unlilarning uzunligi va qisqaligi semantik farqlanadigan tillarda qo’llaniladi.
Masalan, qadimgi yunon, rim,sanskrit lirikasida kvantitativ she’riy tizimlar
qo’llanilgan. Ayrim ma’lumotlarga ko’ra bu tizim fin va klassik xitoy lirikasiga
ham xosdir. Shuningdek, arablar tomonidan iste’molga kiritilgan aruz she’riy
tizimi ham kvantitativ she’riy tizim hisoblanadi. Kvantitativ she’riy
tizimlarningo’ziga xos xususiyatlaridan biri unda musiqiylikning yuqori
bo’lishidir. Kvantitativ she’riy tizimlar antik adabiyotda she'riyat hali
musiqadanajralmagan qadimgi davrlarda paydo bo’lgan, she’riyat va musiqa
ajralib, alohida rivojlangach o’rta asrlarga kelib kvantitativ she’riy tizimlar
iste’moldan chiqib, o’z o’rnini kvalitativ she’riy tizimlarga bo’shatib berdi.XIX asr
filologlari kvantitativ she’riy tizimlar haqidagi qarashlarida eng qadimgi xalq
ijodiyotida so’z butunlay musiqaga bo’ysunadi va barcha xalqlarning lirik ijodi
tabiiy ravishda bu bosqichdan o’tadi, deb hisoblaganlar. 2. Kvalitativ lotin tilidan
olingan bo’lib, “sifat, urg’uli” ma’nolarini bildiradi. Kvalitativ she’riy tizimlar
deyilganda misralardagi bo’g’inlar miqdorining tengligi, urg’ularning muayyan
tartibiga asoslanadiganshe’riytizimlar nazarda tutiladi. Bo’g’inlar miqdori va
urg’ular tartibiga asoslanuvchi she’riy tizimlar uchta guruhga bo’linadi:
13

1. Sillabik (bo’g’in) – bo’g’inlar yoki hijolar sonining tengligiga asoslanuvchi
vaznlar.
2. Tonik (urg’u) – urg’uli bo’g’inlarning muayyantartibigaasoslanuvchi vaznlar.
3. Sillabik-tonik (bo’g’in-urg’u) – bo’g’in va urg’ularningmiqdorihamda muayyan
tartibiga asoslanuvchi vaznlar.
Rus, fransuz, polyak, serb va boshqa xalqlar she’riyati, shujumladan,o’zbek
she’riyatidagi barmoq she’riy tizimi kvalitativ she’riy tizimlar sirasiga kiradi.
Demak, barcha xalqlar she’riyatida nazmning asosiy o’lchov birliklari harf
(tovush), hijo (bo’g’in yoxud undan kattaroq birlik) va urg’udir. Odatda aruz
she’riy tizimi haqida so’zlaganda “aruz vazni”tarzidaqo’llanilganini ko’ramiz,
ammo bu noto’g’ri ibora. Chunki vazn–konkretshe’rda yuzaga chiquvchi ritmik
hodisa 1 bo’lib, aruz she’riy tizimiga nisbatan vazn istilohi nihoyatda tordir. Aruz
she’riy tizimi tarkibiga kiruvchi ko’plab vaznlar borki, ular haqida keyingi
mavzularda to’xtalamiz. Aruz vaznlar tizimi haqida dastlabki tushunchaga ega
bo’lishdan avval uni o’rganishning ahamiyati va zarurati haqida to’xtalsak. 1. Aruz
qoidalarini bilish, murakkab vaznlarda yozilgan baytlarni taqte’ qila olish (ritmik
bo’laklarga ajrata olish) azaldan salohiyat, iqtidor,ta’bir joiz bo’lsa, yuksak
madaniyat belgisi sanalgan. 2. Aruzni, uning o’ziga xos ohanglarini bilish, shu
vaznda yozilgan asarlarning faqat mazmunidangina emas, ohang jozibasidan
hamzavqlana olish, shu mazmunning shakl bilan mutanosibligini his qilishga
yordam beradi. Bunday zavqni, odatda, so’z bilan ifodalab bo’lmaydi. 3. Aruz
qonuniyatlarini puxta o’rganish ijodkor badiiy mahoratini to’laroq tasavvur qilish
imkonini beradi. O’zbek adabiyoti tarixida vazn imkoniyatlaridan mohirona
foydalanadigan, yangi vaznlar ijod eta oladigan, an’anaviy vazn talablariga to’la
rioya etadigan hamdaan’anaviyvazn qoliplaridan ba’zan chetga chiqadigan shoirlar
mavjud. Bu esa shoir badiiy mahorati mezonlaridan biridir. 4. Aruz mustahkam
o’lchovlarga ega bo’lganligi uchun uning yordamida she’riy matnlardagi odatiy va
tasodifiy xatolarni aniqlash imkoniyati mavjud. Masalan, Alisher Navoiyning
“Hayrat ul-abror”dostonidan olingan mashhur bayt: Odami ersang demagil odami,
14

Onikim yo’q/ xalq g’ami/din g’ami. – VV – / – V V – / – V – Ikkinchi misraning
uchinchi hijosi qisqa bo’lganligi uchun“oniki”so’ziga “m” tovushini qo’shishning
iloji yo’q. Aks holda “mufta’ilun”rukni “fo’ilotun”ga aylanadi. Bu esa “Hayrat ul-
abror” dostoni vazniga xilofdir. 5. Aruzni bilish she’riy janrlarni farqlash va to’g’ri
tahlil qilish imkonini beradi. Zero, ruboiy, tuyuq, mustazod, noma(yoxud
muhabbatnoma), sayohatnoma kabi janrlar uchun vazn asosiy xususiyat sanaladi.2
6. Alisher Navoiyning fikriga ko’ra, aruz vaznlari arabshe’riyatidaanch а qadimdan
qo’llangan. Shuningdek, “Qur’oni Karim”dagi ayrimoyatlar, Payg’ambar (s.a.v.)
hadislari ham aruz vaznlariga mos ekanligini ta’kidlab Navoiy bir necha misol ham
keltiradi: “Ammo bilgilkim, aruzfanikim, nazm avzonining 3 mezonidur 4 , sharif
5 fandur. Nevchunkim, nazm ilmining rutbasi bag’oyat biyik 7 rutbadur. Andoqki,
haq subhanahuva taoloning kalomi majidida ko’p yerda nazm voqe’ bo’lubdurki,
aruzqavoidi8 bila rostdur. Ul jumladin biri bu oyatdurkim“Lan tanoval birrahatta
tunfiqun” 9dur, “ramali musaddasi mahzuf” voqe’ bo’lubdur. Va yana budurkim:
“Val-mursaloti urfan, fal-osifoti asfan” 10kimvazni “maf’uvlufo’ilotun maf’uvlu
fo’ilotun”dur... Va rasul sallallohu alayhi vasallama hodisida 11 dag’i ham bu tariq
tushubdur. Ul jumladin biri budurkim, “manakrama oliman faqad akramani”
12kim, vazni “maf’uvlumafo’ilunmafo’iylu fa’ul”dur va ruboiy vaznida “hazaji
axrabi maqbuzi makfufimajbub” voqe’ bo’lubdur” 13 . Demak, aruz Qur’oni karim
va Hadisi shariflarda voqe’ bo’lgan ekan, uni o’rganish – musulmon farzandi
uchunbir sharaf. Aruz tizimini o’rganishning zarurati xususida so’z yuritganda
o’zbek she’riyati va undan oldingi qadimgi turkey adabiyotning umumiy merosini
ko’z oldimizga keltirishimiz kifoya. Bu adabiyotning faqatgina islomiy
madaniyatdan oldin yoki chetda yaratilgan qadimgi turkiy yodgorliklardagishe’riy
unsurlar va “Devoni lug’itit turk”dagi she’riy parchalargina aruzdan xoli. Turkiy
xalqlar badiiy ijodining hozirgacha ma’lum ilk asarlari–“Qutatg’u bilig”, “Hibatul
haqoyiq” aruz tizimida yozilgan. AhmadYassaviy, Sulaymon Boqirg’oniy,
Nosiruddin Rabg’uziy ijodida ham aruzga doir namunalar bir qancha. Ammo
bulardan so’ng, Xorazmiy, SayfiSaroyi, Sakkokiy, Lutfiylardan boshlab to XX
asrning boshlarigacha bo’lgan yozma o’zbek she’riyati to’lig’icha aruz tizimida
15

yaratilgan. XXasrda adabiyotimizda barmoq vaznida ijod etila boshlangan
bo’lsada, aruzda ham betakror asarlar yaratish an’anasi saqlab qolindi va bu an’ana
bugunga qadar davom etmoqda. Bundan tashqari, yozma adabiyotni ishg’ol qilgan
aruz tizimi sekin-asta og’zaki ijodga ham kirib bordi. Bu haqda o’z davrining
yetuk aruzshunoslari Alisher Navoiy hamda Bobur o’zlarining aruzga doir
asarlarida ko’plab ma’lumotlar va namunalar keltirganlar. Demak, o’zbek
she’riyatini o’rganish, undan bahra olishni maqsad qilgan kishi aruz tizimini
chetlab muddaosiga erisha olmaydi. Aruz she’riy tizimi dastlab arab adabiyotida,
yana hamaniqrog’i, arabxalq og’zaki she’riyatida paydo bo’lgan. Arab xalifaligi
davrida islomning boshqa o’lkalarga ham yoyilishi munosabati bilan fors-
tojikadabiyoti, uorqali turkiy adabiyotga kirib kelgan. “Aruz” istilohining kelib
chiqishi borasida turlicha qarashlar mavjud.
16

2.1. . Aruz va mumtoz she’riy janrlar
Mumtoz she’riy janrlar odatda to’rt xil xususiyatiga ko’ra bir-biridan farqlanadi:
1. She’rning hajmi, misra, bayt yoki bandlar soni.
2. Bayt va bandlarning qofiyalanish tartibi.
3. She’rning vazni.
4. She’rning mavzu va mazmuni.
Demak, she’riy janrlarni farqlashda boshqa belgilar qatorida vaznning ham
ahamiyati bor. She’rning hajmi, qofiyasi va mavzusidan ko’ra vaznini tahlil qilish
murakkabroq, qiyinroq sanaladi. Binobarin, bu masala alohida e’tibor talab etadi.
Quyidagi misralarni qofiyalanish, mavzu va vaznga ko’ra tahlil qilishga
harakat qilamiz:
Qarilar xotiri nozuktur, ey tifl,
Shikastidin qilib vahm, o’lma gustoh.
Unuttungmuki, atfol o’ynag’anda,
Sinar oz mayl ko’rgandin qurug’ shox.
No’sh aylar emish qadahni jonona to’la,
Soqiy, manga tut jomi harifona to’la,
Quy, gar xud erur sipehr paymona to’la,
Har nechaki, xoli etsam, et yona to’la.
Ul pariy ishqida bu devonani,
Eyki istarsen, kelib gulxanda ko’r.
Bir qadah ul gulni xandon ayladi,
17

Ey ko’ngul, nazzora qil, gul xanda ko’r.
1. Dastlabki to’rt misra hazaji musaddasi maqsur vaznida yozilgan:
Qarilar xo/tiri nozuk/tu-r, ey tifl,
v - - - v - - - v - ~
mafo’iylun mafo’iylun mafo’iyl
Ikkinchi va to’rtinchi misralarda qofiya qo’llangan (gustoh, shox).
Mavzusiga ko’ra ijtimoiy-didaktik mazmunga ega. Mazmuni:
Ey bola, keksalarning ko’ngli nozik bo’ladi, sindirib qo’yish, ozor
yetkazishdan ehtiyot bo’l. O’yin paytida qurigan shox ozgina kuch bilan sinishini
yodingdan chiharma.
2. 5-8-misralarning vazni oldingilaridan farq qiladi:
No’sh ayla/r emish qadah/ni jonona/ to’la,
- - v v - v - v - - v v -
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylu fa’ul
Hazaji musammani axrabi maqbuzi makfuf.
Jonona, harifona, paymona, yona so’zlari o’zaro qofiyalangan. Mazmuniga
ko’ra ishqiy-rindona (may haqida) she’r. Mazmuni:
Jonona qadahni to’ldirib ichar ekan, ey soqiy, menga ham harifona
(ko’pchilik bilan ichiladigan) qadahni to’ldirib uzat. Falakday paymona to’la
bo’lsa-da, yana quy. Har qancha bo’shatsam, yana to’ldirgin.
3. 9-12 - misralar ramali musaddasi mahzuf (maqsur) vaznida yozilgan:
Ul pariy ish/qida bu de/vonani,
- v - - - v - - - v -
18

Fo’ilotun fo’ilotun fo’ilun
Ikkinchi va to’rtinchi misralarda qofiya, aniqrog’i qofiya o’rnida tajnis
so’zlar qo’llangan (gulxanda-olovda, gul xanda-kulib turgun gul). She’r ishqiy
mavzuda. Mazmuni:
Ul pari ishqida yonayotgan bu devonani topishni istasang gulxanga qara.
Bitta qadah u gulni (yorni) kuldirdi. Ey ko’nglim, nazar tashla, kulib turgan gulni
ko’r.
Demak, matnda uchta alohida she’r mavjud bo’lib, ular hajmiga ko’ra teng
bo’lsa-da, mavzusi, qofiyasi va eng muhimi vazniga ko’ra farq qiladi. Yuqoridagi
tavsiflardan kelib chiqib ularni qit’a, ruboiy va tuyuq janrlariga mansubligini
aytish mumkin. Agar dastlabki she’rning janrini aniqlashda qofiyalanish tartibi
asosiy mezon bo’lsa, keyingi misralar janri asosan vaznga ko’ra aniqlanadi.
Turkiy va fors-tojik mumtoz she’riyatida ayrim janrlar o’zlarining xos
vaznlariga ega. Bular tuyuqr, ruboiy va mustazoddir. Qolgan she’riy janrlarda vazn
erkin tarzda qo’llanadi. Biroq shuni ham qayd etish lozimki, aruzga oid manbalar,
xususan, Navoiyning “Mezon ul-avzon”ida ramali musammani mahzuf
(maqsur) vaznida yozilgan g’azallarga nisbatan “turkey” , hazaji musammani
solim vaznida yozilgan g’azallarga nisbatan “aruzvoriy” atamalari qo’llangan.
II. Mustazod. Alisher Navoiy mustazod janri haqida quyidagicha ma’lumot
beradi: “Va yana bu xalq orasida bir surud bor ekandurkim, hazaji
musammani axrabi makfufi mahzuf vaznida anga bayt bitib bog’lab, aning
misraidin so’ngra hamul bahrning ikki rukni bila ado qilib, surud
nag’amotig’a rost keltururlar ermish va ani “mustazod” derlar ermish” . (4.
93)
Demak mustazodning bir misrasi g’azalning bir yarim misrasiga teng bo’lib,
yagona vazngda yozilishi bilan xarakterlanadi. Uning to’liq misralari hazaji
19

musammani sadru ibtido axrab, hashvayn makfuf, aruz va zarb mahzuf yoki
maqsur vaznida yozilsa, orttirilgan misralari esa hazaji murabbai sadru ibtido
axrab, aruz va zarb mahzuf yoki maqsur vaznida yoziladi. Boshqacha qilib
aytganda, misradagi sadr va ibtido , aruz va zarb orttiriladi:
Ey husnunga zarroti jahon ichra tajalli,
Maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu fa’uvlun
Mazhar sanga ashyo,
Maf’uvlu fa’uvlun,
Sen lutf bila kavnu makon ichra muvalli,
Maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu fa’uvlun
Olam sanga mavlo.
Maf’uvlu fa’uvlun,
Ushbu misralarni jadvalda quyidagi tarzda ko’rsatish mumkin:

1-misra E y h usnu ga zarroti ja h on ichra tajalli
Paradigma - - V V - - V V - - V V - -
Afoil maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu fa’uvlun
Orttirilgan Mazhar sa nga ashyo
Paradigma - - V V - -
20

Afoil maf’uvlu fa’uvlun
Vazn nomi sadr-axrab hashvayn-makfuf aruz-mahzuf
2- misra Sen lutf bila kavnu makon ichra muvalli
Paradigma – – V V – – V V – – V V – –
Afoil maf’uvlu mafo’iylu mafo’iylu fa’uvlun
Orttirilgan Olam sa nga mavlo
Paradigma – – V V – –
Afoil maf’uvlu fa’uvlun
Vazn nomi Ibtido - axrab hashvayn-makfuf z arb -mahzuf
Demak , vaznning to ’ liq nomi hazaji musammani sadru ibtido axrab ,
hashvayn makfuf , aruz va zarb mahzuf .
Topshiriq: Mustazodning keyingi baytini ham shu tarzda jadvalda
ifodalang:
Har yon kezaram telbasifat toki yashurdung,
Ko’zdin pari yanglig’,
Majnundin o’zin toki nihon qilmadi Layli,
Ul bo’lmadi shaydo.
21

III. Fors-tojik va turkiy she’riyatning g’azaldan keyingi o’rinda turuvchi eng
sermahsul va sevimli janrlaridan biri ruboiydir. Abu Abdullo Ro’dakiy, Ibn Sino,
Nosir Xusrav, Umar Xayyom kabi mutafakkir shoirlarning o’lmas merosi tufayli
shakllanib, kamolga yetgan mazkur janr XIV asr oxiri va XV asr boshlariga kelib
turkiy adabiyotga ham kirib keldi. Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki turkiy tildagi
dastlabki ruboiy Sayfi Saroyi asarlarining Leyden universitetida (Gollandiya)
saqlanadigan yagona qo’lyozmasida uchraydi. Mazkur to’rtlikning janri
ko’rsatilmagan bo’lsa-da, to’rt misradan iborat ekanligi, qofiyalanishi (a, a, b, a),
falsafiy-didaktik mazmuni va eng muhimi vazniga ko’ra ruboiy janri talablariga
javob beradi:
Kim keldi / esa jahon/da, shak yo’qki / ketar,
- - V / V - V - / V - - V / V -
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylu fa’ul
Oqil ke/libon bu yer/da ko’p xayr / etar.
- - V /V - V - / V - - V /V -
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylu fa’ul
Sen eygu/lu-k et dag’i / tengizg’a sol/g’il,
- - V/ V - V - / V - - - / -
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylun fa’
Yozida / senga yaqin / bi-l ul xayr / yetar.
- - V / V - V - / V - - V / V -
Maf’uvlu mafo’ilun mafo’iylu fa’ul (31. 34)
Ko’rinib turibdiki, to’rtlikning 1-, 2- va 4-misralari bir xil - hazaji
musammani axrabi maqbuzi makfufi majbub vaznida, uchinchi misra esa
22

hazaji musammani axrabi (1) maqbuzi (2) solimi (3) axrami majbub (4)
vaznida yozilgan.
O’zbek adabiyotshunosligi, she’rshunosligi ilmining dastlabki manbai
bo’lmish Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog’a” asarida to’rtlik shaklida yozilgan
she’rlar vaznidan va mazmunidan qat’i nazar “ruboiy” atamasi bilan yuritilgan:
“Ruboiy to’rt misra’ bo’lur. Avvalg’i va ikkinchi va to’rtinchi misraida qofiya
keltururlar. Va uchinchi misrai ixtiyoridur” . Shu bilan birga, Taroziy tuyuqni
ruboiyning bir turi sifatida ko’rsatadi:
“Va ruboiyning bir nav’i taqi bo’lur. Oni mujannas derlar. Aningdek
bo’lurkim, ruboiyning qofiyasida tajnis rioyat qilurlar”.
Bu holatlar XV asrning boshlarida hali ruboiy janri nazariy hamda amaliy
jihatdan turkiy she’riyatgа to’liq singib ketmaganligidan, to’rtlik shaklida yozilgan
sherlarning janriy rang-barangligi aniq ajratib olinmaganligidan dalolat beradi. Shu
tufayli bo’lsa kerak, Mavlono Gadoyi va Mavlono Lutfiy qalamiga mansub
bo’lgan she’rlar, garchand qofiyasi va tajnis qo’llanishi, ba’zan esa vazniga ko’ra
farqlansa-da, umumiy nom bilan “ to’rtlik” sifatida tilga olinadi, gohida esa
noto’g’ri tasnif etiladi.
Alisher Navoiy tuyuq haqida “sa’y qilurlarkim, tajnis aytilg’ay va ul vazn
ramali musaddasi maqsurdir”, deb yozadi.
Bobur “Muxtasar”da o’ziga qadar o’zbek she’riyatida yaratilgan tuyuqlarni
tasnif qilib to’rt tur yoki “nav” ga ajratadi:
1. “ Biri ulkim har uch qofiyada tajnis rioyat qilurlar”.
2. “Yana biri ulkim qit’adek burung’i baytning avvalqi misrasida qofiya
rioyat qilmay baytlarning qofiyasida tajnis keltururlar (ya’ni ikkinchi va to’rtinchi
misrada tajnis qo’llanadi)”.
3. “Yana biri ulkim tajnis rioyat qilmay, uch qofiya bila ayturlar”
4. “Yana biri ulkim tajnis rioyat qilmay ikki qofiya bila ayturlar” (6. 163).
23

Demak, Navoiy ham Bobur ham tuyuq janrining asosiy belgisi sifatida
aruzning ramali musaddasi maqsur (mahzuf) yoki foilotun, foilotun, foilon (foilun)
vaznida yozilishini ko’rsatadi. Tajnis qo’llanishi, kurs ishisligi yoki ularning soni
tuyuqning alohida turlarini tashkil etadi.
Ruboiy. Ruboiy janri aruz tizimining hazaj bahriga tegishli bo’lgan 24 xil
vaznda yoziladi. Bu vaznlar qaysi rukn bilan boshlanishiga ko’ra shartli ravishda
axram (maf’uvlun, - - -) va axrab (maf’uvlu - - V ) shajaralariga bo’linadi. Har bir
shajara (lug’aviy ma’nosi “daraxt”)da 12 tadan vazn mavjud bo’lib, ularda
mafo’iylun aslining solimi hamda quyidagi zihof va furu’lari ishtirok etadi:
maf’uvlu – axrab;
maf’uvlun – axram;
mafo’ilun – maqbuz;
mafo’iylu – makfuf;
fo’ilun – ashtar;
fa’ - axrami majbub;
fo’ - azall;
fa’ul – majbub;
fa’uvl – axtam;
Aruz tizimi haqida nazariy kurs ishi yaratgan olimlar (Jomiy, Navoiy, Bobur
va boshqalar) 24 ta vaznni ifodalash uchun oltita ruboiy yozishgan. Bunda
ruboiyning har bir misrasi alohida vaznda yoziladi, shу bilan 24 ta misrada 24 xil
vazn ifodalanadi. Alisher Navoiy ham “Mezon ul-avzon”ida shu usulda oltita
ruboiy keltirgan.
24

2.2. She’riy janrlar va ularning vazn xususiyatlari
Jаhоn adabiyotidа to’rttа shе’r tizimi, аyniqsа, kеng tаrqаlgаn. Bulаr:
sillаbik (bo’g’inlаr miqdоrigа ko’ra), mеtrik (turоq to’xtаm (pаuzа), tаkt
miqdorigа ko’ra), sillаbоtоnik (bo’g’in vа охаng); tоnik (оhаng).
Sillаbik shе’r tizimi bo’g’inlаr miqdorigа аsоslаnаdi. Turkiy xalq1аr,
jumlаdаn, o’zbеk xalq shе’riyati, shuningdek itаlyan, pоlyak, frаntsuz, ispаn,
rumin xalqlari shе’riyati ham sillаbik shе’r tizimigа mаnsubdir.
Mеtrik shе’r tizimi esа bo’g’inlаrning uzun-qisqiligigа, unlilаr hоlаtigа
аsоslаnаdi. Grеk, lоtin, аrаb shе’riyati shundаy хususiyatgа egа.
Sillаbо-tоnik shе’r tizimi bo’lsa, urg’uli, urg’usiz bo’g’inlаrning mа’lum
tаrtibdа kеlishigа аsоslаnаdi. Rus shе’riyati shundаydir.
Tоnik shе’r tizimi misrаlаrdа urg’usiz bo’g’in qancha bo’lishidаn qаtiy
nаzаr, ritm hosil bo’lishi, urg’ulаrning bir mаrоmdа kеlishigа аsоslаnаdi.
Shе’r tizimi xalq tili хususiyatlаrigа bog’lik hodisa sаnаlаdi. O’zbеk tili
ifоdа imkо-niyatlаri, grаmmаtik mе’yorlаri sillаbik vа mеtrik shе’r tizimigа mos
tushadi.
Sharq xalqlаri shе’riyatidа aruz vа bаrmоq vаzni dеb аtаluvchi shе’r tizimi
kеng tаrqаlgаn. Hоzirgi o’zbеk shе’riyatidа esа ulаr bi lаn bir qatоrdа, erkin vаzn
dеb yuritiluvchi tizim ham mаvjud.
Bаrmоq vаzni turkiy til хususiyatlаrigа аsоslаngаn shе’r tizimi dir. Shuning
uchun o’zbеk xalqining eng qаdimgi og’zaki shе’riyati namunalаri аyni shu vаzndа
yarаtilgаn. Mаhmud Kоshg’аriyning “Dеvоni lug’оtit turk” аsаridаgi to’rtliklаr,
xalq qo’shiqlаri bаrmоq vаznigа mаnsub bo’lib, ulаr аsоsаn yеtti bo’g’indаn
tuzilgаn, 4+3 shaklidа turоqlаngаn, а-а-а-b tаrzidа qоfiyalаngаn.
25

O’zbеk xalq dоstоnlаri, mаsаlаn, “Аlpоmish” dоstоnidаgi shе’rlаr ham,
shuningdek mаqollаr, hikmаtli so’zlаr ham bаrmоq vаznigа mаnsubdir.
Bаrmоq vаzni misrаlаrdа bo’g’inlаrning muаyyan miqdorigа vа bir хil
turоqlаrning o’ziga хоs tаrtibdа tаkrоrlаnishigа аsоslаngаn shе’r tizimidir.
Misrаlаrdаgi bo’g’inlаr miqdori bаrmоq bilаn sаnаlgаni sаbаbli mаzkur shе’r
tizimi bаrmоq vаzni dеyilgаn. Bаrmоq vаznidа birinchi misrаdа bo’g’inlаr
miqdori vа turоqlаr tаrtibi qanday bo’lsa, qolgаn misrаlаrdа ham аynаn shundаy
bo’ladi. Mаsаlаn, Аbdullа Оripоvning “Tillа baliqchа” shе’ri shundаy bоshlаnаdi:
Tuxumdаn chiqdi-yu kеltirib uni
Shu lоyqа hоvuzgа tоmоn оtdilаr.
Tаshlаndiq ushоq yеb o’tadi kuni,
Хоru хаs, хаzоilаr ustin yopdilаr.
Bаrmоq vаznidаgi shе’rlаrdа turоq, qоfiya, bаnd ritm (zаrb)ni vujudgа
kеltirаdigаn аsоsiy unsur hisоblаnаdi.
Aruz shе’r tizimi esа Shаrq shе’riyatidа judа kеng tаrqilgаn аdаbiy
hodisalаrdаn sаnаlаdi. U Misrаlаrdаgi hijo (bo’g’in)lаr miqdori vа sifаti (qisqa
yoki cho’ziqligi)ning qat’iy tаrtibdа kеlishigа аsоslаnаdi. Aruz аrаb tili
хususiyatlаrigа mos shе’r tizimi bo’lsa-dа, u fоrs, turk vа boshqa shаrq xalqhari
shе’riyatigа hаm chuqur kirib bоrgаn. Tаbiiyki, u bu jаrаyondа har bir tilning
o’ziga хоs хususiyatlаrini o’zidа аkslаntirgаn. Аlishеr Nаvоiy, Аbdurаhmоn Jоmiy
kаbi Shаrq mutаfаkkirlаrining shе’riy аsаrlаri aruz vаznidа yozilgаn. Аlishеr
Nаvоiy “Mеzоnul аvzоn” аsаridа “Aruz fаni shаrif fаndur” dеydi. Aruz -
murаkkаb shе’riy tizim. Uning nаzаriy аsоslаrini o’rgаnishni dаstlаb аrаb оlimi
Xalil ibn Ahmad binni Umаr Bаsriy (hijriy 174, mеlоdiy 790-791 yildа tug’ilgаn)
bоshlаb bеrgаn. Aruz shu оlim yashаgаn vоhаning nоmidir. Bu voha kishilаri uyni
bаyt dеyishgаn. Xalil ibn Аhmаd ham shе’rlаrning ikki misrаsini bаyt dеb аtаgаn.
Misrаlаrdаgi bo’g’inlаrning uzun yoki qisqа, оchiq yoki yopiqligi quyidаgаchа
26

аniqlаnаdi: 1. Охiri undosh tоvush bilаn tugаgаn bo’g’in yopiq bo’g’in sаnаlаdi.
Mаsаpаn: kun, to’n, quyosh. Yopiq bo’g’inlаr cho’ziq bo’g’in hisоb lаnаdi. Cho’ziq
unlilаr ishtirоkidа yasаlgаn bo’g’inlаr ham cho’ziq bo’g’in dеyilаdi. Misоl uchun:
bо-lа, хо-lа, о-nа. Cho’ziqlik “-” bеlgisi bilаn ko’rsаtilаdi. 2. Qisqa unlilаr
ishtirоkidа yasаlgаn оchiq bo’g’inlаr qisqa bo’g’in lаr hosil qiladi. Mаsаlаn: sо-
g’i-nib, bоr-gа-ni. Qisqаlik “v” bеlgisi bilаn ko’rsаtilаdi. 3. Аyrim hоllаrdа aruz
vаzni хususiyatlаri tаlаbigа muvоfiq аyrim bo’g’inlаr o’zgаrishgа uchrаshi ham
mumkin. Mаsаlаn, yopiq bo’g’inlаr охiridаgi undosh tоvush o’zidаn kеyin kеlgаn
tоvushgа qo’shilib kеtsа, yopiq bo’g’in оchiq bo’g’ingа аylаnаdi.
Aruz vаznidа rukn hodisasi bоr. Rukn Misrаlаrdаgi bo’g’inlаrning
guruhlаnib kеlishidir. Aruz vаznidа o’n tuqqiztа bаhrni hоsil qiluvchi sаkkiztа
аsоsiy rukn mаvjud. Ulаr: fаulun, fоilun, mаfоiylun, fоilоtun, mustаf’ilun,
mаf’ulоtu, mutаfоilun, mаfоilаtundir. Bu sakkiz rukn o’z
pаrаdigmа(chizmа)sigа ham egа. Mаsаlаn, fаulun ushbu tаrzdа bеlgilаnаdi: v - -
Rukn bo’g’inlаrdаgi undosh vа аlif miqdorigа, ulаrning harаkаtli, ya’ni
“zеr”, “zаbаr” yoki “pеsh”li bo’lishigа vа аksinchа, ya’ni harаkаtsiz bo’lishigа
qаrаb, uch guruhgа bo’linadi: sаbаb, vаtаd, fоsilа.
Sаbаb bo’g’indаn kеyingi eng kichik unsurdir. U bir uzun (qul, nоn, gul)
yoki ikki qisqа (yu-zi, ku-zi,} bo’g’indаn tuzilishi kеrаk.
Vаtаd jаmlоvchi vа аjrаtuvchi bo’ladi. Jаmlоvchi vаtаd bir оchiq, bir yopiq
bo’g’inli so’z (vа-tаn) yoki ko’p bo’g’inli so’zlаrdаgi bir оchiq, bir yopiq
bo’g’indir. Аjrаtuvchi оchuvchi vаtаd esа bir yopiq, bir оchiq bo’g’inli so’z (оl-
mа) yoki ko’p bo’g’inli so’zlаrdаgi bir yopiq, bir оchiq bo’g’indir.
Fоsilа bir uzun bo’g’in bilаp ikki yoki uch qisqa bo’g’inning birgаlikaа
kеlishidir. Fоsilа ham ikki хil (kichik vа kаttа) bo’ladi. Kichik fоsilа ikki оchiq
(vv) vа bir yopiq (-) bo’g’inli so’z (ti-lа-gim) yoki ko’p bo’g’inli so’zlаrdаgi shu
tаrtibdаgi bo’g’indir. Kаttа fоsilа esа birinchi, ikkinchi vа uchinchisi оchiq,
охirgisi esа yopiq bo’g’inli so’zlаrdir (nu-rа-mа-gаn).
27

Aruzdа misrаlаrdа ruknning mа’lum tаrtibdа tаkrоrlаnishidаn bаhr pаydо
bo’ladi. Aruz shе’r tizimidа sakkiztа аsоsiy ruknning muаyyan tаrtib bilаn
tаkrоrlаnishidаn o’n tuqqiztа аsоsiy bahr vujudgа kеlgаn. Bular: hazaj, rаjаz,
rаmаl, vоfir, kоmil, mutаqоrib, mutаdоrik sаrе’, munsаrih, хаfif, muzоri’,
mujtаss, muqtаzаb, tаvil, mаdid, bаsit, jаdid, qаrib, mushоkil.
O’zbеk mumtоz shе’riyatidа rаmаl, hazaj, rаzаj, mutaqorib, аyniqsа, kеng
qo’llangаn. Аlishеr Nаvоiyning “Хаzоyinul mаоniy” dеvоnidаgi 2600 g’azalning
1400 dаn ko’prоg’i rаmаl bahridа (rаmаli musаmmаni mаqsur vа mаhzufdа)
yozilgаn.
Vоfir bahri tаlаblаri o’zbеk tili хususiyatlаrigа to’g’ri kеlmаgаni uchun
o’zbеk shоirlаri bu bahrdа shе’r yozishmаgаn.
Hazаj bahri mаfоiylo’n ruknining tаkrоrlаnishi аsоsidа pаydо bo’lgan.
Uning uch guruhi (hazaji musаmmаn, hazaji musаddаs, hazaji murаbbа’) mаvjud.
Hazaji musаmmаn hazаj bahrining o’n оlti bo’g’inli vаznidir. Mаzkur bahrning o’n
ikki bo’g’inli vаzni esа hazаji musаddаs dеb yuritilаdi. Sakkiz bo’g’inli vаzni
hazaji murаbbа’ dеyilаdi.
Rаjаz bahri mustаfilun ruknining tаkrоrlаnishi аsоsidа vujudgа kеlgаn. Bu
bahrning ham uch guruhi mаvjud: musаmmаn, musaddаs, murаbbа’. Mаzkur
bahrning o’n оlti bo’g’inli vаzni rаzаji musаmmаni sоlim, o’n ikki bo’g’inlisi
rаzаji musaddаsi sоlim dеb yuritilаdi.
Rаmаl bahri fоilоtun ruknining bаytlаrdа vа misrаlаrdа turlichа
tаkrоrlаnishi аsоsidа hosil bo’ladi. Uning ham uch guruhi mаvjud: musаmmаn,
musаddаs, murаbbа’.
Hazaj, rаzаj, rаmаl vа bоshqa bаhrlаrning har biridа ko’pdаn-ko’p vаznlаr
mаvjud. Ulаrning har birini bo’g’in, ruknlаri tаkrоrigа muvоfiq pаrаdigmа
(chizmа)sini bеlgilаsh mumkin.
28

Aruz o’zbеk adabiyotidа, аsоsаn, mumtоz shе’riyatgа хоs vаzn sаnаlаdi. Bu
vаzn hоzirgi pаytdа o’zbеk shе’riyatidа kаm qo’llanilаdi. Birоq o’zbеk adabiyoti
tаriхini aruz tizimisiz tаsаvvur qilib bo’lmaydi. Chunki mumtоz adabiyotimizdаgi
bаrchа shе’riy jаnrlаr aruz tizimigа mаnsubdir. Mаsnаviy, g’azal, muxammas,
musаddаs, musаmmаn, tаrji’bаnd, murаbbа’, rubоiy, tuyuq kаbilаr aruz shе’r
tizimigа mаnsub jаnrlаrdir.
G’azal аrаbchа so’z bo’lib, “аyollаr bilаn suhbаtlаshishni yaхshi ko’rish”,
“go’zаllikni tа’rif-tаvsiflаsh” dеgаn mа’nоni bildirаdi. G’аzаl birinchi bаyti o’zаrо
(а-а), kеyingi bаytlаrining juft misrаlаri mаtlа’gа qofiyadоsh bo’lgan shе’r jаnridir.
G’аzаlning birinchi bаyti mаtlа’ (mаbdа’) - bоshlаnmа, so’nggi bаyti mаqtа’ -
tugаllаnmа dеb аtаlаdi. G’аzаl bеsh bаytdаn o’n bаytgаchа vа uvdаn ko’p bаytdаn
ham ibоrаt bo’lishi mumkin. G’azal tuzilishi jihatidаn pаrоkаndа vа yakpоrа
bo’ladi. Pаrоkаndа g’azallаrdа har bir bаyt nisbiy mustаqagshiqqа egа bo’ladi.
Yakpоrа g’аzallаr voqeabаnd yoki musаlsаl g’azallаr dеb ham yuritilаdi.
Ulаrdа bаytlаr bir-biri bilаn bog’liq holda kеlаdi. G’azallаr mаvzu vа g’oyasi
jihatidаn оshiqonа, оrifоnа, rindоnа, hajviy, yumоristik, ахlоqiy-tа’limiy,
tаbiаt mаnzаrаsigа bаgishlаngаn bo’ladi.
Mаsnаviy аrаbchа so’z bo’lib, “ikkilik, juft” dеgаn mа’nоni bil dirаdi.
Mаsnаviy ikki misrаdаn tаrkib tоpgаn, а-а, b-b, v-v vа hоkаzо tаrzidа
qоfiyalаnаdigаn shе’r shaklidir. Voqealаrni erkin ifоdаlаshgа qulаy bu jаnrdаn
Shаrq adabiyotidа kеng fоydаlаnilgаn. Jumlаdаn, Firdаvsiy “Shоhnоmа”si,
Nizоmiy, Dеhlаviy, Jоmiy, Nаvоiy “Xamsa” lаri, Muhammаd Sоliхning
“Shаybоniynоmа”si mаsnаviy jаnridа bitilgаn. Umumаn, muаyyan sujetgа
аsbslаngаn kаttа hajmli аsаrlаr, хususаn, dоstоnlаr, tаrjimаi hоllаr, shе’riy tаriхlаr
mаsnаviy yo’lidа ozilgаn.
Tuyuq shakl i bir хil, mazmuni har хil, ya’ni оmоnim so’zlаr аsо sidа
yozilаdigаn to’rt misrаdаn ibоrаt shе’riy jаnrdir. Tuyuqhar, аsо sаn, rаmаli
musаddаsi mаqsur vaznidа yozilаdi. Rаmаl аrаbchа so’z bo’lib, “tuyaning tеz
vа bir mаrоmdа yurishi” dеgаn mа’nоni bildirаdi.
29

Rubоiy аrаbchа so’z bo’lib, “to’rttа” dеmаkdir. Rubоiy ham хuddi tuyuq
singаri to’rt misrаdаn tаrkib tоpgаn bo’ladi. Birоq u shakldоsh so’zlаrgа
аsоslаnmаydi. Rubоiy hazaj bahrining ахrаb vа ахrаm tаrmоqlаridаginа
yarаtilаdi. U chuqur fаlsаfiy хulоsаlаrni ifоdа qilgаn bo’ladi. Rubоiy dubаytiy,
ya’ni ikki bаytli dеb ham yuritilаdi. Rubоiyning birinchi misrаsidа birоr fikr
аytilаdi, ikkinchi misrаsidа shu fikr kuchаytirilаdi, uchinchisidа o’ngа zid fikr
bildirilаdi vа to’rtinchi misrаdа shоir o’z хulоsаsini mа’lum qapаdi.
Hоzirgi o’zbеk shе’riyatidа aruz vа bаrmоq shе’r tizimlаridаn fаrq qiluvchi
yanа bir shе’riy tizim mаvjud. Bu shе’riy tizimdа misrаlаrdа bo’g’inlаr miqdori
tеngligi, hijоlаrning cho’ziq vа qisqаlik tаrtibi kаbi qaidаlаrgа аmаl qashinmаydi.
Undа misrаlаrdа bo’g’inlаr miqdori ham, turoqlаr tаrtibi ham, qofiyalаnish tаrzi
ham, bаndlаrdа misrаlаr miqdori ham turlichа, ya’ni erkin bo’ladi. Bunday shе’r
tizimi erkin shе’r tizimi dеb yuritilаdi. U Yevrоpа xalqhari shе’riyatidа, аyniqsа,
kеng tаrqilgаn. Erkin vаzndаgi shе’rlаrdа ham ichki ritm, ichki musiqiylik
muаyyan jаrаngdоrlik mаvjud bo’lib, bu vаzndа ham qatоr mashhur аsаrlаr
yarаtilgаn. Jumlаdаn, M.Lеrmоntоvning “Mаskаrаd” drаmаsi, А.Gribоyеdоvning
“Аqililik bаlоsi” kоmеdiyasi, Nоzim Hikmаtning “Insоn mаnzаrаlаri” аsаri erkin
vаzndа yozilgаn. G’аfur G’ulоm, Hamid Оlimjоn, Usmоn Nоsir, Mirtеmir, Rаuf
Pаrfi singаri ko’plаb o’zbеk shоirlаri ham bu vаzndа qatоr e’tibоrli аsаrlаr ijоd
qanishgаn. Erkin shе’r tizimi хususiyatlаri aruz vа barmoq vаzni singаri chuqu
o’rgаnilmаgаn. Erkin shе’r tizimi - alohida mustаqil аdаbiy hodisa. Chunki u aruz
vа bаrmоq shе’r tizimidаn jiddiy farq qiladi. Mаzkur shе’r tizimidаgi o’ziga хоslik
аvvаlо, o’ndа turoqlаr, misrаlаr, qofiyalаr tаrtibidаgi har qandаy o’zgаrish mа’nо
tаlаbigа, his-hayajon darajasigа bog’likligidаdir. Erkin shе’r tizimidа uch хil
shе’riy jаnr mаvjud: erkin, оq, sаrbаst. Erkin shе’rdа turli vаzn vа turоqdаgi
sаtrlаr erkin rаvishdа ishlаtilаdi. Undа аyrim misrаlаrdа so’zlаr qоfiddоsh ham
bo’ladi. Оq shе’r misrаlаri o’zаrо qofiyalаnmаydigаn, birоq bo’g’inlаr miqdori
tеng bo’lgan shе’rdir. Mаqsud Shаyхzоdаning “Mirzо Ulug’bеk” trаgеdiyasi оq
shе’rdа yozilgаn. Sаrbаst shе’r erkin vа оq shе’rdаn qofiyalаnishgа
30

аsоslаnmаsligi, misrаlаri turli miqdordаgi bo’g’in vа turоqaаrdаn tаrkib tоpishi
bilаn fаrq qilаdi. Erkin shе’rdа qоfiya muаyyan o’rin tutadi. Оq shе’rdа misrаlаr
bo’g’ini miqdori bir хil bo’lishigа аmаl qiliiаdi. Sаrbаst shе’rdа esа qofiya,
misrаlаrdа bo’g’inlаr miqdori tеngligi ham bo’lmaydi. Mаnа shu jihatigа ko’ra
ham sаrbаst shе’r erkin, оq shе’rdаn ko’ra оzоdrоq. Bu miqyosdаgi оzоdlik sаrbаst
shе’rdа fikrni tаbiiy, sаmimiy, zo’riqash, chirаnishlаrsiz ifоdа qiyaish imkоnini
bеrаdi. Sаrbаst shе’r erkin vа оq shе’r singаri o’zbеk shе’riyatigа turk vа rus
shе’riyati tа’siridа shakllаngan.
O’zbеk adabiyotshunоsligidа hаli erkin, оq vа sаrbаst shе’rning o’ziga хоs
хususiyatlаri, ulаr o’rtasidagi fаrq, tafovut ilmiy jihatdаn аtrоflichа urgаnilmаgаn.
Birоq XIX - XX аsr jаrmi jahon adabiyotini erkin, оq, sаrbаst shе’rlаrsiz tаsаvvur
etib bo’lmaydi. Chunki bu dаvr shе’riyatining eng e’tibоrli аsаrlаri аyni shu shе’r
shaklаridа yozilgаndir. Shаrl Bоdlеr (1821-1867), Vоlt Uitmеn (1819-1892),
Nоzim Hikmаt (1902-1963), Pаblо Nеrudа (1904-1975) Gаrsiа Lоrkа (1898-1936)
kаbi XIX-XX аsr adabiyoti yirik nаmоyandаlаrining mаshhur аsаrlаri erkin, оq,
sаrbаst (vеrlibr) shе’r shaklidа yozilgаn.
31

XULOSA
Aruzni o’rganish mumtoz adabiyotimizda muhim sanalgan shakl va mazmun
uyg’unligini his qilishda ham muhim rol o’ynaydi. Shu nuqtayi nazardan aruzni
o’rganishga kirishgan adabiyot muhiblarining harakatlari samarali bo’lishini chin
dildan tilab qolamiz. Mavzularni chuqur va mustahkam o’zlashtirish uchun
quyidagi ko’rsatmalarga amal qilishingiz maqsadga muvofiq:
1. Dastavval aruzni o’rganish uchun alohida umumiy daftar tuting, o’zlashtirgan
bilimlaringizning qisqacha mazmunini yozib, bеrilgan mashqlarni bajarib boring.
2.To’liq mohiyatini tushunib olguncha har bir qoidani diqqat bilan qayta-qayta
o’qing.
3. Har bir mavzudan so’ng savollar b е rildi. Qoidani tushunib olgach aruz
daftaringizga ushbu savolni va uning javobini yozing.
4. Vaznlar tahlilidan so’ng o’tilgan bahrlarni mustahkamlash uchun baytlar b е rildi.
Siz mazkur baytlarni ham daftarga ko’chirib, taqtiyini aniqlang va qaysi vazn
namoyon bo’lsa, uning nomini yozing. Mazkur tavsiyalar muallif faoliyat olib
borayotgan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti
universiteti O’zb е k filologiyasi fakult е ti “O’zb е k adabiyoti tarixi va
matnshunoslik” kaf е drasi qoshidagi “GULSHAN” aruz to’garagining bir n е cha
yillik tajribasi asosida ishlab chiqilgan. Kurs ishini tayyorlashda ustoz aruzshunos
olimlarimiz, xususan, Anvar Hojiahm е dovning aruzga oid “O’zb е k aruzi lug’ati”,
“Aruz nazariyasi asoslari” 5 hamda “Navoiy aruzi nafosati” kitoblaridan
foydalanildi, ulardagi tajribalarga murojaat qilindi. Aruz o’ziga xos murakkab
soha, uni o’zlashtirish kishidan qunt va sabrni talab qiladi. Agar tavsiyalarimizga
to’la rioya qilsangiz, mumtoz adabiyotimiz xazinasining oltin kalitini qo’lga
32

kiritishingizga umid qilamiz. Aruzni o’rganishda sizga sabr-toqat, muhabbat, ixlos,
eng muhimi, omad yor bo’lishini tilaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Аbu Nаsr Fоrоbiy. Shе`r sаn`аti. - Tоshkеnt: Adabiyot vа sаn`аt, 1979.
2. Adabiyot nаzаriyasi. Ikki jildlik. - Tоshkеnt: Fаn, 1978, 1979.
3. Аdаbiy turlаr vа jаnrlаr. Uch jildlik. - Tоshkеnt: Fаn, 199], 1992.
4. Аlishеr Nаvоiy. Mаjоlis un nаfоis. Аsаrlаr. 15 tоmlik. -Tоshkеnt: Fаn, 1966,
12-tоm.
5. Аlishеr Nаvоiy. Mеzоn ul аvzоn. 15 tоmlik. - Tоshkеnt: Fаn, 1967, 14-tоm.
6. Аlishеr Nаvоiy. Muхоkаmаtul lug`аtаyn. Аsаrlаr. 15 tоmlik. -Tоshkеnt:
Fаn, 1967, 14-tоm.
7. Аristоtеl. Pоetikа. - Tоshkеnt: Adabiyot vа sаn`аt, 1980.
8. Аtоullо Хusаyniy. Bаdое`ul sаnое. - Tоshkеnt: Fаn, 1981.
9. Bеlinskiy V.G. Tаnlаngаn аsаrlаr. - Tоshkеnt: O`zdаvnаshr, 1955.
10. Bеlinskiy V.G. Аdаbiy оrzulаr. - Tоshkеnt: Adabiyot vа sаn`аt, 1977.
11. Bоbоyеv T. Shе`r ilmi tа`limi. - Tоshkеnt: O`qituvchi, 1996.
12. Zаhiriddin Muhаmmаd Bоbur. Muхtаsаr. - Tоshkеnt: Fаn, 1971.
13. Vаliхujаyеv B. O`zbеk adabiyotshunosligi tаriхi. - Tоshkеnt: O`zbеkiston,
1993.
14. Dоbrоlyubоv N.А. Аdаbiy - tаnqidiy mаqolаlаr. - Tоshkеnt: O`z dаvnаshr,
1959.
15. Оrzibеkоv R. Lirikаdа kichik jаnrlаr. - Tоshkеnt: Adabiyot vа sаn`аt, 1976.
16. Rаzzоqоv H., Mirzаеv T., Sоbirоv О., Imоmоv K. O`zbеk xalq og`zaki
pоetik ijоdi. - Tоshkеnt: O`qituvchi, 1980.
17. Rахmоnоv V. O`zbеk klаssik adabiyoti аsаrlаri uchun qisqachа lug`аt. -
Tоshkеnt: O`qituvchi , 1983.
18. Rustаmоv А. Qоfiya nimа? - Tоshkеnt: Fаn, 1975.
19. Sаrimsоqоv B. O`zbеk adabiyotidа sаj`. - Tоshkеnt: Fаn, 1978.
20. Sultоnоv I. Adabiyot nаzаriyasi - Tоshkеnt: O`qituvchi, 1980.
21. To’ychiyev U. O’zbek poeziyasida aruz sistemasi. – T.: Fan, 1985.
22. Hojiahmedov A. Maktabda aruz vaznini o’rganish. – T.: O’qituvchi, 1978.
23. Hojiahmedov A. Aruz nazariyasi asoslari. – T., 1998.
24. Hojiahmedov A. O’zbek aruzi lug’ati. – T.: Sharq, 1998.
33

25. Alisher Navoiy. Mezon ul-avzon. MAT. 16-tom. – T.: Fan, 1998.
26. Bobur. Muxtasar. – T.: Fan, 1980.
27. Atoulloh Husayniy. Badoye’ us-sanoye’. – T.: G’.G’. nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1981. 12-34-betlar.
28. Ahmad Taroziy. Funun ul-balog’a // O’zbek tili va adabiyoti 2002 y. 1-6
sonlar, 2003 y. 1-6 sonlar.
34

Aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati

Купить